KHÔNG TRỌN PHẬN CON

Ngày lễ Vu Lan

Con ngoài vạn dặm

Lên chùa

Cầu Phật gia hộ cha mẹ

Sống an lạc những ngày tuổi già bóng xế

Lòng thương nhớ

Thân diệu vợi xa xôi

Vu Lan lễ lạy Phật đà

Tâm thường nghĩ tưởng mẹ cha tháng ngày

Rằng con chẳng trọn phận này

Lạc đời lỡ nhịp lòng ray rức hoài

Một kiếp trăm năm đà mấy chốc

Nghìn năm lăn lộn mãi luân hồi

Đời cứ thế nhọc nhằn vay trả

Tình hợp tan bất định vô kỳ

Nay cách trở trùng dương viễn xứ

Mai ai hay lưu lạc chốn nào

Ngày hội hiếu tràn mười phương bọt nước

Đường chân trời tâm sự trắng mây bay

Thương cha mẹ đêm ngày nơi cố quận

Chữ hiếu kia chưa trọn một lần

Ngay hiện tại đã không tròn báo đáp

Có lẽ nào miệng lưỡi hẹn lai sinh

Cầu ở Phật là cái lẽ thường tình

Nhưng chữ hiếu phận mình phải thế

Vì mình hư huyễn cơn mê

Đường đời nặng nợ lối về luyến thương

Đầu cành lá cỏ giọt sương

Lễ chùa dâng một nén hương nguyện cầu

NHỚ MÁ

Mừng lễ Vu Lan ngày hội hiếu

Các chùa thắm sắc cờ hoa

Người về trẩy hội

Lòng tôi một khoảnh cung trầm

Người vui cài hoa hồng đỏ thắm

Người buồn hoa trắng màu mây

Riêng tôi bần thần đi đứng

Mặc thời gian năm tháng đong đầy

Nhớ má!

Liêu xiêu thân xác gầy hao

Tâm thần quên quên nhớ nhớ

Má độc thoại như lạc một cõi nào

Xương nhức mình đau tuổi già bóng xế

Như giọt sương treo ngọn cỏ cành hoa

Bao năm lên chùa lễ Phật

Hai vị Phật tại gia chẳng lễ sao đành

Lắng nghe bài ca “ơn nghĩa sinh thành”

Lòng rưng rưng thương nhớ

Ngày xưa ngóng đợi tan chợ má về

Má giờ vào ra lững thững

Trên đầu đọng một chòm mây

Đời người vô cùng ngắn tạm

Mấy mươi năm một khảy móng tay

Mỗi năm một mùa Vu Lan

Má thì muôn thuở muôn đời

Tiếng chuông vang vọng nhắc lời ơn má

Lòng ta cung bậc lặng thầm

Thương má sá gì năm tháng

Tâm con hằn in bóng dáng má ngời ngời

Dẫu đi cùng trời cuối đất

Má là vị Phật đầu tiên

Lãng Thanh

Ất Lăng thành, 0826

Với đấng mày râu, hầu như quen thuộc với cà phê từ cuộc sống đến văn chương. Từ thời còn học sinh nơi phố cổ Hội An cho đến nay đã trên, dưới sáu, bảy thập niên, thuộc dân “ghiền” cà phê, vì vậy khi có bài viết nào về cà phê, thích đọc cho biết sự tình.

Vài quyển sách tiêu biểu như The Pleasures and Pains of Coffee của văn hào Pháp Honoré de Balzac, tôn vinh cà phê là nguồn cảm hứng khơi nguồn sáng tạo vô tận.

The World Atlas of Coffee của James Hoffmann về các vùng trồng cà phê, giống hạt và phương pháp pha chế.

The little Coffee know-it-all của Shawn Steiman bàn về mọi khía cạnh trong cà phê trong cuộc sống…

Đặc biệt với văn hào Ernest Miller Hemingway sống trong giai đoạn hàng quán cà phê phát triển ở châu Mỹ lẫn châu Âu với nhiều loại hình đa dạng. Những quán cà phê được Hemingway đề cập như La Rotonde, nơi ông có thể gặp các văn hào Scott Fitzgerald, Gertrude Stein, Thomas Stearns Eliot bàn luận về ý tưởng mới; Quán Café des Deux Magots “bản doanh” của những người theo Chủ Nghĩa Siêu Thực; Quán Café de Flore với những sinh hoạt văn học bằng giải thưởng Prix de Flore của riêng mình; Café du Dôme “trạm xá” của cộng đồng lưu dân đến từ Trung Âu và Bắc Mỹ; La Closerie des Lilas được lưu vào lịch sử văn học như ngôi nhà thứ hai của Hemingway…

Ngoài ra, các tác phẩm kinh điển như A Clean Well-Lighted Plac”, The Sun Also Rise, A Moveable Feast… Cuốn tiểu thuyết cuối cùng The Old Man and the Sea đạt giải Nobel văn học năm 1954, ông lão đánh cá đã ra khơi với tất cả thực phẩm cho một ngày là cà phê, và đó là thức uống mà ông lão biết là nên uống trước khi thực hiện khát vọng chinh phục lớn lao.

Với ảnh hưởng trong những tác phẩm của Hemingway, đến quán cà phê vì thế trở thành “Hemingwayesque”  biểu tượng lối sống Hemingway.

*

Paris một thời là kinh đô ánh sáng… không những kiến trúc nổi tiếng trên thế giới, văn chương, triết học, âm nhạc và các trào lưu văn học qua các thời kỳ đã ảnh hưởng nhiều từ thời tiền chiến đến hai thập niên ở miền nam Việt Nam. Bên cạnh đó với khung cảnh lãng mạn với Cà Phê Paris cũng là đề tài.

Bài viết Cà Phê Paris của Trúc Tiên vừa qua đề cập đến nơi chốn nầy.

“Ngồi quán cà phê Paris, người ta có thể một mình mà không cô độc”, triết gia Jean-Paul Sartre. “Cà phê làm thơm mọi khoảnh khắc của cuộc đời”, nhà văn Honoré de Balzac.

 Có lẽ vì thế mà nhiều người rời Paris rồi vẫn nhớ những quán cà phê của thành phố này. Không phải vì ly “café noir” nhỏ trên bàn, mà vì cảm giác được ngồi thật lâu giữa đời sống đang trôi qua trước mắt mình. Một người ngồi xoay nhẹ tách cà phê trong tay. Một ông lão im lặng bên tờ báo sáng. Những chiếc ghế quay ra vỉa hè như thể điều quan trọng nhất không nằm trong quán, mà là thành phố ở phía trước mặt.

Điều đặc biệt ở các quán cà phê Paris là cách người ta nhìn ra phố. Những hàng ghế ngoài terrasse gần như luôn hướng về phía dòng người qua lại, nơi tiếng xe buýt, tiếng giày trên vỉa hè và những cuộc trò chuyện nhỏ hòa lẫn vào nhau. Thành phố trở thành một phần của quán cà phê – hay có lẽ, quán cà phê chỉ là một cách khác để ngồi giữa thành phố…

Cà Phê Kléber – place Trocadéro. Café Central, ở một quán nhỏ gần Café de Flore. Café de Flore ra đời từ cuối thế kỷ XIX. Sau Thế chiến thứ hai, Jean-Paul Sartre và Simone de Beauvoir thường ngồi ở đây hàng giờ để viết, tranh luận và nhìn dòng người qua lại ngoài phố. Người ta đến Café de Flore không hẳn để tìm một ly cà phê ngon nhất Paris, mà để ngồi giữa một nơi từng chứng kiến biết bao cuộc trò chuyện, bản thảo và suy nghĩ đã đi qua thế kỷ XX.

Café Les Deux Magots, trước chiến tranh, nhiều nhà văn và nghệ sĩ đã chọn nơi này làm điểm hẹn: Ernest Hemingway, Pablo Picasso, Albert Camus… Khác với Café de Flore có vẻ trí thức và chính trị hơn, Les Deux Magots mang không khí văn chương rõ hơn. Người ta đến đó để viết, để đọc, để ngồi nhìn mưa rơi trên Saint-Germain trong nhiều giờ liền.

Đến nay, quán vẫn trao giải văn học Prix des Deux Magots hằng năm – như một cách giữ lại mối.

Café La Closerie des Lilas từ năm 1900 – nơi Ernest Hemingway từng viết:“Nếu Saint-Germain là khu của những triết gia và trí thức Pháp, thì La Closerie des Lilas lại thuộc về các nhà văn Mỹ lưu vong đầu thế kỷ XX”.

Café Le Procope – quán cà phê lâu đời nhất Paris:Ra đời từ năm 1686, Le Procope thường được xem là quán cà phê lâu đời nhất Paris. Voltaire, Jean-Jacques Rousseau hay Denis Diderot từng ngồi ở đây tranh luận về tự do, lý trí và xã hội. Có một chi tiết rất Paris: nhiều ý tưởng về Cách Mạng Pháp 1789 đã từng được nói ra trong các quán cà phê trước khi xuất hiện ngoài quảng trường. Ở Paris, quán cà phê không chỉ là nơi nghỉ chân. Nó từng là nơi người ta nghĩ về cách thay đổi thế giới.

Le Dôme Café từng là điểm hẹn quen thuộc của giới họa sĩ và nghệ sĩ nhập cư đầu thế kỷ XX. Amedeo Modigliani, Marc Chagall hay nhiều họa sĩ trẻ nghèo thời ấy thường ngồi ở đây suốt nhiều giờ với rất ít tiền trong túi. Paris khi ấy không chỉ là thành phố của ánh sáng, mà còn là nơi người ta mang theo giấc mơ nghệ thuật của mình để sống, dù nghèo đến đâu.

Dọc theo bờ sông Seine, những quán cà phê nhỏ nối tiếp nhau dưới hàng cây. Vào cuối buổi chiều, khi ánh sáng bắt đầu đổi màu trên mặt nước, người ta ngồi ở đó rất lâu – trước một ly vang, một tách espresso hay chỉ để nhìn những chiếc bateau-mouche chậm rãi đi qua.

Café La Rotonde, từ đó có thể nhìn thấy những nhịp cầu đá, những quầy sách cũ màu xanh của các bouquinistes dọc bờ Seine, và phía xa là bóng Notre-Dame hiện lên giữa trời chiều. Các nghệ sỹ Amedeo Modigliani, Pablo Picasso và André Salmon trước quán cà phê La Rotonde năm 1916.

Paris có một từ rất đặc biệt: flâner. Khó tìm một từ tiếng Việt thật tương đương. Nó không hẳn là đi dạo, cũng không phải lang thang. Đó là cách bước chậm lại để nhìn, để quan sát, để thành phố tự hiện ra trước mắt mình mà không cần một mục đích rõ ràng. Những quán cà phê Paris dường như sinh ra cho điều đó. Người ta có thể flâner ngay cả khi chỉ ngồi yên trước một tách cà phê và nhìn phố xá trôi qua.

*

Cây cà phê được đưa vào Việt Nam năm 1875, giống café Arabica này là chữ Reunion (tên cũ là Ile Bourbon). Năm 1908, các nhà khai thác Pháp đưa vào Đông Dương thêm  các loại C. Robusta,  C. Mitcharichia và C. Excelsa (thường gọi là cà phê ‘Mít’)… Năm 1925 cà phê bắt đầu được trồng tại cao nguyên Trung Phần, khởi đầu tại Ban Mê Thuột (năm 1930) sau đó thêm vài nơi tại Đà Lạt và Pleiku với đất Bazan thích hợp với hương vị cà phê.

Nói đến Cà Phê Paris, nhắc lại một thời với Cà Phê Sài Gòn.

Sài Gòn những năm trước 1975, các quán cà phê nhỏ, dân dã, xe đẩy trên đường phố, cà phê vỉa hè, phổ biến như cà phê vớ (cà phê vợt, cà phê bít tất)… khách ngồi trên ghế đẩu, nhâm nhi ngắm đường phố (hiện nay ở Nhật còn thịnh hành xe bán cà phê take away). Tại trung tâm Sài Gòn, những quán cà phê mang phong cách sang trọng, nơi gặp gỡ của tầng lớp được xem là tinh hoa thời đó, như là văn nghệ sĩ, nhà báo, các nhân vật chốn nghị trường, và cả quân nhân, công chức và du khách… Thường là cà phê phin (filtre – sau 1975 gọi là cái nồi ngồi trên cái cốc) với cà phê đen, cà phê sữa, cà phê đá… khách ngồi ngắm giọt cà phê. Một điều đặc biệt, các nhà hàng hầu hết là “quán” cà phê cho khách.

Trên đường Tự Do, tạo thành một trục được gọi là “văn hóa không tên” của Sài Gòn. Đó là các quán La Pagode (Cái Chùa), Givral, Brodard, Continental, Imperial…

Nhà hàng Givral là một trong những “quán cà phê” lâu đời nhất của Sài Gòn, nằm ở trong thương xá Eden ở ngay mặt tiền góc đường Lê Lợi – Tự Do, nơi nhìn ra đối diện có thể thấy trọn công trường Lam Sơn ở đầu đại lộ Lê Lợi, nhìn qua phía đường Tự Do có thể thấy được Continental Palace, Opera House, và sau này còn có thêm Caravelle Hotel. Nhà hàng Givral được một người Pháp sống lâu năm ở Việt Nam là Alain Poitier mở ra vào khoảng giữa thập niên 1950, khai trương cùng một thời điểm với thương xá Eden.

Givral (thương xá Eden) tọa lạc trên một phần nền cũ của “Grand Café de la Musique”, quán giải khát nổi tiếng vào những năm 1900. Givral nằm ở trung tâm thành phố, ngay con đường sầm uất bậc nhất và rất thuận tiện cho mọi việc, từ hẹn hò, mua sắm (trong Eden), chờ tới giờ vào rạp chiếu phim (Eden cinema), hóng tin tức nghị trường vì nằm ngay đối diện trụ sở Quốc Hội, hoặc ghé mua sách báo ngoại văn ở tiệm sách Khai Trí, Xuân Thu ở cách đó không xa rồi mang vào quán cà phê chọn một góc yên tĩnh để ngồi đọc.

Theo nhà văn Văn Quang kể lại, “Quán Givral đông nhất và đáng kể nhất vào mỗi buổi sáng. Khi đó cánh phóng viên thường tụ tập ở nơi này vì nó ở ngay trước trụ sở Quốc Hội (sau 1967 là Hạ Nghị Viện), các ông dân biểu thường ra ngồi giải lao tại đây và ‘thảo luận’ đủ thứ chuyện bên lề, thường là những câu chuyện hấp dẫn hơn chuyện trong nghị trường. Trong số những phóng viên, ngoài người Việt Nam còn có một số phóng viên người Mỹ, Pháp từ Continental Palace từ đối diện ghé sang, hoặc là cũng có một số phóng viên người Việt làm cho các đài truyền hình, truyền thanh nước ngoài săn tin tại đây”.

Một quán cà phê khác trên trục đường Tự Do có phong cách phương Tây sang trọng là Brodard, với bàn ghế và trang trí nội thất sang trọng, có không gian yên tĩnh và ánh sáng nhẹ để khách có thể ngồi thưởng thức cà phê.

Brodard nằm ở góc đường Tự Do – Nguyễn Thiếp là tiệm bánh ngọt từ năm 1948, bánh Pháp và với cà phê tuy không ngon nhưng ở địa điểm tốt.

So với Givral và Brodard thì quán La Pagode (gọi nôm na là quán Cái Chùa) được xem là “cổ kính” nhất, yên tĩnh nhất và cũng không kém phần sang trọng, mang đậm phong cách Paris.

Địa thế của La Pagoda cũng rất đẹp, nằm ngay góc đường Tự Do – Lê Thánh Tôn, của một ông chủ người Pháp, và cung cách phục vụ cũng theo kiểu Pháp. Quán không rộng lắm, khoảng 60m2, đặt chừng 10 cái bàn gỗ mặt vuông, ghế ngồi rộng, cũng bằng gỗ có thành dựa, cửa kính dày hai mặt, khách ngồi café có thể phóng tầm nhìn được ra phía công viên Chi Lăng rợp bóng mát cây xanh.

Khách của La Pagode đa phần là nhà văn nhà thơ, nhạc sĩ, ca sĩ. Cứ vào buổi chiều, sau giờ tan sở là nghệ sĩ lại tụ tập nơi đây ngồi thành từng nhóm. Đây là nơi các nhà văn, nhà thơ và cả nhạc sĩ đưa nhau xem những tác phẩm đang còn dở dang để cùng góp ý và hoàn thiện trước khi giới thiệu đến công chúng. Và nơi nầy cũng là nơi hẹn hò của lính tráng nghỉ phép với thân hữu Sài Gòn.

Continental Palace là khách sạn lớn đầu tiên ở Sài Gòn, được người Pháp xây dựng trong 2 năm và hoàn thành năm 1880. Tầng trệt của khách sạn là nhà hàng và quán cà phê có thể ngồi lấn ra vỉa hè, phong cách rất giống với những quán ở Châu Âu, là nơi tập trung của tầng lớp quý tộc, thượng lưu, mà hầu hết là những khách nước ngoài lưu trú tại khách sạn.

Con đường Catinat – Tự Do hoa lệ sau này đã mọc lên khá nhiều quán cà phê và tiệm rượu, trở thành tâm điểm giải trí ở Sài Gòn khi màn đêm xuống, nhưng chỉ ở quầy rượu nhà hàng Continental mới là nơi mà Kim Lefevre (một nhà văn từng sống thời gian dài ở Sài Gòn) khẳng định: “Người ta thường giao thiệp với những phụ nữ thanh lịch nhất của Sài Gòn ở đây”.

Nhà hàng Thanh Thế, nơi tụ tập của giới sinh viên Sài Gòn, giới trẻ ưa thích văn nghệ, triết học… đông nhất vào buổi chiều với giới văn nghệ sỹ.

Xa hơn một chút, cà phê Gió Nam (đường Phan Đình Phùng), đến uống cà phê… để ngắm cô chủ quán. Cà phê Thu Hương (đường Hai Bà Trưng). Cà phê Hân (đường Đinh Tiên Hoàng) nơi các sinh viên Văn Khoa, Dược Khoa và Nông lâm Súc trên đường Cường Để…

Nhà báo Bùi Bảo Trúc kể tên 2 ‘quán’ mà ông cho ngon nhất hạng; cả hai đều không tên (!), gọi bằng tên người chủ: Cà phê ‘cụ Phong’ (trong hẻm đường Cao Thắng) và cà phê ‘bà Thái Chi’ (đường Lý Văn Phức, Khu Tân Định)… Cà phê Sài Gòn có mặt khắp nơi từ nhà hàng, trên đường phố, các con hẻm. Có thể nói ra đường có ‘quán’ cà phê.

*

Phố Núi Pleiku, Phố Lính & Cà Phê

Trong bài thơ của Vũ Hữu Định với hình ảnh Pleiku:

“Phố núi cao phố núi trời gần

Phố xá không xa nên phố tình thân

Đi dăm phút đã về chốn cũ

Một buổi chiều nào lòng bỗng bâng khuâng”

Những năm đầu thập niên 1960, thị trấn Pleiku ít người nhắc đến. Toàn tỉnh chỉ khoảng 160.000 người, trong đó người Kinh chừng 60.000. Thị trấn chưa đông đúc, phố xá còn thưa thớt. Những người đến đây cũng từ nhiều miền khác nhau mà thành. Pleiku vừa là tên tỉnh và tên thành phố.

Những gia đình người Bình Định lên cao Nguyên từ rất sớm. Người Quảng Nam, Quảng Ngãi theo các khu dinh điền cũ, đến Lệ Cần, Lệ Chí, Nam Giang, Hà Bầu… dựng nhà, khai đất rồi ở lại. Rồi những người miền Bắc di cư vào Nam năm 1954, từ khoảng 1957-1958 lần lượt tìm đến Pleiku với nhiều sắc dân. Người Ấn thường gọi là “Chà Và” phiên âm từ Java có khoảng hai mươi tiệm bán vải và tạp hóa. Người Hoa cũng hiện diện nơi đây, quen thuộc với họ Diệp như Diệp Kính. Rạp ciné Diệp Kính, nhà hàng Viễn Đông và cây xăng, và ngay trung tâm thị trấn thường gọi là khu vực ngã ba Diệp Kính.

Tiền thân của Bộ Tư Lệnh Vùng II Chiến Thuật & Quân Đoàn II là Đệ Tứ Quân Khu, được thành lập ngày 1 tháng 7 năm 1952,^]là một trong 4 Quân Khu của Quân Đội Quốc Gia Việt Nam. Quân Đoàn II được thành lập vào ngày 1 tháng 10 năm 1957 tại thị xã Ban Mê Thuột. Tháng 10 năm 1962 BTL dời về Pleiku, nằm cạnh khu vực phi trường Cù Hanh. Từ đó nhiều đơn vị đốn trú tại trong khu vực của BTL, doanh trại rất rộng và thị trấn Pleiku nên gọi là phố Lính.

Tháng 5 năm 1969, sau khi ra trường, tôi phục vụ tại Tiểu Đoàn 20 CTCT & Trung Tâm Điều Hợp Tâm Lý Chiến (Việt-Mỹ Psychological Warfare Center)  Vùng II Chiến Thuật cao nguyên (gồm 7 tỉnh cao nguyên. Tại Nha Trang có TTĐH TLC miền duyên hải (gồm 5 tỉnh).

Pleiku ngày ấy thị trấn nhỏ trên cao nguyên Trung Phần. Vào thập niên 1950’ còn hoang sơ, chỉ có vài con đường trải nhựa. Phi trường đầu tiên của Pleiku dưới chân núi Hàm Rồng, lúc đó phi đạo bằng đất. Sau đó, người Pháp ở sở trà Bầu Cạn làm một phi trường tư nhân tại khu vực làng Gia Tường, những năm trước thập niên 1960, phi cơ dân sự của Air Vietnam vẫn đáp xuống nơi này. Đến năm 1961, phi trường quân sự Cù Hanh được xây dựng. Trong khu vực ấy có dành một phần cho phi cơ dân sự.

Đất đỏ bazan hợp với trà và cà phê

Từ thời Pháp, sở trà Bầu Cạn và sở trà Biển Hồ đã hình thành. Cả hai nơi đều có trồng cà phê nhưng trà vẫn là sản vật chính. Ngoại ô Pleiku cũng đã có những vườn cà phê. Vườn cà phê của các nữ tu dòng Mến Thánh Giá trải dài từ khu vực giáp trường nam tiểu học Pleiku đến trường tư thục Tuyên Đức. Dọc đường Phan Đình Phùng còn có một số vườn nhỏ khác, tổng cộng khoảng năm đến sáu mẫu. Những đồn điền cà phê ở Lệ Thanh, Ia Châm… Có nơi rộng hơn một trăm mẫu, mỗi năm cho hàng chục tấn cà phê.

Vào đầu thập niên 1960’, so với dân số các thị trấn của một số tỉnh ở Vùng 2 Chiến Thuật, tại Pleiku có nhiều trường tiểu học và trường trung học hơn, gồm gồm 8 trung học (TH) Pleiku, TH Pleime, TH Bồ Ðề, TH Minh Ðức, TH Nông Lâm Súc, TH Tuyên Ðức, TH Phạm Hồng Thái và trung tiểu học Thánh Phao Lô… Năm 1962 khi Bộ Tư Lệnh Vùng 2 CT & QĐ 2, các quân nhân đến phục vụ, thường mang gia đình đến chung sống nên trường học được mở mang thêm.

Khi ra trường, nhận Sự Vụ Lệnh phục vụ tại Pleiku, bạn bè nói nơi đó chán lắm nhưng khi ở nơi phố Lính cảm thấy vui vì sáng, tối uống cà phê và “Em Pleiku” từ các nơi theo thân nhân đến phố núi.

Phòng trà Thăng Long là một trong những tiệm cà phê đầu tiên tại Pleiku; cùng với thưởng thức cà phê, khách được lắng nghe những bài hát phát ra từ chiếc máy hát đĩa cổ. Có 2 kiểu: cà phê phin bán tại các phòng trà và cà phê vợt (cà phê bít tất) bán phía ngoài. Từ giữa thập niên 1960’ trở đi thì quán cà phê ở Pleiku đã mọc lên khá nhiều, như: Cà Phê Băng trên đường Phan Thanh Giản, Cà Phê Thiên Lý, Nhớ trên đường Tăng Bạt Hổ, Mimosa góc đường Tăng Bạt Hổ – Võ Tánh. Cà Phê Kim Liên trên đường Hoàng Diệu, sau Kim Liên chuyển lên đường Tăng Bạt Hổ…

Đặc biệt Cà Phê Dinh Điền, không có bảng hiệu, nằm cạnh đường Hai Bà Trưng, vợ chồng từ Sóc Trăng lên lập nghiệp. Quán gần dinh Tư Lệnh Quân Đoàn và Hội Quán Phượng Hoàng (thời Tư Lệnh Vĩnh Lộc).

Cà Phê Dinh Điền vách ván mái tôle, rộng khoảng 4 m. Bên ngoài kê các bàn thấp và ghế đẩu, mở cửa từ 5 giờ sáng. Đây gọi là Cà Phê Lính vì mỗi buổi sáng, lính tráng thường ghé nơi đây nhâm nhi cà phê trước giờ làm việc.

Tôi là khách thường trực và bạn bè cùng đơn vị. Ông chồng là tài xế Tòa Hành Chánh vì vậy nghe người bạn ở Tòa Hành Chánh nói bí quyết của chủ quán. Mỗi tối pha các ly cà phê vợt rất đậm kèm với hạt cau rang chung với cà phê Moka & Robusta, trời nắng để ngoài sương, trời mưa để dưới mái tôle… Khi pha cà phê cho khách, cho vào vài muỗng nên “gu” hợp với khách ghiền.

Có lẽ còn nhiều quán cà phê nhưng thời gian quá lâu, không nhớ hết.

Hình ảnh Pleiku ngày đó như dòng thơ của Đào Hữu Thức:

“Pleiku nhỏ – là ngày ta vừa lớn

Thời đất trời bát ngát, mênh mông

Ta dân ruộng: nước lu, chân đất

Pleiku quê – mình còn quê hơn”

Kim Tuấn lên Pleiku dạy học và làm thông dịch viên vào đầu thập niên 1960. Và nơi nầy đã tạo nguồn cảm hứng cho ông với nhiều bài thơ. Bài thơ sớm nhất Buổi Chiều Ở Pleiku – 1960:

“… Buổi chiều ở Pleiku có gì lạ đâu hở em?

Có nỗi cô đơn trong cõi sương mù

Có phố buồn hiu có đêm giấu mặt

Có giấc sầu dài trong cõi thiên thu…”

Cũng vào thời điểm đó, các văn nghệ sĩ cầm bút khoác áo lính hiện diện như nhà thơ Diên Nghị, Triều Hoa Đại, Nguyễn Mạnh Trinh… Nhà thơ Cao Thoại Châu (sau năm 1968 ông động viên vào quân ngũ. Năm 1970 ông được biệt phái về Bộ Quốc Gia Giáo dục và thuyên chuyển về dạy trường nữ trung học Pleime).

Nhà văn Đỗ Tốn (tác giả Hoa Vông Vang) đầu thập niên 1960 làm Tiểu Đoàn Trưởng TĐ Tâm Lý Chiến – Dân Sự Vụ (tiền thân Tiểu Đoàn 20 CTCT), nhà văn Văn Phan, Hoàng Khởi Phong… Nhà văn Ngô Thế Vinh (Y Sĩ Trưởng Lực Lượng Đặc Biệt – tác phẩm Vòng Đai Xanh (1971) viết về cuộc sống và con người vùng cao nguyên.

Trong tác phẩm Ôm Đàn Đến Giữa Trời của nhà văn Mai Thảo viết về cuộc tình xuất phát từ phố núi:

“Vòm trời Pleiku nát nhầu lửa đạn. Dân chúng từ thị xã di tản đi nơi khác. Trọng pháo ầm ì dội đập đêm ngày. Những tiệm hàng đóng cửa. Trường học nghỉ. Đường phố Pleiku mất biến những má đỏ, môi hồng. Phố thấp, phố cao chỉ còn dầy đặc những giầy đinh, mũ sắt, những bộ quân phục màu tối, mỗi góc cây là một họng tiểu liên. Tôi lỳ. Quán Nhớ mở cửa như thường. Nhưng một đồng không thu được. Không một bóng khách tới. Hai chị em về Sài Gòn, đóng cửa quán Nhớ đúng hai tuần lễ. Quần áo mang theo không đủ, vậy mà Huyền khăng khăng mang theo băng nhạc có bài hát về Pleiku, bảo thế nào cũng không chịu bỏ lại…

Pleiku không phải là một vùng quên lãng. Những tình cảm đọng lại giữa bốn hướng rừng vây. Những kỷ niệm không bao giờ tan biến được. Một chút gì để nhớ, một chút gì để quên. Đó là một câu trong cái bài hát buồn ấy về Pleiku. Không, không phải, Pleiku chẳng có một chút gì để quên. Mà Pleiku có muôn vàn những cái, những sự để nuôi nấng một nhớ thương dài hạn. Như những nén hương oan khiên cháy đỏ nuôi mãi một hồn ma không cho siêu thoát. Những buổi chiều gợi nhớ. Bằng mưa phùn, bằng gió lọt. Những ban đêm làm nhớ. Bằng thứ im lặng khác thường của núi rừng. Phố Pleiku thấp. Những phố thấp làm trầm niềm nhớ. Phố Pleiku cao. Những phố cao đẩy niềm nhớ lên cao. Mỗi ngọn cỏ đường, mỗi phiến lá Pleiku đều là một tấm gương soi. Gương chi chít cùng khắp. Ngoảnh mặt tới phía nào cũng trong những gương kia, nỗi nhớ hiện hình…”.

Tôi chỉ phục vụ ở Pleiku chỉ một năm, sau đó thuyên chuyển về Nha Trang, Đà Nẵng và cuối cùng trở lại quân trường ngày xưa ở Đà Lạt. Thời gian tuy ngắn nhưng có nhiều kỷ niệm với nơi nầy, bạn bè, những quán cà phê nơi phố Lính. Và cả 3 nơi như đã đề cập ở trên, tôi đã uống nhưng với phố núi có nhiều kỷ niệm. Ngồi quán cà phê ở đây không ngắm “ông đi qua, bà đi lại” mà có những buổi sáng ngắm khói thức lá lẫn sương mù.

Little Saigon, August 2026

Vương Trùng Dương

Văn Học Press

22 Agostino, Irvine, CA 92614 USA • vmail: +1-949-981-3978

email: vanhocpress@gmail.com • Facebook: Van Hoc Press

Trân trọng giới thiệu:

VŨ HOÀNG CHƯƠNG

TA CÒN ĐỂ LẠI GÌ KHÔNG

Cuộc đời &

Những tác phẩm tiểu biểu của

Thi sĩ Vũ Hoàng Chương

Nhóm biên soạn:

TRẦN HUY BÍCH • TRẦN MẠNH TOÀN •

TRẦN NGỌC KHÔI • NGUYỄN NGỌC DUNG •

PHẠM THỊ LỆ-HƯƠNG

VĂN HỌC PRESS xuất bản, 2026

LỜI MỞ ĐẦU

Trần Huy Bích

Thi sĩ Vũ Hoàng Chương là một tác giả quan trọng, đã để lại cho chúng ta một số lượng tác phẩm rất lớn. Thơ ông chứa nhiều ý kín đáo, lại thêm cách diễn tả hàm súc, nên nhiều bài, nhiều câu thuộc loại “không dễ hiểu.” Là một người uyên bác và chịu ảnh hưởng của Hán học từ rất sớm, ông đã dùng khá nhiều điển tích và cũng hay trích dẫn thơ văn cổ khi sáng tác. Những điển tích, thơ văn cổ ấy, nếu không được phân giải ra, sẽ khiến nhiều người đọc, nhất là người ở thế hệ trẻ, khó nắm vững chủ ý của tác giả.

    Cho tới nay, bên cạnh một số bài viết riêng lẻ mang tính cách ước đoán hoặc với nhận định có phần nào chủ quan của người viết, chưa có một cuốn biên khảo nghiêm túc nào về Vũ Hoàng Chương. Cùng mấy người bạn, cũng là cựu môn sinh của cố thi sĩ, và một số thân hữu yêu thơ, nhận ra giá trị đáng trân trọng trong di sản nhà thơ Vũ Hoàng Chương để lại, chúng tôi cảm thấy sự cần thiết của một cuốn sách viết một cách nghiêm túc, để góp phần vào việc trình bày, nhằm giúp một số thi phẩm nhà thơ để lại có thể được hiểu dễ hơn. Muốn được như thế, cần tuần tự tóm lược lại cuộc đời của tác giả, chú ý đến những biến cố và giao tiếp quan trọng, lồng trong khung cảnh của đất nước và với bối cảnh thế giới, những dữ kiện đã tạo ảnh hưởng lên cuộc đời và tác phẩm của ông. 

    Xét đại cương, cuộc đời Vũ Hoàng Chương có thể chia làm hai giai đoạn: Từ nhỏ tới mùa hè năm 1954, tức 39 năm đầu khi ông ở miền Bắc; và từ tháng 8 năm 1954 tới tháng 9 năm 1976 khi ông qua đời, tức 22 năm sau ở miền Nam. Hai chương chủ yếu trong sách, Chương I và Chương V, được dành cho mục đích ấy. Trong cuộc đời thi sĩ Vũ Hoàng Chương có ba sự kiện đáng được chú ý một cách đặc biệt, là nguyên nhân đưa tới một số lượng tác phẩm đặc sắc và rất đáng kể của ông: mối “duyên thơ nợ kịch” với nữ kịch sĩ Tuyết Khanh, tình tri âm với nữ sĩ Ngân Giang, và việc giao tiếp với một số văn thi sĩ Âu Châu, khiến một số thơ ông được dịch ra ngoại ngữ, cùng ít bài đặc sắc ông làm cho một nữ thi sĩ trẻ tuổi của nước Bỉ, Ysabel Baes mà ông gọi tắt là Ysa. Các chương II, III, và IV được dành cho mục đích này.

    Số lượng thi phẩm Vũ Hoàng Chương để lại rất phong phú. Ngoài hơn 20 thi tập đã xuất bản (một số bài được in lại), ông còn nhiều bài thơ đăng trên các báo và tạp chí, chưa được in vào thi tập nào. Phần phân tích nội dung chúng tôi trình bày ở đây mới chỉ là một phần rất nhỏ trong thi nghiệp của ông. Chúng tôi quan niệm tập sách này mới chỉ là bước khởi đầu, mong ước sẽ hữu ích phần nào cho những nghiên cứu đầy đủ và thấu đáo hơn về sau. Với tập sách này, tôn chỉ của chúng tôi là chính xác. Nhiều sự kiện được kiểm chứng bằng nhiều nguồn tài liệu khác nhau. Mỗi khi dẫn thơ Vũ Hoàng Chương, chúng tôi cố gắng nói rõ câu ấy được trích từ bài nào, và được in lần đầu trong thi tập hay trên báo, tạp chí nào.

    Khi thực hiện tập sách này, chúng tôi đã được nhờ công trình của một số người đi trước, chẳng hạn bài viết rất công phu của chị Phạm Thị Nhung, giáo sư trường nữ Trung học Gia Long, về mối tình giữa nhà thơ họ Vũ với người yêu đầu đời.  Một số bài phổ biến từ trước của một số cựu môn sinh từng được học với nhà giáo Vũ Hoàng Chương như các anh Song Thao, Đào Trường Phúc cũng giúp tôi rất nhiều. Tôi thành thật đã không viết nổi cuốn sách nếu không nhờ sự sưu tầm tài liệu rất công phu cùng việc góp ý kiến của ba người bạn quý, các anh Trần Mạnh Toàn, Trần Ngọc Khôi, và chị Phạm Thị Lệ-Hương. Chị Lệ-Hương còn thực hiện một “Thư tịch Vũ Hoàng Chương” rất phong phú. Người giúp tôi tra cứu lại các điển cố, nhất là những điển cố liên quan đến bài “Đọc Bành Ngọc Lân,” đã đánh lại chữ Hán trong một số trường hợp cần thiết, đã “nhòe mắt” duyệt lại bản thảo là “người yêu thơ” Nguyễn Ngọc Dung. Giúp chúng tôi có những hình ảnh sáng, rõ, cho một số nhân vật được nhắc đến trong sách cũng như cho một số tác phẩm cũ cần được giới thiệu, là người bạn trẻ Nguyễn Vũ. Anh bạn cố cựu Thành Tôn đã chia sẻ, cho mượn một số tác phẩm không dễ kiếm. Tôi cũng xin cảm ơn những nhắc nhở, khích lệ, giúp ý của một số bạn quý trong văn giới, học giới như các anh Trúc Chi Tôn Thất Kỳ, Ngô Thế Vinh, Nguyễn Duy Chính, Huy Văn Trương, Uyên Thao, Trần Ngọc Vân…, sự nhắc nhở, khích lệ với niềm tin của một người bạn cố cựu ở nơi xa, anh Trần Dạ Từ. Cuốn sách không thể đến với người đọc nếu không nhờ tấm lòng tận tụy, kiên nhẫn, đầy thông cảm của người chủ trương nhà xuất bản Văn Học Press, anh Trịnh Y Thư. Ở lớp bạn trẻ hơn, Thơ Thơ tìm giúp tôi một số tài liệu hiếm, Hòa Bình đóng vai chèo lái trong việc giúp cuốn sách thành hình. Cũng xin ghi nhận những khích lệ tinh thần của anh Phạm Văn Quảng, cũng là môn sinh của “Thầy Vũ Hoàng Chương,” chị Vũ Ngọc Diệp, thuộc một gia đình vô cùng đặc biệt, đầy tình nghĩa với bà Vũ Hoàng Chương và thi sĩ Đinh Hùng.

    Với các thân hữu vừa kể cũng như với những thân hữu từng cho lời nhắc nhở, khích lệ trong nhiều năm vừa qua, tôi xin ghi ở đây lời cảm ơn chân thành. Tôi cũng xin cảm ơn những độc giả lưu tâm tới cuốn sách, và mong ước sẽ được nhận những phê bình, chỉ dẫn nếu thấy trong sách có chỗ chưa chính xác. Trong việc đi tìm sự thật, chúng ta là những người đồng hành, vì theo lời thi sĩ Vũ Hoàng Chương, “chúng ta mất hết, chỉ còn nhau.”

    Trân trọng,

    – Trần Huy Bích

(Viết ở ngoài nước, tháng 8 năm 2026, 50 năm sau khi thi sĩ Vũ Hoàng Chương qua đời.)

@@@

Sách có bán trên BARNES & NOBLE

296 trang, bìa mềm, 6”x 9”, giá bán: US$30.00

Xin bấm vào đường dẫn sau:

Vu Hoang Chuong Ta Con De Lai Gi Khong | Barnes & Noble®

296 trang, bìa cứng, 6”x 9”, giá bán: US$35.00

Xin bấm vào đường dẫn sau:

Vu Hoang Chuong Ta Con De Lai Gi Khong | Barnes & Noble®

Từ tìm kiếm: vu hoang chuong, tran huy bich, ta con de lai gi khong

Hoặc liên lạc với NXB qua địa chỉ email sau để mua sách có chữ ký của tác giả:

vanhocpress@gmail.com

Ảnh Minh Họa (AI – do Tác Giả gởi)

Vụ án O.J. Simpson và Giá Trị Của Một Nền Tư Pháp

“Sự khác biệt lớn nhất giữa một chính phủ hành xử trên nền tảng pháp quyền và một chính phủ dùng quyền tư pháp để phục vụ quyền lực: nó không nằm ở số lượng nhà tù, mà nằm ở câu hỏi: Ai phải chứng minh?

Nhà nước phải chứng minh một công dân có tội,

hay công dân đó phải chứng minh mình vô tội?”

Có một vụ án đã làm cả thế giới tranh cãi suốt hơn ba mươi năm: vụ án xét xử cầu thủ nổi tiếng O.J. Simpson.

Cho đến tận hôm nay, vẫn có rất nhiều người tin rằng O.J. Simpson chính là hung thủ đã sát hại vợ cũ Nicole Brown Simpson và Ronald Goldman.

Cũng không ít người tin điều ngược lại. Nhưng điều quan trọng là, niềm tin của công chúng không phải là căn cứ để kết án một con người.

Trong một xã hội pháp quyền, chỉ có chứng cứ mới được quyền lên tiếng.

Sau gần chín tháng xét xử công khai, với hàng trăm nhân chứng và hàng nghìn chứng cứ được phân tích, và cũng làm hao tốn bao nhiêu giấy mực của giới truyền thông, bồi thẩm đoàn đã tuyên O.J. Simpson không có tội trong vụ án hình sự. Phán quyết ấy không khẳng định rằng ông vô tội tuyệt đối; nó chỉ khẳng định một nguyên tắc căn bản của nền tư pháp Hoa Kỳ: bên công tố đã không chứng minh được tội trạng của bị cáo. Vác lập luận của công tố vượt quá sự nghi ngờ hợp lý.

Đó không phải là một kẽ hở của pháp luật.

Đó chính là tinh thần của pháp luật.

Nền tư pháp của các quốc gia dân chủ được xây dựng trên một nguyên tắc tưởng như đơn giản nhưng vô cùng sâu sắc: thà để mười người có tội thoát án còn hơn kết án oan một người vô tội.

Tại sao? Bởi khi nhà nước có quyền tước đoạt tự do của một công dân, thì quyền lực ấy phải bị ràng buộc bởi những tiêu chuẩn chứng minh nghiêm ngặt nhất. Nếu chỉ dựa vào suy đoán, cảm tính, áp lực dư luận hay ý chí của người cầm quyền, thì ngày mai bất cứ ai trong chúng ta cũng có thể trở thành nạn nhân.

Nói cách khác, nguyên tắc suy đoán vô tội không phải để bảo vệ tội phạm.

Nó được đặt ra để bảo vệ người dân trước quyền lực của nhà nước.

Chính vì vậy, ở các quốc gia dân chủ, việc một người bị bắt không đồng nghĩa với việc người đó có tội. Việc công tố viên cáo buộc cũng không có nghĩa là bị cáo phải chứng minh mình vô tội.

Trách nhiệm chứng minh luôn thuộc về bên buộc tội. Không đủ chứng cứ thì phải tuyên trắng án.

Đó là nghĩa vụ của tòa án.

Nguyên tắc ấy khiến người ta không khỏi ngán ngẩm khi nhìn về những vụ án liên quan đến những người bất đồng chính kiến tại Việt Nam.

Theo các tổ chức nhân quyền quốc tế, hiện nay nhà nước Việt Nam vẫn đang giam giữ từ khoảng 160 đến hơn 260 tù nhân lương tâm hoặc tù nhân chính trị, tùy theo tiêu chí thống kê của từng tổ chức.

Nhiều người bị kết án những tội danh như “tuyên truyền chống Nhà nước”, “lợi dụng các quyền tự do dân chủ”, hoặc “hoạt động nhằm lật đổ chính quyền nhân dân”. Trong không ít trường hợp được các tổ chức nhân quyền và giới quan sát quốc tế nêu ra, hành vi bị truy tố chủ yếu là viết bài, trả lời phỏng vấn, đăng tải quan điểm trên mạng xã hội hoặc tham gia các hoạt động ôn hòa.

Điều đáng đặt câu hỏi không phải là họ có đồng ý hay phản đối chính quyền.

Điều đáng đặt câu hỏi là: liệu việc buộc tội đã được chứng minh bằng những chứng cứ đáp ứng các tiêu chuẩn của một phiên tòa công bằng hay chưa?

Trong một nền pháp quyền, khác biệt về quan điểm chính trị không thể tự nó trở thành bằng chứng của tội phạm. Nếu một bài viết hay một ý kiến bị xem là vi phạm pháp luật, thì tòa án phải chứng minh đầy đủ các yếu tố cấu thành tội danh theo đúng quy trình tố tụng và phải bảo đảm quyền bào chữa của bị cáo. Một bản án chỉ có giá trị khi được xây dựng trên chứng cứ được kiểm tra công khai, chứ không phải trên giả định hay kết luận có sẵn.

Lịch sử đã nhiều lần chứng minh rằng quyền lực không được kiểm soát luôn dẫn đến oan sai. Một khi nhà nước có thể bỏ tù một công dân mà không cần đáp ứng tiêu chuẩn chứng minh nghiêm ngặt, thì không còn ai thực sự an toàn trước pháp luật.

Vụ án O.J. Simpson không phải là minh chứng cho một nền tư pháp hoàn hảo. Trái lại, nó vẫn là đề tài tranh luận cho đến tận ngày nay. Nhưng chính vụ án ấy đã chứng minh một điều mà mọi xã hội văn minh cần phải gìn giữ: pháp luật không được phép kết án chỉ vì dư luận tin rằng bị cáo có tội.

Nếu công tố không chứng minh được tội trạng theo tiêu chuẩn luật định, thì bị cáo phải được tuyên trắng án.

Đó không phải là thất bại của công lý.

Đó là chiến thắng của pháp quyền.

Công lý không chỉ là trừng phạt người có tội. Công lý trước hết còn là bảo vệ người vô tội khỏi sự lạm quyền của những kẻ nắm quyền lực. Một quốc gia chỉ có thể thực sự tự nhận là một nhà nước thượng tôn pháp luật khi quyền tự do của mỗi công dân được bảo vệ bằng chứng cứ và pháp luật, chứ không phải bằng những cáo buộc tùy tiện, những định kiến chính trị, hay đơn giản chỉ bằng ý định của người cầm quyền.

Chúng ta cũng không thể quên những gì đã xảy ra sau năm 1975. Khi ấy, biết bao người chỉ có ngọn bút, tiếng hát và tiếng nói, hoặc chỉ đơn giản là những người dám lên tiếng cổ vũ cho Tự Do và Dân Chủ, đã bị Đảng và Nhà nước quy chụp bằng những nhãn hiệu đầy tính đàn áp, trong đó có cái gọi là “bọn xung kích cầm bút.”

Hậu quả là hàng trăm người bị bắt, bị đưa vào các nhà tù và trại giam, nhiều người phải chịu quy chế biệt giam khắc nghiệt. Họ bị tước đoạt tự do không phải vì đã được xét xử và chứng minh là có tội, mà nhiều khi chỉ vì tư tưởng, tiếng nói và ngòi bút của họ không phù hợp với chính quyền đương thời.

Trong số những người từng bị nhà cầm quyền lên án và ra lệnh bắt giữ có Khuất Duy Trác, Doãn Quốc Sỹ, Hoàng Hải Thủy, Hiếu Chân Nguyễn Hoạt, Trần Ngọc Tự, Lý Thụy Ý…

Hai người bạn thân của tôi là Trần Ngọc Tự và Dương Hùng Cường cũng đã trải qua những tháng năm tù đày như thế. Họ từng bị đưa vào các trại khổ sai, được thả ra, rồi lại tiếp tục bị bắt giữ. Riêng Dương Hùng Cường đã chết tức tưởi trong trại giam Phan Đăng Lưu. Cho đến nay, thân nhân của ông vẫn không được biết một cách minh bạch nguyên nhân thực sự dẫn đến cái chết ấy.

Đó không chỉ là những câu chuyện của quá khứ. Đó là những bài học đau đớn về cái giá mà con người phải trả khi quyền lực đứng trên pháp luật và khi một lời cáo buộc có thể trở thành bản án trước cả khi người bị cáo buộc có cơ hội tự bảo vệ mình.

Và ngày hôm nay, chính quyền Việt Nam lại đang cho giới trẻ tha hồ “hưởng thụ” bằng đủ mọi hình thức. Người ta có thể giải trí, tiêu dùng, chạy theo những thú vui và những tiện nghi vật chất đến mức dần dần không còn muốn quan tâm đến những vấn đề lớn hơn của đất nước.

Nhưng một xã hội mà người dân không còn quan tâm đến tự do, công lý và quyền con người không phải là một xã hội đã đạt được bình an; đó có thể chỉ là một xã hội đã quen với sự im lặng.

Bởi vậy, điều đáng sợ nhất đối với một chế độ không phải là một tiếng nói phản biện, mà là một thế hệ không còn muốn lên tiếng.

Công lý không thể tồn tại nếu người vô tội phải sợ quyền lực. Và tự do cũng không thể tồn tại nếu người dân phải im lặng để được yên thân.

Nguyễn Kỳ Dzương

XIN BẤM VÀO ĐÂY

Nguyên Giác: CÁC BÀI HỌC TỪ RỪNG CHÁNH PHÁP (Song Ngữ Anh-Việt)

LỜI THƯA

Trong các kinh điển Phật giáo sơ kỳ—như Nikāya và Āgama—Đức Phật thường nhắc đến những loài động vật sinh sống trong rừng sâu, núi cao và sông ngòi của Ấn Độ cổ đại. Rất nhiều loài vật như voi, sư tử, hươu, rùa, ngựa, chim chóc và nhiều loài khác xuất hiện trong những lời dạy này; chúng không hiện diện như những sinh vật hung dữ hay đáng sợ, mà là những người bạn hiền trí, giúp chúng ta thấu hiểu cách sống với lòng từ bi, sự dũng cảm và tâm trí sáng suốt.

Cuốn sách này tập hợp những bài học nhẹ nhàng và kể lại chúng theo một cách mới mẻ dành cho độc giả nhỏ tuổi. Mỗi chương sách giới thiệu một loài vật khác nhau từ trong kinh điển, cùng với đức hạnh mà loài vật đó giúp chúng ta khám phá. Các em sẽ được gặp chú voi biết ghi nhớ và đền đáp công ơn cha mẹ; chú sư tử dạy về lòng dũng cảm khi dám nói lên sự thật; chú hươu chọn lựa con đường từ bi; chú rùa biết gìn giữ các giác quan; chú ngựa được huấn luyện thuần thục biết vâng lời thầy dạy; cùng rất nhiều người bạn khác đến từ khu rừng Pháp bảo.

Mỗi câu chuyện trong sách đều được lấy cảm hứng từ một bài kinh Phật giáo có thật. Những đức hạnh được đề cập trong cuốn sách này—như hiếu thảo với cha mẹ, trân trọng bạn bè, chuyên cần học tập, tôn kính thầy cô, thực hành chánh niệm, gìn giữ các giác quan, tu dưỡng lòng rộng lượng và rèn luyện sự kiên nhẫn—đều là những giá trị vượt thời gian. Những giá trị này không chỉ thuộc về riêng đạo Phật, mà còn dành cho tất cả trẻ em ở khắp mọi nơi—những mầm non đang mong muốn lớn lên để trở thành những con người hiền trí, nhân hậu và tràn đầy niềm vui.

Nguyện cho những câu chuyện này sẽ truyền cảm hứng cho các độc giả nhỏ tuổi, giúp các em bước đi thật nhẹ nhàng trên hành trình sống giữa thế gian này.

Nguyện cho các em sẽ học hỏi được những bài học quý báu từ chính những loài vật đang cùng chúng ta chia sẻ những cánh rừng và dòng sông.

Và nguyện cho Pháp bảo—tựa như một lối mòn tĩnh lặng ẩn mình dưới bóng những tán cây cao—sẽ dẫn dắt các em hướng tới sự thấu hiểu và niềm an lạc.

…. o ….

PREFACE

In the early Buddhist scriptures—the Nikāya and Āgama—the Buddha often spoke of the animals that lived in the forests, mountains, and rivers of ancient India. Many elephants, lions, deer, turtles, horses, birds, and others appear in these teachings, not as fierce or frightening creatures, but as wise companions who help us understand how to live with kindness, courage, and clarity.

This book collects gentle lessons and retells them for young readers. Each chapter introduces a different animal from the scriptures and the virtue it helps us discover. Children will meet the elephant, who remembers his parents with gratitude; the lion, who teaches the bravery of telling the truth; the deer, who chooses compassion; the turtle, who guards his senses; the well-trained horse, who listens to his teacher; and many more friends from the Dharma forest.

Every story is inspired by a real Buddhist sutta. The virtues in this book—loving one’s parents, cherishing friends, studying diligently, respecting teachers, practicing mindfulness, guarding the senses, cultivating generosity, and developing patience—are timeless. These values belong not only to Buddhism but to all children everywhere who wish to grow into wise, kind, and joyful human beings.

May these stories inspire young readers to walk gently through the world.

May they learn from the animals that share our forests and rivers.

And may the Dharma, like a quiet path beneath tall trees, guide them toward understanding and peace.

…. o ….

Nguyên Giác Phan Tấn Hải

Nguyên Tác: Trump’s Ten Commandments

Tác Giả: JEFFREY SONNENFELD

(Chuyển ngữ tiếng Việt: Gemini; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)

LỜI GIỚI THIỆU (của Tác Giả)

Tổng thống Donald Trump chiếm trọn các tiêu đề báo chí — cùng một “thực đơn” phong phú các cuốn sách viết về ông. Vậy thì tại sao người ta lại muốn đọc thêm một cuốn sách nữa về Trump?

Câu trả lời là: Chưa một ai, dù là người ủng hộ hay đối thủ, phân tích một cách thực sự về cách ông lãnh đạo cũng như “cuốn sách chiến lược” (playbook) của ông. Một sự thật đơn giản là Trump chỉ có một vài chiêu bài trong tay. Chúng tôi đã gom chúng lại thành mười nhóm: Mười Điều Răn của Trump. Chúng không phải là những luật lệ của Moses từ đỉnh Sinai nhằm điều chỉnh hành vi đạo đức; đó là những quy tắc của riêng Trump để giành lấy, nắm giữ và duy trì quyền lực. Chúng bất tuân quy chuẩn chính trị (politically incorrect) và thường không bị ảnh hưởng bởi các chuẩn mực xã hội, trí tuệ thông thường hay tư duy lối mòn của số đông, nhưng lại hiệu quả một cách đáng ngạc nhiên và vô cùng thực tế. Đây là những chiến thuật mà ông lặp đi lặp lại hết lần này đến lần khác, bất kể trong bối cảnh nào, tạo thành những quy tắc bỏ túi để ông chèo lái qua hầu như mọi tình huống.

Trong cuốn sách The Conduct of Inquiry xuất bản năm 1964, nhà triết học Abraham Kaplan đã đưa ra thuật ngữ “quy luật công cụ” (the law of instrument), đề cập đến nghịch lý của sự thành công: khi một công cụ phát huy hiệu quả trong một hoàn cảnh, nó sẽ bị lạm dụng cho mọi tình huống khác. Nói ngắn gọn, nếu bạn đưa cho một đứa trẻ một cây búa, mọi thứ đối với nó sẽ đều trông giống như một cây đinh, mặc dù việc dùng cưa, tua-vít hay thậm chí một cử chỉ tay nhẹ nhàng có thể lại là hành động phù hợp hơn.

Các chiến thuật yêu thích của Trump cũng là những công cụ thô bạo như vậy, và Trump liên tục quay trở lại áp dụng Mười Điều Răn này để đạt hiệu quả lớn, bất kể bối cảnh ra sao. Mặc cho tất cả sự thô ráp được cho là “không thể đoán trước” của ông, thực tế là những bản năng nguyên bản nhất của Trump khi thao túng quyền lực lại thường đoán trước được một cách kinh ngạc. Điều này vốn hiển nhiên đối với những ai đã làm việc cùng và theo dõi Trump một cách sát sao trong nhiều thập kỷ — nhưng đó lại là một nhóm người nhỏ đến mức đáng kinh ngạc, và đang sụt giảm nhanh chóng.

Dù Trump được bao quanh bởi hàng ngàn, nếu không muốn nói là hàng triệu bạn bè tự phong, những kẻ bám đuôi, những kẻ nịnh hót thay nhau xuất hiện, những tín đồ cuồng nhiệt và những người trung thành theo phe phái khẳng định là hiểu rõ ông, sự thật là ông có rất ít — hoặc gần như không có — những “tri kỷ” thực sự, lâu dài suốt đời. Hãy ngẫm xem: Với tất cả huyền thoại về Trump như một “tay chơi” (playboy), bạn đã bao giờ nghe nói về bất kỳ người bạn gái cũ nào của Trump có điều gì đó đặc biệt sâu sắc để nói về con người cá nhân của ông ta chưa?

Quan trọng hơn nữa, hầu hết những người trung thành đang bao quanh Trump hiện nay chỉ mới bước vào quỹ đạo của ông sau khi ông dấn thân vào chính trị. Rất ít những người quen biết lâu năm nhất, thân thiết nhất, chân thành nhất của Trump có thể theo kịp sự nghiệp độc đạo, chóng mặt và đầy biến động của ông — kéo dài từ bất động sản đến giải trí, truyền thông, và cuối cùng là chính trị. Hầu hết đều đã bị bỏ lại phía sau, bị khuất phục, hoặc chọn cách bỏ cuộc từ lâu, cảm thấy mất phương hướng trước những cuộc biến hình chóng mặt và sự tái định hình bản thân liên tục của Trump, hoặc bị đe dọa đến mức phải giữ im lặng.

Những người từng nhìn nhận Trump một cách rõ ràng và sắc bén nhất thì hầu như đều đã qua đời — không chỉ cha mẹ và những người thầy của ông ta, mà còn cả hầu hết những người cùng thời và ba trong số bốn anh chị em của ông, bao gồm cả chị gái ông, Thẩm phán Maryanne Trump Barry, người cuối cùng còn sống mà Trump thực sự e sợ.

Thay thế vào vị trí của họ là một thế hệ trẻ hơn gồm những kẻ tung hô, phục tùng và luôn nói “vâng”, những người coi Trump gần như một vị thần không thể làm điều gì sai trái. Tương tự như vậy, truyền thông — dù có ý tốt đến đâu — cũng chẳng giúp ích được mấy trong việc soi sáng về con người Donald Trump cũng như “cuốn sách chiến lược” của ông. Thay vào đó, họ chỉ cung cấp những bản tin dồn dập nhưng bề nổi về các cuộc khủng hoảng thời sự nóng hổi trong ngày, chính điều đó đã vô tình “rơi đúng vào bẫy của Trump” theo đúng những gì ông ta dự tính. Vì đắm chìm trong thế giới khép kín của Washington, các nhà báo chính trị thiếu sự am hiểu cần thiết ở các lĩnh vực ngoài chính trị — như kinh doanh, giải trí và đời sống xã hội — để thực sự hiểu cách Trump suy nghĩ. Đối với những phóng viên này, thế giới bất động sản New York và vũ trường Studio 54 cũng xa lạ như hành tinh Hỏa, và họ hầu như chưa từng nghe đến cái tên này trước khi ông bước xuống từ chiếc thang máy cuốn dát vàng tại Tháp Trump vào năm 2015; họ biết rất ít về những lần biến hình trước đó cũng như những trầm lắng, thăng trầm trong cuộc đời tiền-chính-trị của ông ta.

Trong khi đó, các tác giả viết tiểu sử thường bị cuốn vào những chi tiết vụn vặt hằng ngày và những vỏ bọc vật chất trong cuộc sống của Trump, dẫn đến việc đánh giá thấp — nếu không muốn nói là hoàn toàn thất bại trong việc lột tả — sự khôn ngoan mang tính chiến lược của ông. Tương tự, lực lượng đông đảo những nhà phê bình luôn chực chờ chỉ trích mọi bước đi của Trump thường không hiểu được những bản năng và mô hình tư duy cơ bản nhất của ông. Dù người ta cảm thấy thế nào về Trump, việc quy tất cả những điều đó cho sự “may mắn” rõ ràng là chưa đánh giá đúng mức những phương pháp của ông.

Ngược lại, tôi đã biết và làm việc chặt chẽ với Donald Trump trong suốt một phần tư thế kỷ — với tư cách là một cố vấn, một người bạn, một nhà phê bình, một đối thủ, và tất cả những vai trò ở giữa những khái niệm đó. Trên thực tế, tôi đã khuyến khích và góp phần tạo điều kiện cho sự chuyển mình của Trump từ một doanh nhân thành một nhân vật truyền thông và sau đó là một chính trị gia; đồng thời tôi cũng đóng vai trò là chất xúc tác và người thúc đẩy sự phản đối mạnh mẽ đối với những hành vi thái quá của ông. Những góc nhìn đa chiều này, cùng với lịch sử gắn bó chung với Trump, đã cho tôi những hiểu biết sâu sắc độc nhất vô nhị về cách ông lãnh đạo, cuốn sách chiến lược, cũng như “túi chiêu trò” của ông.

Đối với những ai tranh luận rằng hai từ “Trump” và “lãnh đạo chiến lược” không bao giờ nên đi cùng nhau trong một câu, tôi xin trả lời ngắn gọn rằng: bạn đã nhầm. Tôi nghe thấy những lập luận của bạn và biết bạn sẽ nói rằng Trump quá bất định, thiếu thông tin, dễ bị ảnh hưởng và xốc nổi đến mức rõ ràng ông chẳng có chiến lược nào cả. Bạn không hoàn toàn sai. Trump không phải là một nhà chiến lược theo nghĩa cổ điển của từ này.

Ông chắc chắn không phải là một Niccolò Machiavelli hay Tôn Tử tái sinh. Nhưng nếu đánh giá thấp sự sắc bén chiến lược và tính chủ đích của Trump thì đó là một sai lầm lớn. Nếu Trump có “ngu ngốc”, thì đó là sự “ngu ngốc của một con cáo” (khôn ranh giả ngốc). Mặc dù ông hiếm khi đọc sách và có thể sẽ không vượt qua một số kỳ thi đại học nếu tham dự vào ngày hôm nay, điều đó hoàn toàn không quan trọng, bởi vì sự khôn ngoan không thể bàn cãi, bản năng sinh tồn sắc bén và khả năng thích nghi như tắc kè hoa đang dẫn dắt từng bước đi của ông ta. Ông bộc bạch ý kiến của mình một cách bốc đồng, thậm chí bùng nổ, nhưng lại giữ kín các kế hoạch chiến lược của mình. Và đừng nhầm lẫn về điều đó: Có một phương pháp đằng sau sự “điên rồ” này, và ông biết rõ mình đang làm gì. Nơi người khác chỉ thấy sự hỗn loạn và bất định, tôi lại thấy Trump đang đạt được chính xác những gì ông muốn bằng một thiết kế có chủ đích.

Và đó chính là “bí quyết gia truyền” của ông. Qua hàng thập kỷ thuần thục bằng sự lặp đi lặp lại và tinh chỉnh, ông đã phát triển một tập hợp các chiến thuật và chiêu trò cho phép ông đạt được điều mình muốn vào thời điểm mình muốn, bất kể điều đó có vẻ kỳ quặc đến đâu đối với những người chưa từng trải. Bằng cách triển khai lặp đi lặp lại những chiến thuật đã được kiểm chứng — một số trong đó đã vượt qua ranh giới của các hành vi được chấp nhận theo quy chuẩn — Trump luôn xoay xở một cách thường xuyên và nhất quán để đe dọa, bắt nạt, phỉnh nịnh, tâng bốc và luồn lách thoát khỏi những tình huống mắc kẹt, để tiến vào những vị trí có lợi thế và đòn bẩy tối đa nhằm đạt được mục tiêu của mình.

Những chiến thuật lãnh đạo mà Trump đã triển khai để vượt qua vô số thách thức dồn dập hiện lên rất rõ ràng đối với những ai theo dõi sát sao sự nghiệp của ông. Đó là lý do tại sao tôi viết cuốn sách này: để mang đến cho bạn một sự hiểu biết tốt hơn về cách Donald Trump suy nghĩ, cách Donald Trump lãnh đạo, cũng như cuốn sách chiến lược của ông. Hy vọng của tôi là bạn không chỉ rời đi với sự rõ ràng hơn về thế giới chúng ta đang sống, mà còn rút ra được một số bài học chiến lược về cách lãnh đạo — cũng như cách không nên lãnh đạo — trong cuộc sống của chính bạn, và về mẫu người lãnh đạo mà chính bạn mong muốn và lựa chọn trở thành.

Tôi thừa nhận rằng có nhiều điều mà cuốn sách này không hướng tới. Thứ nhất, đây không phải là một luận văn về chính sách hay một nền tảng mang tính phe phái, cũng không phải là một bản ghi chép toàn diện về tác động từ các quyết định của Trump. Dù tôi cảm thấy thế nào về nhiều chính sách của Trump và tác động của chúng đối với con người, đất nước và thế giới — và với tư cách là một tri thức công chúng, tôi có một hồ sơ theo dõi lâu dài về việc bình luận trên nhiều vấn đề — ít nhất là trong cuốn sách này, tôi tập trung trước hết vào việc hiểu cách Trump nhìn nhận và sử dụng quyền lực. Nói cách khác, cách ông đưa ra các quyết định.

Đây cũng không phải là một bản tự bạch “bóc phốt” để kể hết chuyện hậu trường. Thay vào đó, tôi chọn lọc khai thác từ những kinh nghiệm cá nhân với Trump qua hàng thập kỷ tương tác gần gũi, đồng thời tránh phụ thuộc hoàn toàn vào các giai thoại cá nhân bằng cách chủ động đưa vào các nghiên cứu tình huống và ví dụ minh họa khác. Điều này giúp soi sáng sự phân tích về Mười Điều Răn — những yếu tố khi kết hợp lại đã biến Trump thành một nhân vật độc nhất vô nhị trong cách tiếp cận và tất nhiên là cả trong tác động của ông.

Tất cả những điều này đều đáng được ghi chép lại, bởi vì việc “tránh bị phân tích” chính là mục đích của các chiến thuật lãnh đạo mà Trump sử dụng. Quá thường xuyên, sự chủ đích và sự xảo quyệt đằng sau các hành động của ông bị che giấu bên dưới vỏ bọc của sự huênh hoang và khoác lác — một sự sắp đặt hoàn toàn có chủ ý. Nhưng chính sự chủ đích này lại là điều rất đáng để hiểu về một trong những cá nhân có tầm ảnh hưởng lớn nhất trong thời đại chúng ta.

Bất kể một người yêu hay ghét ông, không thể phủ nhận rằng Trump đứng ở một vị trí riêng biệt trong các trang sử. Một điều không thể tranh cãi là Donald Trump sẽ được nhớ đến như một trong những nhà lãnh đạo chính trị gây tranh cãi và có tầm ảnh hưởng lớn nhất trong lịch sử Hoa Kỳ. Các nhà lịch sử đo lường các tổng thống Mỹ bằng nhiều thước đo đa dạng như kết quả bầu cử, thành công về mặt lập pháp, sự liêm chính khi tại vị, sự công bằng của chính phủ, sự phát triển kinh tế, sự tiến bộ công nghệ, mức sống trung bình, an toàn công cộng, sức khỏe cộng đồng, sự ổn định toàn cầu, các thắng lợi ngoại giao và sự hòa hợp trong nước. Trên tất cả các thước đo này, tự duy của quốc gia và hình ảnh toàn cầu của nước Mỹ sẽ không bao giờ còn như cũ, với những cột mốc lịch sử “Trước thời Trump” và “Sau thời Trump” làm gián đoạn dòng chảy chính trị.

Đối với một số người Mỹ, có một sự trung thành và trìu mến mang tính cuồng giáo dành cho quyền lực mạnh mẽ không theo quy chuẩn của ông; trong khi đối với những người Mỹ khác, đó là sự bàng hoàng và chống đối hằng ngày trước sự cai trị của ông. Một số người sẽ muốn mô phỏng quyền lực và ảnh hưởng của chính mình dựa trên điểm mạnh từ các chiến thuật của ông, trong khi những người khác sẽ muốn đảm bảo rằng những gì họ tin là sự kiểm soát độc tài và những lời lẽ mị dân sẽ không bao giờ quay trở lại.

Con đường sự nghiệp của Donald Trump không phải là con đường của một chính trị gia, một doanh nhân, hay một ông trùm truyền thông truyền thống; nó cũng không giống con đường của một học giả, nhà lịch sử, nhà tâm lý học, nhà ngoại giao toàn cầu, nhà lãnh đạo quân sự, hay một nhà kinh tế học. Ấy thế mà ông đã làm xáo trộn từng lĩnh vực này, bộc lộ những khoảng trống khổng lồ trong những điều mà các chuyên gia từng cho là thực tế trong các lĩnh vực tương ứng của họ.

Bản năng lãnh đạo của ông thường xuyên trùng khớp với các nghiên cứu hàng thập kỷ của giới học thuật và lý thuyết đại học — những tài liệu mà ông chưa bao giờ cần đọc để có thể cảm nhận và triển khai một cách khéo léo. Ông đã thách thức và đập tan các tư tưởng chính thống cổ điển, bất kể điều đó là nhằm hướng tới những kết quả mang tính yêu nước, đoàn kết, hòa bình, cắt giảm thủ tục hành chính như những người ủng hộ ông tranh luận; hay vì những mục đích làm giàu cho bản thân, tự tâng bảo, bắt nạt, áp chế, gây chia rẽ, và trả thù như các nhà phê bình cáo buộc. Điều đó luôn luôn đúng với Trump trong suốt cuộc đời ông, nhưng giờ đây nó đặc biệt đúng — và đặc biệt để lại hệ quả lớn — trong vai trò Tổng thống của ông.

Nhờ từng trực tiếp cố vấn cho năm đời Tổng thống Mỹ thuộc cả hai đảng, tôi có thể tự tin khẳng định rằng Donald Trump không có đối thủ trong danh mục thành công hay thất bại, cũng như trong phương thức hoạt động (modus operandi) của ông.

Thứ nhất, trong nhiệm kỳ tổng thống của mình, Donald Trump đã vi phạm tất cả các quy tắc và chuẩn mực của chức vụ tổng thống được đặt ra bởi hầu như bất kỳ ai có thể tưởng tượng được: các nhà lịch sử, nhà tâm lý học, chuyên gia chính sách, nhà báo, bình luận viên truyền thông, nhà khoa học chính trị, và nhiều hơn thế. Vào những năm 1970, tôi là học trò của nhà khoa học chính trị nổi tiếng tại Harvard, Richard Neustadt. Cuốn sách có ảnh hưởng lớn xuất bản năm 1960 của ông, Presidential Power: The Politics of Leadership (Quyền lực Tổng thống: Chính trị của sự Lãnh đạo), đã quả quyết rằng bản chất sức mạnh của tổng thống là quyền lực thuyết phục chứ không phải là ban hành sắc lệnh. Ông mô tả chức vụ Tổng thống Mỹ là một vị trí yếu về mặt pháp lý. Luận điểm cốt lõi của ông là các quyền lực hiến định chính thức của tổng thống bị hạn chế, và hiệu quả của chúng phụ thuộc vào khả năng thương lượng và thuyết phục các diễn viên chính trị then chốt khác. Điều này là do hệ thống của Mỹ là một hệ thống “các thể chế phân lập chia sẻ quyền lực”, chứ không phải tập trung quyền lực vào tay bất kỳ một cá nhân nào.

Ông cảnh báo rằng một tổng thống không thể đạt được nhiều điều chỉ bằng cách sủa lệnh, dẫn lại dự đoán mang tính giễu cợt của Tổng thống Truman khi Tướng Eisenhower được bầu làm tổng thống: “Ike tội nghiệp, mọi chuyện sẽ chẳng giống trong quân đội chút nào đâu. Ông ấy sẽ ngồi đây và nói: ‘Làm cái này! Làm cái kia!’ Và sẽ chẳng có gì xảy ra cả.” Đối với Neustadt, một tổng thống phải khéo léo thuyết phục người khác tham gia cùng mình thông qua uy tín và danh tiếng thay vì đưa ra mệnh lệnh — nói cách khác, đó là hình ảnh trái ngược hoàn toàn với cách tiếp cận của Trump.

Rõ ràng là Trump không nhận được thông điệp này, mà ông cũng chẳng mấy bận tâm đến các lý thuyết của Neustadt. Kể từ khi nhậm chức, ông đã liên tục tập trung quyền lực vào tay mình, mặc kệ các rào cản lập pháp và tư pháp.

Cả nhà học giả chính trị và tâm lý học kính mến Fred Greenstein của Đại học Princeton lẫn nhà lịch sử tổng thống Stephen Ambrose đều thách thức quan điểm của Neustadt khi coi Eisenhower là bất tài; thay vào đó, họ khắc họa một nhà lãnh đạo xảo quyệt ngụy trang sau phong thái bên ngoài nồng hậu để đạt được các mục tiêu chiến lược cẩn trọng. Sau hàng thập kỷ nghiên cứu về hiệu quả của 30 đời Tổng thống Mỹ, Greenstein đã phát triển một bảng kiểm gồm sáu phẩm chất để đánh giá sự thành công hay thất bại trong Phòng Bầu dục: truyền thông công cộng, năng lực tổ chức, kỹ năng chính trị, tầm nhìn, phong cách tư duy, và trí tuệ cảm xúc. Trong cuốn sách The Presidential Difference: Leadership Style from FDR to Clinton, Greenstein cho rằng trí tuệ cảm xúc là phẩm chất quan trọng nhất. Ông gợi ý rằng trí tuệ cảm xúc có thể được đo lường bằng “khả năng quản lý cảm xúc của tổng thống và hướng chúng vào các mục đích kiến tạo, thay bị chúng chi phối và để chúng làm giảm khả năng lãnh đạo của mình.”

Những lời lẽ gay gắt, các hành động có vẻ bốc đồng, tính trả thù và các cuộc tấn công nổi bùng giận dữ khi cảm thấy bị xúc phạm của Trump sẽ không được đánh giá cao trên các thang đo này; ấy thế mà trước khi qua đời vào năm 2018 ở tuổi 88, Greenstein được cho là đã tuyên bố nhiệm kỳ tổng thống của Trump “mê hoặc đối với một học giả về lãnh đạo vì nó quá khác biệt so với bất kỳ điều gì khác” — một chuyên gia thừa nhận một sự lệch chuẩn so với tất cả các chuẩn mực trước đây, và thừa nhận rằng các lý thuyết chuyên gia của chính ông đã bị đập tan.

Tương tự như vậy, các tiểu sử được viết cẩn trọng, tôn kính về các tổng thống trước đây do các nhà lịch sử tổng thống kiệt xuất sáng tác đã dành vô số lời khen ngợi cho các nhân vật của họ, khắc họa họ như những anh hùng gần như thần thoại và nâng họ lên một dạng tôn vinh công dân, được xóa bỏ các khuyết điểm nhỏ và những sự đánh đổi phức tạp khi nắm giữ quyền lực. Có lẽ đó là lý do tại sao nhiều nhà lịch sử trong số này đã đụng phải một bức tường bàng hoàng khi cố gắng giải thích cách Trump hoạt động. Những lời lên án của họ ghi lại các lỗi nhỏ và thiếu sót trong tính cách của ông, nhưng thất bại trong việc soi sáng cách ông thực sự suy nghĩ và lý do ông làm những gì ông làm, ngoài những lời cáo buộc đơn giản về sự tham lam và hợm hĩnh. Có nhiều điều để hiểu về Trump hơn là chỉ đơn thuần cáo buộc ông có động cơ tự tâng xưng bản thân rồi buông tay thất vọng.

Tất cả những điều này muốn nói rằng, hành trình độc nhất của Trump — và cách ông chèo lái qua muôn vàn thách thức cùng thất bại trên đường đi — là điều rất đáng để hiểu từ góc độ chiến lược và lãnh đạo. Bạn nên hiểu cách ông đã đạt được những gì ông có, bất kể bạn cảm thấy thế nào về những gì ông đã làm.

Không thể tranh cãi rằng Trump đã vạch ra một con đường vô tiền khoáng hậu và độc nhất trong lịch sử Mỹ. Sự trở lại của Richard Nixon từ thất bại năm 1960 để giành chức tổng thống vào năm 1968 từng được các nhà lịch sử coi là một cột mốc không thể tưởng tượng nổi trước đây. Tuy nhiên, sự chuyển mình của Trump từ một doanh nhân không có kinh nghiệm chính trị thành tổng thống, và cuộc tái xuất sau đó của ông sau thất bại năm 2020 trước Joe Biden — nối tiếp bằng việc bị kết án hình sự với 34 tội danh, bốn cuộc truy tố của liên bang và tiểu bang bao gồm cả cáo buộc gian lận bầu cử, cùng sự quay lưng của hầu hết (nếu không muốn nói là tất cả) các phụ tá chính trị ban đầu của ông — nằm ở một đẳng cấp hoàn toàn riêng biệt và khiến mọi cuộc trở lại trước đây đều trở nên mờ nhạt khi so sánh.

Mười Điều Rởm này giải thích cách Trump xây dựng, nhưng cũng giải thích cách ông đôi khi tự đập phá những sáng tạo của chính mình. Chúng ta sẽ xem xét cách ông rơi vào — và thoát ra khỏi — các rắc rối.

Chắc chắn chưa từng có một Tổng thống Mỹ nào gây chia rẽ hơn Donald Trump, và điều đó không làm ông bận tâm. Đây không phải là một di sản ngoài ý muốn đối với ông. Tại văn phòng của ông vào năm 2015, trước khi ông được nhìn nhận một cách nghiêm túc như một ứng cử viên tổng thống, ông đã nói với tôi rằng ông hy vọng sẽ khai thác sự phẫn nộ của chủ nghĩa dân túy, và trầm ngâm về việc tiến sang bên trái của Thượng nghị sĩ Bernie Sanders, đồng thời nhận ra rằng việc khai thác sự phẫn nộ dân túy ở cánh hữu có thể là một con đường thực tế và mạnh mẽ hơn. Quả thực, ý thức hệ chưa bao giờ là lăng kính đúng đắn để hiểu về một Trump khét tiếng linh hoạt và không mang tính ý thức hệ — người đã làm đảo lộn các ranh giới phân chia truyền thống giữa cánh trái, cánh hữu và trung dung.

Để hiểu Trump, không đủ để dựa vào các giải thích ý thức hệ gượng ép, cũng như không đủ để xem xét từng hành động riêng lẻ của ông trong các vấn đề toàn cầu và nội địa. Giống như câu ngạn ngữ Ấn Độ cổ về năm người mù xem voi, bạn có thể nhận ra từng phần của Trump nhưng lại bỏ lỡ toàn thể, bởi vì ông lớn hơn tổng các phần cộng lại. Nhiều nhà quan sát vốn sắc bén về Trump thường thất bại trong việc nắm bắt sự thật cốt lõi đó, họ đưa ra những giai thoại soi sáng về cách Trump tiếp cận các quyết định cụ thể nhưng lại không thấy được các mô hình diện rộng đang ẩn giấu ngay trước mắt. Tương tự, nhiều cựu phụ tá của Trump sau đó đã viết sách, cả ủng hộ lẫn chỉ trích, ghi lại góc nhìn của họ về các tương tác cá nhân với Trump, nhưng những phụ tá này luôn “thấy cây mà không thấy rừng”, vì riêng các giai thoại thì không thể lột tả được mô hình hoạt động của Trump. Trump để mỗi cấp dưới nhìn thấy một phần khác nhau của con người mình, trong khi hiếm khi để bất kỳ ai thấy được bức tranh toàn cảnh.

Cuối cùng, Trump — nhà lãnh đạo — là một sự pha trộn phức tạp và mâu thuẫn, thể hiện những nét thiên tài nhưng cũng bị cản trở bởi những điểm mù khổng lồ và dễ nhận thấy. Điều này tạo ra một con người vừa được tôn sùng vừa bị phỉ báng, được coi là một đấng cứu thế bởi những người ủng hộ nhiệt thành nhất và là một kẻ cuồng vọng nguy hiểm bởi những nhà phê bình gay gắt nhất. Nhưng bên dưới tất cả những điều này, có một logic rõ ràng, có thể hiểu được trong cách Trump tiếp cận các vấn đề. Soi sáng logic này chính là mục đích của cuốn sách Mười Điều Răn của Trump.

Bất kể người ta cảm thấy thế nào về sự lãnh đạo và các mục tiêu của Donald Trump, điều quan trọng là phải ghi lại và phân tích cách ông đạt được các mục tiêu của mình, tại sao ông làm những gì ông làm, khi nào nó phát huy tác dụng giúp ông đạt được mục đích, và khi nào thì không.

Như con rể Jared Kushner của ông đã nhiều lần phát biểu tại Hội nghị Cấp Cao CEO Yale của tôi: “Trước khi bạn đánh giá Donald Trump, bạn phải hiểu ông ấy. Ông ấy suy nghĩ khác bạn.”

Và đây là góc nhìn trực tiếp của tôi vào “túi chiêu trò” chiến thuật và những nước đi cờ chiến lược được ông sử dụng thường xuyên nhất.

Jeffrey Sonnenfeld

BỐI CẢNH (BACKGROUND)

Tôi đã là một học giả và giáo sư về năng lực lãnh đạo trong suốt năm thập kỷ, giảng dạy tại Harvard, Emory và Yale. Trong các nghiên cứu của mình, tôi tìm hiểu đủ mọi tầng lớp nhà lãnh đạo, từ những biểu tượng anh hùng cho đến những kẻ thất bại và gian giận, trong các lĩnh vực đa dạng như kinh doanh, giải trí và chính trị. Trên con đường đó, tôi đã cố vấn cho hàng ngàn nhà lãnh đạo, bao gồm năm đời Tổng thống Mỹ thuộc cả hai đảng chính trị, vô số bộ trưởng thuộc cả hai phe, các quan chức được bầu ở mọi cấp từ thị trưởng cho đến Thượng viện Mỹ, cùng hàng ngàn CEO thuộc danh sách Fortune 500. Tôi vẫn tiếp tục thường xuyên quy tụ các nhà lãnh đạo hàng đầu tại những sự kiện đa dạng như Hội nghị Cấp cao CEO Yale, Cao đẳng Thị trưởng Yale, và Hội nghị Cấp cao Lãnh đạo Giáo dục Dân lập Yale.

Nhờ nghiên cứu tâm lý học xã hội, xã hội học, kinh tế học, lịch sử, khoa học chính trị và nhân học, tôi đã nhận ra rằng các ngành học thuật này thường có xu hướng giảm thiểu tầm quan trọng của các đặc điểm và sự khác biệt về tính cách cá nhân; thay vào đó, họ tập trung vào các động lực hành vi thuộc về kinh tế, quốc gia, khu vực, nhóm lợi ích và nhân khẩu học.

Brendan Maher, người gắn bó lâu năm với tư cách Trưởng khoa Tâm lý và Quan hệ Xã hội tại Harvard — đồng thời là người tiên phong trong nghiên cứu khoa học về tâm lý học, từng nói với tôi rằng “ngành nghiên cứu hành vi con người tiếp cận tâm lý học tính cách với một sự hoài nghi mang tính khai sáng.” John Padgett, nhà xã hội học và khoa học chính trị nổi tiếng của Chicago, cũng từng bảo tôi rằng tâm lý học tính cách là “một sự giản lược mang tính sai lệch và tuyệt vọng,” phủ nhận nhu cầu phải hiểu các nhà lãnh đạo với tư cách là những cá nhân riêng biệt.

Trong khi đó, mặc dù các nhà báo tập trung một cách phù hợp vào tính cách cá nhân của các nhà lãnh đạo, họ lại thường phỉ báng họ bằng sự hoài nghi ý thức hệ mang tính phản xạ thay vì tìm cách hiểu các thuộc tính độc đáo của họ, và họ không đặt phong cách lãnh đạo của những cá nhân này vào một hệ quy chiếu đầy đủ trên dải giá trị, kỹ năng và động cơ cá nhân.

Mặc dù việc nghiên cứu cả đời về các nhà lãnh đạo ở nhiều lĩnh vực là nền tảng cho cuốn sách này, nhưng chính những trải nghiệm độc nhất của tôi với Donald Trump qua nhiều thập kỷ mới cho tôi một vị thế đặc biệt để phân tích “hộp công cụ lãnh đạo” của ông.

Lần đầu tiên tôi trở nên thân thiết với Trump là khi — thật nghịch lý — tôi chính là một trong những nhà phê bình đầu tiên phản đối chương trình truyền hình thực tế ăn khách The Apprentice của ông vào đầu những năm 2000, bằng việc viết những bài phê bình gay gắt về ngôi sao truyền hình thực tế của ông. Vào thời điểm đó, NBC đã nhờ tôi đánh giá từng tập phim của mùa đầu tiên để phân tích các bài học lãnh đạo. Vì chưa theo dõi Trump sát sao như tạp chí Spy — nơi từng bám đuôi ông một cách vô cùng ngoan đạo và trào phúng, phong cho ông biệt danh “The Donald” — tôi đã đồng ý với nghĩ rằng điều này sẽ giúp tôi cập nhật thông tin.

Những gì tôi nhìn thấy đã làm tôi kinh hãi. Tôi nghĩ đó chính xác là một mô hình lãnh đạo kinh doanh Mỹ sai lầm cho các thế hệ học trò trẻ tuổi, đầy hoài bão và đang lên, bắt chước; hoặc cho các đối tác thương mại toàn cầu của chúng ta — những người đang tìm hiểu cách làm ăn tại Mỹ. Đó là hình ảnh trái ngược hoàn toàn với tất cả các giá trị lý tưởng của những nhà lãnh đạo kinh doanh thực sự vĩ đại mà tôi từng nghiên cứu.

Trong một bài phê bình sớm trên trang nhất của tờ The Wall Street Journal, tôi đã giễu cợt: “[The Apprentice] bỏ qua các chức năng cốt lõi của sự lãnh đạo, tính liêm chính, cảm hứng và sự phát minh. Không có sự đổi mới kinh doanh nào xuất hiện, không có vấn đề xã hội nào được giải quyết. Thay vào đó, chúng ta thấy người ta đang gạ bán tình dục, rượu, những túi đất bẩn, thêm nhiều tình dục hơn nữa, và sự tiếp cận người nổi tiếng.” Tôi đã so sánh thể loại trò chơi loại trừ của chương trình và những mưu đồ khêu gợi đó “chẳng khác nào một trò chơi giành ghế trong một nhà hàng Hooters.”

Những lời chỉ trích công khai, gây chú ý lớn của tôi đã khiến Trump và tôi liên tục bị đặt cạnh nhau trong các câu chuyện truyền thông về The Apprentice, điều này dự đoán trước được là đã làm Trump phát điên.

Trong trường hợp độc giả chưa nhận ra, Trump có thể rất nhạy cảm với những lời chỉ trích. Chẳng mấy vui vẻ gì, ông đã lao vào tấn công tôi trên truyền hình, khoe khoang rằng: “Sonnenfeld, cái gã này, hắn ta có được nhiều sự chú ý nhờ chương trình này đấy chứ…. Thế giới thực có tất cả những điều mà hắn ghét. Hắn bảo có quá nhiều tình dục, điều đó không tồn tại. Xin lỗi nhé, tôi có thể nói với anh là nó có tồn tại, từ hiểu biết cá nhân của tôi.” Sau đó, Trump đã viết một lời đáp trả trên tờ The Wall Street Journal với thái độ khoác lác: “Sonnenfeld thiếu sự thấu hiểu cần thiết để hiểu được kiến trúc của một tập đoàn. Có lẽ đó là lý do tại sao ông ta là giáo sư tại Yale chứ không phải Trường Kinh doanh Wharton, trường cũ của tôi.”

Cơ mà, đáng lẽ Trump nên nhớ đến “hiệu ứng Streisand” — nơi việc cố gắng che giấu hay kiểm duyệt thông tin lại phản tác dụng, dẫn đến việc thông tin đó được một lượng khán giả lớn hơn nhiều nhìn thấy — vì các cuộc tấn công của ông nhắm vào tôi chỉ như đổ thêm dầu vào lửa. Không có gì mà truyền thông thích hơn một cuộc cãi vã đấu tố nảy lửa, và sau đó chúng tôi bị xếp làm những mảnh ghép đối lập trên CNN, CNBC, và NBC, trong các chương trình như Kudlow & Cramer, The Today Show, và Dateline, và thậm chí tại các diễn đàn trực tiếp và kết hợp ở những nơi xa xôi như Kuala Lumpur (Malaysia) và São Paulo (Brazil).

Có vẻ như thực sự đã quá ngán ngẩm, Trump bắt đầu dội bom đường dây điện thoại của tôi, gọi điện riêng cho tôi tại văn phòng ở Yale. Tôi biết ông đã hạ gục vô số nhà phê bình thông qua các cuộc kiện tụng kéo dài, vô bổ — nói thêm về chiến lược “dùng luật pháp làm vũ khí” (lawfare) của Trump sau — và tôi thì chẳng tha thiết gì với con đường đó. Mặc dù những lời đe dọa của ông là vô căn cứ, tôi đã tôn trọng tránh né nhiều cuộc gọi của ông.

Ngoại trừ một ngày, trợ lý hành chính của tôi, trong một tâm trạng quỷ quái, đã cố tình chuyển cuộc gọi qua, vui vẻ cảnh báo tôi rằng đó chính là “The Donald” ngay khi tôi vừa nhấc máy — một thời điểm đã quá trễ để tôi kịp cúp máy. Tôi thốt lên: “Ôi không,” nhưng ông đã ở đó, giọng nói vang lên rõ ràng qua đường dây.

Trump bắt đầu một tràng những lời lăng mạ, trong khi tôi cuống quít tìm kiếm (không thành công) cố vấn pháp lý của Yale để nhờ cô ấy tham gia cuộc gọi. Sau khi Trump nói xong, tôi bình tĩnh trả lời rằng tôi nghĩ chúng ta đã thảo luận xong vấn đề này trên các phương tiện truyền thông đại chúng rồi. “Nếu ông xong rồi, thì tôi cũng xong,” tôi nói và cố gắng cúp máy.

Nhưng Trump đáp lại: “Không nhanh thế đâu,” và đột ngột xoay trục hỏi xem tôi có muốn trở thành hiệu trưởng sáng lập của Trường Đại học Trump (Trump University) hay không. Tôi đã đợi những lời đe dọa kiện tụng tiếp theo, nhưng tôi đoán ông nhận ra rằng tôi không có nhiều tài sản vào thời điểm đó và quyết định rằng việc cố gắng “đổ dầu vào bánh xe đang phát ra tiếng kêu” có thể là một cách tiếp cận tốt hơn là cố gắng thay thế cái bánh xe đó.

Tôi nói với Trump rằng, mặc dù tôi rất vinh hạnh, nhưng đó không phải là nước đi sự nghiệp đúng đắn cho tôi. Mẹ tôi luôn muốn tôi trở thành một hiệu trưởng đại học, nhưng có lẽ không phải của cơ sở cụ thể này. Thế rồi Trump lại xoay hướng lần nữa, khen ngợi tôi bằng cách nói: “Chà, anh có vẻ là một thanh niên rất thông minh đấy.” Tôi đáp lại đùa đùa: “Ông có thể nhắc lại điều đó không?” Ông trả lời: “Phần nào cơ?” Hùa theo câu chuyện, tôi nói: “Bất kỳ phần nào, tôi không được nghe thấy hai phần đó nhiều ở quanh đây đâu.” Trump bật cười và nói với một ai đó đang ngồi cùng ông mà chưa được giới thiệu: “Tôi nghĩ chúng ta có thể làm việc với gã này đấy.” Sau đó, hướng sự chú ý trở lại tôi, ông hỏi liệu tôi có chơi golf không.

Tôi đã cố từ chối, nói rằng mình đánh golf rất tệ và điều đó sẽ chẳng phải là một trải nghiệm tuyệt vời cho cả hai. Ông ấy đề nghị dạy tôi, và khi tôi vẫn nói không, ông ấy kiên quyết ép bằng được. Nghĩ rằng đánh golf dù sao vẫn tốt hơn là bị kiện tụng, tôi đồng ý nhưng xin phép đưa theo vài người bạn.

Để thiết kế một “đội hình hỗ trợ” hoàn hảo, tôi đã chọn một cô bạn xinh đẹp — một tay golf có điểm handicap rất tốt (dưới 10), và một đồng nghiệp tại Yale của tôi — một nhà kinh tế học toán học lỗi lạc, người là một chuyên gia đàm phán thực thụ và rất thích tranh luận một cách vui vẻ nhưng nảy lửa. Cả hai người bạn này đều cực kỳ hoài nghi về Trump và đến buổi đánh golf với tinh thần chuẩn bị chiến đấu hết mình, vì vậy tôi kỳ vọng cuộc gặp trực tiếp đầu tiên của chúng tôi sẽ rất gay gắt, nếu không muốn nói là xung đột nảy lửa, giữa những cá tính vô cùng khác biệt và các mục tiêu va chạm nhau.

Trước sự bàng hoàng và kinh ngạc của tôi, “hệ thống hỗ trợ” của tôi đã hoàn toàn sụp đổ ngay khi gặp Trump, và họ lập tức bị thu hút bởi hào quang của ông. Đúng vậy, sự thù hận sâu sắc từng có của cả hai người bạn tôi đã lập tức tan chảy ngay khi chúng tôi đến nơi, lúc Trump bắt đầu tung ra sự quyến rũ của mình. Cô bạn của tôi đã ra sân đánh golf với ông; họ trở lại ngay sau đó dù mới chỉ chơi ba hố vì cô ấy đã đánh bại ông. Thế nhưng ông vẫn tâng bốc cô, nói rằng cô làm ông nhớ đến vị hôn thê lúc bấy giờ của mình là Melania, rồi tặng cô cả gậy và giày golf.

Trước đó cô không hề là một người hâm mộ Trump; cô từng cùng tôi xem những đoạn phim hậu trường của The Apprentice mà NBC gửi riêng cho chúng tôi trước một ngày để phục vụ cho loạt bài trên tờ The Wall Street Journal mà tôi đang viết, và cô chẳng thấy những điều giật gân, thiếu lành mạnh đó có gì thú vị. Nhưng cô rõ ràng đã bị Trump làm cho mê đắm sau khi gặp trực tiếp, thậm chí còn khẳng định với bất kỳ ai chịu lắng nghe rằng tóc của ông là tóc thật và ông là một người vô cùng đáng mến.

Trong khi đó, vị đồng nghiệp kinh tế học lỗi lạc của tôi cũng bị “cải đạo” tương tự, khi ra sức thuyết phục Trump ủng hộ một loạt các sản phẩm và doanh nghiệp khởi nghiệp mà ông đang phát triển. Sau một hồi, Trump quay sang tôi và nói: “Này, bạn bè của anh đều thích tôi rồi, vậy phải làm gì thì mới chinh phục được anh đây?” Tôi trả lời rằng tôi không thể bị mua luộc và tôi thấy chính tiền đề của chương trình truyền hình đó mới là vấn đề — lấy những bạn trẻ đầy nhiệt huyết, ngây thơ rồi biến họ thành kẻ thù của nhau trong một trò chơi sinh tồn, loại trừ trực tiếp, đối đầu một mất một còn tàn nhẫn. Trump bảo đừng đổ lỗi cho ông, hãy đổ lỗi cho Jack Welch — người lúc đó là người đứng đầu GE (công ty sở hữu NBC, đơn vị sản xuất The Apprentice). Theo lời kể lại của Trump, sau khi Welch thấy chương trình Survivor của đài CBS làm ăn tốt như thế nào, ông đã bảo Jeff Zucker (người lúc đó đứng đầu NBC Universal) hãy cố gắng giành lấy Survivor về cho NBC, vì truyền hình thực tế đang nhận được những đánh giá rất tốt mà chi phí sản xuất lại quá rẻ.

Rồi cũng theo lời Trump, khi Zucker không thể giành được Survivor từ tay CBS, ông đã nhờ Mark Burnett tạo ra một chương trình tương tự với cùng tiền đề, nhưng thay vì đuổi các thí sinh ra khỏi một hòn đảo, họ sẽ sa thải họ khỏi một công việc, và đó chính là tiền đề ra đời của The Apprentice.

Sau khi Trump giải thích góc nhìn của mình, tôi đáp lại rằng mặc dù tôi không biết quan điểm của Jack Welch về tất cả chuyện này ra sao, nhưng tôi nghĩ Trump nên thay đổi chương trình sang thành các “tập sự sinh” là những ngôi sao giải trí đã qua thời đỉnh cao, như Don Rickles, Joan Rivers, Jackie Mason, và các diễn viên hài gây tranh cãi khác như Andrew Dice Clay — tất cả đều là những nhân vật công chúng có cái miệng gay gắt với người khác đến mức họ xứng lứa vừa lứa với nhau — và hãy để họ nhào vào chiến nhau thay vì làm hư hỏng những người trẻ tuổi ngây thơ. Như một điểm cộng thêm, những danh hài đã hết thời này chắc chắn sẽ rất hạnh phúc khi làm điều đó miễn phí, chỉ để đổi lấy sự chú ý truyền thông miễn phí.

Trump đã bảo vệ công thức trò chơi loại trừ của chương trình là yếu tố sống còn để tạo sự kịch tính, nhưng ông bị lôi cuốn bởi đề xuất ngược lại của tôi và bảo tôi cho ông một năm để tính toán và chuyển đổi chương trình theo mô hình đó. Tôi đã tin ông và ngừng các lời chỉ trích công khai liên tục cho đến khi ông có thể biến The Apprentice thành The Celebrity Apprentice (Người Tập Sự Phiên Bản Ngôi Sao), và quả thực, ông đã giữ lời. Bằng sự ghi nhận công bằng dành cho ông, tôi thấy ông thực sự bẻ gãy sự phòng thủ của người khác bằng sự thẳng thắn, sức hút và sự sẵn lòng hiểu những lời chỉ trích của tôi, vì ông rõ ràng muốn xem mình có thể làm gì để ngăn tôi chỉ trích ông một cách công khai như vậy.

Chúng tôi trở thành bạn bè từ thời điểm đó, và tôi tiếp tục đến thăm Tháp Trump qua nhiều năm theo lời mời của ông, thậm chí còn đưa cả các CEO của các doanh nghiệp nhà nước lớn nhất Trung Quốc đến thăm ông khi họ đến Yale tham dự một chương trình điều hành mà tôi giảng dạy. Mối quan hệ hữu hảo đôi bên cùng có lợi đó tiếp tục kéo dài cho đến khi Trump chuyển hướng sang chính trị và cuộc bầu cử tổng thống năm 2016.

Trên thực tế, trong những ngày đầu tiên Trump ra ứng cử vào năm 2015, khi hầu như toàn bộ giới thiết chế chính trị từ chối nhìn nhận ông một cách nghiêm túc, tôi là một trong những bình luận viên truyền thông đầu tiên nắm bắt được tiềm năng nghiêm túc từ sự ứng cử của Trump, viết một số bài khắc họa chân dung khách quan đầu tiên về ông trong một loạt cột báo trên tạp chí Fortune.

Mặc dù tôi là một người bạn và là người ủng hộ Hillary Clinton, tại một buổi tiệc tối dạng salon dành cho các nhà tài trợ giàu có của Đảng Cộng hòa do Larry Kudlow chủ trì vào tháng 8 năm 2015 tại nhà riêng của ông ở Redding, Connecticut, tôi đã làm xáo động bầu không khí khi nêu tên Trump là ứng cử viên dẫn đầu và bày tỏ niềm tin rằng ông thực sự có thể chiến thắng.

Cả 50 người tham dự lúc đó đều phát biểu ủng hộ những ứng cử viên vòng sơ bộ Đảng Cộng hòa yêu thích của riêng họ, từ Jeb Bush, Marco Rubio đến Ted Cruz, Carly Fiorina; tất cả họ đều đưa ra những lời bảo chứng mạnh mẽ cho hầu như bất kỳ ai ngoại trừ Trump — trừ Roger Stone, người từ chối bảo chứng cho ai vì vừa mới đột ngột rời khỏi chiến dịch của Trump. Tôi đặt câu hỏi liệu nhóm có đang bỏ qua uy tín từ sự ứng cử của Trump như một “con voi trong phòng” (mọt thực tế hiển nhiên bị ngó lơ) hay không, khi nghĩ rằng biểu tượng con voi của Đảng Cộng hòa sẽ là một hình ảnh phổ biến.

Tuy nhiên, cả nhóm lại bật cười cay đắng. Mary Kissel của tờ The Wall Street Journal nói với tôi rằng tôi đã không công bằng với Carly Fiorina, vì cô ấy vượt trội hơn Trump rất nhiều. Một người tham dự khác, Kellyanne Conway, đã đứng dậy trách mắng tôi, nói rằng với tư cách là một giáo viên, tôi thiếu sự sắc sảo chính trị như cô ấy. Cô ấy nói với cả nhóm: “Với tư cách là một chuyên gia về tâm lý nhân khẩu học của cử tri nữ Đảng Cộng hòa, tôi có thể nói với quý vị rằng Trump sẽ không bao giờ có được 10% cử tri nữ Đảng Cộng hòa, và đó là lý do tại sao tôi đang giúp lãnh đạo Siêu PAC ủng hộ Cruz.” Thật mỉa mai thay, cả Kellyanne Conway và Mary Kissel sau đó đều gia nhập chính quyền Trump và trở thành những tín đồ trung thành thực sự.

Trump đã liên tục gọi điện mời tôi đến Tháp Trump để tham vấn ý kiến trong thời gian đầu ông ra ứng cử, và tôi thường đưa theo một nhóm các góc nhìn đa dạng mà tôi nghĩ những hiểu biết của họ có thể mang lại lợi ích cho ông.

Ví dụ, tôi từng đưa một nhà khoa học chính trị theo xu hướng cấp tiến từ Yale đi cùng — người vốn dĩ ban đầu cực kỳ hoài nghi về Trump nhưng, trước sự kinh ngạc của chính mình, đã trở nên bị tò mò một cách thận trọng bởi trí óc hiếu kỳ của Trump sau một cuộc thảo luận sôi nổi về nhiều chủ đề đa dạng, từ cải cách chăm sóc sức khỏe cho đến việc phân chia lại địa giới cử tri.

Một ví dụ khác, sau khi nghe quan điểm cứng rắn của Trump về Trung Quốc, tôi đã thu hút sự chú ý của ông đến một cuốn sách được viết bởi người bạn cũ thời Harvard của tôi — nhà kinh tế học gây tranh cãi và bài Trung Gay gắt, Peter Navarro. Trước khi tôi kịp nhận ra, Peter đã hạ cánh xuống chiến dịch của Trump, viết các bản ghi nhớ về chính sách kinh tế và thương mại.

Trước sự ngạc nhiên của tôi, Trump thường nhắc đến tên tôi trong các bài phát biểu tranh cử đầu tiên vào năm 2015 và thậm chí trong một cuộc tranh luận tổng thống của Đảng Cộng hòa; ông đã phản ánh chính xác các góc nhìn của tôi nhưng lại làm hỏng chức danh của tôi — thăng chức cho tôi vài bậc lên thành Hiệu trưởng của toàn bộ Đại học Yale! Sau khi ông đắc cử vào năm 2016, ông đã đề nghị tôi một vị trí cấp cao trong chính quyền của ông nhưng tôi đã từ chối, giống như cách tôi từng từ chối lời đề nghị làm hiệu trưởng Trường Đại học Trump của ông nhiều năm trước đó.

Trump tiếp tục gọi điện xin tư vấn trong suốt nhiệm kỳ đầu tiên của mình, và tôi đã trở nên thân thiết với nhiều phụ tá thân tín nhất của ông, bao gồm người con rể Jared Kushner và khoảng một tá thành viên nội các như Elaine Chao, Wilbur Ross, và Linda McMahon, cũng như các cố vấn và quan chức như Peter Navarro, Larry Kudlow, Robert Lighthizer, Tom Bossert, và Anthony Scaramucci. Trên thực tế, tôi thậm chí còn giới thiệu một vài quan chức trong số này cho Trump.

Thành thật mà nói, vì biết ông nhìn chung đã ủng hộ các ứng cử viên Đảng Dân chủ trong suốt sự nghiệp của mình và ông không bị chi phối bởi ý thức hệ, tôi từng nghĩ ông có tiềm năng làm nhiều người kinh ngạc bằng cách kéo các thành phần khác nhau của quốc gia lại gần nhau. Được rồi, tôi thừa nhận là tôi đã nhầm ở điểm đó.

Vì vậy, bây giờ tôi sẽ chia sẻ những gì mình đã học được về Trump kể từ đó. Tuy nhiên, trước khi kết thúc, tôi phải thừa nhận rằng mặc dù đã viết hàng tá bài phê bình gây chú ý lớn về chính quyền Trump, và mặc dù đã thúc đẩy các CEO rút khỏi các Hội đồng Cố vấn Kinh doanh của Tổng thống vào năm 2017 sau khi ông thất bại trong việc lên án mạnh mẽ những kẻ da trắng thượng đẳng ở Charlottesville, và mặc dù vai trò của tôi đã thúc đẩy một trăm CEO của các công ty lớn lập tức xác nhận chiến thắng của Biden trong cuộc bầu cử năm 2020, ông chưa bao giờ tấn công tôi.

Trên thực tế, tôi vẫn được mời tham gia chính quyền trong những ngày đầu tiên của Hiệp định Abraham lịch sử, rực rỡ của Jared Kushner, và Trump chưa bao giờ khiển trách hay đe dọa tôi vì đã đưa ra những lời chỉ trích nổi bật đối với một số hành động của ông.

Jeffrey Sonnenfeld

Jeffrey Sonnenfeld

Jeffrey A. Sonnenfeld (sinh năm 1954 tại Philadelphia) là một trong những học giả có ảnh hưởng lớn nhất trong lĩnh vực lãnh đạo doanh nghiệp, quản trị, và vai trò của CEO trong xã hội hiện đại. Ông hiện giữ chức:

-Senior Associate Dean for Leadership Studies

-Lester Crown Professor in the Practice of Management tại Yale School of Management, một trong những trung tâm nghiên cứu quản trị hàng đầu thế giới.

Những dấu ấn nổi bật trong sự nghiệp

–Người sáng lập và Chủ tịch Chief Executive Leadership Institute (CELI) — được xem là trường đào tạo dành riêng cho các CEO đầu tiên trên thế giới, nơi quy tụ hàng nghìn lãnh đạo doanh nghiệp toàn cầu trong các hội nghị kín.

-Từng giảng dạy 10 năm tại Harvard Business School và 10 năm tại Emory University, trước khi chuyển sang Yale.

-Cố vấn cho 5 đời Tổng thống Hoa Kỳ thuộc cả hai đảng, bao gồm Joseph Biden, Donald Trump, Bill Clinton và George H. W. Bush.

-Tác giả của 9 cuốn sách, nhiều cuốn trở thành New York Times Bestseller, trong đó có The Hero’s Farewell, Firing Back, và đặc biệt là Trump’s Ten Commandments.

-Được BusinessWeek vinh danh là một trong 10 giáo sư quản trị có ảnh hưởng nhất thế giới.

Nụ Hôn Đầu – Tranh: Leonid Afremov (Nguồn: afremov.com)

Như Chưa Bao Giờ

Hôn em, hôn em, một ngày!

Sớm hơn mọi bữa, đủ đầy môi nhau?

Nụ say, nụ chậm, nụ đau

Chiều kia còn níu lại màu nắng mai

Cho ngày ấm lại chiều phai,

(Bỏ từng gió cuốn đã vài lá rơi).

Chút ngây thơ nào trên môi

Còn ngơ ngác thuở nụ trời đất mơ

Hôn em như chưa bao giờ

Nhuốm màu sương tuyết lên bờ tháng năm

10-1-2013

Mai Rồi Em Nhớ Hôm Nay

Thức dậy, chỗ nằm bên cạnh lạnh,

Không vòng tay hôm trước đã ru mình…

Không nụ hôn đầu ngày đánh thức 

Người xa rồi, tiếng bước ngỡ đâu quanh.

.

Nên em nói, một mai, là thế đấy,

Một mai kia… em sẽ nhớ hôm nay

Bàn tay thầm thì vẫy bàn tay vẫy

Xa, xa dần, một cánh chim bay

.

Ừ, thôi cũng trống như phòng trống,

Bỏ lại mênh mông một lối về

Mênh mông đêm tối em và bóng

Hiu hắt bên song vầng trăng khuya

.

Nên em hỏi những khuyết tròn, tròn khuyết,

Là bao giờ… mai ấy sẽ hôm nay?

Sẽ hôm nay, rồi lại mai, em biết

Sẽ mai rồi hun hút cánh chim bay

.

Sẽ tay vẫy, nụ cười rưng mắt đỏ

Ngày xưa đâu, lặng lẽ nỗi đau thầm

Mỗi bước kéo cuộc đời trôi theo gió

Ngày mai đâu sao chân vội trăm năm…

8-3-2013

Lệ Xuống Xa Vời

Trưa nay xa khóc một mình

Trăm năm lăn xuống nỗi tình tội nhau

Xa từng thăm thẳm giọt đau

Như xưa bỏ bóng, như sau lạc hồn

Xa nào nâng chén vô ngôn

Cạn muôn trùng một nỗi buồn mình em

Tìm hồn, tìm bóng trong tim

Tìm nhau giữa giọt lệ chìm trưa nay

Nắng mờ ngoài kia nắng bay

Anh về sao mặn bàn tay em buồn.

18-3-2013

Đặng Kim Côn

(Trích: 50 NĂM LÀM THƠ YÊU EM – Nhân Ảnh xuất bản 2023)

Biếm Họa (Nguồn: diendandoanhnghiep.vn/)

Về Vườn

tặng nguyễn quang thiều 

Nửa đời lăn lộn cùng nghiên bút

Cái chữ ẩn tàng điềm họa phúc

“Chuyện với Thanh” kia bị nhúng chàm

“Người trồng hoa” nọ đành bay chức

Lên voi chưa hẳn đã là vinh

Xuống chó chắc đâu điều đáng nhục

Mất ghế quan văn còn ghế thơ

Về vườn trồng liễu đếch thèm tức!

August 26, 2026

Tặng Ông Nghị

Ở đất Hà thành có nghị viên

Nhà to xe xịn rổn rang tiền

Ngỡ là đại biểu vì dân ích

Đâu biết tiểu nhân bởi tánh hèn

Uống rượu lái quàng gây tội ác

Đụng người bỏ trốn khó bề yên

Cho dù núp váy bà đi nữa

Thiện ác đáo đầu chớ vội quên!

August 15, 2026

Tiến Sĩ Đạo Văn

Cái học ngày nay rõ bỡn đùa

Bà nghè ông cử chẳng ăn thua

Đề tài luận án toàn chôm chỉa

Bằng cấp học hàm rặt bán mua

Sách vở đông tây đồ phế liệu

Kiến văn kim cổ món dư thừa

Chức cao vị cả tài danh hão

Tiến sĩ đạo văn cứ tưởng đùa!

August 17, 2026

Tú Điếc 

—

tranducpho

Nắng Trên Sông – Tranh: MAI TÂM

     *Thương gởi con Lương An Tâm

      (Boston Massachusets USA)

Nhắc máy đi con đừng làm ba lo lắng

Sao thời gian trôi chậm chạp vô cùng

Đồng hồ cát thong dong rơi từng hạt

Mà lòng ba khắc khoải đến từng cơn.

*

Tiếng chuông reo giọng con còn ngái ngủ

Gì thế ba? Ồ! Con ổn thôi mà

Con ngủ lại trong tiếng gào gió rít

Đâu hay rằng ba nhẹ nỗi lo xa.

*

Bão Sandy qua bờ đông nước Mỹ

Sóng duềnh bờ, nhà đổ, cột điện nghiêng

Chưa hết sợ lại “Nemo” thế kỷ

Tuyết rơi dày cả thước, dạ không yên.

*

Bom khủng bố làm Boston rúng động

Con nhỏ nhoi lạc giữa chốn kinh hoàng

Ôi nước Mỹ sao quá nhiều hiểm họa

Ba lại nặng lòng bối rối không an.

*

Con có nhớ ngôi nhà xưa mái dột

Những ngày mưa tí tách giọt rơi buồn

Mẹ ngồi lặng ôm con chừng muốn khóc

Ba quặn lòng nhìn đêm tối sâu hơn.

*

Con lớn lên qua những ngày đói sữa

Hồn nhiên đùa như cỏ dại ngoài sân

Ba bạc tóc lo chợ đời từng bữa

Dõi theo con từng chập chững bước chân.

*

Con dẫu lớn qua năm non bốn biển

Sãi cánh bay giữa sóng gió trùng khơi

Mãi thơ dại trong lòng ba thuở ấy

Cần bàn tay nâng bước con vào đời.

*

Thầm ước mơ con vẫn còn bé nhỏ

(Dầu biết rằng đó chỉ ước mơ suông)

Nơi xứ người có bao mùa tuyết lạnh

Nhớ quê nhà còn nắng ấm nghe con!

NGUYỄN AN BÌNH

Sống thiếu những cử chỉ âu yếm hoặc sự đụng chạm cơ thể thường xuyên ở độ tuổi 70 là một trong những nỗi niềm ít được nhắc đến nhất mà nhiều người lớn tuổi âm thầm mang theo.

Bạn có thể được vây quanh bởi mọi người, thậm chí được quan tâm và tôn trọng, nhưng vẫn cảm thấy một sự trống trải sâu thẳm ở nơi mà sự gần gũi từng ngự trị.

Một cái ôm, một bàn tay đặt lên vai, hay thậm chí là việc ngồi sát cạnh ai đó từng là điều rất tự nhiên và thường nhật. Giờ đây, những khoảnh khắc nhỏ bé ấy có lẽ đã trở nên xa xôi.

Bài viết này khám phá sức nặng cảm xúc khi phải sống thiếu đi sự kết nối thể xác, đồng thời mang đến những cách thức nhẹ nhàng, thiết thực để đưa sự thoải mái, gần gũi và ấm áp trở lại cuộc sống của bạn theo những cách có ý nghĩa.

Khi sự đụng chạm trở nên hiếm hoi

Đã từng có thời gian mà sự đụng chạm là một phần của cuộc sống hàng ngày. Một nụ hôn lên má, một cái ôm chào tạm biệt, một người bạn nắm lấy tay bạn khi trò chuyện. Những khoảnh khắc đó diễn ra rất tự nhiên đến mức bạn thậm chí có thể không nhận ra chúng quan trọng đến nhường nào.

Nhưng giờ đây, ở tuổi 70, mọi thứ đã thay đổi. Bạn bè đã qua đời, bạn đời không còn nữa, và con cái đã trưởng thành với cuộc sống bận rộn riêng của họ. Bạn có thể trải qua vài ngày hoặc thậm chí vài tuần mà không có cảm giác bàn tay của ai đó nắm lấy tay mình.

Ban đầu, có lẽ bạn không để tâm lắm. Bạn vẫn trò chuyện với mọi người, vẫn giữ kết nối theo những cách lịch sự và tử tế. Nhưng theo thời gian, bạn bắt đầu cảm thấy có điều gì đó thiếu vắng. Một điều gì đó thật tĩnh lặng nhưng lại mạnh mẽ.

Sự đụng chạm không chỉ mang lại sự dễ chịu. Đó là sự kết nối. Nó nhắc nhở bạn rằng bạn không cô độc trong cơ thể mình, không bị tách biệt khỏi thế giới này.

Thiếu đi điều đó, những ngày của bạn có thể trở nên lạnh lẽo hơn. Những đêm của bạn dài hơn. Một cái chạm đơn giản vào lưng hoặc một cái ôm ấm áp trở thành điều bạn khao khát, ngay cả khi bạn không thốt lên thành lời.

Bạn có thể ngồi trong một căn phòng đông đúc nhưng vẫn cảm thấy một khoảng cách không thể giải thích nổi.

Đôi khi, bạn kìm lại không chủ động với tay ra. Bạn lo rằng điều đó sẽ có vẻ bám víu hoặc kỳ cục. Bạn ngập ngừng trước khi xin một cái ôm hoặc sát lại gần.

Nhưng sự thật là, bạn không cô độc trong chuyện này. Nhiều người khác ở độ tuổi của bạn cũng cảm thấy sự trống trải tương tự. Chỉ là họ cũng không nói về điều đó mà thôi.

Sự đụng chạm rất quan trọng. Nó làm dịu tâm hồn bạn. Nó xoa dịu trái tim bạn. Nó nói lên nhiều điều hơn bất kỳ lời nói nào có thể diễn tả.

Ngay cả khi bạn đã lâu không cảm nhận được điều đó, bạn vẫn xứng đáng có được nó. Niềm khao khát mà bạn cảm thấy không phải là sự yếu đuối. Đó là một phần của việc làm con người.

Và bạn không bao giờ là quá già để mong muốn được ôm ấp một lần nữa.

Tại sao trái tim bạn vẫn khao khát sự kết nối thể xác

Bạn có thể đã quen với việc tự mình làm mọi thứ. Bạn có thể tự nhủ rằng mình vẫn ổn, rằng những cái ôm và sự gần gũi không còn cần thiết nữa. Nhưng sâu thẳm bên trong, trái tim bạn vẫn nhớ cảm giác tuyệt vời khi được ôm vào lòng.

Niềm khao khát đó không phai nhạt theo tuổi tác. Nó vẫn ở trong bạn, mạnh mẽ và chân thật như nhiều năm về trước. Bạn vẫn là con người ấy — người từng nắm tay nhau ở rạp chiếu phim, ôm ấp các con khi chúng còn nhỏ, hay cùng nhau khiêu vũ chậm rãi trong một căn bếp yên tĩnh.

Sự đụng chạm không chỉ là sự thoải mái. Đó là một cách để được nhìn nhận. Một bàn tay dịu dàng đặt lên cánh tay bạn hoặc một cái ôm kéo dài thêm một khoảnh khắc ngắn ngủi cho bạn biết rằng có ai đó đang chú ý đến bạn, không chỉ như một cái tên hay một khuôn mặt, mà là một tâm hồn.

Ở tuổi 70, thế giới có thể trở nên thiết thực hơn. Những người có nhiệm vụ chăm sóc bạn ghé thăm. Hàng xóm vẫy tay chào. Mọi người nói những lời tử tế. Nhưng sự tử tế mà thiếu đi sự gần gũi vẫn có thể khiến bạn cảm thấy xa cách.

Trái tim bạn khao khát sự kết nối sâu sắc hơn là những cuộc trò chuyện. Nó khao khát sự ấm áp, sự gần gũi và cảm giác rằng bạn vẫn thuộc về thế giới của một ai đó.

Và đó không phải là điều gì phải xấu hổ. Nó không biến bạn thành kẻ bám víu hay yếu đuối. Nó làm cho bạn trở nên con người hơn.

Nhu cầu về sự đụng chạm không phải là thứ bạn sẽ vượt qua hay lớn lên để bỏ lại phía sau. Đó là một phần giúp bạn duy trì sự sống động về mặt cảm xúc.

Ngay cả khi bạn không nói ra thành lời, ngay cả khi những người khác không biết bạn nhớ nó nhiều đến thế nào, cảm giác đó vẫn là thật. Nó rất chân thật.

Trái tim bạn vẫn rộng mở. Nó vẫn vươn tới. Và không có gì tự nhiên hay đẹp đẽ hơn thế.

Nỗi cô đơn tĩnh lặng mà ngay cả sự có mặt của người khác cũng không lấp đầy

Bạn có thể ngồi trong một căn phòng đầy người nhưng vẫn cảm thấy một sự trống trải không thể giải thích nổi. Những giọng nói xung quanh bạn có thể rất thân thiện. Những tiếng cười có thể nghe rất thật. Nhưng ở bên trong, bạn vẫn cảm thấy cô đơn.

Loại cô đơn này không phải là việc bị cô lập về mặt thể lý. Đó là việc thiếu đi sự gần gũi từng làm cho cuộc sống cảm thấy trọn vẹn. Bạn nhớ cách ai đó từng tựa vào người bạn. Bạn nhớ cái chạm đơn giản của một bàn tay đặt lên tay bạn.

Ngay cả khi con cái đến thăm hay bạn bè gọi điện, vẫn có một phần trong bạn khao khát nhiều hơn thế. Một sự kết nối sâu sắc hơn. Một lời nhắc nhở mang tính thể xác rằng bạn vẫn được yêu thương, vẫn cần thiết, vẫn kết nối với những người khác.

Bạn có thể cảm thấy tội lỗi vì muốn nhiều hơn thế. Bạn tự nhủ phải biết ơn. Bạn nhắc nhở bản thân rằng không phải ai cũng có người ghé thăm. Nhưng nỗi nhói đau đó không biến mất chỉ vì bạn cố phớt lờ nó.

Nỗi cô đơn kiểu này đến một cách âm thầm. Nó lẻn vào những khoảng lặng giữa các cuộc trò chuyện. Nó theo bạn vào phòng vào ban đêm. Nó lảng vảng ở khoảng không gian bên cạnh bạn khi không có ai khác ở đó.

Sự đụng chạm và gần gũi từng là một phần trong cuộc sống của bạn mà không cần phải cất lời xin phép. Giờ đây, việc cất lời lại trở nên khó khăn. Bạn không muốn tỏ ra bám víu hay ủy mị. Vì vậy, bạn giữ im lặng và mỉm cười lịch sự trong khi trái tim trĩu nặng.

Nhưng sự thật là, mong muốn sự gần gũi không phải là ích kỷ. Đó không phải là đòi hỏi quá nhiều. Đó là một nhu cầu sâu sắc và chân thành xứng đáng được công nhận.

Bạn không phải là người duy nhất cảm thấy như vậy. Nhiều người xung quanh bạn cũng mang theo nỗi khao khát thầm lặng tương tự.

Nỗi cô đơn của bạn không làm cho bạn yếu đuối. Nó làm cho bạn trở nên một con người. Và bạn xứng đáng nhận được nhiều hơn là chỉ sự hiện diện của ai đó. Bạn xứng đáng cảm thấy được gần gũi, được nhìn nhận và được ôm ấp một cách ấm áp.

Những cách đơn giản để cảm thấy gần gũi với mọi người một lần nữa

Việc xây dựng lại cảm giác gần gũi thoạt đầu có vẻ khó khăn, nhưng nó không nhất thiết phải bắt đầu bằng những bước đi lớn lao. Đôi khi, những hành động nhỏ nhất lại mang lại sự an ủi sâu sắc nhất.

Hãy bắt đầu bằng điều đơn giản như ngồi bên cạnh ai đó thay vì ngồi ở phía bên kia căn phòng. Hãy để vai bạn chạm vào vai họ. Hãy để sự hiện diện của bạn cất lời mà không cần dùng đến từ ngữ.

Nếu có ai đến thăm, hãy nhờ họ nắm tay bạn khi trò chuyện. Bạn không cần phải biến nó thành một khoảnh khắc to tát. Chỉ cần nói: “Bạn có phiền không?” Lời đề nghị ngắn ngủi đó có thể mở ra cánh cửa dẫn đến kiểu kết nối mà bạn nhớ nhất.

Hãy thử chủ động mang lại sự đụng chạm. Đặt nhẹ tay lên cánh tay của một người bạn. Bóp nhẹ một cái thật ấm áp khi bạn nói lời tạm biệt. Thường thì, khi bạn đi đầu, những người khác sẽ làm theo.

Hãy cân nhắc nuôi một con thú cưng nếu bạn chưa có. Một chú chó lông mềm mại hoặc chú mèo đang gừ gừ có thể mang lại sự an ủi, hơi ấm và tình cảm mỗi ngày giống như sự đồng hành thực sự. Sự hiện diện của chúng thôi cũng có thể xoa dịu nỗi đau của sự xa cách.

Tham gia các hoạt động nhóm nơi sự tiếp xúc nhẹ nhàng diễn ra một cách tự nhiên. Các lớp học khiêu vũ, nhóm nghệ thuật hoặc các chương trình tập thể dục nhẹ nhàng thường đưa mọi người đến gần nhau hơn về mặt thể xác theo những cách an toàn và thân thiện.

Hãy cho mọi người biết điều gì mang lại sự thoải mái cho bạn. Cho dù đó là cái ôm trước khi họ rời đi hay một cái vỗ nhẹ đơn giản vào lưng, mọi người thường sẽ đáp lại bằng sự quan tâm khi họ hiểu được nhu cầu của bạn.

Sự gần gũi không phải lúc nào cũng cần phải lớn lao hay kịch tính. Nó có thể tồn tại trong một không gian chia sẻ, trong một cái nắm tay, trong nhịp điệu ngồi lặng lẽ cùng một người quan tâm đến bạn.

Bạn không bao giờ là quá già để cần điều này. Và bạn không bao giờ đòi hỏi quá nhiều khi khao khát sự ấm áp từ một người khác ở bên cạnh mình.

Cho người khác biết bạn thực sự cần gì

Một trong những điều khó khăn nhất ở tuổi 70 là nói một cách thành thật về những gì trái tim bạn vẫn khao khát. Bạn có thể nói về sức khỏe, kế hoạch của mình, hoặc những ký ức, nhưng khi nói đến sự đụng chạm và sự gần gũi, những lời nói thường ở lại trong sự im lặng.

Bạn có thể lo lắng rằng nếu bạn nói điều gì đó, mọi người sẽ không hiểu. Họ có thể nghĩ điều đó kỳ lạ, hoặc bạn quá nhạy cảm. Vì vậy, thay vì hỏi, bạn giữ im lặng. Bạn mỉm cười, cảm ơn họ vì đã đến, và kìm nén sự thật rằng bạn đang đau đáu khao khát nhiều hơn thế chứ không chỉ là một cuộc trò chuyện.

Nhưng sự im lặng chỉ làm tăng thêm khoảng cách. Mọi người không thể cho đi những gì họ không biết bạn cần. Và phần lớn thời gian, những người yêu thương bạn sẽ muốn biết làm thế nào để mang lại sự thoải mái cho bạn.

Hãy bắt đầu từ những điều nhỏ nhặt. Bạn không cần phải thổ lộ mọi thứ cùng một lúc. Bạn có thể nói: “Tôi thực sự nhớ những cái ôm.” Hoặc, “Hôm nay bạn có phiền ngồi sát lại đây một chút không?” Những lời đơn giản này có thể mở ra những cánh cửa đã đóng kín quá lâu.

Bạn có thể nhận thấy rằng những người khác cảm thấy nhẹ nhõm khi nghe bạn nói điều đó. Họ có thể đã cảm thấy không chắc chắn về việc nên đến gần đến mức nào, sợ xâm phạm không gian của bạn. Lời nói của bạn cho phép họ quan tâm theo cách mà bạn cần.

Hãy cho gia đình bạn biết điều gì làm bạn thấy dễ chịu. Cho bạn bè biết rằng sự gần gũi về thể xác vẫn rất quan trọng. Đó không phải là ích kỷ. Đó là sự chân thật.

Bạn không đòi hỏi quá nhiều. Bạn đang đòi hỏi một điều gì đó thực sự, một điều gì đó rất con người, một điều gì đó mang tính chữa lành sâu sắc.

Bạn càng nói rõ ràng về nhu cầu của mình, chúng càng có nhiều khả năng được đáp ứng bằng sự ấm áp và lòng tử tế.

Bạn đã dành cả cuộc đời để chăm sóc người khác. Việc yêu cầu nhận lại một chút sự quan tâm đó là điều hoàn toàn, tuyệt đối ổn.

Bạn vẫn xứng đáng có được sự gần gũi. Và điều đó bắt đầu bằng việc để người khác thực sự nhìn thấy những gì trái tim bạn đang thầm lên tiếng hỏi xin.

Những suy nghĩ cuối cùng

Sống thiếu đi sự đụng chạm thể xác ở tuổi 70 có thể giống như một nỗi nhói đau âm ỉ không bao giờ phai nhạt hoàn toàn.

Ngay cả khi bạn không cô đơn, bạn vẫn có thể khao khát hơi ấm của một bàn tay, sự gần gũi của một cái ôm, sự an ủi khi được ôm ấp nhẹ nhàng.

Nhưng niềm khao khát này không phải là điều để che giấu hay cảm thấy xấu hổ. Đó là lời nhắc nhở rằng trái tim bạn vẫn rộng mở, vẫn yêu thương và vẫn đang đập nhịp sống.

Bạn không bao giờ quá già để cần đến sự âu yếm. Và bạn luôn xứng đáng được ôm ấp, được lắng nghe và được yêu thương theo cách rất con người nhất có thể.

Sarah Azman

[T.Vấn Biên tập; Gemini chuyển từ Anh ngữ sang Việt ngữ]