Minh họa: Một ô cửa sổ có những con mắt được khoét thủng, đang nhìn ra từ các ô kính.

MỘT NGƯỜI XEM BÀI TAROT TRÊN TIKTOK CÁO BUỘC TÔI TỘI GIẾT NGƯỜI. CUỘC ĐỜI TÔI ĐẢO LỘN.

Tác Giả: Rebecca Scofield

Nguyên tác: The NYT: A TikTok Tarot Card Reader Accused Me of Murder. My Life Turned Upside Down.

[ChatGPT chuyển ngữ; T.Vấn biên tập & hiệu đính]

[Tiến sĩ Scofield là trưởng khoa Lịch sử tại Đại học Idaho.]

Đó là một ngày Lễ Tạ ơn với bầu trời xanh trong rực rỡ. Tôi đang đứng trong công viên, lắng nghe các con mình chơi đùa, thì mở một video TikTok của một người phụ nữ tôi chưa từng gặp. Bà ta đưa lên ảnh đại diện hồ sơ giảng viên cùng thông tin liên lạc của tôi, rồi tuyên bố rằng tôi đã dàn dựng vụ sát hại bốn sinh viên tại trường đại học nơi tôi làm việc, Đại học Idaho. Bà ta còn khẳng định tôi đang che đậy một mối quan hệ tình cảm không thích hợp với một trong những nạn nhân.

Tôi không hề quen biết bất kỳ sinh viên nào trong số đó. Họ mới bị sát hại cách thời điểm tôi xem video đúng 11 ngày. Người buộc tội tôi chẳng biết gì về tôi, sống ở Texas và chỉ dựa vào những lần xem bài tarot để đưa ra các cáo buộc của mình.

Trong những tuần tiếp theo, khi tôi cùng cộng đồng nơi mình sinh sống đau buồn trước thảm kịch, người có sức ảnh hưởng trên TikTok này đăng tải hơn một trăm video, liên tục khẳng định rằng tôi đã thực hiện vụ giết người hàng loạt gồm bốn nạn nhân. Những video ấy thu hút hàng triệu lượt xem. Tôi bị nhấn chìm trong những cuộc gọi, tin nhắn, bình luận và thư điện tử, nhiều trong số đó khiến tôi kinh hãi hoặc mang tính đe dọa. Và người bị nhắm đến hoàn toàn có thể là bất kỳ ai.

Bạn không thể đứng vững trong không gian số. Tôi không bị xe buýt đâm trúng, cũng không bị ai đấm vào mặt.* Thế nhưng, tôi đã tận mắt chứng kiến thế giới trực tuyến có thể trở nên chân thực hơn cả thế giới vật lý như thế nào. Ngay cả sau khi hung thủ thực sự bị bắt và kết án, những lời buộc tội nhằm vào tôi vẫn tiếp diễn. Và dù những cáo buộc phi lý đến mức không tưởng ấy được một người tôi chưa từng gặp đưa ra trên mạng, chúng vẫn được khuếch đại bởi những người xem nhẹ dạ và các nền tảng vận hành bằng thuật toán; tác hại của chúng thấm vào mọi mặt đời sống của tôi. Dần dần, tôi nhận ra rằng tất cả chúng ta đều phải chịu trách nhiệm về thế giới trực tuyến mà mình đang sống, và tất cả chúng ta đều phải chống lại khuynh hướng lan truyền những lời dối trá của nó.

Dĩ nhiên, những người xung quanh tôi đều hiểu những lời buộc tội ấy thật nực cười. Thế nhưng, khoảng cách giữa điều tôi biết là sự thật và những điều sai trái mà người ta sẵn sàng tin theo đã đẩy tôi vào một dạng luyện ngục. Tôi tuyệt vọng mong được ở bên đồng nghiệp, sinh viên và bạn bè trong những ngày chúng tôi cùng đau buồn, nhưng cuối cùng tôi lại bị cô lập. Tôi không đến trường nữa, chuyển các lớp học sang hình thức trực tuyến và ngừng sử dụng mạng xã hội. Tôi không còn ngủ ngon; thay vào đó, tôi đi đi lại lại ngoài hành lang trước phòng các con, vô cùng kinh hãi trước ý nghĩ rằng chúng có thể bị hãm hại bởi kẻ đang ám ảnh với tôi, bởi bất kỳ ai tin theo người đó, hoặc bởi chính kẻ thực sự chịu trách nhiệm về những vụ giết người.

Khi giới truyền thông ngày càng chú ý đến câu chuyện, mối quan hệ của tôi với ngôi nhà mình cũng thay đổi. ** Tôi cảm thấy có lẽ mình đang tan rã, đang phân hủy — rằng tôi không còn là một con người có thật nữa. Nếu khuôn mặt và cái tên không còn thuộc về tôi, thì tôi là ai?

Là một giáo sư lịch sử, tôi biết rằng những công nghệ truyền bá lời nói từ lâu đã luôn làm biến đổi sự thật. Máy in đã giúp những lời lẽ của các nhà lãnh đạo tôn giáo mang tư tưởng cách mạng như Martin Luther làm lung lay quyền lực của Giáo hội Công giáo, bằng cách thuyết phục mọi người rằng họ có quyền tự mình đọc lời Chúa. Phát thanh đã góp phần thúc đẩy sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít ở Hoa Kỳ và châu Âu.

Các nền tảng số viết lại thực tại của chúng ta theo một cách sâu sắc hơn nhiều. Việc tìm ra sự thật thông qua phân tích lịch sử đòi hỏi rất nhiều thời gian, và ngay cả khi ấy, kết quả thường cũng chỉ là một phần sự thật mà thôi. Mạng xã hội phá hủy quá trình đó. Dù nhiều nhà sáng tạo nội dung đặt ra những tiêu chuẩn nghiên cứu nghiêm túc cho chính mình, họ không phải chịu sự ràng buộc nghề nghiệp bởi các bộ quy tắc ứng xử chính thức hay quy trình thẩm định. Những câu chuyện lẽ ra phải được xử lý một cách thận trọng và tôn trọng lại trở thành trò giải trí. Có lẽ vì thế mà, bất chấp việc đã có người bị bắt, nhận tội và bị kết án trong vụ sát hại các sinh viên, năm tháng vẫn trôi qua mà những lời buộc tội nhằm vào tôi không hề biến mất.

Không ai cần phải tìm kiếm những lời cáo buộc nhắm vào tôi — thuật toán của TikTok đơn giản là tự động đưa chúng đến trước mắt họ. Cơ chế cuộn vô tận, video tự động phát và những thuật toán săn mồi đem lại cho người xem lượng dopamine tương tự như các chất gây nghiện khác. Và với mỗi lượt xem, người sáng tạo nội dung lại tiến gần hơn đến việc có được nhà tài trợ hoặc được nền tảng trả tiền.

Để chống lại những động cơ khuyến khích bóp méo sự thật ấy, chúng ta cần một phong trào phản kháng. Một lựa chọn là rút lui khỏi không gian số. Sau hàng chục năm thử nghiệm gần như không được kiểm soát, ngày càng nhiều người — đặc biệt là người trẻ — lựa chọn những đợt thanh lọc kỹ thuật số, quay về với điện thoại bàn và máy nghe nhạc MP3. Chúng ta có thể chọn lướt qua những câu chuyện không thể kiểm chứng, và chỉ theo dõi những nhà sáng tạo nội dung minh bạch về quá trình nghiên cứu của họ.

Chúng ta có thể tìm cách buộc các nền tảng chịu trách nhiệm về những nội dung độc hại mà chúng phát tán. Một đạo luật liên bang của Hoa Kỳ, Điều 230, bảo vệ các nền tảng trực tuyến khỏi nhiều vụ kiện phỉ báng; điều đó có nghĩa là chỉ cá nhân mới phải chịu trách nhiệm pháp lý về thông tin sai lệch, ngay cả khi chính nền tảng góp phần lan truyền chúng. Các đề xuất cải cách Điều 230 rất đa dạng: từ việc bổ sung những ngoại lệ dành cho các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng cho đến xóa bỏ hoàn toàn quyền miễn trừ trách nhiệm của các công ty mạng xã hội. Nếu những công ty kiếm hàng tỷ đô la từ các nền tảng này không chịu bảo vệ chúng ta, thì chúng ta còn có thể tìm đến biện pháp nào khác?

Chúng ta có thể khởi kiện. Luật về hành vi phỉ báng tồn tại để nhắc nhở mọi người rằng tự do ngôn luận cũng đi kèm nghĩa vụ phát ngôn một cách có trách nhiệm. Tôi đã khởi kiện thành công người vu cáo mình, nên tôi sẽ không giả vờ rằng đây là một con đường dễ dàng hay đơn giản. Nhưng đó là việc cần thiết, như một lời cảnh báo gửi đến những kẻ khác có ý đồ tương tự.

Chúng ta cũng có thể chia sẻ câu chuyện của mình. Với bất kỳ ai từng trở thành mục tiêu của những lời lẽ độc địa hoặc sai sự thật trên các nền tảng này: xin đừng cảm thấy xấu hổ. Bạn không đơn độc. Mỗi ngày, số người như chúng ta lại càng nhiều hơn. Đừng âm thầm chịu đựng sự bất công này.

Bảo vệ sự thật đòi hỏi sự kiên định, nhưng nghĩ cho cùng, điều đó chưa bao giờ khác đi. Năm 1892, một đám đông người da trắng kéo đến trụ sở của Ida B. Wells,*** nhà hoạt động người da đen chống nạn hành hình không qua xét xử và đấu tranh cho quyền bầu cử của phụ nữ, nhằm phá hủy máy in của bà, vì nghĩ rằng như thế có thể khiến bà im tiếng. Họ đã không thành công. Ngay trong năm ấy, bà cho xuất bản cuốn sách nhỏ chống nạn hành hình không qua xét xử nổi tiếng nhất của mình.

Hơn một thập niên sau, vào năm 1903, Annie Oakley,*** nữ thiện xạ lừng danh, đã theo đuổi 55 vụ kiện phỉ báng để bảo vệ danh tiếng của mình, sau khi các tờ báo đăng một câu chuyện bịa đặt rằng bà bị bắt quả tang ăn cắp để nuôi thói nghiện cocaine. Bà sẽ dành nhiều năm đấu tranh với một trong những người đàn ông quyền lực nhất trong giới truyền thông Hoa Kỳ để minh oan cho mình. Ida B. Wells và Annie Oakley có lẽ không đồng tình với nhau về nhiều vấn đề. Nhưng cả hai đều tin vào sức mạnh tiếng nói của chính mình và quyền được đính chính sự thật.

Tất cả chúng ta đều chịu trách nhiệm về thế giới mà mình tạo ra. Tôi từng có rất nhiều mục tiêu trong đời. Bị công khai buộc tội những tội ác ghê tởm mà mình không hề gây ra không phải là một trong số đó. Đến tận hôm nay, tôi vẫn phải đối mặt mỗi ngày với những hậu quả dai dẳng của các lời buộc tội ấy. Nhiều năm mất ngủ và căng thẳng đã dẫn đến những vấn đề thể chất lẫn tâm lý, những vấn đề sẽ định hình phần đời còn lại của tôi.

Nhưng những người từng phải chịu tổn hại trực tuyến không được kiểm soát cần phải lên tiếng, phải hét lên, phải phẫn nộ. Nếu chúng ta không thể công khai chịu đựng nỗi đau và sự nhục nhã của việc bị phanh toang trước mắt mọi người, để ai cũng có thể nhìn vào và bình phẩm, thì chúng ta không thể phản kháng; và con cái chúng ta sẽ thừa hưởng một thế giới được thiết kế để thông tin sai lệch lan tràn. Tôi muốn các con mình, các cháu trai cháu gái của tôi và các sinh viên của tôi được sống trong một thế giới của hy vọng và sự thật.

Vì vậy, trước khi chính bạn cũng bị buộc tội giết người trên internet, hãy đặt câu hỏi về những nội dung mình đang tiếp nhận hoặc tạo ra. Hãy tự hỏi liệu những nền tảng thu lợi từ việc tạo điều kiện cho thông tin chưa được kiểm chứng lan truyền có nên tiếp tục được miễn trừ trách nhiệm hay không. Và hãy nhớ rằng điều tưởng như chỉ là trò giải trí vô hại có thể định hình không chỉ cuộc đời của từng cá nhân, mà cả tiến trình lịch sử.

Rebecca Scofield

Chú Thích:

*. “You cannot stand in digital spaces.”  (nguyên văn tiếng Anh) — một câu cố ý gây cảm giác chông chênh

ChatGPT chuyển câu này thành “Bạn không thể đứng vững trong không gian số”. Trong nguyên tác, câu văn có vẻ nghịch lý: không gian số không phải nơi chốn vật lý để một người có thể đứng, nhưng những tổn hại xảy ra ở đó lại có sức nặng rất thật. Câu tiếp theo — “Tôi không bị xe buýt đâm trúng, cũng không bị ai đấm vào mặt” — làm nổi bật sự đối lập giữa thương tổn vô hình và hậu quả hữu hình.

**. Ngôi nhà bị mất đi những bức tường

Đoạn tác giả cảm thấy ngôi nhà như không còn tường là một trong những đoạn mạnh nhất. Sự xâm phạm danh tiếng trên mạng không dừng lại ở màn hình; nó làm biến đổi cảm giác an toàn trong không gian riêng tư. Cánh cửa, cửa sổ — những vật vốn giúp ngăn cách bên trong với bên ngoài — giờ trở thành nguồn đe dọa. Từ đó, câu hỏi “Nếu khuôn mặt và cái tên không còn thuộc về tôi, thì tôi là ai?” đưa bài viết vượt khỏi vấn đề phỉ báng để chạm đến khủng hoảng về bản sắc.

***. Từ Ida B. Wells và Annie Oakley đến mạng xã hội hôm nay

Hai ví dụ lịch sử không chỉ nhằm chứng minh rằng tin giả đã tồn tại từ lâu. Chúng cho thấy việc bóp méo sự thật và hủy hoại danh tiếng đã có lịch sử riêng, nhưng những người bị tấn công vẫn tìm cách giành lại quyền kể câu chuyện về chính mình. Điểm khác biệt của thời đại số là tốc độ, quy mô lan truyền và những lợi ích kinh tế có thể gắn liền với sự phẫn nộ của đám đông.

Có một điểm được giữ nguyên trong tinh thần bài viết: tác giả không chỉ yêu cầu các nền tảng phải chịu trách nhiệm. Bà cũng chất vấn chính người xem — những người có thể vô tình khuếch đại lời vu cáo bằng một lượt xem, một lần chia sẻ hay một bình luận. Vì thế, lời kêu gọi cuối bài không đơn thuần là “đừng tin tin giả”, mà còn là hãy tự hỏi mình đang góp phần tạo ra thế giới nào.

Văn Học Press

22 Agostino, Irvine, CA 92614 USA • vmail: +1-949-981-3978

email: vanhocpress@gmail.com • Facebook: Van Hoc Press

Trân trọng giới thiệu:

JAMES JOYCE

Dubliners

Những kiếp sống mòn

Tập truyện

TRỊNH Y THƯ dịch & giới thiệu

Tranh & thiết kế bìa ĐINH TRƯỜNG CHINH

VĂN HỌC PRESS xuất bản, 2026

***

Lời người dịch

Trước khi vào sách

Tập truyện Dubliners là tập hợp mười lăm truyện ngắn của James Joyce, xuất bản lần đầu năm 1914. Hãy tưởng tượng một thành phố che phủ trong màn mưa và sự hối tiếc, nơi những giấc mơ đông lại thành nỗi thất vọng và cuộc sống vang vọng tiếng leng keng rỗng tuếch của biết bao tiềm năng chưa hoặc không được khai mở. Đó là thành phố Dublin, Ireland vào đầu thế kỷ XX, làm bối cảnh cho toàn bộ tập truyện, những câu chuyện miêu thuật cuộc sống thường ngày của cư dân thành phố và cho người đọc một bức chân dung sâu sắc và thường mang tính mỉa mai phê phán về xã hội, văn hóa và chính trị của thời đại đó. Mỗi câu chuyện là một cái nhìn thoáng qua về cuộc sống của những người dân Dublin bình thường, khắc họa những cuộc đấu tranh, mong muốn và khát vọng của họ, một bức tranh thu nhỏ nhưng phức tạp, ghi lại nỗi tuyệt  vọng  câm lặng  và  nỗi  thất vọng  âm ỉ  của cuộc sống  bị  mắc kẹt  trong  một vòng  xoay  trì  trệ,  dường như không lối thoát.

Sự quan sát tinh tế và phong cách kể chuyện sống động của Joyce đã nắm bắt được những sắc thái của trải nghiệm con người, phản ánh các chủ đề như sự tê liệt, sự thức tỉnh và tính phức tạp trong các mối quan hệ của con người.

Những nhân vật trong các truyện đều có chung một định mệnh nghiệt ngã. Ông Kernan, một người đàn ông từng là người kiêu hãnh, bị dìm xuống bởi chứng nghiện rượu và sự khinh miệt của xã hội. Cô Eveline, một cô gái trẻ đứng chênh vênh trên bờ vực, dù trong lòng rất muốn trốn thoát khỏi cuộc sống giam hãm tù túng bởi bổn phận và truyền thống, nhưng không thoát ra được vì xích xiềng của các điều đó trì kéo cô lại. Little Chandler, một người đàn ông khao khát đam mê nghệ thuật, chỉ tìm thấy đống tro tàn nguội lạnh của một cuộc hôn nhân không tình yêu. Và rất nhiều các nhân vật khác điển hình như vậy trong tập sách. Mỗi nhân vật, được Joyce tinh tế tạo dựng, trở thành một hợp âm buồn thảm trong bản giao hưởng về sự vỡ mộng của thành phố Dublin.

Những câu chuyện dẫn dắt người đọc đi quanh co qua những con phố lát đá cuội và những quán rượu mịt mù khói thuốc, cho thấy sự kềm kẹp ngột ngạt của những ràng buộc xã hội, giáo điều tôn giáo và khó khăn kinh tế. Tham vọng cùng hoài bão của biết bao con người cứ thế héo mòn dần trong không khí ẩm ướt của sương mù và những trận mưa, thay vào đó là sự chấp  nhận  cái  tầm  thường  một  cách  đầy  cam  chịu. Tiếng cười, khi xuất hiện, nhuốm màu sắc mỉa mai, che giấu sự bất mãn gặm nhấm âm ỉ bên dưới bề mặt.

Joyce không phủ lấp người đọc chúng ta bằng những màn bi kịch. Phong cách văn học đặc trưng và độc sáng của ông nằm ở những tình tiết tinh tế, những khát khao không nói ra nhưng lóe lên trong đôi mắt của nhân vật, sự im lặng đa nghĩa đầy ẩn ý nói lên nhiều điều. Ông phân tích những tương tác xã hội với độ chính xác của một bác sĩ phẫu thuật, phơi bày tính đạo đức giả và nông cạn nằm ẩn giấu dưới lớp vỏ bọc của những ứng xử giao tiếp lịch sự.

Dubliners không phải là một cuốn sách mang đến sự thoải mái êm ái hay những giải pháp ấm lòng cho người đọc. Nó là tấm gương phản chiếu một xã hội đang trong tình trạng trì trệ, buộc ta phải đối mặt với những hạn chế của cuộc sống và những lựa chọn mà ta đưa ra. Nó là bức chân dung hôn ám về khát vọng, sự thất vọng và nỗi đau cay đắng ngọt bùi của những kiếp sống vô vị, không trọn vẹn.

Người đọc có thể không tìm thấy câu trả lời dễ dàng cho những vấn nạn nhân sinh mà Joyce đưa ra trong tập truyện, nhưng trong bản giao hưởng đan kết những nỗi buồn của kiếp sống, người đọc vẫn có thể nghe thấy văng vẳng vài nốt nhạc xanh yếu ớt của hy vọng, một giai điệu thì thầm vươn lên len lỏi trong nỗi tuyệt vọng dày đặc của kiếp người.

Tập truyện này của Joyce được giới phê bình văn học đánh giá như là sự đổi mới trong văn học, với việc Joyce sử dụng các kỹ thuật hiện đại và phong cách tự sự đặc biệt mà sau này trở thành dấu ấn trong các tác phẩm văn học khác của ông. Xuyên qua việc khám phá những điều tầm thường lẫn phi thường trong cuộc sống của người dân Dublin, Joyce đưa ra một bình luận sâu sắc về thân phận con người. Với một văn phong gợi cảm và cái nhìn xuyên thấu tâm lý con người đã biến Dubliners trở thành một tác phẩm văn học kinh điển được ca ngợi và có sức sống trường tồn trong nền văn học Tây phương.

*

Đôi dòng tiểu sử James Joyce

James Joyce là một nhà văn được xem là tiên phong của chủ nghĩa Hiện đại. Những cách tân của ông trong phong cách tự sự, đặc biệt là kỹ thuật “dòng ý thức”, đã đưa ông trở thành một trong những tác giả tầm vóc đặc biệt, có ảnh hưởng lớn trong thế kỷ XX.

Sinh ngày 2 tháng 2 năm 1882 tại Rathgar, Dublin, là người con cả trong một gia đình Công giáo đông con và gặp nhiều khó khăn về tài chính. Ông theo học tại trường Clongowes Wood, trường Belvedere, và sau đó là Đại học Dublin (University College Dublin), nơi ông theo học chuyên ngành ngôn ngữ hiện đại.

Năm   1904,   Joyce   rời   Ireland   cùng   vợ    là  Nora Barnacle, bắt đầu một cuộc sống lưu vong tự nguyện tại lục địa châu Âu. Ông đã sống tại Pola, Trieste, Zurich và Paris, chủ yếu tự nuôi sống bản thân bằng nghề dạy tiếng Anh. Trong những năm tháng này, ông đã sáng tác và xuất bản những tác phẩm định hình cho nền Văn học Hiện đại Tây phương.

Văn phong của Joyce định hình hình thức tự sự xuyên qua kỹ thuật độc thoại nội tâm, các cấu trúc biểu tượng và những thử nghiệm táo bạo về ngôn ngữ. Các tác phẩm chính của ông bao gồm:

• Dubliners (1914): Tập truyện ngắn khắc họa sự trì trệ, bế tắc trong đời sống tại Dublin.
• Portrait of the Artist as a Young Man (1916): Tiểu thuyết mang tính bán tự truyện, theo dấu quá trình trưởng thành và phát triển của nhân vật Stephen Dedalus.
• Ulysses (1922): Thiên sử thi Hiện đại mang tính đột phá của ông, tái hiện hành trình tương tự như trường thi Odyssey của Homer nhưng diễn ra chỉ trong vỏn vẹn một ngày tại Dublin.
• Finnegans Wake (1939): Tác phẩm mang tính thử nghiệm cao, là một câu chuyện kể về giấc mơ được thể hiện qua sự pha trộn của nhiều ngôn ngữ khác nhau.

Trong Thế Chiến thứ nhất, Joyce dành phần lớn thời gian sinh sống tại Zurich, sau đó chuyển đến Paris và sống tại đó cho đến năm 1940.  Ông qua đời tại  Zurich vào ngày 13  tháng  1  năm 1941  sau một ca phẫu thuật điều trị chứng loét dạ dày.

Joyce  được  tôn  vinh  là  một  trong  những nhà văn quan trọng nhất của trường phái Hiện đại trong văn học, được ngưỡng mộ nhờ những kỹ thuật tự sự mang tính cách tân đột phá, cùng chiều sâu tâm lý và sự sáng tạo vô biên trong ngôn ngữ. Các tác phẩm của ông vẫn tiếp tục định hình nền văn học, lý luận phê bình và thực hành nghệ thuật trên phạm vi toàn cầu.

*

Dịch Dubliners

Tại sao dịch Dubliners? Câu trả lời là tại sao không? Một tác phẩm kinh điển được cả thế giới ngưỡng mộ và dịch, rất xứng đáng được đọc và dịch (thực ra, dịch là đọc một cách kỹ lưỡng hơn).

Tập truyện Dubliners có đặc tính là đằng sau những hành động, những tự sự miêu thuật bình thường, thậm chí tẻ nhạt, là tiềm năng diễn giải phong phú của câu chuyện, một câu chuyện luôn liên quan đến cuộc sống. Đối tượng của văn học ở đây luôn là con người. Một trong những dấu ấn của Joyce trong văn chương là không bao giờ để lộ một chủ ý rõ rệt nào mà luôn “mở” cho người đọc tùy nghi và tùy tiện diễn dịch hoặc phỏng đoán. (Một giai thoại không rõ có đúng không là: Có người hỏi tại sao ông viết cuốn tiểu thuyết Ulysses khó hiểu như vậy, để làm gì, thì ông trả lời, “Để các nhà phê bình biên khảo bận rộn đọc trong suốt 300 năm tới.”)

Dù dễ đọc hơn các tác phẩm sau này của Joyce, dịch Dubliners sang tiếng Việt, đối với tôi, vẫn là một thách thức lớn.

Thách thức lớn nhất trong việc dịch Dubliners sang một ngôn ngữ khác đến từ sự chính xác tuyệt đối của Joyce. Thêm nữa, các thành ngữ, phương ngữ, cú điệu, tham chiếu văn hóa, và nhất là cái “ý tại ngôn ngoại” của Joyce khó có thể chuyển tải một cách suôn sẻ sang bất kỳ hệ thống ngôn ngữ nào khác.

Tác phẩm chứa đựng rất nhiều thành ngữ, tục ngữ, phương ngữ, tiếng lóng của văn hóa và đời sống đặc thù dân tộc Ireland. Đối thoại của cư dân Dublin là tiếng Anh-Dublin đầu thế kỷ XX, đầy tiếng lóng, mang tính giai cấp. Các từ vựng Công giáo và Dân tộc chủ nghĩa cũng không thiếu. Sự cố ý cho nhân vật phát âm sai và dùng từ sai (thuật ngữ tiếng Anh là malapropisms, một thủ pháp văn học thường thấy trong văn học Tây phương cốt ám chỉ trình độ xã hội và văn hóa của nhân vật, chính Miguel de Cervantes, trong tác phẩm tiểu thuyết Don Quixote, cũng thường hay sử dụng thủ pháp này.)

Các dịch giả thường “sửa chữa” hoặc làm mượt mà những đặc điểm này, nhưng làm như vậy lại xóa bỏ kết cấu ngôn ngữ có chủ ý của Joyce. Vấn đề này được ghi nhận trong các nghiên cứu về các bản dịch tiếng Ba Lan, Pháp, Tây Ban Nha và Ý, nơi các dịch giả thường xuyên thay đổi hoặc “chuẩn hóa” ngôn ngữ của Joyce.

Đối với tiếng Việt, thách thức thậm chí còn gay gắt hơn, bởi thường ta không có cụm từ tương đương trực tiếp cho nhiều thành ngữ tiếng Anh-Ireland. Người dịch phải lựa chọn giữa sự khó hiểu theo nghĩa đen hoặc cách diễn đạt phù hợp với văn hóa.

Rồi đến các tham chiếu văn hóa và lịch sử trong tác phẩm. Dubliners chứa đầy các tham chiếu đến chủ nghĩa Dân tộc Ireland; các nghi lễ Công giáo; chính quyền thuộc địa Anh; địa lý Dublin; các nhân vật lịch sử-chính trị (Parnell, Sir John Gray, v.v.); các thể chế xã hội (trường học một-xu-mỗi-tuần)… Những tham chiếu này thường xa lạ với độc giả không phải người Ireland, và đôi khi người dịch phải thêm chú thích hoặc giải thích. Các học giả lưu ý rằng người dịch thường cung cấp thêm chú thích vì họ không thể kỳ vọng độc giả trong ngôn ngữ mình nắm vững tường tận các chi tiết này.

Đối với độc giả Việt Nam, khoảng cách văn hóa thậm chí còn lớn hơn.

Văn phong của Joyce qua sự lặp lại có chủ ý và cú pháp cũng là một thách thức lớn khác cho người dịch. Joyce sử dụng sự lặp lại như một thủ pháp văn học, phản ánh sự đơn điệu và tê liệt của cuộc sống ở Dublin. Tuy nhiên, các dịch giả thường loại bỏ hoặc giảm thiểu sự lặp lại, cho rằng nó vụng về hoặc thiếu tính văn chương. Đây là một mô hình được ghi nhận trong nhiều bản dịch tiếng Âu.

Văn xuôi tiếng Việt có xu hướng coi trọng sự ngắn gọn và trôi chảy, vì vậy việc giữ nguyên cú điệu lặp lại của Joyce có thể cảm thấy không tự nhiên. Tuy nhiên, việc loại bỏ lại làm suy yếu hiệu quả nghệ thuật của nội dung.

Joyce cũng  ưa chuộng lối viết mà ta hay gọi là  “ý tại ngôn ngoại”, một hình thức hiện thực chủ nghĩa được tinh giản hóa, mang tính khách quan gần như tuyệt đối. Giọng điệu này rất khó tái hiện bởi phong cách văn xuôi tiếng Việt thường thiên về việc thể hiện các tín hiệu cảm xúc một cách rõ ràng, trực diện hơn. Sự tiết chế của Joyce có thể khiến văn chương trở nên nhạt nhẽo hoặc mơ hồ nếu không được xử lý một cách khéo léo. Người dịch buộc phải kềm nén thôi thúc muốn “giải thích” những điều mà Joyce để ngỏ, bỏ lửng lơ.

Những khoảnh khắc giác ngộ (epiphanies) trong tác phẩm của Joyce thường rất thầm lặng, chúng là những nhận thức nội tâm nho nhỏ, không phải sự bừng ngộ mang kịch tính chấn động. (Điển hình là truyện The Dead/ Kẻ đã khuất). Do đó, người dịch cần phải duy trì tính mơ hồ cùng sự kiệm lời, và sự tĩnh lặng về mặt cảm xúc của những khoảnh khắc ấy. Việc dịch quá tải (over-translation) có nguy cơ khiến khoảnh khắc giác ngộ trở nên quá lộ liễu; ngược lại, việc dịch giản lược (under-translation) lại có nguy cơ khiến nó trở nên vô hình, tan biến.

Các học giả chỉ ra rằng đôi khi người dịch thường “sửa lại” những gì họ cho là lỗi lầm của Joyce – chẳng hạn như thủ pháp dùng sai từ (malapropisms), cấu trúc cú pháp lạ lùng, hay ngữ pháp mang tính khẩu ngữ – qua đó vô tình làm sai lệch chủ ý nghệ thuật trong nguyên tác. Sự cám dỗ này đặc biệt mạnh mẽ khi chuyển ngữ sang một ngôn ngữ như tiếng Việt, nơi mà các cấu trúc ngữ pháp có sự khác biệt căn bản, lối nói khẩu ngữ được mã hóa theo những cách hoàn toàn khác, và người dịch có thể cảm thấy áp lực phải tạo ra một văn phong “suôn sẻ”, thậm chí mềm mại, óng mượt.

Thế nhưng, những nét thô ráp, gai góc, khúc khuỷu trong văn phong của Joyce lại hoàn toàn là chủ ý của ông.

Một nghiên cứu đã nhấn mạnh rằng chỉ nắm vững tiếng Anh thôi là chưa đủ để dịch các tác phẩm của Joyce; người dịch còn phải là những học giả am hiểu sâu sắc về chính tác phẩm của ông cũng như bối cảnh sáng tác của chúng. Điều này đặc biệt đúng đối với tác phẩm Dubliners, nơi mà những chi tiết tầm thường vặt vãnh lại mang sức nặng biểu tượng to lớn, các tham chiếu lịch sử đóng vai trò vô cùng quan trọng, và kết cấu mặt bằng xã hội thành phố Dublin là yếu tố then chốt để giải mã ý nghĩa tác phẩm.

Đối với người dịch tiếng Việt, điều này đồng nghĩa với việc phải thực hiện những nghiên cứu sâu rộng về lịch sử Ireland, Công giáo, và đời sống tại Dublin vào đầu thế kỷ XX.

Các học giả nghiên cứu về những bản dịch sang các ngôn ngữ khác đều khẳng định rằng văn phong của Joyce có tính “kháng cự” rất mạnh đối với việc chuyển ngữ một cách suôn sẻ, và rằng người dịch buộc phải tìm được sự cân bằng hài hòa giữa tính trung thực với nguyên tác với khả năng tiếp cận về mặt văn hóa của ngôn ngữ dịch.

Để đương đầu và phần nào khắc phục những thách thức khó khăn nêu trên trong việc dịch tác phẩm Dubliners, tôi có một trợ tá đắc lực: Internet.

Internet là kho tài liệu phong phú gần như vô tận giúp tôi tra cứu những điều khúc mắc khó hiểu, hoặc không thể hiểu nổi trong văn bản nguyên tác. Thêm nữa, Dubliners đã có mặt trên trăm năm nay, được giới phê bình văn học đánh giá là tác phẩm kinh điển, nhờ thế, đã có không biết bao nhiêu giấy mực viết về nó. Vấn đề còn lại chỉ là thời gian, thời gian đọc và nghiền ngẫm. Quá trình “dịch” tác phẩm, đối với tôi, trở thành quá trình “học”, và quả thực, tôi đã học hỏi được rất nhiều trong lúc dịch.

Những điều “học” được, tôi cho vào các chú thích và phần “Phân tích và cảm nhận của người dịch” nằm sau mỗi truyện. Mặc dù đã cố hết sức mình, tôi biết chắc vẫn có những khiếm khuyết, sai sót đâu đó, chờ đợi bạn đọc bốn phương chỉ giáo cho bản dịch được hoàn chỉnh hơn.

*

Dịch Dubliners như là một hành động tôn vinh nhà văn Nam Cao của văn học Việt Nam

Trong lúc lần giở từng trang sách tác phẩm Dubliners của James Joyce, đến truyện ngắn A Little Cloud/ Một cụm mây nhỏ, tôi bỗng nhận thấy sự tương tự giữa nhân vật Little Chandler trong truyện với nhân vật Điền trong truyện ngắn Trăng sáng của nhà văn Nam Cao. Cũng như Little Chandler, Điền là một nhà văn có ước vọng và tham vọng nhiều trong văn chương. Anh muốn sống hết mình cho nghệ thuật, nhưng hoàn cảnh túng bấn, nghèo khó, thôi thúc của đời sống không cho phép giấc mơ của anh trở thành hiện thực. Từ đó, nhìn sâu rộng hơn, và một điều khá hiển nhiên là giữa Dubliners của Joyce và văn chương Nam Cao có những điểm tương đồng lạ lùng về đối tượng văn học.

Cũng như Joyce, sáng tác của Nam Cao đặt ra trước người đọc hàng loạt những vấn đề nhân sinh: những cảnh đời tù đọng, bế tắc, những bi kịch đau đớn, chua cay. Nam Cao phản ánh được cái thực tại bối cảnh ngột ngạt, tăm tối của xã hội Việt Nam thời tiền chiến. Từ truyện ngắn nổi tiếng đầu tay Chí Phèo cho đến tiểu thuyết Sống mòn, văn chương Nam Cao luôn lấy những chủ đề về cuộc sống cùng khổ của cả một tầng lớp con người, từ nông thôn ra thành thị, từ anh nông dân chất phác chân lấm tay bùn cho đến người thầy giáo trí thức tiểu tư sản nghèo ngoài thành phố. Trên nhiều bình diện, nó thể hiện một cách rõ nét thân phận con người trong xã hội mà thời nào cũng có thể xảy ra.

Giống như Joyce, Nam Cao cũng cho các nhân vật của mình chìm nổi, vật vã trong cuộc đấu tranh với hoàn cảnh. Họ không dửng dưng lạnh nhạt với sự đời, nhưng họ cũng là những con người thiếu hành động. Nhìn chung họ bị dồn vào thế bế tắc, không có hướng giải thoát. Họ vật vã, đau đớn trong những kiếp sống luôn bị dằn vặt, xói mòn. Suy nghĩ và hối hận nhưng họ không tìm ra cho chính mình phương hướng để hành động, và nếu có thì lại dễ hối hận với việc làm của mình.

Các nhân vật của  Nam Cao cũng rất vất vả để chống lại tình trạng tha hóa với bản chất mình. Họ cũng bị lôi cuốn  vào  nhiều  ham  muốn  tầm thường,  nhiều  tính toán  nhỏ  nhen.  Chính  trong  bản  thân  họ cũng chất chứa biết bao mâu thuẫn.

Qua tiểu thuyết Sống mòn, Nam Cao phản ánh sâu sắc không khí ngột ngạt, tù túng, quẩn quanh do một sức mạnh tưởng như vô hình nhưng tác động lại rất cụ thể, sự hủy hoại thầm lặng làm cho con người mỏi mòn dần cho đến kiệt sức. Tất cả mỏi mòn, chết dần chết mòn.

Đó là lý do vì sao tôi chọn nhan đề tiếng Việt cho tập truyện Dubliners của Joyce là Những kiếp sống mòn.

Nó không phải sự nhái lại, mà là một hành động trân trọng tôn vinh nhà văn Nam Cao, một nhà văn có vị trí rất lớn, rất riêng trong văn học Việt Nam.

– Trịnh Y Thư

(Cuối Hè, 2026)

@@@

Sách có bán trên BARNES & NOBLE

408 trang, bìa cứng, 5.5”x 8.5”, giá bán: US$30.00

Xin bấm vào đường dẫn sau:

Dubliners Nhung kiep song mon | Barnes & Noble®

Từ tìm kiếm: dubliners, nhung kiep song mon

Hoặc liên lạc với NXB qua địa chỉ email sau để mua sách có chữ ký của dịch giả:

vanhocpress@gmail.com

True Faith – Tranh: Terry Orletsky, United States (Nguồn: www.saatchiart.com)

HOÀNG HÔN

Hoàng hôn!

Tàn tạ đẹp

Lờ đờ, chầm chậm đẹp

Ủ rũ đẹp

Ranh giới hai nửa sáng tối

Ranh giới sống và chết

Ranh giới hiển thị và lu mờ

Hoàng hôn của những kì nhân

Của kiêu hãnh ngẩng cao đầu gục ngã

Của căng nở tràn trề xụi lơ

Viên mãn rũ héo!

.

Hoàng hôn!

Hoàng hôn!

Hoàng hôn!

Núi nuốt chửng vầng dương

Đại dương nuốt chửng vầng dương

Những vầng sáng cuối cùng loang lổ thương đau lặng tiếng

Uể oải buông màn đêm tăm tối

Đẹp não lòng

Dịu dàng than khóc gió.

.

Chợt nhớ năm nao chiều biên cương tiền tiêu chốt

Bóng đêm đồng lõa mưu đồ tội ác

Thản nhiên chờ

Có thể đêm cuối cùng đời ta

Hoang liêu núi

Hoang liêu rừng

Mặt trời dần chết.

***

PHÍA SAU CỐ NHÂN

Gặp một người rõ ràng là rất quen

Rõ ràng từng nhẵn mặt

Rõ ràng từng có lúc đối đầu

Hình như đã từng là…tình địch

Bao nhiêu thứ rõ ràng

Chỉ là không nhớ tên

Không nhớ

Tuyệt đối là không nhớ

Hỏi thì ngại ngần

Trống không trò chuyện

Ngôn từ bỗng như cây không gốc không rễ

Bung biêng thành vô nghĩa

Tên không thể nhớ

“Rõ ràng là rất quen” thật đáng ngờ!

“Từng nhẵn mặt” chợt không đúng – hình như

“Từng có lúc đối đầu…” – có vẻ là tưởng tượng

Và “tình địch”???

Đời ta? Chưa từng có?

.

Không nhớ tên!

Không nhớ!

Trước mặt ta – xa lạ?

Trước mặt ta – một cõi hư vô một chốn không ngươi?

Ta lãng quên?

Hay ta bị lãng quên?

Khoảnh khắc này cũng không biết nữa

Ảo mộng khi đang tỉnh thức

Tỉnh thức trong hoang đường

.

Người và Tên bỗng dưng thành rỗng nghĩa.

***

PHÍA SAU TÍNH TỪ

Tôi

Bạn

Chúng ta, có thể

Sống giữa trùng điệp ngôn từ

Biển chữ

Biển chữ

Biển chữ

Dữ dội dữ dằn dữ tợn chữ

Hung hiểm hung hăng hung ác chữ

Rổn rảng rộn ràng rỗng tuếch rỗng không chữ

Trá hình trá ngụy gian trá điêu trá man trá chữ

Tôi

Bạn

Chúng ta

Ai đã từng như thở hắt ra

“Ôi! Khủng khiếp! Khủng khiếp! Khủng khiếp!”?(*)

.

Tính – từ – đích – danh – thủ – phạm!

Mở đầu nguyên ủy

Khen – chê

Tâng bốc – mạt sát

Tấn phong – hạ bệ

Tôn ti luận

Trật tự luận

Xích xiềng và lô cốt luận

Ngục thất luận

Khởi thủy tự tính từ!

.

Ôi! Tính từ

Bạch mi thần kiêm sở khanh ngôi đền ngôn ngữ!

Tôi bạn và có thể chúng ta

Cuộc lừa đảo dai dẳng

Tự nguyện nạn nhân chúng ta bạn và tôi!

Cứ là mình, Cụ ạ!

Tất cả các tính từ cần phải tuyên khai tử

Bỏn là đầu mối những khen chê, bình loạn cùng phán xét

Cần phải tuyên khai tử tất cả các tính từ

Ví dụ  “Hâm” – tuyên Khai tử!!!!

—-

(*) Hình như trong MACBETHcủa Shakespeare.

Đặng Tiến (Thái Nguyên)

XIN BẤM VÀO ĐÂY

Nguyên Giác: Truyện Dựa Vào Hình Ảnh Trong Lời Phật Dạy (Song Ngữ Anh-Việt)

LỜI THƯA

Trong hơn hai thiên niên kỷ qua, những lời dạy của Đức Phật đã được gìn giữ không chỉ qua các giáo lý và những cuộc đối thoại, mà còn qua các hình ảnh—những ẩn dụ sống động, dễ ghi nhớ, giúp soi sáng con đường tu tập. Trong các bài kinh nguyên thủy, Đức Phật đã nói về hình ảnh một chiếc bè cần được buông bỏ sau khi đã sang sông, một chú rùa ngoi lên mặt nước giữa đại dương bao la, một mũi tên cần được rút ra ngay lập tức, một người chăn bò học cách dẫn dắt đàn gia súc của mình bằng sự khéo léo và ân cần, cùng vô vàn hình ảnh khác nữa. Những hình ảnh này không đơn thuần chỉ là những nét tô điểm; đó là những công cụ giáo dục, được đưa ra để chạm trực tiếp đến trái tim, cũng như cách chúng chạm đến tâm thức vậy.

Việc đọc và lắng nghe những câu chuyện từ lâu đã trở thành một phần quan trọng trong quá trình nuôi dưỡng tâm hồn mỗi con người. Đó chính là lý do cuốn sách này ra đời. Đây là tuyển tập những truyện được lấy cảm hứng từ nhiều hình ảnh xuất hiện trong các kinh điển Phật giáo, và được trình bày dưới một hình thức đơn giản, dễ tiếp cận. Mỗi hình ảnh trong sách tựa như một cánh cửa dẫn lối bước vào thế giới của Chánh Pháp. Một số hình ảnh giúp làm sáng tỏ bản chất của khổ đau; số khác lại hé lộ những vận hành thầm kín của tâm; và một số khác nữa lại dẫn dắt người tu tập hướng tới đời sống đạo đức (giới), định tâm (định) và trí tuệ (tuệ). Khi kết hợp lại với nhau, các truyện tạo nên một bức tranh toàn cảnh về sự giáo pháp—một thế giới mà trong đó, những tuệ giác được chuyển tải thông qua một câu chuyện, qua gợi mở của một ẩn dụ, hay qua sức mạnh của một so sánh đơn thuần.

Đức Phật thường thuyết giảng nhằm đáp ứng những nhu cầu cụ thể của những người đang hiện diện trước Ngài. Những ẩn dụ của Ngài nảy sinh từ chốn rừng sâu và những ngôi làng, từ những công việc lao động thường nhật và cuộc sống đời thường: nào là công cụ của người thợ mộc, cánh đồng của người nông dân, tình yêu thương của người mẹ, hay gánh nặng trên vai người lữ khách. Chính vì được chắt lọc từ những trải nghiệm sống động của đời thực, nên những hình ảnh ấy vẫn giữ nguyên vẹn sự tươi mới cho đến tận ngày nay. Chúng vượt qua mọi rào cản văn hóa và thời gian, nhắc nhở chúng ta rằng con đường dẫn đến sự giải thoát vốn được bước đi bởi những con người trần thế—những người cũng phải đối diện với nỗi sợ hãi, sự hoang mang, niềm khao khát và niềm hy vọng—y hệt như chính chúng ta đang trải qua lúc này vậy.

Cuốn sách này không tham vọng đưa ra những lời bình giải mang tính hàn lâm hay bao quát toàn diện mọi khía cạnh. Mục đích của nó khiêm tốn hơn nhiều: đó là để cho chính những hình ảnh ấy tự tỏa sáng, đồng thời cung cấp vừa đủ bối cảnh để độc giả có thể cảm nhận và thấu hiểu ý nghĩa sâu xa của chúng. Mục tiêu hướng tới là sự sáng rõ mà không gây nặng nề, sự thâm thúy mà không trở nên mơ hồ, khó hiểu. Đối với những độc giả mới bắt đầu tìm hiểu về Phật giáo, họ có thể xem những hình ảnh này như một cánh cửa mời gọi đầy thân thiện để bước vào thế giới giáo lý; còn đối với những ai đã quen thuộc với truyền thống này, họ sẽ có cơ hội khám phá lại những lời dạy vốn đã nằm lòng, nhưng nay lại được chiêm nghiệm dưới một lăng kính hoàn toàn mới mẻ.

Trong khi sáng tạo các truyện được lấy cảm hứng từ các ẩn dụ này, tác giả liên tục cảm thấy vô cùng xúc động khi đọc và nghiền ngẫm kho tàng kinh điển. Đức Phật đã không hề đòi hỏi người nghe phải tin tưởng một cách mù quáng; thay vào đó, Ngài mời gọi suy ngẫm, chiêm nghiệm và thực hành. Kinh Phật không áp đặt bất kỳ giáo điều nào; thay vào đó, nơi đây là mở ra những lời chỉ dẫn đầy hữu ích. Kinh Phật không phải là những khung cửa khép; trái lại, đây là ngón tay chỉ trăng, mở ra con đường giải thoát. Những hình ảnh trong lời Đức Phật làm chúng ta xúc động khi nhận ra thân phận con người qua ánh sáng từ bi và trí tuệ. Các hình ảnh trong Kinh Phật giúp chúng ta tỉnh thức, nhìn ra tự thân mỗi người là vô ngã, và trao cho chúng ta chìa khóa chánh niệm để tự mỗi người bước tới bờ giải thoát.

Nguyện cho tuyển tập nhỏ bé này trở thành một người bạn đồng hành trên hành trình của bạn. Nguyện cho những hình ảnh cổ xưa này soi sáng trải nghiệm của bạn, khơi dậy lòng kiên nhẫn, sự dũng cảm và trí tuệ thấu hiểu — những phẩm chất cần thiết để vun bồi một trái tim an lạc.

…. o ….

PREFACE

For more than two millennia, the Buddha’s teachings have been preserved not only through doctrines and dialogues but also through images—vivid, memorable metaphors that illuminate the path of practice. In the early discourses, the Buddha speaks of a raft to be abandoned after crossing the river, a turtle surfacing in the vast ocean, an arrow that must be removed without delay, a herdsman who learns to guide his cattle with skill and care, and many more. These images are not mere ornaments; they are teaching tools, crafted to reach the heart as directly as they reach the mind.

Reading and listening to stories have always been a significant part of a person’s upbringing. That is the reason this book was conceived. This book is a collection of stories inspired by numerous images from Buddhist scriptures and presented in a simple, accessible format. Each image serves as a doorway into the Dharma. Some clarify the nature of suffering; others reveal the workings of the mind; still others guide the practitioner toward ethical conduct, concentration, and wisdom. Together, they create a landscape of instruction—a world where insight is conveyed through the shape of a story, the suggestion of a simile, or the power of a single comparison.

The Buddha often taught in response to the needs of those before him. His metaphors arise from forests and villages, from daily labor and ordinary life: a carpenter’s tool, a farmer’s field, a mother’s love, a traveler’s burden. Because they are drawn from lived experience, they remain fresh even today. They speak across cultures and centuries, reminding us that the path to liberation is walked by human beings who face fear, confusion, longing, and hope—just as we do now.

This book does not attempt to provide exhaustive commentary. Its purpose is more modest: to let the images themselves shine and to offer enough context for readers to appreciate their meaning. The aim is clarity without heaviness and depth without obscurity. Readers new to Buddhism may consider these images an inviting entry point, while those familiar with the tradition may rediscover teachings they know well, now seen through a different lens.

The author continually felt deeply moved while crafting stories inspired by these metaphors, as he read and reflected on this treasury of classic texts. The Buddha never demanded that his listeners place their faith blindly; instead, he invited them to reflect, contemplate, and practice. Buddhist scriptures do not impose dogma; rather, they offer a wealth of beneficial guidance. These scriptures are not closed doors; on the contrary, they serve as a finger pointing to the moon, revealing the path to liberation. The images in the Buddha’s teachings move us deeply because they show us the truth about being human, which is made clear by compassion and wisdom. These images assist us in awakening, recognizing the non-self nature of our own being, and granting us the key of mindfulness, which empowers each of us to move towards the shore of liberation.

May this small collection serve as a companion on your journey. May these ancient images illuminate your experience and inspire the patience, courage, and understanding needed to cultivate a peaceful heart.

Nguyên Giác Phan Tấn Hải

 Lâu lắm, có lẽ gần 30 năm sau tôi mới gặp lại Franco. Sau khi tốt nghiệp, mỗi người  mỗi ngả để mưu sinh. Ai cũng đều trải qua những thăng trầm về công việc, đổi nhà, gia đình con cái… thế là chúng tôi mất tin nhau.

 Tình cờ gặp lại vào một buổi sáng mùa Thu, cả hai ghé vội vào một quán bar gần sân ga Lambrate.  Bao nhiêu chuyện cũ, chuyện mới cứ thế tuôn ra.

  Vừa lúc ấy có một người đàn ông bước vào.

Ông ta chắc tuổi cũng khoảng tám mươi. Người gầy, lưng hơi khom, mái tóc hơi thưa, bạc trắng nhưng được chải cẩn thận. Trên người ông ta có mặc một chiếc áo khoác cũ, hơi sờn nhưng sạch sẽ. Đôi giày dưới chân ông đã mòn, nhưng như mới vừa được đánh bóng.

Ông đến trước quầy và gọi một ly cà phê espresso.

Ông không gọi bánh sừng bò, cũng không lấy bánh sandwich. Chỉ  một ly cà phê nóng.

Rồi ông mở một chiếc ví da nhỏ màu đen và bắt đầu đếm tiền lẻ trên quầy.

Mười xu.

Năm.

Hai.

Những ngón tay ông, không hiểu vì lạnh hay tuổi già,  run rẩy.

Một đồng xu tuột khỏi kẽ tay ông và rơi xuống sàn nhà.

“Xin lỗi!” ông khẽ nói. “Tôi sẽ nhặt lên ngay lập tức.”

            Đứng sắp hàng phía sau ông cụ có một chàng trai tuổi chừng ba mươi. Trên người anh được phủ bên ngoài một chiếc áo khoác đắt tiền, tay đeo chiếc đồng hồ sang trọng, đôi giày được đánh sáp cẩn thận. Anh ta cầm chiếc điện thoại iphone đời mới trên tay như thể cả thế giới này đang phụ thuộc vào những  gì có trong đó.

Anh khẽ thở dài, lắc đầu, cau mặt khó chịu.

Giọng ông cụ lấp bấp, nhỏ và không mấy ai nghe rõ.

“Chỉ một lát thôi mà!” ông nói như thì thầm.

Chàng thanh niên gượng cười mà nét mặt không vui.

“Nếu ông không đủ tiền cho một ly cà phê thì không nên gây  lộn xộn, tốt nhất là tự pha ở nhà.”

Một sự im lặng, nặng nề, rơi xuống trong quán bar.

Nhân viên pha chế quay mặt nhìn vào máy pha cà phê.

Một người phụ nữ cầm lấy chiếc túi xách đang đặt trên bàn và đưa mắt nhìn ra ngoài.

Mọi người đều đã nghe và thấy.

Nhưng không ai muốn can thiệp.

Ông cụ cố gắng cúi người xuống để nhặt những đồng xu. Nhưng trong cử động đó, chiếc ví nhỏ của ông ta rơi xuống.

Những đồng tiền xu lẻng kẻng,  lan rộng trên sàn.

Chúng lăn xuống dưới quầy, gần chân ghế, giữa những chiếc giày của khách.

Những tiếng động phát ra nhỏ thôi nhưng tiếng dội trong căn phòng lúc đó tưởng như rất lớn.

Chàng thanh niên nhìn vào một đồng xu gần mũi giày của mình rồi dùng chân đá nó ra xa.

“Thật đáng chán!” anh  ta nói lớn.

Ngay lúc đó tôi thấy Franco đứng dậy.

Không đột ngột.

Không có cử chỉ gì  để làm mọi người giật mình. Hay sợ hãi.

Như thể anh tự dưng đứng dậy, vì cảm thấy xấu hổ nếu cứ ngồi im .

Anh bước đến, cúi người nhặt một đồng hai xu dưới đất và đặt nó lên quầy.

Rồi anh nhìn thẳng vào mắt chàng trai.

“Bây giờ  mời anh nhặt lên những đồng xu khác.”

Chàng thanh niên sững sờ,  mở to mắt nhìn chằm chằm vào Franco.

“Ông nói gì, xin lỗi?”

“Anh đã đá đồng tiền của ông cụ. Bây giờ anh phải nhặt lên!”

Chàng thanh niên cố gắng mỉm cười, nhưng khuôn mặt méo xệch.

“Nhưng, xin lỗi, ông là ai?”

Franco để hai tay xuôi theo hai bên hông.

“Tôi không là ai cả! Tôi chỉ là một người vừa nhìn thấy một ông cụ trả tiền cà phê bằng những đồng tiền mà ông ta có, và một người khác đã quên  bài học về giáo dục.”

Ông cụ lúc này mới xen vào, giọng như thì thầm:

“Làm ơn  bỏ qua đi! Không  có gì quan trọng!”

Nhưng thực ra  nó quan trọng.

Không phải vì những đồng xu.

Nó quan trọng vì có người đã làm ông phải cảm thấy tủi hổ dù ông không làm điều gì sai.

Franco quỳ xuống và bắt đầu nhặt từng đồng xu một.

Sự im lặng trong quán nước lúc này càng trở nên nặng nề.

Chàng thanh niên liếc nhìn xung quanh.

Lần đầu tiên, có lẽ anh ta không còn cảm thấy tự tin nữa.

Cuối cùng anh ta cũng cúi xuống.

Anh ta nhặt một số đồng xu, đặt chúng lên quầy và nói:

“Tôi xin lỗi!”

Anh nói nhẹ nhàng. Rất nhỏ.

Nhưng  dù sao cuối cùng anh cũng đã nói lên điều quan trọng đó.

Sau đó, anh ta uống ly cà phê của mình và nhanh chóng rời khỏi quán.

Ông cụ lúc này đứng trước quầy thu ngân, bàn tay vẫn còn run rẩy.

Franco đến trả tiền cà phê của chúng tôi và của ông cụ.

Anh cầm thêm ba chiếc bánh sừng trâu.

“Mời bác đến và cùng ngồi với chúng cháu!” anh nói.

Nhưng ông cụ lắc đầu.

“Không, tôi không muốn làm phiền các bạn.”

” Không, bác không làm phiền ai cả. Cháu thành thật mời bác mà”

Sau vài giây, ông ấy bước theo Franco.

Tên ông cụ là Roberto Savini.

Ông uống cà phê bằng cách bưng cả cả hai tay bao quanh cốc, như thể đang cần sưởi ấm đôi bàn tay nhờ hơi nóng từ bên trong.

Lúc này tôi mới nhìn ông cụ kỹ hơn.

Đôi mắt màu xanh lơ.

Và cái giọng xin lỗi ngay cả khi ông  không có lỗi gì.

Cái giọng ấy, từ lâu rồi, tôi nghe thấy quen quen.

Tôi nhìn kỹ ông một lần nữa và bỗng thấy mình như nghẹn giọng.

” Trước đây bác có lái xe điện, phải không?”

Ông cụ ngạc nhiên, ngước mắt lên.

“Sao cậu biết? Vâng. Đường số 4. Trong bốn mươi năm!”

Tôi như nhắm mắt lại một lúc. Một chút quá khứ đang lướt qua.

Tuyến xe điện số 4  chạy từ citta’ studi (thành phố học) đến trạm cuối là bệnh viện Niguarda ở Milano. Nó chạy qua 3 nơi quan trọng  mà thời sinh viên chúng tôi đều sử dụng:  quảng trường Leonardo Da Vinci, nơi có trường Bách khoa (politecnico) nổi tiếng của Ý, quảng trường Loreto, nơi có phòng thí nghiệm tổng hợp hóa dược chính của khoa tôi học và đi ngang qua Via Festa del Perdono, nơi giảng dạy về dược lý và tương tác thuốc.

“Vậy là bác không nhớ cháu. Nhưng cháu thì còn nhớ bác đấy.”

Ông cụ vẫn im lặng.

Tôi kể cho ông nghe về một cậu thanh niên gầy gò, mang trên vai một chiếc ba lô cũ, chân mang đôi giày mỏng và nhẹ. Cậu thức học rất khuya nên sáng thường dậy trễ, vệ sinh và thay quần áo rất nhanh rồi chạy bộ mỗi sáng đến trạm dừng. Rất nhiều lần cậu thanh niên ấy sợ bỏ lỡ chuyến xe và đến trường trễ.

 Gọi trạm dừng nhưng đây chỉ là một cột đèn đỏ ở làn giữa[1] trên đại lộ Bassini mà các phương tiện giao thông phải dừng lại. Còn trạm dừng “thực và bắt buộc” nằm cách xa  cột đèn này phải vài chục mét.

Từ căn nhà nằm trên đường Grossich, đáng lý tôi phải đến trạm dừng “thực” để đón xe số 4. Nhưng thường đến ngả tư thì đã thấy xe đang dừng vì đèn đỏ. Nếu chờ đi chuyến kế tiếp thì sẽ mất thời gian. Thế là từ xa tôi vẫy tay ra hiệu, rồi, ngó trước ngó sau, chạy băng qua một làn đường trên đại lộ Bassini  để đón xe. Đến gần tôi liền gõ nhẹ vào thùng xe.

Nếu lúc này đèn xanh bật thì bác tài xế cũng vẫn đợi thêm vài giây nữa.

Bác không nói hay hỏi gì. Bác chỉ mở cửa  xe và nói:

“Nào, lên đi! Nhanh nhé!”

  Cậu thanh niên trẻ đó chính  là tôi.

Ở Ý, theo quy địnhxe điện chỉ được phép mở cửacho khách lên và xuống ở trạm dừng, nhưng bác tài này thường phá lệ.  

 Ông Savini cúi mắt xuống. “Tôi không nhớ.” “Ở khu ấy là“citta’ studi”, thành phố học, nên có nhiều sinh viên lắm!”

“Nhưng tôi  thì luôn nhớ.”

 Nói xong tôi  chợt nhớ đến lời dạy của ba tôi ngày còn bé: “con có thể quên số điện thoại, thậm chí quên địa chỉ nhà bạn bè… nhưng đừng bao giờ quên người đã giúp mình.”

Không hiểu vì ngậm ngùi nhớ đến ba tôi hay kỷ niệm về một thời trai trẻ mà môi tôi run rẩy.

Bác Savini nhìn tôi và nói là trước kia, bác đã từng chở nào công nhân, sinh viên, y tá, những cụ bà với túi mua sắm. Bác biết hầu hết lịch trình, khuôn mặt, thói quen của phần đông hành khách.

“Tôi rất vui khi thấy mình được phục vụ mọi người ” Bác nói.

 Rồi bác nói tiếp như mở lòng tâm sự, là từ khi nghỉ hưu, năm sau bác gái bị bệnh, kinh tế gặp khó khăn vì tốn  khá nhiều tiền chữa trị. Sau khi vợ mất, trong căn nhà nhỏ không còn ai chờ đợi bác nữa. Tất cả những ngày đều đơn điệu, giống nhau.

Quán bar này đã trở thành một nơi mà bác còn có thể đến để nghe được những giọng nói của ai đó.

Đôi khi, người pha chế nói với bác, “chào buổi sáng” và đó có lẽ là từ duy nhất bác nhận được cho đến tối.

Franco cúi xuống nhìn  đồng hồ. Chừng 30 phút nữa anh phải lấy chuyến xe lửa để  đi Bologna. Chúng tôi cũng sẽ phải từ giã nhau thôi.

 Sau khi trao đổi nhanh địa chỉ và số điện thoại, tôi nhìn  ra bên ngoài.

Chiếc xe của tôi  vẫn còn đang  đậu cách quán nước không xa.

Khi Franco đứng lên  bắt tay từ biệt và bước đi, không hiểu nghĩ sao tôi đột nhiên hỏi:

“Bác Savini,” “hôm nay bác có bận gì không?”

Bác nhìn tôi, miệng khẽ mỉm cười.

“Không. Hoàn  toàn rảnh rổi như mọi khi!”

Tôi đứng dậy.

“Vậy thì bác đi với cháu nhé. Xe cháu cũng đậu gần đây thôi!”

Tôi thấy mắt bác nhìn tôi như thể tôi vừa đề xuất một điều gì quá bất ngờ.

“Đi với cậu à? Tôi chưa bao giờ được ai quan tâm như vậy.”

“Luôn có lần đầu tiên mà bác!”

Sau đó, tôi mời bác lên xe và ngồi bên cạnh tôi. Tôi biết là bác đã tin tưởng đến độ không cần hỏi  là mình đi đâu hay làm gì.

Khi chúng tôi chậm rãi đi dọc theo đại lộ, rồi rẽ phải để ra ngoài  thành phố, tôi đi về phía Đông rồi  dừng lại ở một tiệm ăn có khuôn viên rất lịch sự bên cạnh hồ Malaspina. Tôi mời bác ăn trưa ở đây, chỉ không tiết lộ là nhiều năm trước, sau khi tốt nghiệp vài năm tôi đã tổ chức lễ cưới với gia đình và các bạn thân thiết ở nơi đây.

 Lúc bước xuống xe tôi nhìn thấy khuôn mặt bác có một biểu hiện xúc động pha lẫn ngạc nhiên. Bác khẽ mỉm cười. Không phải vì lòng tốt. Không phải vì có ai muốn tạo ấn tượng gì, mà chỉ là mình vừa nhận được sự quan tâm.

Suốt bữa ăn tôi và bác nói chuyện vui vẻ. Bác mỉm cười như một người bình thường, không còn cảm thấy già nua, nghèo khổ  hay như một cái bóng, một kẻ vô hình trong xã hội.

Tôi ngắm nhìn bác trong im lặng mà lòng ngẫm nghĩ. Đôi khi phẩm giá của một người không phải do bị té xuống đất mà chính là những đôi mắt ác tâm của kẻ khác đã không biết nhìn cuộc đời với ánh mắt bao dung.

Rồi tôi nhớ đến cử chỉ và hành động của Franco, người bạn thân thiết của tôi thời trai trẻ. Có lẽ chỉ cần anh cúi xuống để nhặt vài đồng xu lẻ  là đủ để nhắc mọi người rằng không có người nào  có giá trị hơn người khác.

Và nghĩ cho cùng, chúng tôi không làm bất cứ điều đặc biệt gì vào buổi sáng mùa thu hôm đó.

Tôi chỉ dừng lại vì một người đàn ông, nhiều năm trước, đã từng dừng lại vì tôi. Tôi đã chở bác đến cái nơi đầy kỷ niệm này vì bác cũng đã từng chở tôi đến trường.

Và trong cuộc gặp gỡ tình cờ này, tôi xem như bác đã bất ngờ tặng tôi một món quà. Chính bác đã cho tôi  được tìm lại cái quãng thời gian đã mất,  đã trôi theo dòng đời. Và bác chứ không phải ai khác, đã nắm tay, dắt tôi đến một nơi chốn kỷ niệm về một  cuộc hôn nhân hạnh phúc và an lành cho đến hôm nay mà nhiều năm qua tôi đã không có thời gian  hay cơ hội để quay lại.

Trương Văn Dân

(Milano tháng 10.2025)

[1] Đại lộ Basini được chia ra thành ba làn xe, hai làn biên cho xe chạy một chiều và làn giữa dành riêng cho xe điện.

      Điệu Múa Cổ – Tranh: Lê Khánh Hiếu (Nguồn: www.tranhsonmainghethuat.com)

Tôi thích câu thơ của ai không nhớ nổi, hình như là tựa một bài thơ, là đây: 

             “Tôi yêu nàng Chiêm Nữ trên đá múa như Hoa”. 

Rồi chợt nhớ về năm tháng cũ, ngày tôi học lớp 8, Giáo Sư chủ nhiệm, vừa là Thầy dạy môn Pháp Văn: Thầy Lưu Quang Sang, người dân tộc Chăm, nhưng nhìn, không ai có thể nghĩ vậy. Nghe tin hành lang thầy lai Pháp, với dáng cao dong dỏng, đường bệ uy nghiêm, nước da trắng hồng, mũi cao, trán rộng, cái miệng đủ tươi… học thầy thích lắm. Nhớ có lần, thầy gọi tôi lên bảng chia verbe avoir, từ trên xuống viết theo hàng dọc; hình như thầy còn muốn ôn cả verbe être, nên tôi đã viết cao rồi chớ, thầy ngồi trên ghế Giáo Sư không thấy sao đó, cứ biểu:

               – Cao lên…

         Tôi xoá, viết lại, cao hơn nhưng Thầy một mực: 

               – Cao lên…

          Tôi lại xoá và viết lại… chưa được ba dòng, thầy xô ghế đứng vụt lên, biểu:

               – Viết lại, cao lên… 

          Trời ơi, may thầy nói bằng Tiếng Việt, nên tin chắc không phải “tại mình… ngu”, mà vì mình không đủ cao. Câu nói vừa dứt, tôi vừa kịp xoá phần mới viết, mới chữ đầu: je… Chiếc ghế tôi đang đứng (thay cho cái bục giảng), chợt được nhấc lên cao một cách thình lình, tôi như bị trút ngược về bên phải, tuột dốc, hoảng vía, tôi chẳng có nơi bám víu vì mặt bảng phẳng lì… may mà gượng được, nếu không chắc chỉ còn mỗi “ôm cổ thầy”. Sau trận ấy, tôi nhớ đời, mỗi khi gặp thầy cứ cười thầm trong bụng với ý nghĩ: 

              -Lỡ như hôm ấy, mình ôm cổ thầy thiệt thì sao?

       Năm ấy, lớp tham gia chương trình văn nghệ, thầy hẹn sẽ tập “Vũ Điệu Chăm”, vợ thầy sẽ là “Vũ Sư”. Tôi là một trong tám thành viên của nhóm múa. Từ đó, mỗi chiều, bọn tôi đến nhà thầy tập, gặp cô tôi càng ngạc nhiên, cô cũng trắng như trứng gà bóc, chỉ là nét không thanh, không sang bằng thầy nhưng kể là đẹp người. Vậy là chín cô trò chăm chỉ tập: múa quạt, cả bài gồm 5 động tác, tập cầm quạt, cả hai tay, mỗi tay một cây, đến xếp mở quạt rồi xoay quạt, hình như vũ điệu Chăm chỉ chú trọng nhiều từ cánh chõ xuống cổ tay và bàn tay … tập thành thạo rồi mới qua xếp đội hình, ráp nhạc, hình như là điệu Bolero. Thời gian tập khá gấp gáp, lớp còn phải tham gia đi cắm trại ở đập Lâm Cấm, cô cùng đi để tranh thủ tập cho kịp, bởi vì nhìn thì đơn giản, chỉ mỗi cây quạt mà xoay mà nhịp thì có khó khăn gì vậy mà… tập ứ hơi luôn. Về nhà, tôi cứ phe phẩy hai cái quạt trên tay, một ngày, hai ngày rồi… liên tục ngày này qua ngày khác. Cả nhà bắt đầu lên tiếng … 

                 – Mày có dẹp giùm cặp quạt vô không? Người ta làm muốn “xẻ mũi” để thở mà cứ cặp quạt “dợt xuống, dợt lên…”.

         Một khi tôi tự thấy “mình quan trọng” thì sẽ tỏ thái độ cao ngạo. Chẳng thèm đính chính mà càng lượn lờ lên xuống, xuống lên; bởi tôi đã có “Lệnh Bài Miễn Đòn” của Ông Nội rồi… Là nói vậy thôi, chẳng ai dám động đến tôi. Cho đến gần 3 tuần tập luyện, hôm ấy, cả nhóm vừa tập xong, cô đãi ăn chè, tôi loay hoay chuẩn bị đi xuống cùng các bạn thì… từ sau lưng, tôi bị nhấc bổng lên, rồi được đặt ngay lên bộ phản, hồn phi phách lạc, cũng vừa biết là thầy, vừa đặt tôi xuống mặt phản thầy nói to: 

                   – Múa lại thầy xem. 

          Ôi, tôi múa một mình…; lần một, lần hai, lần ba. Thầy cho dừng, cho tôi đi ăn chè, bây giờ chỉ còn thầy cô và tôi. Vừa gặp cô thầy nói:

                  – Con nhỏ múa “có hồn ghê”. Nhìn nó múa thấy vui… 

         Tôi thật sự hả hê và cả hạnh phúc khi được thầy khen. Tuy khi ấy tôi chưa kịp hiểu “múa có hồn” là sao? Chỉ nghĩ: chắc giống người Chăm lắm đây.

         Lời khen tặng ấy càng thôi thúc tôi mong cho mau đến ngày trình diễn. Ngày ấy, tôi được bạn bè, hay ai đó, quên rồi, son phấn điểm tô, chải đầu bới tóc, y phục chỉn chu, tôi thành “cô gái Chăm tân thời”, tóc vấn cao, búi gọn chứ không quấn khăn, không đeo hoa tai bằng tua chỉ màu. 

         Màn Vũ được tán dương nhưng có giải hay không tôi không nhớ. Chỉ nhớ hình như tôi có Duyên với người Chăm. Ngày nhỏ, tôi đã từng được đến thăm Làng Chăm, ở qua đêm, ấn tượng ấy, tôi còn ghi nhớ mãi đến giờ; tuổi thiếu niên tôi được vào vai cô gái Chăm, tạm xem là Chiêm Nữ, trên đá chưa múa nhưng đã từng múa trên Cát, trên phản và cả trên sân khấu, còn có như Hoa không… chắc để tôi kiếm gặp thầy tôi hỏi lại. Nhưng thầy đã xa thật xa rồi, tận bên Pháp lận và mừng thay thầy vẫn còn khoẻ mạnh, có cuộc sống vô cùng viên mãn bên gia đình. Kính chúc Thầy Cô luôn An Khoẻ. 

                                    Thai Ly.

Cuối thập niên 70, trong bối cảnh chiến tranh lên cao điểm, ca khúc “Tưởng Như Còn Người Yêu” do Phạm Duy phổ nhạc từ thơ của Lê Thị Ý gây xúc động lớn lao cho người nghe.

 Nhà thơ Lê thị Ý xuất thân trong một gia đình văn nghệ. Người anh lớn là nhà thơ Vương Ðức Lệ, người chị lớn là nhà văn Phượng Kiều và cô em gái là nhà văn Lê Thị Nhị. Lê Thị Ý làm thơ rất sớm, từ lúc còn học trung học và viết đều hơn khi theo gia đình vào Nam năm 1954.

Nhân dịp từ Virginia đến California ra mắt tác phẩm mới tại phòng sinh hoạt Lê Ðình Ðiểu của nhật báo Người Việt, bà đã dành cho biên tập viên Ðinh Quang Anh Thái (ÐQAThái) cuộc nói chuyện thân mật sau đây:

 – ÐQAThái: Tình khúc “Tưởng Như Còn Người Yêu”, thơ của bà, Phạm Duy phổ nhạc; tựa đề khởi thủy của bài thơ là gì ạ?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: Lúc bấy giờ vào năm 1970, tôi viết 10 bài thơ trong tập thơ “Mười Bài Thương Ca”; bài mà Phạm Duy phổ thành ca khúc là “Thương Ca 1”.

 – ÐQAThái: Phải chăng chính bà là người góa phụ đi nhận xác chồng trong bài thơ?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: (cười thoải mái) Không. Cho tới bây giờ tôi vẫn độc thân.

– ÐQAThái: Vậy, bà lấy cảm xúc từ đâu để viết nên bài thơ bất hủ này?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: Lúc đó là năm 1970, tôi sống tại Pleiku. Thành phố nhỏ bé này vào giai đoạn chiến tranh khốc liệt, chỉ thấy lính, vợ lính, xe tăng, xe Jeep; hầu như không thấy gì khác nữa. Nhà tôi ở gần nhà xác của quân đội. Tôi chứng kiến cảnh biết bao các bà đi nhận xác chồng. Tôi thấy đàn bà, con nít đến lật cái poncho quấn xác để nhìn mặt người thân, cảnh đó khiến tôi đau đớn không chịu nổi. Rõ ràng nỗi đau của những người có chồng chết trận là nỗi đau của chính mình. Thành thật, tôi vô cùng xúc động và chính tôi sống bằng hình ảnh những người vợ lính, vợ sĩ quan khóc bên xác chồng. Nỗi buồn đau đó là nỗi buồn đau của mình.

 – ÐQAThái: Bài “Thương Ca 1”, Phạm Duy phổ nhạc, ngay khi được phổ biến, đã chiếm tâm hồn người nghe. Nhưng cũng có người lên án bài này “phản chiến”; bà nghĩ sao ạ?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: Khi tôi làm thơ, tôi xúc cảm thế nào thì tôi viết ra như thế. Thế thôi. Tôi không nghĩ gì khác cả. Bài thơ được phổ biến cũng là một sự ngẫu nhiên. Một người bạn của anh Vương Ðức Lệ tôi đến nhà chơi, thấy bài thơ bèn đưa cho cụ Nguyễn Ðức Quỳnh – người trụ trì sinh hoạt “Ðàm Trường Viễn Kiến” ở nhà cụ tại Sài Gòn quy tụ rất nhiều văn nghệ sĩ, trí thức, nhà văn, nhà báo – Cụ Quỳnh đọc, thấy hay bèn đưa cho ông Phạm Duy phổ nhạc. Cho nên, bài thơ của tôi được mọi người thương hoặc cho là phản chiến thì cũng là việc tình cờ thôi, may mắn thôi, chứ tôi không chủ ý trước việc phổ biến bài thơ.

 – ÐQAThái: Khi phổ thành ca khúc, hình như Phạm Duy có sửa vài lời trong bài thơ?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: Ðúng vậy. Có lẽ ông Phạm Duy sửa vài chữ cho nó hòa hợp với âm điệu bài nhạc hơn. Có câu ông Phạm Duy cắt bớt. Thí dụ câu tôi viết, “Chiếc quan tài phủ cờ màu, hằn lên ba vạch đỏ au phũ phàng” thì Phạm Duy sửa thành “Bây giờ anh phủ mầu cờ” và cắt đi câu thơ kế tiếp.

– ÐQAThái: “Hằn lên ba vạch đỏ au phũ phàng”, tại sao lại phũ phàng ạ?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: Khi đau đớn thì cái gì cũng phũ phàng cả. Phũ phàng là hình ảnh đau đớn, quằn quại.

– ÐQAThái: Khi nhạc sĩ Phạm Duy đổi chữ và cắt bớt câu thơ như vậy, là tác giả, bà có thấy mất đi nguyên ý khi cảm xúc sáng tác không?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: Tôi không nghĩ gì và cũng không thắc mắc, không để ý chuyện đó, vì khi tôi làm thơ, tôi theo vần điệu của thơ, còn ông Phạm Duy làm nhạc thì ông cảm hứng theo nốt nhạc.

 – ÐQAThái: Hỏi câu này bà thứ lỗi cho, bà có người yêu là lính không?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: (ngập ngừng…, cười) Chắc cũng phải có chứ ạ!

 -ÐQAThái: Bài thơ “Thương Ca 1” do bà sáng tác và Phạm Duy phổ nhạc, đã từ lâu trở thành của quần chúng. Nghĩa là, người ta hát say sưa mà không còn nhớ tới tên tác giả. Nếu tình cờ, ở một nơi chốn nào đó, bỗng nhiên nghe có người hát, có người nói tới bài thơ này, tâm trạng của bà sẽ ra sao?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: Tôi vui chứ ạ. Vì tôi thấy tôi may mắn có người biết đến thơ của mình; mà thực sự khi làm thơ, tôi làm vì tôi thấy cần làm thôi, chứ không mang ước vọng có con mắt nào đó để ý đến thơ mình (cười).

 – ÐQAThái: Bà có thể đọc cho nghe nguyên văn bài “Thương Ca 1”.

 – Nhà thơ Lê Thị Ý:

 “Ngày mai đi nhận xác chồng

 Say đi để thấy mình không là mình

Say đi cho rõ người tình

Cuồng si độ ấy hiển linh bây giờ

 Cao nguyên hoang lạnh ơ hờ

Như môi thiếu phụ nhạt mờ dấu son

 Tình ta không thể vuông tròn

 Say đi mà tưởng như còn người yêu

 Phi cơ đáp xuống một chiều

 Khung mây bàng bạc mang nhiều xót xa

 Dài hơi hát khúc thương ca

 Thân côi khép kín trong tà áo đen

 Chao ơi thèm nụ hôn quen

 Ðêm đêm hẹn sẽ chong đèn chờ nhau

 Chiếc quan tài phủ cờ màu

 Hằn lên ba vạch đỏ au phũ phàng

 Em không thấy được xác chàng

 Ai thêm lon giữa hai hàng nến trong?

Mùi hương cứ tưởng hơi chồng

 Nghĩa trang mà ngỡ như phòng riêng ai.”

 – ÐQAThái: Nếu dùng thơ để kết thúc cuộc phỏng vấn này, bà sẽ chọn những câu thơ nào ?

 – Nhà thơ Lê Thị Ý: Tôi muốn dùng hai câu thơ cuối của bài “Thương Ca 1” là “Mùi hương cứ tưởng hơi chồng, nghĩa trang mà ngỡ như phòng riêng ai”, để nói lên tâm trạng người góa phụ trong chiến tranh, trong nỗi đau tận cùng, cảm xúc như mình vẫn còn người mình yêu.

 – ÐQAThái: Cám ơn bà đã nhắc nhớ lại một bài thơ bất hủ nói lên nỗi đau của con người và đất nước Việt Nam thời còn chinh chiến…

Mai Trung Tín

*Bài do CTV/TVBH gởi.

Tiếng và chiếc

Bài Phong kiều dạ bạc của Trương Kế được cụ Tản Đà phóng tác thành thơ:

Trăng tà tiếng quạ kêu sương

Lửa chài cây bến còn vương giấc hồ

Thuyền ai đậu bến Cô Tô

Nửa đêm nghe tiếng chuông chùa Hàn San

Theo ngâm sĩ Hồ Điệp thì “Trăng tà chiếc quạ kêu sương” mới đúng trong nguyên tác của cụ Tản Đà mà bà có trong tay. Vì  “chiếc” mới gợi lên ý thê lương của con chim lạc bầy trong đêm vắng cùng người lữ khách mất ngủ ở dưới đò.

Đồng thời tránh lập lại hai chữ: “Tiếng quạ và tiếng chuông”.

Viết hoa tước vị

Có viết hoa tước vị, cấp bậc, chức vụ hoặc biệt hiệu không? Mặc dù điểm này từng đề cập ở phần viết hoa tu từ, song giờ đây cũng nảy thêm thắc mắc.

Viết Đại úy Út Đen hay đại úy Út Đen hoặc đại úy Út đen?

Viết Xuân tóc đỏ hay Xuân Tóc Đỏ nhỉ?

(Nguồn: e-cadao.com)

Da Bà Bầu

Da Bà Bầu là tên của một con đường trong Chợ Lớn. Tên đường này làm nhiều người ngạc nhiên vì không phải tên của một danh nhân nào. Nghĩa thực sự của Da Bà Bầu là quán của bà Bầu dưới gốc…cây da.

(Phạm Đình Lân)

Người xưa cảnh cũ

Đường Phạm Ngũ Lão, Sài Gòn (trước 1956 tên là Colonel Grimaud) khởi đầu từ ngã tư có rạp xi-nê Khải Hoàn nơi gặp nhau của ba con đường Nguyễn Trãi, Cống Quỳnh, Phạm Ngũ Lão. Đường có chợ Thái Bình, có rạp xi-nê Thanh Bình, tòa soạn nguyệt san Văn, nhà in Nguyễn Đình Vượng.

Xóm Sáu Lèo, một bên là dẫy tường Nhà ga hỏa xa Sài Gòn, một bên liền một dẫy năm, bẩy nhà in, tòa soạn báo như nhà in Thư Lâm Ấn Quán, tạp chí Phổ Thông của ông Nguyễn Vỹ, tòa soạn nhà in tuần báo Điện Ảnh, nhật báo Tiếng Vang của ông Quốc Phong, tòa soạn nhà in Thế Giới, tòa soạn nhà in báo Sài Gòn Mới của bà Bút Trà..v..v..

(Hoàng Hải Thủy – báo Sài Gòn Nhỏ)

Tiếng Việt sao lắt léo thế

Về cách biến thể của những câu nói, chỉ cần 6 tiếng “Tôi bảo anh về nhà nó”, người Việt có thể sắp xếp thành 74 (bẩy mươi tư) câu không giống nhau :

Tôi bảo anh về nhà nó

Tôi bảo nó về nhà anh

….

Tôi bảo nó anh về nhà

Anh bảo tôi về nhà nó

(Duyên Hạc – Trau giồi tiếng Việt)

Ca dao

Trong ca dao dân gian có câu:

Sáng trăng em tưởng tối trời
Em ngồi em để sự đời em ra
Sự đời bằng cái lá đa
Đen như mõm chó, chém cha sự đời.

Bốn câu trên xuất xứ từ sách Vân đài loại ngữ của Lê Quý Đôn:

Minh nguyệt muội tưởng hắc dạ

Muội tọa, muội khỏa thế sự xuất

Thế sự như diệp đa

Hắc tựa khẩu khuyển, trảm phụ thế sự

Những người muôn năm cũ

Tập thơ Ta thấy hình ta những miếu đền của Mai Thảo có bài “Không hiểu” được khắc trên mộ bia của chính ông ở Nam Cali:

Thế giới có triệu điều không hiểu

Càng hiểu không ra lúc cuối đời

Chẳng sao khi đã nằm trong đất

Đọc ở sao trời sẽ hiểu thôi

(Nguyễn Văn Quảng Ngãi – Dõan Quốc Sĩ, một tâm hồn…)

Tại sao gọi là rượu vang?

Tranh dân gian Đông Hồ, mầu đỏ lấy từ lá cây vang mầu đỏ.

Vì vậy sau này rượu đỏ (vin) của người Pháp được gọi là rượu vang chăng?

(Phụ chú: Biết đâu lại đúng!)

Hỏi ngã

Tiếng An Nam ta giọng lên giọng xuống có đến tám âm, vì cớ ấy nên lúc trước đặt chữ Quốc ngữ phải đặt ra năm dấu: huyền, sắc, nặng, hỏi, ngã. 

Ngày nay ở Bắc kỳ cũng dùng đủ năm dấu. Còn ngày xưa, các ông tiền bối ở Nam kỳ ta như ông Trương Vĩnh Ký, ông Huỳnh Tịnh Trai cũng viết Quốc ngữ đủ năm dấu, không hề bỏ dấu ngã.

Nhưng mà vì lâu đời rồi giọng nói đổi lần đi, ngày nay người Nam kỳ ta chỉ nói được bốn dấu mà thôi, không nói được dấu ngã, cũng như nhiều người không nói được vần “V” vậy. Đã không phát âm (prononcer) được thì chẳng biết lấy gì làm tiêu chuẩn để mà phân biệt dấu ngã và dấu hỏi. Song theo lẽ thì không bỏ được, bởi vì sự phân biệt của chữ ta nó có một phần ở đó. 

Muốn viết cho đúng dấu hỏi dấu ngã thì người ta bày cách như vầy: Hãy đọc tiếng nào mà nghe nó chìm xuống như cái gáo trong ang nước chìm luôn đi, ấy là dấu hỏi; còn tiếng nào chìm xuống rồi lại như cái gáo nổi lên, ấy là dấu ngã. Phân biệt như vậy là rành lắm, và cái thí dụ ấy thật là tài tình, song nói thiệt mà nghe, cái phương pháp ấy không theo được. 

Không theo được là vì mình đã không phát âm được, không đọc được, thì còn làm thế nào biết nó là nổi hay là chìm? 

Chỉ có một phương mà thôi, là: Phải giở tự điển Trương Vĩnh Ký ra mà học. Hễ chữ nào hỏi thì theo hỏi; chữ nào ngã thì theo ngã. 

Trong chúng tôi có người nào viết Quốc ngữ đúng, cũng chỉ dùng một phương thần hiệu ấy mà thôi. 

(Phan Khôi – Về chữ Quốc Ngữ)

Chữ và nghĩa

Ẩu đả, ẩu tả – Nhiều người dùng lộn hai từ này. Hai chữ này đều “ẩu” nhưng chữ Hán khác nhau. Ẩu đả là đánh nhau, trong chữ Ẩu có bộ thù là ngọn giáo. Ẩu tả, nghĩa là làm bậy bạ; chữ ẩu có bộ khẩu nghĩa là nôn mửa, còn chữ tả nghĩa là đi tiêu phân lỏng vừa ẩu vừa tả thì nó tùm lum ra (giống như thượng thổ, hạ tả).

(Ngô Nhân Dụng – Phiếm khảo)

Quán cóc

Thú thật lúc Hồ Dzếnh đưa tôi vào quán cóc bên lề đường, mời tôi một chai lave với một tô mì khô hai vắt. Đợi tôi ăn hết tô mì, Hồ Dzếnh hỏi tôi:

– Cậu thấy thế nào?

– Anh nói cái món mì này hả?

Tôi thành thật cho Hồ Dzếnh biết là cái thứ mì này thua xa mì Hà Nội. Đói thì ăn hết vậy thôi chứ không thấy ngon gì hết.

Hơn 20 năm, bao nhiêu biến đổi, giờ này nếu Hồ Dzếnh còn sống chắc cũng đã già yếu lắm… không rõ anh có còn nhớ câu chuyện trong một quán cóc vô danh đường Nguyễn Văn Thinh Sài Gòn? Riêng tôi thì sau hơn hai chục năm lăn lóc trong làng báo miền Nam, những quán cóc lề đường của Sài Gòn đã trở thành một kỷ niệm không bao giờ có thể quên. Số thời gian la cà trong quán cóc của tôi có thể nói là ngang với thời gian ngồi trong các tòa soạn viết bài.

Sài Gòn đổi mới, nên Sài Gòn dẹp bỏ những quán cóc đó. Chuyện này đối với những người khác thì chẳng có ý nghĩa gì, nhưng với tôi đó là một trong số những tin buồn từ quê nhà đưa sang. Bởi từ hình ảnh những quán cóc đó, tôi nhớ lại những con đường quen thuộc Sài Gòn mà tôi đã qua lại nhiều lần trong một ngày, những con đường mang tên Phạm Ngũ Lão, Võ Tánh, Lê Thánh Tôn, Phát Diệm. Nhớ đến những bảng hiệu Tiếng Vang, Nghệ Thuật, Tia Sáng, Trắng Đen, Kịch Ảnh, những buổi trưa cùng một số anh em từ các tuần báo đổ về họp mặt. Mỗi buổi trưa trở thành một buổi hội khó quên. Biết bao nhiêu bộ biên tập đã được khai sinh từ những buổi trưa họp mặt đó, bên cạnh những đĩa tôm khô, củ kiệu, những đĩa xì oát, những tô mì khô, những trái soài tượng chấm mắm ruốc, những trái ổi xanh bên những chén muối ớt đỏ tươi, những con khô mực nằm kề bên chén tương pha trộn hai màu đen đỏ, những dãy vỏ chai 33 sắp hàng theo chiều dọc chiều ngang của từng chiếc bàn gỗ ọp ẹp…

Bây giờ, nhiều lúc thấy thương, thấy nhớ, thấy thèm hết sức cái không khí quán cóc những buổi trưa nào ở Sài Gòn thuở xưa.

(Thanh Nam – Hồi ức về thi sĩ Hồ Dzếnh)

Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ

Con gái, đàn bà toàn diện là:

“Trưa diện, chiều diện, tối diện”.

Tục ngữ Ta và Tầu

Chồng ăn chả, vợ ăn nem

Công yếu bột bột, bà yếu miến

(Ông muốn ăn bánh, bà muốn ăn…mì)

(Nguyễn Lập Sơn – Dư Phát Linh)

Gỡ rối tơ lòng

Bà Tùng Long là người đầu tiên khởi xướng mục “Gỡ rối tơ lòng”  trên nhật báo Sài Gòn và “Tâm tình cởi mở” trên tờ Tiếng Vang.

Bà tên thật là Lê Thị Bạch Vân. Trước bà học Đồng Khánh, Huế, sau học trường Gia Long (trường áo tím). Năm 1952 bà dậy Việt văn và Pháp văn tại trường Tân Thịnh, Đạt Đức, Les Lauries. Khi viết “feulleton” cho báo bà lấy bút hiệu là Tùng Long và bà có khoảng 50 tác phẩm đã xuất bản như Tình duyên, Tình và nghĩa, Giòng đời..v..v..

(Trần Yên Hòa – báo Sài Gòn Nhỏ)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

1-

Người cha làm thơ sau khi bị đánh tráo giấc mơ

ông giấu những đêm dài không ngủ vào ngăn kín của bàn thờ gia tộc.

Cái bàn thờ bằng gỗ mít nhuốm mùi hương trầm, không mọt

nhưng những dòng thơ mối đã gặm mòn.

Những bài thơ của người cha

không thấy ánh sáng

chết lưu thai.

2-

Đứa con gái của ông

sinh ra trong thời bình

mà mang vết sẹo chiến tranh.

Đứa con gái trở về nhà sau nhiều năm đi theo ánh sáng của ngọn đèn dầu

thắp giữa ban ngày.

(Lẽ ra ngọn đèn này chỉ nên thắp soi bóng đêm

và hãy tắt khi có ánh sáng của bình minh).

Nàng đem về ngôi nhà thờ tộc một đứa con

tác phẩm để lại của những bài thơ ngợi ca ánh sáng ngọn đèn dầu.

Rất bình thường

nàng yêu thương đứa con

và thật sự đã quên sự bội bạc của mối tình đầu.

3-

Gần ba mươi năm sau

đứa cháu trai thắp một nén nhang lên bàn thờ

trước khi ly hương.

Người cháu không thích đọc thơ

không muốn giữ bàn thờ thừa tự.

4-

Trong đêm đen, ông lão nghe tiếng mọt nghiến răng gặm đứt quãng hơi thở của mình

ông đốt hết những dòng chữ đã đầy dấu mối.

Người sương phụ gom bụi tro tàn

ghép lại thành bài thơ mới.

5-

Tuổi trẻ bây giờ

không còn ai biết đến thơ.

Cái bàn thờ gỗ mít đã xiêu vẹo

mọt đục mòn mái cũ nhà xưa.

Những người đọc thơ tóc nhuộm khói nhân gian

nghe trong thơ của người đàn bà

có tiếng mối gặm cầm canh.

Ái Điểu

Nguyên Tác: Trump’s Ten Commandments

Tác Giả: JEFFREY SONNENFELD

(Chuyển ngữ tiếng Việt: Gemini; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)

LỜI GIỚI THIỆU (của Tác Giả)

CHƯƠNG 6

BỨC TƯỜNG ÂM THANH

Cỗ máy tiếng ồn thường trực của Trump với những sự xao lãng liên tục và áp đảo

Điều có vẻ đối với nhiều nhà quan sát bên ngoài là sự hỗn loạn liên tục bao quanh Trump thực chất đôi khi lại không hề hỗn loạn chút nào.

Thực ra, đó chính là sự hỗn loạn, nhưng thường là sự hỗn loạn có thể kiểm soát được do chính Trump tạo ra — sự khác biệt giữa một đám cháy rừng và một đám cháy được kiểm soát có chủ đích. Thay vì vô tình hoặc thiếu kỷ luật, sự náo động và hỗn loạn liên tục bao quanh ông là một sự nhào nặn được tính toán kỹ lưỡng, có chủ đích từ các sự xao lãng có tính toán, các cuộc tranh cãi do nhân tạo và các hành vi khiêu khích có ý thức.

Đó chính là “Bức tường Âm thanh” (Wall of Sound) của riêng Trump, mượn từ kỹ thuật sản xuất âm nhạc mang tính biểu tượng của Phil Spector, được đặc trưng bởi một dàn nhạc lớn, áp đảo chơi nhiều nhạc cụ và chồng các phần âm thanh lên nhau, năng lượng cuồng nhiệt tuyệt đối của họ kết hợp để lấp đầy toàn bộ phổ âm thanh và làm chìm nghỉm mọi thứ khác.

Trong trường hợp của Trump, Cỗ máy Tiếng ồn Thường trực của Trump (The Trump Perpetual Noise Machine) là một động cơ không ngừng quay tạo ra các tiêu đề tin tức mới, những phát ngôn mang tính khiêu khích có chủ đích và các bước đi bất ngờ được thiết kế để áp đảo, làm phân tán và chuyển hướng sự chú ý của công luận — đặc biệt là khi ông có ý định lái sự chú ý rời xa những tin tức tồi tệ. Bằng sức mạnh tuyệt đối của ý chí và hoạt động cuồng nhiệt, Trump có thể bẻ cong chu trình tin tức theo ý mình và định hình lại câu chuyện công chúng, làm cho các đối thủ mất phương hướng, kiệt sức trong khi ngăn chặn bất kỳ câu chuyện nào thống trị câu chuyện đủ lâu để gây ra tổn hại chính trị lâu dài.

Kỹ năng thay đổi toàn bộ câu chuyện truyền thông và diễn ngôn công chúng một cách bao trùm của Tổng thống Trump được thể hiện rõ nét qua cuộc đột kích quân sự hiệu quả của quân đội Mỹ vào Venezuela để bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro vì cáo buộc buôn bán ma túy và đảm bảo cơ hội cho các khoản đầu tư lớn của các công ty dầu mỏ Mỹ.

Ngay lập tức, toàn bộ truyền thông Mỹ đã xóa sạch thông tin bao phủ 24/7 về các vấn đề trong nước đang suy yếu — nơi tỷ lệ ủng hộ của Trump đang lao dốc — để thay vào đó tranh luận về tính hợp pháp của hành động này. Các giám đốc điều hành dầu mỏ nói với tôi rằng họ rất phẫn nộ khi bị lợi dụng làm công cụ vì họ không hề hay biết trước về hành động quân sự này, và tình trạng dư thừa dầu mỏ hiện tại đã làm giảm giá dầu, làm nhụt chí họ trước cơ sở hạ tầng dầu mỏ cũ kỹ, đắt đỏ của Venezuela.

Cỗ máy Tiếng ồn Thường trực của Trump là một động cơ không ngừng quay gồm các tiêu đề tin tức mới, những phát ngôn gây sốc có chủ đích và các bước đi đột ngột được thiết kế để áp đảo, phân tán và chuyển hướng sự chú ý của công chúng — đặc biệt là khi ông muốn hướng sự chú ý ra xa khỏi những tin tức tồi tệ.

SỰ KIỆN CHỦ ĐÍCH VÀ NGHỆ THUẬT TẠO HƯỚNG ĐI MỚI

Đối với một người đưa ra nhiều phát ngôn liều lĩnh, sai lệch chính trị như Trump, có vẻ như theo dòng ý thức, điều trớ trêu là nhiều tuyên bố và hành động gây tranh cãi nhất của ông lại hoàn toàn có chủ đích. Thật vậy, khi một tiêu đề tin tức bất lợi sắp xuất hiện, Trump thường hoàn toàn có chủ đích và ý thức đưa ra một tiêu đề mới, thậm chí còn giật gân hơn do chính ông tạo ra — một sự xao lãng làm nhiễu loạn sự tập trung của truyền thông và chia cắt năng lượng của các nhà chỉ trích.

Phản ứng của Cỗ máy Tiếng ồn Thường trực của Trump khi Michael Cohen làm chứng trước Quốc hội vào tháng 2 năm 2019 là một ví dụ điển hình. Cohen cáo buộc Trump là một kẻ lừa đảo, một kẻ nói dối và một kẻ gian lận, tiết lộ thông tin chưa từng được hé lộ trước đó, bao gồm cả các khoản tiền bịt miệng trả cho Stormy Daniels — thứ cuối cùng sẽ khiến Trump bị kết án hình sự ở New York.

Có vẻ hơi hơn một chút so với sự trùng hợp ngẫu nhiên khi Trump hay tin về lịch điều trần của Cohen, thì cùng lúc đó ông lại lên lịch cho một hội nghị thượng đỉnh cấp cao với Kim Jong-un, nhà độc tài đầy thất thường mang biệt danh “Người đàn ông tên lửa nhỏ” (Little Rocket Man) của Bắc Triều Tiên.

Tin tức đó đã giúp chuyển hướng một phần sự chú ý ra khỏi lời khai chiếm lĩnh tiêu đề của Cohen, nhưng phải công nhận là Trump hiểu rằng cả tin tốt và tin xấu đều có sức mạnh. Nhiều chuyên gia và thậm chí cả các phụ tá của ông, chẳng hạn như John Bolton, lo sợ rằng Trump sẽ quá háo hức chuyển hướng chú ý khỏi lời khai của Cohen đến mức ông có thể đổi các nhượng bộ lớn để lấy những lời hứa suông nhằm có được một thành công để tung ra trước báo chí.

Nhưng khi “Người đàn ông tên lửa nhỏ” tỏ ra quá cứng rắn, Trump đã làm một điều hoàn toàn bất ngờ: Ông bỏ đi, coi như thừa nhận rằng nhiều tuần tích tụ, nịnh hót và màn trình diễn theo phong cách truyền hình thực tế cùng sự tán tỉnh bạo chúa nhỏ bé đã kết thúc trong thất bại. “Đôi khi bạn phải rời đi, và đây chỉ là một trong những thời điểm như vậy,” một Trump có vẻ xìu xuống thừa nhận trong một cuộc họp báo được lên lịch vội vã.

Đó là một màn kịch mà không kênh truyền hình nào có thể từ chối, với việc phát sóng trực tiếp lật qua lật lại giữa lời khai của Cohen và cuộc họp báo của Trump — trong khi vào bất kỳ ngày nào khác, lời khai của Cohen sẽ được phát không ngừng nghỉ trên mọi kênh lớn.

Tương tự, ngược lại, Trump sau đó lùng sục tìm cách chuyển hướng sự chú ý khỏi sự thất vọng do chính ông tạo ra đó, tuyệt vọng tìm cách nắn lại câu chuyện rời xa lời khai bom tấn trước quốc hội của Cohen và nỗ lực ngoại giao không thành công với Bắc Triều Tiên. Vài giờ sau khi hội nghị thượng đỉnh sụp đổ, Trump đã bắt tay vào hành động, thông báo trên Twitter về các kế hoạch lớn lao của ông cho lễ kỷ niệm Ngày 4 tháng Bảy theo phong cách quân sự mang tên “Salute to America” — một thứ chưa từng có ai yêu cầu và chưa từng tồn tại ngoại trừ trong trí tưởng tượng của Trump.

Loại màn trình diễn phô trương đó, ngập tràn các màn biểu diễn quân sự, đại tiệc pháo hoa, và bản thân ông phát biểu từ các bậc thềm của Đài tưởng niệm Lincoln trong bóng râm của Lincoln và Martin Luther King Jr., chính xác là loại xao lãng mà Trump biết có thể làm chệch hướng những người ủng hộ ông.

KHI “SỰ HỖN LOẠN” LÀ MỘT CHIẾN LƯỢC CÓ TÍNH TOÁN

Tất nhiên, sự phô trương và màn trình diễn đó không giữ được sự chú ý của công chúng lâu. Chu trình tin tức tồi tệ do những thất bại về chính sách đối nội và đối ngoại của Trump vào năm 2019 gây ra đã mang lại cho Trump ít sự nhẹ nhõm khi ông liên tục bị dội bom bởi những lời nhắc nhở về những sai lầm của chính mình mỗi khi ông bật TV trong nhiều tháng.

Phải mất một vụ bê bối lớn khác do chính Trump tạo ra mới dịch chuyển được câu chuyện, và một lần nữa, ông dường như đang đổ dầu vào ngọn lửa của chính mình.

Vụ bê bối đó, tất nhiên, là cuộc điện thoại của Trump với Tổng thống Ukraine khi đó mới đắc cử Volodymyr Zelenskyy, với việc Trump dường như tống tiền Zelenskyy trong cuộc gọi để điều tra Joe Biden, đe dọa giữ lại hàng trăm triệu USD viện trợ đã được quốc hội phân bổ và phê duyệt cho Ukraine.

Phải nhờ đến lòng dũng cảm của một người tố giác đầy can đảm — Đại tá Alexander Vindman thuộc ban nhân sự An ninh Quốc gia — để đưa “giao dịch ma túy” này ra ánh sáng công chúng, nhưng một khi nó đã lộ diện, Trump đã làm một điều trái ngược với suy nghĩ thông thường: Ông đổ thêm dầu vào ngọn lửa này bằng cách tự nguyện công bố bản ghi chép nguyên văn cuộc gọi, tiết lộ hành động tống tiền rõ mười mươi của mình (in flagrante delicto) cho cả thế giới rộng lớn cùng thấy.

Đây là phần mà những người chỉ trích Trump thường hiểu lầm. Nhiều nhà báo đổ xô miêu tả việc công bố bản ghi chép là một sai lầm ảo tưởng của một bạo chúa xa rời thực tế, tự rúc vào chiếc kén của riêng mình, mua vào câu chuyện che đậy danh nghĩa rằng Trump nghĩ bản ghi nhớ sẽ mang tính “giải oan” (exculpatory).

Nhưng có nhiều khả năng là Trump thừa hiểu bản ghi chép đó không hề và sẽ không bao giờ mang tính giải oan. Nếu có, ông rất có thể đã biết chính xác bản ghi nhớ đó sẽ bùng nổ đến mức nào — và điều đó có thể giải thích lý do tại sao ông phát hành nó.

Ông sẽ không bao giờ thừa nhận điều đó, nhưng cách nhìn nhận vấn đề theo kiểu Trumpian sẽ cho rằng Trump biết chính xác những gì ông đang dấn thân vào khi công bố bản ghi nhớ cuộc gọi. Bản ghi chép mang tính vi phạm và gây sốc đến mức các thành viên Đảng Dân chủ trên Đồi Capitol, những người vốn đang tìm kiếm bất kỳ cái cớ nào để phát động thủ tục luận tội, chắc chắn sẽ chớp lấy nó, đó chính là điều mà Trump muốn.

Ông đã trao cho Đảng Dân chủ đạn dược cho chính vụ luận tội của mình, về một nguyên nhân mà ông biết cơ sở của chính ông sẽ đoàn kết đằng sau ông, thừa hiểu rằng không gì có thể chuyển hướng sự chú ý khỏi tất cả những tin tức tồi tệ vào năm 2019 hiệu quả hơn các thủ tục luận tội do “họ”, những kẻ Dân chủ xấu xa, phát động chống lại “chúng ta”, tất cả các tín đồ MAGA chân chính.

Bởi vì, tất nhiên, nó sẽ không được nhìn nhận là một vụ luận tội Trump mà là một cuộc tấn công khác chống lại phong trào MAGA, chống lại tất cả người dân của ông. Ngay cả khi đây chỉ là một đống bịp bọt, Trump lặp đi lặp lại nó thường xuyên đến mức nhiều người theo dõi ông thực sự tin vào điều đó.

Thêm vào đó, Trump hẳn đã nhớ lại có bao nhiêu công chúng nói chung — bao gồm không chỉ những người Dân chủ nản lòng vì vụ bê bối kéo dài của Monica Lewinsky mà cả một số tiếng nói của Đảng Cộng hòa — đã đoàn kết ủng hộ Bill Clinton trong chính vụ luận tội của Clinton, khi cuộc thẩm vấn theo phong cách Javert của Kenneth Starr chuyển từ cuộc điều tra bất động sản Whitewater trống rỗng sang các thủ tục luận tội dựa trên các hành vi thiếu thận trọng về tình dục của ông.

Do đó, Trump hẳn đã tính toán rằng vụ luận tội của chính mình có thể tạo ra một số vốn chính trị cho ông ngoài việc tập hợp cơ sở ủng hộ.

Bạn có thấy bối rối không? Đây chính xác là điều làm cho Trump trở thành Trump, và lý do tại sao rất nhiều những người chỉ trích ông không bao giờ hiểu được cách tiếp cận của ông trong việc tạo ra các vụ bê bối và tranh cãi do chính ông tạo ra — ngay cả khi nó có vẻ liên quan đến việc tự bắn vào chân mình.

BẢN NGÃ TỰ NHẬN THỨC VÀ CƠN BÃO EPSTEIN

Trump có khả năng tự nhận thức cao hơn nhiều so với hầu hết mọi người tưởng tượng. Ông từng kể với tôi tại Trump Tower, trong một khoảnh khắc hiếm hoi về sự tự phản chiếu chân thực và nhận thức chính xác về bản thân, về một lần khi ông đang bước vào một bữa tiệc ở Manhattan và nhìn thấy một người đàn ông lớn tuổi bối rối bị bảo vệ từ chối cho vào.

Trump tiến lại gần và hỏi xem ông có thể giúp gì không. Người đàn ông mỉm cười và nói: “Donald, anh thế nào? Bố anh, Fred, dạo này ra sao rồi?” Hóa ra người đàn ông lớn tuổi đó là nhà xây dựng siêu nhà ở nổi tiếng và là gã khổng lồ bất động sản William Levitt. Nay đã ở tuổi tám mươi, Levitt đã đặt cược lớn để hồi sinh sự nghiệp của mình khá lâu sau khi bán doanh nghiệp và đã mất toàn bộ tài sản. Bài học rút ra của Trump là gì? “Bạn phải luôn biết giới hạn của mình. Bất chấp những cuộc chiến công khai hào nhoáng của mình, tôi luôn biết ranh giới của mình nằm ở đâu — ngay cả khi đó không phải là nơi bạn vạch ra. Bạn phải biết vạch ra ranh giới của mình ở đâu, và đừng vượt qua những ranh giới đó. Ranh giới của tôi không nằm ở nơi bạn hay bất kỳ ai khác vạch ra chúng, nhưng tôi biết ranh giới của mình ở đâu.”

Chính Trump đã nắm bắt điều đó một cách sắc bén hơn bất kỳ ai từng làm khi nói đến cách tiếp cận độc đáo của ông trong việc cố tình khơi mào tranh cãi. Trump sẽ chủ động chọn những cuộc chiến mà không ai khác từng chọn dấn thân vào, và thậm chí đôi khi cả những cuộc chiến mà ông gánh chịu tổn thất thực sự.

Tuy nhiên, đối với Trump — người luôn nhìn nhận mọi tình huống như một cơ hội để khai thác và thao túng — không có gì bằng việc chiến đấu với một kẻ thù mà ông đã chủ động khiêu khích, ngay cả khi ông phải tự bắn vào chân mình để tập hợp cơ sở ủng hộ và tạo ra tâm lý “chúng ta chống lại chúng” khốc liệt vốn đóng vai trò cốt lõi cho khả năng lãnh đạo của ông.

Chính phẩm chất đó của ông — việc cố tình mang tính khiêu khích — là điều mà nhiều nhà chỉ trích của ông bỏ lỡ. Bằng cách phản ứng chính xác theo cách ông mong đợi họ phản ứng trước trò “câu giận” (rage-bait) của mình với sự phẫn nộ không chút pha tạp, ông có thể khai thác phản ứng đó để trục lợi cho bản thân, lật ngược các quy tắc hành vi thông thường.

Ông biến những bước sảy chân có vẻ thảm họa thành siêu năng lực của mình, trở thành một đại đạo diễn luôn kiểm soát tình hình ngay cả khi ngôi nhà dường như đang cháy rụi xung quanh ông.

Ít nhất đó là chiến thuật của Trump vào một số thời điểm. Phần lớn thời gian, mọi thứ không được tính toán kỹ lưỡng đến thế. Trump hành động theo cảm tính, đón nhận từng ngày trôi qua, và điều đó hoàn toàn hiển nhiên đối với những ai từng làm việc cùng ông khi ông rơi vào trạng thái ứng biến thuần túy, cuồng nhiệt và tuyệt vọng. Khi ông hoàn toàn không biết cách chuyển hướng sự chú ý khỏi cuộc khủng hoảng của ngày hôm đó, ông sẽ ném bất cứ thứ gì và mọi thứ lên tường để xem thứ gì dính lại.

CƠN ÁC MỘNG VỀ TÀI LIỆU EPSTEIN VÀ SỰ HỖN LOẠN TƯƠI MỚI

Hãy xem xét phản ứng của ông trước sự quan tâm mới của truyền thông và công chúng đối với mối quan hệ của ông với Jeffrey Epstein như một ví dụ kinh điển về cẩm nang “tôi không có kế hoạch, để tôi thử bất cứ thứ gì và mọi thứ” của Trump.

Sau khi Bộ Tư pháp dưới thời Pam Bondi công bố một bản ghi nhớ khẳng định chưa từng có bất kỳ “danh sách khách hàng” nào của Epstein và xác nhận cái chết của Epstein là tự sát, Trump đột ngột, bất ngờ đối mặt với một cuộc nổi loạn từ những tín đồ trung thành của mình, với việc kẻ trung thành lâu năm, Phó Giám đốc FBI Dan Bongino, tỏ ra sẵn sàng từ chức trong sự thất vọng vì cách Bondi xử lý vụ án Epstein.

Mọi thứ càng bùng cháy khi Elon Musk đăng lên X rằng Trump xuất hiện trong các tệp tài liệu của Epstein.

Cuộc khủng hoảng này chắc chắn không phải do Trump chủ ý tạo ra. Ông dường như hoàn toàn bị bất ngờ trước phản ứng dữ dội từ các tín đồ chân chính của mình, thậm chí còn ngẫm nghĩ trên mạng xã hội rằng các “người bạn” của ông — đặt trong dấu ngoặc kép — đang cố chơi khăm ông.

Ban đầu, Trump đã cố gắng giải quyết cuộc khủng hoảng bất ngờ này theo cách quen thuộc của mình, gạt bỏ nó như một vấn đề “chúng ta chống lại chúng”, tuyên bố rằng sự quan tâm trở lại đối với Epstein là một “trò bịp bọt của Đảng Dân chủ” mang động cơ chính trị và khẳng định “không ai quan tâm” đến Epstein nữa, lưu ý một cách phớt lờ rằng Epstein đã chết từ nhiều năm trước.

Lần này, nhiên liệu đổ vào ngọn lửa đó chắc chắn không đến từ Trump, người thực sự hy vọng câu chuyện Epstein sẽ biến mất vĩnh viễn. Chỉ vài ngày sau khi tuyên bố của Bộ Tư pháp về vụ án Epstein làm thiêu rụi thế giới của Trump, tờ The Wall Street Journal đã tung ra một quả bom tấn giật gân, đưa tin rằng cuốn sách kỷ niệm sinh nhật lần thứ 50 của Epstein vào năm 2003 bao gồm một lá thư từ Trump, có kèm theo hình vẽ tay của một người phụ nữ gợi cảm.

Sự tuyệt vọng của Trump muốn làm cho chu trình tin tức không được chào đón này biến mất trở nên vô cùng rõ ràng qua cách thức rải rác mà ông tung ra mọi thứ và bất kỳ thứ gì để cố gắng chuyển hướng chú ý.

Đầu tiên là phản ứng kinh điển “phủ nhận, phủ nhận, phủ nhận”, với việc Trump nhanh chóng kiện Rupert Murdoch và tờ The Wall Street Journal đòi 10 tỷ USD tiền bồi thường cho cái mà ông tuyên bố là tin tức sai sự thật, sau khi trực tiếp cảnh báo Murdoch không được xuất bản câu chuyện và thậm chí loại bỏ truyền thông có liên quan đến Murdoch khỏi đoàn báo chí trong chuyến đi tới Scotland.

Từ đó, bản năng “chúng ta chống lại chúng” kinh điển của ông lại trỗi dậy, làm việc cật lực để tập hợp cơ sở ủng hộ xung quanh một dàn công cụ cũ luân phiên.

Đầu tiên, một cách đột ngột và không có lấy một chút bằng chứng mới nào, Trump cáo buộc cựu Tổng thống Barack Obama “phản quốc” và thúc giục Bộ Tư pháp và FBI điều tra Obama, có vẻ như một sự đánh lạc hướng để làm cho những kẻ bất mãn tại FBI và DOJ bận rộn với mồi ngon, bất cứ thứ gì ngoài Epstein.

Tương tự, trên Truth Social, ông bóng gió tước quốc tịch của “kẻ thù muôn kiếp” của mình, Rosie O’Donnell. Ngay cả Melania cũng tham gia vào cuộc chơi, đưa ra lời đe dọa kiện tụng trị giá 1 tỷ USD đối với Hunter Biden vì chỉ đề cập đến khả năng bà ta được giới thiệu với Trump bởi Epstein và hoạt động trong các nhóm giới xã hội tương tự, trong một nỗ lực rõ ràng nhằm vẽ nên gia đình Biden như một phần của một băng đảng tội phạm đang giật dây vụ bê bối Epstein ở hậu trường.

MỨC ĐỘ TUYỆT VỌNG VÀ CÁC THỦ THUẬT ĐÁNH LẠC HƯỚNG

Trong khi đó, Trump đồng thời cố gắng làm dịu chiếc bánh xe đang kêu bằng cách cố gắng kiểm soát càng nhiều hậu quả từ vụ Epstein càng tốt, ngay cả khi tình huống vượt khỏi tầm kiểm soát của ông. Nổi bật nhất, ông đã cố gắng lôi kéo nhân chứng sống sót duy nhất có thể làm nên hoặc phá hủy sự nghiệp của ông, đồng phạm lâu năm của Epstein — Ghislaine Maxwell.

Luật sư riêng kiêm phó tổng thống lý của ông, Todd Blanche, đã thực hiện một chuyến hành hương cá nhân để thăm và phỏng vấn Maxwell trong tù. Tất nhiên, việc một phó tổng lý liên bang đến nhà tù cấp thấp để phỏng vấn một tù nhân, thay vì một công tố viên dòng chính trị, là một sự vi phạm giao thức lớn và chưa từng có, nhưng ai bận tâm đến quy trình tiêu chuẩn trong thế giới của Trump?

Đây là một tình huống cần phải được khắc phục, và không ai phù hợp hơn cho công việc nhạy cảm này ngoài cựu luật sư riêng của ông, người rất hữu ích lại đang nắm giữ quyền lực đối với quá trình ân xá — không phải là Maxwell nên đọc quá nhiều về điều đó (húng hắng, nháy mắt, huých tay).

Tương tự, Trump quay trở lại logic kinh điển “đảo ngược, đảo ngược, đảo ngược” bằng cách làm cho có vẻ như ông đã đứng về phía những người tìm kiếm sự thật về Epstein từ lâu, phác hoạ bản thân như một người cô độc chiến đấu cho sự minh bạch chống lại các lực lượng xấu xa đương thời bằng cách tung một tin vịt vào công cuộc này, tìm cách công bố bảng điểm đại bồi thẩm đoàn của Maxwell, thứ mà chưa từng có ai yêu cầu xem và ngay cả những người theo chủ nghĩa sự thật Epstein cứng rắn nhất cũng thực sự không quan tâm. Sự đánh lạc hướng lộ liễu đến mức một thẩm phán đã thẳng thừng bác bỏ yêu cầu này, tuyên bố rằng các bản ghi chép sẽ không bổ sung thêm bằng chứng mới nào.

Trong khi tất cả những điều đó diễn ra, Trump được cho là đã gọi điện điên cuồng cho các phụ tá để cố gắng tìm ra “một điều lớn lao” nhằm chuyển hướng sự chú ý dứt khoát khỏi Epstein.

Việc thông báo sự trở lại của Coca-Cola với đường mía thực sự không tạo ra tiếng vang lớn như Trump hy vọng, thay vào đó tạo ra nhiều lời chế nhạo hơn về lý do tại sao đây lại là ưu tiên hàng đầu của nhà lãnh đạo thế giới tự do.

Việc đẩy cao mức cược bằng cách kêu gọi cách chức CEO của Intel và gợi ý một cách khiêu khích rằng CEO của Goldman Sachs, David Solomon, nên quay lại làm DJ cũng không mấy thành công, kích động những tiếng kêu phản đối về chủ nghĩa Mao và chủ nghĩa Marx từ các nhân vật nổi tiếng bất bình trong cộng đồng doanh nghiệp, trong khi không thu hút được sự chú ý của công chúng rộng lớn hơn.

Và những cải tổ kiến trúc của Trump đối với khuôn viên Nhà Trắng, lát đè lên Vườn Hồng — chính Vườn Hồng mà vợ ông, Melania, đã chi hàng triệu đô la và hơn một năm để thiết kế lại cẩn thận trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông, chỉ để tất cả những điều đó sụp đổ dưới vài giờ đổ bê tông — cũng thất bại thảm hại giữa những lời than vãn rằng các kế hoạch của Trump nhằm thay thế văn phòng của Đệ nhất Phu nhân bằng một phòng khiêu vũ lớn là “xấu xí”.

Ngay cả những sự chuyển hướng mang tính thực chất hơn, chẳng hạn như tiếp quản cảnh sát Washington, DC và triển khai Vệ binh Quốc gia đến một số thành phố như Los Angeles, Memphis và Portland, cũng như âm mưu các bước ngoặt địa chính trị lớn với hội nghị thượng đỉnh Putin ở Alaska, cũng thất bại trong việc dập tắt ngọn lửa Epstein.

Chỉ sau khi có vẻ như con đê sắp vỡ trước vụ Epstein — với cả những trung thành MAGA tại Quốc hội như Marjorie Taylor Greene, Nancy Mace và Lauren Boebert đe dọa tham gia cùng người vô cùng kiên định Thomas Massie và tất cả các thành viên Dân chủ tại Hạ viện trong việc bỏ phiếu công bố các tệp tài liệu Epstein, bất chấp những nỗ lực hết sức của Trump nhằm ngăn cản một cuộc bỏ phiếu như vậy — Trump mới cuối cùng cúi đầu trước điều không thể tránh khỏi trong một động thái kinh điển mang phong cách Trumpian: Ông cố gắng đi trước đón đầu chính mình, tuyên bố rằng ông vẫn luôn ủng hộ việc công bố các tệp tài liệu Epstein và lập luận rằng những người Dân chủ như Larry Summers và Bill Clinton mới là những người chịu tổn hại tồi tệ hơn nhiều.

Như Trump đã dự đoán, sự chú ý của công chúng nhanh chóng chuyển hướng khỏi ông và hướng về các nhân vật như Summers, người có sự phơi bày trong các tin nhắn Epstein được công bố đã tỏ ra tàn khốc.

Giữa làn đạn tơi bời từ các nhà chỉ trích tự do như Elizabeth Warren, Summers buộc phải rút khỏi đời sống công cộng, từ chức khỏi mọi hội đồng và vị trí cộng tác viên truyền thông được trả lương. Trump chìm đắm trong niềm vui khi nhìn những đối thủ của mình xé xác lẫn nhau, chính xác là kết quả mà ông đã thiết kế.

PHẢN ỨNG DƯỚI ÁNH SÁNG CỦA CÁC VỤ BÊ BỐI TRƯỚC ĐÓ

Phản ứng của Trump đối với các cáo buộc Epstein phản ánh chiến thuật chuyển hướng quen thuộc của ông, nơi ông nhanh chóng chuyển hướng sự chú ý khỏi những tin tức bất lợi bằng cách lật ngược tình thế sang các đối thủ của mình và chuyển sang thế tấn công.

Ông đã tương tự chuyển hướng sự chú ý khỏi các đoạn băng ghi âm bị rò rỉ của Billy Bush “túm lấy hĩm của họ (grab them by the pussy)“* trong chiến dịch tranh cử năm 2016 — một tai tiếng  đáng lẽ sẽ là bằng chứng làm sụp đổ mọi thứ như đối với bất kỳ chính trị gia phàm trần nào khác.

Chiến lược chuyển hướng của Trump khi đối mặt với cuộc khủng hoảng đó nắm bắt chiến lược đánh lạc hướng quen thuộc của ông, đó là hạ thấp tội lỗi của chính mình, tự miêu tả bản thân là nạn nhân của một cuộc săn phù thủy trong khi chỉ tay vào kẻ thù của mình vì tội lỗi tương tự nhưng lớn hơn mà chính ông đã làm nhưng từ chối thừa nhận.

Với những đảng viên Cộng hòa có máu mặt kêu gọi ông rút lui khỏi cuộc đua sau khi các đoạn băng Access Hollywood được công bố, bao gồm cả người sắp trở thành Chánh văn phòng của ông và khi đó là người đứng đầu RNC, Reince Priebus, Trump không chỉ tỏ ra bất chấp mà còn chuyển hướng mũi nhọn bằng cách tổ chức một sự kiện báo chí bất ngờ với sự góp mặt của bốn phụ nữ — Paula Jones, Juanita Broaddrick, Kathleen Willey và Kathy Shelton — những người cáo buộc ứng cử viên của Đảng Dân chủ, Hillary Clinton, đã đồng lõa, nếu không muốn nói là dung túng cho những cuộc rong chơi tình dục của chồng bà.

Broaddrick đã có câu nói đáng nhớ: “Trump có thể đã thốt ra những lời tồi tệ, nhưng Bill Clinton đã hiếp dâm tôi và Hillary Clinton đã đe dọa tôi.” Hiệu ứng thị giác là không thể nhầm lẫn, khi Trump biến một khoảnh khắc dễ bị tổn thương — những phát ngôn phản cảm của chính mình — thành một cuộc phản công, chuyển khung từ luận điệu của chính ông sang các hành động bị cáo buộc của Bill Clinton. Trump đã thành công trong việc làm đục ngầu vùng nước đến mức một vụ bê bối đạo đức rõ mười mươi đã bị lu mờ thành một màn kịch gồm những cáo buộc tình dục mang tính đảng phái, với những người ủng hộ trung thành của ông một lần nữa tập hợp lại dưới lá cờ của ông khi đối mặt với khoảnh khắc “chúng ta chống lại chúng”.

Trump đã biến thứ có thể là một vụ bê bối chấm dứt chiến dịch tranh cử thành một màn kịch gồm các cáo buộc vòng vo và sự ngang bằng đạo đức rõ ràng, và sự chú ý đã chuyển đi nơi khác khi sức mạnh của các đoạn băng Access Hollywood phai nhạt.

Không có gì ngạc nhiên khi Trump ít nhiều bỏ rơi bốn người phụ nữ đó ngay sau đó, không bao giờ thực sự thực hiện những lời hứa mang lại công lý cho họ. Mọi chuyện dường như luôn chỉ xoay quanh việc sinh tồn qua từng khoảnh khắc. Ngay khi các mục đích của chính ông được đáp ứng, những người phụ nữ này, giống như tất cả những người khác trong quỹ đạo của ông, về cơ bản đã trở nên có thể thay thế, giống như những món đồ chơi đã qua sử dụng hết thời hạn.

SỰ QUÊN LÃNG TIỆN LỢI VÀ CƠ CHẾ HOẠT ĐỘNG CỦA “BỨC TƯỜNG ÂM THANH”

Không chỉ con người mới bị Trump bỏ rơi. Khi những ý tưởng mà ông tung ra không nhận được sự đón nhận nồng nhiệt hoặc chu trình tin tức trôi qua, ông thường quên chúng nhanh như lúc ông thả chúng ra. Còn nhớ việc sáp nhập Greenland chứ? Hay Canada trở thành bang thứ năm mươi? Với cách tiếp cận “Bức tường Âm thanh” của Trump, trách nhiệm giải trình bị vứt bỏ nhanh chóng y như các ý tưởng và con người. Những sai lầm của chính ông nhanh chóng rơi vào quên lãng giữa cơn bão táp liên tục do chính ông tạo ra.

Khi phong trào DOGE xẹp lép bất chấp sự thổi phồng ban đầu xung quanh lời hứa cắt giảm chi phí của Trump và Elon Musk — với khoản cắt giảm 2 nghìn tỷ đô la đã hứa hẹn cuối cùng teo tóp thành chỉ còn vỏn vẹn 100 triệu đô la, nếu có — Trump ít nhiều phủi tay trách nhiệm, đổ lỗi cho Musk và cho qua chuyện.

Tất cả những tiếng ồn đó che giấu đi sự thiếu vắng một kế hoạch toàn diện cho hầu hết mọi thứ. Trump có thể tận dụng một cách cơ hội bất kỳ ý tưởng nào cộng hưởng và chạy theo chúng, nhanh chóng che đậy những sai lầm và thất vọng bằng cách tung thêm nhiều thứ lên tường để xem thứ gì dính lại.

Điều đó cho phép Trump phát huy tối đa thế mạnh của mình. Bằng cách vận hành theo chiều ngang, trên nhiều bình diện khác nhau, ông không bao giờ phải đào sâu vào bất cứ điều gì và có thể khéo léo che đậy sự thiếu hiểu biết cũng như sự chán ghét của mình đối với chuyên môn chuyên biệt, chưa kể đến khoảng chú ý ngắn một cách buồn cười của ông.

Nó cho phép ông điều khiển và ra lệnh cho chu trình tin tức, lái hướng đi tránh xa những tin tức tồi tệ và hướng tới những điều ông muốn nói. Tất cả những gì cần thiết chỉ là một dòng tweet để Trump đơn độc chuyển hướng chu trình tin tức.

Một phân tích cho thấy Trump đã tweet hơn hai mươi lăm nghìn lần chỉ trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, với rất nhiều dòng tweet trong số đó chi phối chu trình tin tức trong nhiều ngày sau đó.

Không thành vấn đề khi một số dòng tweet của ông hoàn toàn mạch lạc hay không: Trên thực tế, đó có lẽ chính là vấn đề cốt lõi. Lấy ví dụ điển hình: dòng tweet khét tiếng “covfefe” từ tháng 5 năm 2017 — nơi Trump đăng dòng chữ “Despite the constant negative press covfefe” vào lúc nửa đêm và để nguyên nó trong nhiều giờ.

Phải chăng “covfefe” là một lỗi đánh máy? Một thông điệp được mã hóa? Hay một sự cố y tế? Sự suy đoán đã chiếm lĩnh các chu trình tin tức trong nhiều ngày. Các diễn viên hài đêm khuya biến nó thành một trò đùa kéo dài. #Covfefe trở thành một hashtag thịnh hành. Nhà Trắng liên tục bị gặng hỏi về điều đó.

MẬT MÃ “COVFEFE” VÀ SỰ ĐÁNH LẠC HƯỚNG HOÀN HẢO

Đây là điều đã bị bỏ quên trong tất cả sự bao phủ ngộp thở về “covfefe”: Cũng trong tháng đó, Trump đã sa thải Giám đốc FBI James Comey, châm ngòi cho việc bổ nhiệm Công tố viên đặc biệt Robert Mueller, làm bùng nổ một chu trình tin tức tồi tệ đe dọa nuốt chửng nhiệm kỳ tổng thống non trẻ của ông.

Thế nhưng, chỉ với một dòng tweet đầy ẩn ý duy nhất, Trump đã xoay sở để chuyển hướng sự chú ý và tạo ra một sự xao lãng đáng giá vào đúng thời điểm mà sự săm soi liên tục đối với việc sa thải Comey có lẽ đã tỏ ra tàn khốc nhất.

Dưới ánh sáng đó, “covfefe” hoạt động như một khoảng thời gian hoãn binh được tính toán hoàn hảo, dịch chuyển cuộc trò chuyện từ một cuộc khủng hoảng bên ngoài mà ông không thể kiểm soát sang sự hỗn loạn có thể quản lý được, có thể kiểm soát do chính Trump tạo ra.

Có chủ đích hay không, “covfefe” đã chứng minh một nguyên tắc cốt lõi trong “Bức tường Âm thanh” của Trump: Đôi khi sự xao lãng hiệu quả nhất lại chính là sự xao lãng khó hiểu nhất. Khi mọi người đang cố gắng giải mã một điều gì đó khó hiểu, họ sẽ không tập trung vào bất cứ thứ gì khác.

Hiệu ứng tổng hợp của Cỗ máy Tiếng ồn Thường trực của Trump gây mất phương hướng cho các đối thủ của ông, những người thấy việc phản ứng hiệu quả trước một loạt các hành động khiêu khích áp đảo hoặc việc chiếu đèn soi sáng hiệu quả vào các sai lầm của Trump là điều bất khả thi.

Hơn nữa, với việc Trump duy trì chế độ tấn công liên tục, việc cố gắng chiến đấu với ông về bất kỳ vấn đề đơn lẻ nào dường như trở nên vô ích, bởi vì ông ở khắp mọi nơi, mọi lúc, trên mọi vấn đề, và hiệu ứng tổng thể khiến ông trông có vẻ là một thế lực thậm chí còn lớn hơn thực tế nhờ các hiệu ứng lan truyền (ricochet effects).

Đây là lý do tại sao phản ứng hợp lý cho bất kỳ nhóm nào trong số rất nhiều nhóm bị Trump tấn công, từ các trường đại học cho đến các công ty luật hay tập đoàn, nên là liên minh lại với nhau — ít nhất là trên giấy tờ.

Nhưng trong thực tế, điều đó là bất khả thi vì họ quá bị phân tâm khi phải cố gắng bảo vệ sườn của chính mình trước những cú thọc và châm chọc liên tục của Trump, và Trump nỗ lực đảm bảo rằng các lợi ích riêng biệt của họ liên tục bị phá vỡ, để họ vẫn vướng vào những cuộc đấu đá nội bộ với nhau thay vì hợp lực chống lại ông.

Trong khoảng thời gian đó, Trump lấp đầy khoảng trống bằng một dòng thác hoạt động làm kiệt sức, ngập lụt không gian đến mức khối lượng tuyệt đối và hiệu ứng lan truyền áp đảo các đối thủ và tạo ra một cảm giác tất yếu do tạo dựng.

Trump có thể không phải là kiểu người đánh giá cao kỹ thuật sản xuất âm nhạc mang tính biểu tượng, đã nhắc đến ở trên là “Bức tường Âm thanh” của Phil Spector — được đặc trưng bởi việc chồng các lớp nhạc cụ và hiệu ứng vang để tạo ra một trải nghiệm âm thanh dày đặc, đắm chìm đến mức làm chìm nghỉm mọi sự xao lãng — nhưng trong cách tiếp cận lãnh đạo của riêng mình, ông chắc chắn đã cảm nhận đủ về Spector để biến mỗi ngày thành “Bức tường Âm thanh” của riêng Trump, khi Cỗ máy Tiếng ồn Thường trực của Trump làm chìm nghỉm mọi thứ và bất kỳ ai khác, đồng thời đảm bảo ông vẫn hoàn toàn nắm quyền kiểm soát trong việc định hướng câu chuyện từ ngày này qua ngày khác.

(Còn Tiếp)