Văn Học Press

22 Agostino, Irvine, CA 92614 USA • vmail: +1-949-981-3978

email: vanhocpress@gmail.com • Facebook: Van Hoc Press

Trân trọng giới thiệu:

LANG THANG NGHÌN DẶM Tập 2

NGUYỄN THỊ KHÁNH MINH

VĂN HỌC PRESS xuất bản, 2026

@@@

LỜI GIỚI THIỆU

Lang Thang Nghìn Dặm Tập 2: Một thời của thơ mộng, ly tán

Phan Tấn Hải

Tác phẩm Lang Thang Nghìn Dặm Tập 2 của Nguyễn Thị Khánh Minh một lần nữa cho thấy sức làm việc không ngừng nghỉ và tâm hồn cực kỳ thơ mộng của tác giả, nơi ngòi bút của chị hiển lộ sự trân trọng vẻ đẹp ngôn ngữ Việt qua các bài tản văn về nhiều tác giả và tác phẩm.

Nơi sách này, chúng ta sẽ đọc qua mắt nhìn của Nguyễn Thị Khánh Minh (NTKM) về các tác giả:

— Đỗ Hồng Ngọc, một chàng Đỗ Nghê làm thơ rất “tinh nghịch, mộc mạc, giản dị, đằm thắm, cảm động” — và là một người viết về Thiền để mời độc giả “chậm lại, nghe tiếng trái tim, cho ta năng lực để thấm thía được hết những đau khổ và hạnh phúc, mới tu học được bốn tâm vô lượng”;

— Ngô Thế Vinh, qua Mặt Trận Ở Sài Gòn, nơi NTKM viết là “Chữ của Ngô Thế Vinh là chữ sống. Văn Ngô Thế Vinh đầm đẫm cái đẹp bi thương đến não nùng. Đẹp, đến từ cảm xúc trung thực, ở tình tự nhân bản, ở trái tim nhân ái, ở sự hiểu biết sáng suốt, sâu sắc và trầm tĩnh”;

— Đặng Mai Lan, người “đã dẫn tôi vào một cõi hư hư thực thực với bóng đêm, với tiếng thầm của nước mắt chảy trên gò má, với tiếng sương rơi, tiếng dế gõ khuya, tiếng cười rúc rích trong lá, với tiếng chuông tình yêu lao xao tàng cây”;

— Trịnh Y Thư, người viết “trữ tình mà không thiếu ánh sáng lóng lánh của trí tuệ. Có đủ cả hai như thế là do Trịnh Y Thư vừa có tâm hồn nhạy cảm của nhà thơ vừa có nội lực dồi dào của tri thức”;

— Đặng Thơ Thơ, người ghi lại “một hiện tại chứa đựng vẻ đẹp của miên viễn, vẻ đẹp tâm linh của thiên nhiên, của đồ vật, nhìn thấy được qua hơi thở của sự sống, chẳng phải nhà văn đã lôi ra cho chúng ta thấy cái đẹp thường hằng trong mong manh? Đó là tuệ giác về vô thường”;

— Trần Mộng Tú, người có dòng thơ ghi lại “Sự cảm thụ thời gian được thể hiện hết sức hồn nhiên, tự nhiên, nên nó hết sức trẻ, cho dù sau nó là ẩn ý sự tàn phai”;

— Nguyên Yên, người viết “bình luận ký tên thật Nina Hòa Bình Lê với cái nhìn sắc bén, can đảm và nhân ái, người đọc còn được biết đến Thơ của cô, với bút danh Nguyên Yên. Một tiếng thơ gây ngạc nhiên bởi ý tưởng, hình ảnh độc đáo, giản dị, mạnh mẽ, trữ tình”;

— Cao Vị Khanh, người “không ngại xát thêm muối vào vết thương, để khơi gợi lòng biết ơn, để lưu giữ gốc rễ, để nhắc nhớ và để bao dung với hận thù, tạo nên một dòng thơ bi tráng trong mạch thơ lưu vong. Đấy là bóng của nhà thơ Cao Vị Khanh, ẩn hiện trên dặm dài con chữ”;

— Lê Giang Trần, qua thi tập Trạm Người Quá Bước, “là nỗi lưu đày của thân phận ly hương, và nỗi trôi giạt phận Người. Thế ra nhà thơ, cũng như triệu người Việt tha phương chịu tới hai lần lưu vong. Cái lưu vong nguyên thủy kiếp người. Cái lưu vong của nghiệp, phần Việt Nam”;

— Nguyễn Đức Cường, một nhà thơ “ngẩn ngơ bởi tiếng vọng của chợt thấy, và, lặng yên bình an trong tiếng thầm thì, Ta Xa Nhau Thành Thơ. Một hành trình khởi đi từ cảm thức hiện sinh, và nơi đến của cảm thức tâm linh. Một cuộc hóa thân nhiệm mầu ở cuối cuộc hành trình, để người thơ gặp lại tiếng khóc đầu tiên và nấm mồ nên thơ của khói sương mộng huyễn”;

— Phan Tấn Hải, người viết truyện “hư hư thực thực, thời gian thì phi tuyến tính, cái hấp dẫn là bắt đầu từ mấu chốt thực, rồi lan man vào mơ, rồi tan như ảnh ảo, đó là không khí của hiện thực huyễn ảo… Như mùi hương ẩn mật, như vạt nắng sớm trong lời kinh Pháp Cú”;

— Khế Iêm, người làm thơ đã “thấu cảm được hiệu quả cùng sự bất lực của lời đối với ý tưởng và cảm xúc của mình, sự tích lũy kinh nghiệm ấy khiến dặm trường của ngôn ngữ thơ là cuộc thể nghiệm chữ không ngừng. Ngôn ngữ thơ Khế Iêm là một hành trình theo đuổi, tìm tòi…”;

@@@

Phần 2 của tuyển tập được Nguyễn Thị Khánh Minh đặt nhan đề là Tâm Hương, nơi chị ghi lại suy nghĩ và các bài thơ chị tặng các bạn văn đã rời cõi này, trong đó có Nguyễn Tôn Nhan (rời cõi này năm 2010), Trương Thìn (2012), Nguyễn Xuân Hoàng (2014), Phùng Nguyễn (2015), Đinh Cường (2016), Du Tử Lê (2019), Nguyễn Lương Vỵ (2021), Huỳnh Ngọc Chiến (2021), Cung Tiến (2022), Lê Thiết Cương (2015).

Và đặc biệt là lời Nguyễn Thị Khánh Minh ghi lại một kỷ niệm năm 2009 khi chị được hội kiến cố Hòa Thượng Tuệ Sỹ, người đã ra đi năm 2023. Nhà thơ nữ họ Nguyễn kể rằng cơ duyên này là sau buổi ra mắt tập thơ Bùa Hương của chị tại quán cà phê Du Miên, lúc đó in chỉ với 50 ấn bản do Ý Thức Bản Thảo ấn hành 2009. Nhà thơ Lữ Kiều sau đó đưa nhà thơ đến chùa Già Lam để hội kiến Thầy Tuệ Sỹ.

Nhà thơ Nguyễn Thị Khánh Minh ghi lại, trích: “Rồi, chúng tôi được nghe và thấy Sư ngồi đàn, một Thiền Sư gõ trên phím những nốt nhạc âm vang lời kinh hồi hướng, một Nhà Thơ gõ trên phím những nốt nhạc của tâm hồn, Sư ngồi đó, Sư đang ở đó, như vừa mới đến, như vừa ra đi trong âm ba tiếng nhạc ôi, Như Lai đâu có đi có đến… Không gian thời gian như nhập lại một dòng trôi vi diệu… Năm tháng vẫn như nụ cười trong mộng… Thời gian tiếng dương cầm, như đang đọng từng hạt vàng trong nắng Già Lam. Đó Ngày Mộng của tôi. Ngày mộng khởi duyên cho bao thiện lành trong từng bước tu hướng về Người…”

Độc giả sẽ tìm thấy giá trị văn học trong tuyển tập Lang Thang Nghìn Dặm Tập 2 qua những dòng chữ thơ mộng của Nguyễn Thị Khánh Minh, sẽ cảm nhận những buồn vui của các tác giả trong một thời sáng tác đầy ly tán, và sẽ nghe được những âm vang lịch sử — như khi tự thấy mình đang ngồi trong tiếng đàn của Thầy Tuệ Sỹ.

Từng dòng chữ của Nguyễn Thị Khánh Minh là cả một khung trời thơ mộng rất mực hy hữu, nơi chúng ta sẽ ngưng lại ở nhiều trang để suy nghĩ: vì sao các dòng văn xuôi của phê bình văn học trong ngòi bút của chị lại có sức mạnh của thi ca như thế. Hy hữu. Cực kỳ hy hữu. 

@@@

Sách có bán trên BARNES & NOBLE

358 trang, bìa mềm, 6”x 9”, giá bán: US$30.00

Xin bấm vào đường dẫn sau:

Lang thang nghin dam 2 | Barnes & Noble®

Từ tìm kiếm: lang thang nghin dam 2, nguyen thi khanh minh

– Văn Học Press

vanhocpress@gmail.com

XIN BẤM VÀO ĐÂY:

Trần Vấn Lệ: Thời Gian Đi Qua Mười Ngón Tay (Tập Thơ)

Nguyễn Thiên Nga

THAY LỜI TỰA

Chúng ta đang ở những ngày cuối cùng của năm 2025. Một năm với biết bao nỗi buồn nhiều hơn niềm vui.

Đọc lại bản thảo tập thơ mới của thi sĩ Trần Vấn Lệvới 152 bài thơ được tuyển chọn từ hơn 400 bài thơ trong năm 2025, tôi ngẩn ngơ khi bắt gặp những suy tư, chiêm nghiệm của ông về thời gian. Đó là một ngày, một chiều, một thời điểm giao mùa hay thời khắc chuyển mình của vạn vật… Thời gian được nhắc đến một cách hiển nhiên, tình cờ hay từ một gợi nhớ xa xôi đều thật duyên dáng, ý nhị và rất Đời.

Tôi dừng lại khá lâu ở bài thơ có tựa đề hơi dài nhưng gợi nhiều nỗi niềm sâu xa.

Một Năm, Hai Năm,… Rồi Có Thấy

Thời Gian Đi Qua Mười Ngón Tay.

Bài thơ không lên gân, không phô diễn kỹ thuật; chỉ cần một buổi sớm, một khung cửa gương, một cơn gió heo hút… là đủ để khơi dậy cả một khoảng trời ký ức. Đọc bài thơ, ta như nghe một dòng độc thoại của người xa xứ, nhẹ nhưng sâu, mỏng mà đau, như gió thoảng mà lại chạm đến tận sâu trong lòng người đọc.

“Sáng dậy, nhìn ra ngoài cửa gương:  Bão tan, nắng có, mờ mờ sương… Tháng Ba ở Los đang mùa Hạ, bão tố đôi khi – chuyện rất thường.”

Ngay từ những câu đầu, hình ảnh “bão tan, nắng có, mờ mờ sương” đã mở ra cả một thế giới của tâm trạng. Đó không chỉ là cảnh Los Angeles sau cơn bão, mà còn là khuôn mặt của một người đã đi qua nhiều biến động. Trong khung cửa kính lạnh, tác giả lặng lẽ nhìn sự bình yên của thiên nhiên để soi rọi lại nỗi bấp bênh trong lòng mình. Tháng Ba “đang mùa Hạ” – cái lệch của thời tiết như bóng dáng của chính đời người tha hương: không trọn vẹn, không đúng chỗ, không đúng mùa.

Bước ra vườn, nhìn mấy nụ hoa chào bình minh, tác giả chợt hỏi: “Tôi chào ai nhỉ? Em xa lắm.” Câu hỏi nhẹ như gió mà chạm thẳng vào nỗi cô đơn thẳm sâu nhất. Người thương ở nửa vòng trái đất, nơi “Đêm Việt Nam”, còn mình thì lạc lõng trong nắng sớm xứ người. Sự lệch pha giữa hai nửa bán cầu chính là khoảng cách của những tâm hồn không thể gặp nhau. Có những cái “xa lắm” không đo được bằng cây số, chỉ đo bằng nỗi nhớ.

Ký ức không thể phai nhòa: “Bao năm đã qua như thể những giấc chiêm bao rất hãi hùng…”. Bởi cuộc đời đã đi qua không phải là giấc mơ lành của một cánh buồm nâu tung gió, mà là những năm tháng mất mát và lặng lẽ chịu đựng. Người đọc cảm được cái thở dài ẩn sâu trong câu chữ – một nỗi đau không còn sắc nhọn mà đã trở thành âm ỉ.

Trong giây phút ấy, lời Phật “Hồi Đầu Thị Ngạn” xuất hiện như một chiếc phao tinh thần. Nhắc đến lời Phật, tác giả như đi tìm một bến bờ tâm linh, một điểm tựa cho tâm hồn mỏi mệt. Nhưng quê hương – bến bờ ấy – giờ chỉ còn như bóng trăng thu xa xăm: có đó, sáng đó, nhưng với tay chẳng tới. Mọi yêu dấu đều trở thành thứ ánh sáng mờ nhạt: mong manh, trôi nổi, bất khả nắm bắt.

Một Năm, Hai Năm,… Rồi Có Thấy

Thời Gian Đi Qua Mười Ngón Tay.

“Một năm, hai năm…” là nhịp đếm lặng lẽ, như tiếng gõ vào khoảng trống của đời người. Dấu ba chấm kéo dài cảm giác bất tận của những năm tháng trôi đi. Người lữ khách không chỉ sống xa quê – mà còn chứng kiến chính mình già đi, chứng kiến thời gian rơi xuống từng kẽ tay mà không thể níu giữ.

Cách đếm “một năm, hai năm…” giản đơn mà đau, như người đếm những hạt bụi của tuổi già rơi xuống. Thời gian không trôi trên lịch – nó trôi ngay trên chính đôi tay mình, giữa khe hở của đời người. “Mười ngón tay” là tuổi trẻ, là sức lực, là những điều ta từng nắm. Giờ thời gian đi qua đó, lặng lẽ, không lời báo trước.

Hình ảnh “thời gian đi qua mười ngón tay” vừa cụ thể, vừa mang tính tượng trưng sâu sắc: thời gian như cát, như gió, như nước – lặng lẽ trôi khỏi đời người. Đôi bàn tay từng xây dựng, từng lao động, từng nắm giữ tuổi trẻ giờ chỉ còn là dấu mốc để cảm nhận sự hụt hơi của năm tháng. Hai câu thơ ngay trong tựa đề đã là tiếng thở dài vừa ngậm ngùi, vừa thức tỉnh: bao năm xa xứ, bao năm trôi đi, rồi chính mình có nhận ra những gì đã mất(?)

Tất cả thật giản dị nhưng khiến ta nghẹn: thời gian không bao giờ chờ ai, nhất là những ai tha hương. Nó đi nhanh hơn, sâu hơn, nặng hơn.

Khi trở lại với thực tại, tác giả lại bắt gặp “hiu hắt gió”, “ngọn cỏ gió đùa đi”, hay đôi mắt “bỗng nhòe” đều gợi một nỗi cô đơn không lời. Ngay cả ký ức thuở “trai trẻ… đứng ngó mênh mông một bến đò” cũng trở nên xa vời, mờ nhạt như thể bị mài mòn theo năm tháng sống nơi đất khách. Tác giả nói “Không lẽ nhớ quê?… Không mà!” – một lời phủ nhận nhưng chứa đầy nghẹn ngào. Đó là cách một người đau quá phải giả vờ không đau.

Đỉnh điểm của nỗi buồn lưu lạc dồn lại trong hai câu thơ:

 “Tổ Quốc là gì? … Năm mươi năm biết mình vong quốc

Tìm gặp Quê Hương biết thuở nào?”

Đó không chỉ là câu hỏi về triết lý quê hương, mà còn là tiếng kêu thấm đẫm nỗi buồn của người đã nửa đời xa đất mẹ, và càng sống lâu, càng nhận ra mình xa cách hơn. Nỗi buồn này không còn khóc được, ta chỉ có thể nghe tiếng thở dài trong từng câu chữ.

Thế nhưng, sự kiên nhẫn với bình minh, “Sáng nào tôi cũng ngó bao la…” – đó không phải sự buông xuôi mà là điều đẹp nhất. Đó là cách một trái tim đã quá nhiều tổn thương vẫn ráng tìm một ánh sáng nhỏ để bước tiếp. Dù “trời mưa phất phơ”, dù gió hiu hắt, tác giả vẫn nhìn, vẫn sống, vẫn hy vọng và vẫn… làm thơ. Để rồi, thi tậpThời Gian Đi Qua Mười Ngón Tay – tập thơ thứ “n” đã tiếp tục ra đời.

Những bài thơ xuất hiện trong thi tập này như baolàn khói mỏng len vào lòng người đọc. Không bi lụy, không kêu than mà buồn theo kiểu trưởng thành: nén lại, chậm rãi, và lặng thinh. Nỗi nhớ quê hương, nỗi tiếc nuối tuổi trẻ, nỗi cô đơn củalữ khách đều hiện lên qua những hình ảnh rất nhẹ, rất đời.

“Khi Bạn Nâng Niu Tờ Lịch Mới/ Chúng Ta Nghĩ Đến Nắng Ban Chiều”. Bạn đọc bài thơ này sẽ thấy ngay, thi sĩđã đặt độc giả vào sự giao thoa giữa thời gian và cảm giác. Một tờ lịch-vật vô tri-bỗng trở thành chiếc cầu nối giữa hôm nay và ký ức, giữa sự hiện hữu và dòng chảy miên man của đời sống. Nắng ban chiều không chỉ là ánh sáng, mà còn là dư vị của ngày, là màu phai của thời gian, là thứ khiến người ta ngoảnh lại và chợt thấy lòng mình mềm đi, đôi khi quặn thắt.

Bước chân thời gian dừng ở“Đầu Tháng Ba, Đường Hoa Nào Cũng Nở”; vài dặm đườngrồi “Anh Xuống Ngựa Cúi Chào Em Bình Minh Mùa Hạ” và cùng nhau ngắmcon sông cứ chảy cùng năm tháng; hay cả sự chờ đợi ngọt ngào “Còn hơn tháng nữa thôi là mùa Phượng Tím Nở.  Em đi hay em ở?  Em nói nhỏ, anh nghe!”…

Rất nhiều khi, nhà thơ mơ màng Một Ngày Trong Hai Cõi. Vẫn những câu độc thoại ngỡ ngớ ngẩn mà rất dễ thương “Lát nữa là Hôm Nay.  Lát nữa là Buổi Sáng.  Lát nữa trời tang tảng, là bình minh, phải không?”…

Thảng hoặc, gặp những câu thơ: “Đường đi nào… cũng tới / là con đường Thời Gian! / Đại lộ đó thênh thang, mình choàng vai là chật…”. Một triết lý giản dị mà sâu sắc, gợi mở một suy ngẫm rộng lớn về hành trình của con người trong cuộc sống. Dẫu ta chọn con đường nào (hoặc không được phép chọn), dẫu lối đi bằng phẳng hay gập ghềnh, cuối cùng tất cả đều hòa vào dòng chảy mênh mang của thời gian. Thời gian được hình dung như một “đại lộ” rộng lớn, nơi mọi bước chân đều gặp nhau. Ẩn sau đó là lời tự nhắc nhẹ nhàng: hãy sống trọn từng khoảnh khắc, bởi thời gian không ngừng trôi nhưng mỗi bước đi vẫn mang trong mình ý nghĩa riêng.

Nhiều khi ta gặp dòng cảm xúc nhẹ tênh mà thấm thía về nhịp sống và những xao động rất người:“Ngày lại ngày… cứ vậy / mà trôi qua thản nhiên/ Chữ nghĩa nhiều khi phiền… nhiều khi mặc kệ nó!”. Thời gian cứ trôi chậm rãi, đều đặn, dường như chẳng vì ai mà vội vã. Trước vòng quay lạnh lùng đó, con người đôi khi chỉ biết đứng nhìn, để mặc đời chảy qua mình một cách tự nhiên. Cái “thản nhiên” ấy vừa là sự chấp nhận, vừa phảng phất nét buồn lặng: biết là thời gian trôi đấy, nhưng ta không níu nó được…

***

Có thể nói, những bài thơ về thời gian, sự chiêm nghiệm, nỗi suy tư về thời gian chính là linh hồn của cả tập thơ mới này của thi sĩ Trần Vấn Lệ.

Hình ảnh “thời gian đi qua mười ngón tay” gợi lên một nỗi buồn rất nhẹ, rất mỏng, như một làn gió chỉ vừa chạm mà lòng đã rung. Thời gian vốn vô hình, nhưng khi được ví như những hạt cát mịn hay những giọt nước trong veo trượt qua kẽ tay, nó bỗng trở nên hữu hình đến lạ: ta cảm nhận được nó, thấy nó, nhưng lại không sao giữ được.

Cảm giác ấy khiến con người chợt lặng im, như đang nhìn một điều quý giá rời khỏi mình bằng sự êm ái đến đau lòng; hay đó còn là tiếng thở dài của con người khi nhận ra mình đã bỏ lỡ điều gì đó trong đời.

“Thời gian đi qua mười ngón tay” như sương tan trên đầu ngọn cỏ — chạm được nhưng không giữ được. Những buổi chiều vàng phai, những sớm nắng đọng trên tóc, những giấc mơ chưa kịp gọi tên… đều lặng lẽ rơi xuống đời người nhẹ như một cánh hoa, để lại hương mà không để lại hình. Và ta, trong khoảnh khắc ngước nhìn, chỉ biết mỉm cười với những gì đã kịp đi qua tim trước khi kịp rơi khỏi tay mình.

Có lẽ đó cũng là lời nhắn nhủ rằng: đời người ngắn lắm, thời gian trôi nhanh lắm – nó đi qua mười ngón tay, nhưng điều đẹp đẽ nhất của đời người vẫn là những gì trái tim chọn giữ.

Thi tập Thời Gian Đi Qua Mười Ngón Taycủa thi sĩ Trần Vấn Lệđược biên tập và xuất bản khi thời gian vừa kịp khép lại cánh cửa năm cũ 2025 và mở đón chào năm mới 2026.

Thi sĩ sinh năm Nhâm Ngọ – cầm tinh con ngựa. Năm nay Bính Ngọ, tôi cùng nhiều độc giả trân quý thơ của ông cầu mong ông thật nhiều sức khỏe và bình an!

                                                   Dalat, những ngày cuối tháng 12/2025

                                                             Nguyễn Thiên Nga

Ảnh (Tác Giả gởi)

[Nguyệt Quỳnh kể chuyện Sử]

Có một dòng sông đã hơn một lần chôn vùi giấc mộng xâm lăng của một đế chế  phương Bắc hung hãn. Vâng, bạn biết không, không chỉ một, không chỉ hai, mà đến ba lần.

Những đội quân hùng mạnh nhất châu Á. Các chiến binh dũng mãnh của các triều đại Nam Hán, Tống, Nguyên đã từng vùi xác nơi này bởi dòng nước, bởi bùn lầy, và trí tuệ con người.

Dòng sông ấy mang tên Bạch Đằng Giang.

Ngày xưa, sông được gọi bằng cái tên hoang dã – sông Rừng. Tôi muốn dùng cái tên này để nhắc đến truyền thuyết về 38 chàng trai làng Gia Viễn (Hải Phòng). Bởi phía sau sông Rừng là cả một ký ức về những con người bình dị, những chàng trai vạm vỡ, bơi lội giỏi như loài rái cá, sống dọc theo dòng sông. Một ngày, khi đất nước gọi tên, họ theo gót hai thanh niên trong làng, Nguyễn Tất Tố và Đào Nhuận, tự vũ trang xin theo Ngô Quyền đi phá giặc.

Sông thường nổi sóng bạc đầu, vì thế mới có tên gọi khác là Bạch Đằng Giang. Sông Rừng ngày ấy là một vùng cửa biển hiểm yếu. Sông rộng, nhiều nhánh đổ về, hai bên là núi non, rừng cây um tùm. Địa hình cùng với chế độ thủy triều lên xuống mạnh, đã tạo nên một chiến trường đặc biệt. Và Ngô Quyền, người am hiểu địa thế, đã khởi xướng và biến dòng sông thành một trận địa thiên nhiên.

Cuối mùa đông năm 938, một đoàn binh thuyền hùng hậu của quân Nam Hán do Vạn Thắng Vương Hoằng Thao chỉ huy vượt biển tiến vào nước ta. Quân giặc khi ấy không hề hay biết rằng chúng đang bước vào một trận địa không có lối về. Phía dưới mặt nước yên bình, những hàng cọc gỗ lớn đã được đóng ngầm xuống lòng sông. Khi thủy triều dâng, quân ta dùng những chiến thuyền nhỏ ra khiêu chiến rồi giả thua, từng bước, nhử đội thuyền Nam Hán tiến sâu vào trận địa.

Đây là trận đánh lịch sử đầu tiên trên sông Bạch Đằng mà cái chết của Thái tử Hoằng Thao đã làm tàn lụi giấc mơ xâm lược của Nam Hán Cao Tổ. Người anh hùng Ngô Quyền đã chấm dứt thời kỳ Bắc thuộc kéo dài nhiều thế kỷ, và mở đầu cho một kỷ nguyên độc lập lâu dài trên đất nước ta.

Nhưng câu chuyện của sông Rừng chưa dừng lại ở đó.

Bốn mươi ba năm sau, năm 981, một lần nữa quân Tống tiến vào Đại Việt. Vua Lê Đại Hành thân chinh trực tiếp cầm quân chống giặc. Vùng cửa sông Bạch Đằng lại là nơi quân dân Đại Cồ Việt phát huy lợi thế địa hình và thủy triều để chống quân xâm lược. Quân dân ta đã đánh một trận oai hùng đuổi bốn vạn quân Tống ra khỏi bờ cõi.

Gần ba thế kỷ sau, lịch sử lại một lần nữa gọi tên dòng sông.

Năm 1288, trận chiến trên sông Bạch Đằng là trận chiến khốc liệt chống lại đội quân hùng mạnh của đế chế Nguyên. Đại Đế Hốt Tất Liệt, người được giới sử học quốc tế đánh giá là một trong những nhà chinh phạt vĩ đại nhất lịch sử. Với ý định nghiền nát Đại Việt để trả hận cho hai lần chiến bại, cuộc động binh lần này của quân Mông Cổ được chuẩn bị kỹ lưỡng với một dàn danh tướng dày dạn chiến trường.

Quân ta dưới sự lãnh đạo của Quốc công Tiết chế Trần Hưng Đạo, một lần nữa các loại gỗ lim, gỗ táu được đốn ngã trên rừng rồi kéo về bờ sông. Ở đây, chúng được đẽo nhọn cắm xuống lòng sông ở các cửa dẫn ra biển, làm thành những bãi chông ngầm lớn. Đây là một trận thủy chiến đầy gian nan nhưng cũng là một chiến thắng vinh quang nhất trong lịch sử dân tộc.

Ba lần Bạch Đằng dậy sóng, ba lần những đội quân xâm lược hùng mạnh phải bỏ lại giấc mộng chinh phục trên dòng sông này. Với những chiến tích ấy, sông Rừng đã đi vào lịch sử, và là điểm hội tụ linh khí của non sông, như lời danh sĩ đời Trần, Phạm Sư Mạnh:

Kỳ quan của vũ trụ là mặt trời lên tại hang Dương Cốc,

Khí thiêng của núi sông đọng lại ở chốn Bạch Đằng.

Trương Hán Siêu, người từng trải qua các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông, đã nhắc lại hào khí ấy trong Bạch Đằng giang phú:

Đây là chiến địa buổi Trùng Hưng Nhị Thánh bắt Ô Mã,

Cũng là bãi đất xưa, thuở trước Ngô chúa phá Hoằng Thao.

Ngày nay, những cọc lim, cọc táu của những trận thủy chiến năm xưa đã chìm sâu dưới lớp bùn đất. Nhưng dường như lịch sử chưa bao giờ thực sự chìm xuống. Nó vẫn trở về trong tiếng nước, trong những con sóng bạc đầu và trong câu thơ của người xưa. Vua Trần Minh Tông, vị vua thứ năm đời Trần, từng đứng trước Bạch Đằng mà viết:

Non sông này xưa nay đã hai lần mở mắt,
Cuộc hơn thua giữa Hồ và Việt thoáng qua như một lúc dựa vào lan can.
Nước sông chan chứa rọi bóng mặt trời buổi chiều đỏ ối,
Còn ngỡ là máu chiến trường thuở trước chưa từng khô.

Sông Rừng không chỉ là dòng sôngmà còn là nơi thời gian dường như lắng lại, để ta nhận ra bóng dáng của những con người từng gắn bó với nơi này. Lịch sử được viết bởi sông Rừng mới đẹp làm sao, nó đơn sơ như cọc lim, cọc táu và bình dị như những người con vô danh của làng Gia Viễn. Khi đất nước gọi tên, họ sẵn sàng có mặt; khi tan can qua, họ lại bình lặng trở về bên dòng sông. Chính họ là lịch sử, là những vần thơ để sông Rừng còn mãi âm thầm gìn giữ những tháng ngày vinh quang.

Nguyệt Quỳnh

Tranh: Trịnh Thắng (Nguồn: kiettacnghethuat.com)

Lão sư phụ ngồi yên trong thiền thất

Mặc hương trầm phảng phất khắp mười phương

Người đâu hay ngài đã lên đường

Kể từ thuở quê hương tràn loạn lạc

Nguyên đại tượng trong thiền môn nước Việt

Chứng sư vương cả một cõi tòng lâm

Tuệ minh triết mấy trăm năm có một

Sỹ trượng phu phục hoạt cơ đồ

Thân lau sậy chống gậy trúc độc cư

Buông bỏ cả, duy giữ nền Phật học

Hàng tử tôn có  học trò xuất chúng

Khánh thanh âm vang vọng sóng trùng trùng

Năng lãnh thọ những lời thầy sách tấn

Hạnh người tu sao trác tuyệt thanh tân

Thân hành hoạt thắp ngọn đèn chánh pháp

Giữa đất trời khoáng đạt xứ Cờ Hoa

Dẫu nữ thân xướng xuất bậc cao đồ

Duyên kỳ ngộ độ được người bản địa

Diệu kỳ thay trong một cõi người ta

Nguyệt tròn trăng xuất lộ ra tâm huyết

Quyết theo thầy đi con đường giải thoát

Lòng đinh ninh dứt khoát bái ân sư

Chuyện đời nay như kỳ dư cổ thoại

Nhớ năm nào một lần thầy đã nói

“Đừng bi lụy, cứ dấn bước mà đi

Người dù quỳ cũng chẳng có hề chi”*

Tâm khắc ghi lấy làm công án mới.

 Lãng Thanh

Ất Lăng thành, 0826

*…Lời Ôn sách tấn sư cô, theo lời kể thì mãi nhiều năm sau sư cô mới hiểu hết ý Ôn.

Mưa Đêm

Thời tiết

Gió đâu có biết buồn vui

có khi thành bão giết người như chơi

.

Mưa đâu có phải của trời

có khi trần trụi buông lời phù vân

.

Sấm đâu có phải là thần

có khi đánh xuống mộ phần hồn ma

.

Sét đâu có phải đàn bà

có khi cũng phóng tia ra phũ phàng

.

Gió mưa sấm sét ngỡ ngàng

từ nghe chúm chím điệu đàng

.

Em yêu …

Thử bàn

chuyện độc & đa

Ái tình nhứt nguyên độc đảng

trị nước đa đảng đa nguyên

đa nguyên dĩ nhiên rất sướng

độc đảng dĩ nhiên lạm quyền

Ái tình mà không độc đảng

thế lực thù địch gian manh

chúng nó rắp ranh tạo phản

cướp đi của quý để dành

Trị nước mà ham độc đảng

quan chức toàn quân xu nịnh

trí thức toàn tên mê sảng

nước nhà sao khỏi tanh banh

Độc đảng không phải là xấu

đa nguyên không phải là ngon

ái tình hay là trị nước

xác định rõ mới sống còn

Ái tình tôi mê độc đảng

tội tày trời xử kín bưng

tin tôi nường không hề biết

xuống xóm chị em đã từng

Chuyện trị nước không màng tới

bởi đời tôi chót bẹt khung

Độc hay đa cũng cố cùng

Thu lu ca

     Không hẹn cùng ai mà đến quán
     một mình một góc trống thu lu
     lập dị nên mình không có bạn
     tội chê thơ dở bạn văn thù
.
     Hẹn vợ người ta thì cũng khó
     biết đâu sẽ làm bực ông chồng
     rủ vợ thì e nàng cau có
     đàn bà ai rỗi giống như ông?
.
    Hẹn gái không chồng lo sự cố
    tai bay vạ gió tới Hà Đông
    chiêu sư tử hống làm hoen ố
    chàng trai già tiết hạnh khả phong
.
   Thôi lái xe tàng ra quán vắng
   một mình một góc trống thu lu
   hồng nhan tri kỷ cà phê đắng
   bằng hữu tương phùng cốc với ly
.
  Cứ thế qua đi ngày với tháng
  cần chi bù khú với ai nhiều
  buồn dâng nhấm nháp bài thơ tản
  thần cho đời cuối bớt cô liêu

Nhớ Ngã tư Bảy Hiền

Bỗng dưng sáng chợ Bà Hoa

cái mùi mít trộn mặn mà, mắm dưa

.

Con đường Bàu Cát riêng mưa

dung dăng Tân Quý đón đưa Tân Kỳ

.
Em hiền như bữa quy y

còn ta làm tượng đá quỳ dâng hương

Những con hẻm những tên đường

tiếng rao mì Quảng nặng thương một thời

.
Bao năm rồi nhỉ, buồn vui

tiếng thoi lách cách bóng người bên khung!

Thù thì với cháu

Năm mươi năm về trước

Ông đã làm đàn ông

Hai mươi năm tái diễn

Thẹn lưng đã hơi còng

Trẻ trai yêu như núi

Tra tra còn như sông

Giờ chỉ muốn yêu biển

Cho mù sương mênh mông

Ông làm thơ tình ái

Bà đâu thèm cản ông

Có điều bà vẫn diễu

Thơ như người lên đồng

Ngày đêm còn trì níu

Vì ai, thơ biết không?

Thơ bảy lăm tuyệt cú

Huy hoàng nhưng đã xong

Ông cách tân chút lá

Đọt tre già trổ bông

Cháu dịch bay bướm nhé

Nói bạn tình:  Thơ ông.

Thuốc trị bệnh tình

Trong sách y khoa thường thức

không có tên gọi bệnh tình

người nhiễm không bao giờ biết

cho đến cái ngày tánh linh

.

Người nhiễm vẫn ăn vẫn ngủ

thi thoảng lên đỉnh một mình

nhưng bệnh nhập vào phế phủ

thường đêm mảnh hồn di tinh

.

Thi sĩ rất hay bị nhiễm

có khi nhiễm bất thình lình

khi gặp một người thương tưởng

mà y gánh nặng gia đình

.

Có lúc hỏa công đốt phổi

có khi xâm lấn tiền đình

không có thuốc nào chữa khỏi

cho dù dùng trụ, kháng sinh

.

Nhiều năm mày mò nghiên cứu

nghĩ ra phương thuốc tuyệt tình

ấy là cải biên sến sẩm

bằng thơ từ trái tim mình

.

Từ đó tôi thành thi sĩ

tản thần chuyên trị bệnh tình

dù bệnh di căn tới tủy

một liều thơ sẽ hóa sinh

.

Mua thơ tôi đi các bạn

cam đoan quán triệt bệnh tình

suốt bốn mấy năm hoạn nạn

chưa bao giờ bị thoát tinh

Nguyễn Hàn Chung

(Trích bản thảo thơ BÀI TÌNH THẤM KHUYA – T.Vấn & Bạn Hữu-2026)

Nguyên Tác: Trump’s Ten Commandments

Tác Giả: JEFFREY SONNENFELD

(Chuyển ngữ tiếng Việt: Gemini; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)

LỜI GIỚI THIỆU (của Tác Giả)

CHƯƠNG 1

Mô hình Lãnh đạo Trục-và-Nan-hoa của Trump

Tập trung Toàn bộ Quyền lực vào Tay Mình

Bạn không thể hiểu Donald Trump trừ khi bạn hiểu một sự thật cốt lõi về cách ông ta nhìn nhận thế giới: Tất cả mọi thứ — tất cả mọi thứ — đều xoay quanh Donald Trump, và chỉ một mình Donald Trump mà thôi.

Đây không phải là một sự đánh giá về mặt giá trị, và cũng không phải để nói điều này là tốt hay xấu. Đó chỉ là một thực tế lạnh lùng, phũ phàng và không thể tranh cãi. Trump không có nhiều động lực từ bất kỳ ai hay bất kỳ điều gì ngoại trừ chính bản thân ông, đơn giản và rõ ràng là như vậy. Ông có quan tâm đến những sự vật, sự kiện và con người bên ngoài, nhưng phần lớn là trong mối tương quan với chính ông — và cách chúng có thể được đòn bẩy để phục vụ cho lợi ích của chính ông.

Ông là trung tâm của vũ trụ Trump. Trong hệ mặt trời của Trump, mọi thứ đều quay xung quanh Trump.

Ngay cả khi ông thể hiện phong thái tốt nhất và tung ra sự quyến rũ — và không ai tung ra sự quyến rũ dày đặc và mượt mà hơn Trump khi ông lựa chọn như vậy — thì đó thường là vì ông nhìn thấy một lý do vì lợi ích cá nhân để chinh phục bạn. Mặc dù ông thực sự thích một số người, ngưỡng mộ họ theo cách riêng của họ, tuy nhiên, bạn có thể yên tâm rằng ngay cả khi ông đang vồ vập tâng bốc, ông đã đang động não cách làm sao để khai thác và thao túng tình huống đó nhằm mang lại lợi thế cá nhân cho mình, ngay cả khi điều đó có nghĩa là có khả năng sẽ đâm sau lưng bạn trong tương lai. Có lẽ tất cả những điều đó không có gì ngạc nhiên, nếu xét đến sự trưởng thành của ông trong môi trường phát triển bất động sản đầy cạnh tranh, ma ranh của New York, nơi đã buộc Trump phải chèo lái thế giới thông qua sự tập trung vào bản thân một cách táo bạo, hung hăng, không ngừng nghỉ thay vì vị tha.

Các nhà phê bình nhìn vào một cách vội vã từ bên ngoài từ lâu đã hạ thấp Trump bằng cách tấn công ông là hỗn loạn, bất định, bốc đồng, trẻ con và vô kỷ luật. Ngay cả khi không hoàn toàn sai, những nhãn mác đó đã che lấp một sự thật cực kỳ bị coi nhẹ về sự lãnh đạo của Trump. Ông chủ động và mang tính chiến lược hơn nhiều so với những hành động có vẻ phản ứng, tính khí của ông thể hiện. Đặc biệt, ông đã liên tục, chủ động tạo ra, nuôi dưỡng và duy trì các hệ thống nơi mà, trong mọi tình huống và mọi tương tác, Trump trở thành mặt trời mà mọi thứ khác quay xung quanh.

Đối với Trump, mỗi ngày mới, mỗi tình huống mới là một cơ hội khác để chen chân vào giữa những gì đang diễn ra, tự trao cho mình đòn bẩy tối đa. Đó có thể là một điều gì đó trọng đại như các cuộc đàm phán ngoại giao toàn cầu giữa các quốc gia, hoặc một điều gì đó tầm thường như những cuộc tranh cãi nội bộ giữa các nhân viên. Đối với Trump, tất cả đều là một — là những phần mở rộng của “sô diễn Trump”, dành cho và bởi Donald Trump chứ không ai khác, với Trump vừa là ngôi sao, đạo diễn, nhà sản xuất, vừa là kẻ giật dây, tất cả gộp làm một.

Không phải ngẫu nhiên mà ông từ lâu đã thể hiện sự mê hoặc và thiện cảm đối với các nhà lãnh đạo độc tài mạnh mẽ, bằng chứng là những mối quan hệ thân thiết đã được ghi nhận rõ ràng của ông với Vladimir Putin của Nga, Viktor Orbán của Hungary, Tập Cận Bình của Trung Quốc, Kim Jong Un của Triều Tiên, và những người khác thuộc thể loại đó. Đối với Trump, những kẻ mạnh này đại diện cho một phiên bản lý tưởng hóa dù có phần phóng đại về một thế giới hoàn hảo của ông — một thế giới nơi mọi người đều phục tùng ngoan ngoãn theo mọi phán quyết và tiếng gọi của ông, lời nói của ông là từ cuối cùng, và những ý thích bất chợt của ông là mệnh lệnh của bạn. Đó là thế giới mà Trump muốn sống, và đó là thế giới mà Trump đã liên tục cố gắng tạo ra xung quanh mình.

Hãy xem xét các cuộc họp nội các kiểu “nhà lãnh đạo kính yêu” của Trump, nơi tràn ngập những lời bốc phét, nịnh họt thô thiển. Sự dàn xếp này, với việc các bộ trưởng thay nhau hạ mình trước Donald toàn năng, tìm cách vượt mặt nhau trong việc hát những lời ca ngợi ông trước ống kính truyền hình, mang một sự tương đồng kỳ lạ với các cuộc “họp lãnh đạo” được dàn dựng cẩn thận phù hợp với nước Nga của Putin hơn là các cuộc họp nội các lịch sử của Mỹ.

Nhưng ngay cả Trump cũng không phải lúc nào cũng đạt được những gì mình muốn, và có những lúc ông thực sự không muốn bị nhìn nhận là quá hách dịch. Trong những trường hợp như vậy, ông có khả năng thể hiện sự tinh tế đến ngạc nhiên, tìm đến sự xảo quyệt quyến rũ, sự lừa dối và những chiêu trò trắng trợn để đẩy các sự kiện theo hướng kết quả mà ông ưu ái và tránh bị coi là quá chuyên quyền, đồng thời tự cho mình khả năng chối bỏ hợp lý.

Trong cuộc khám phá này về hộp công cụ lãnh đạo của Trump, rất tự nhiên khi chúng ta bắt đầu bằng việc xem xét cách Trump lãnh đạo các cấp dưới của chính mình — nơi những mưu đồ và kế hoạch tinh vi, xảo quyệt của ông được thể hiện đầy đủ nhất.

CÁCH TRUMP QUẢN LÝ CẤP DƯỚI: VỊ TÙ TRƯỞNG BỘ LẠC

Sự hiểu lầm lớn nhất về sự lãnh đạo của Trump đối với cấp dưới là việc cho rằng ông bằng cách nào đó cực kỳ dễ bị ấn tượng và thao túng, một tấm bảng trắng không có ý tưởng riêng, sẵn sàng lắng nghe người cuối cùng mà ông nói chuyện. “Một con vẹt tinh vi”, theo những từ ngữ đáng nhớ của một số nhà phê bình.

Trong thực tế, những tuyên bố đó phần lớn phản ánh sự ảo tưởng của những kẻ bị hắt hủi, ngây thơ, bất mãn, tự cho mình là quan trọng và các đối thủ chính trị — những người chưa bao giờ hiểu đầy đủ về Trump. Không có gì có thể xa rời sự thật hơn thế.

Thực tế là gì? Hầu hết thời gian, Trump là kẻ thao túng, chứ không phải kẻ bị thao túng. Như Trump đã vỗ mặt Hillary Clinton một cách đáng nhớ: “Tôi không phải là con rối. Bà mới là con rối.” E sợ bị “quản lý” bởi các phụ tá và bất mãn khi bị “dồn vào thế bí” bởi chính cấp dưới của mình, Trump đã cố tình, chủ động tạo ra và nuôi dưỡng các hệ thống tổ chức nơi mọi người tồn tại để làm hài lòng và phục vụ ông, báo cáo trực tiếp cho ông, không bị ràng buộc bởi các tầng nấc quan liêu cứng nhắc làm suy yếu và bóp méo ý chí của ông.

Thay vì các sơ đồ tổ chức truyền thống hoặc các cấu trúc hình tháp phân cấp với các chuỗi mệnh lệnh tuyến tính, rõ ràng, các tổ chức của Trump về bản chất luôn hoạt động theo mô hình “trục và nan hoa” (hub and spoke) — nơi Trump là cơ quan trung ương, mọi quyền lực đều xuất phát từ ông, và tất cả các cấp dưới thân cận đều báo cáo trực tiếp cho ông. Mệt mỏi với các cuộc chiến tranh dành lãnh địa và việc xây dựng đế chế của các phụ tá ham quyền lực trong đội ngũ của mình, Trump sẽ cố tình khiến cho các cấp dưới trở thành đối thủ của nhau để ngăn họ hợp sức dồn ông vào thế bí. Kết quả là, Trump trở thành trọng tài duy nhất cho các lợi ích và phe phái cạnh tranh trong đội ngũ của mình, một vị tù trưởng bộ lạc toàn năng tập trung quyền lực vào tay mình. Đây là không gian mà ông cảm thấy thoải mái nhất, được bao bọc trong một thế giới thoải mái, biệt lập do chính ông tạo ra, nơi mọi người tồn tại để phục vụ ông.

Trump còn lâu mới là nhà lãnh đạo đầu tiên, trên khắp các lĩnh vực và trong suốt lịch sử, đâm các cấp dưới đối thủ vào nhau và tự thiết lập mình thành lực lượng trung tâm mà từ đó mọi quyền lực chảy ra.

Điều thú vị là, tại một trong những Hội nghị Cấp cao CEO Yale của chúng tôi vào năm 2002, Martha Stewart đã vẽ một sơ đồ tổ chức của Martha Stewart Living Omnimedia — và nó cũng là một hệ mặt trời công khai với chính bà ở trung tâm. Sau khi dành thời gian đến thăm trực tiếp bà tại cả hai doanh nghiệp của bà, tôi đã tận mắt thấy có sự trung thành và thời gian gắn bó lâu dài kinh ngạc tại các doanh nghiệp này, bất chấp hào quang bên ngoài về sự thất thường và đại ngôn được giả định, không khác gì Trump Organization. Với một số thế giới quan chung, không có gì ngạc nhiên khi Trump đã rộng lượng ủng hộ bà cho một chương trình nấu ăn với tiền đề giống như The Apprentice sau khi bà ra tù, nhưng cũng không có gì ngạc nhiên khi hai người này sau đó đã bất hòa, hai thế giới khác nhau va chạm nhau.

Nhiều người ngưỡng mộ lẫn chỉ trích Trump đều đưa ra những tuyên bố sai lầm rằng Trump đã mô phỏng việc quản lý các bộ trưởng và cố vấn cá nhân của mình theo mô hình “đội ngũ các đối thủ” (team of rivals) nổi tiếng của Abraham Lincoln. Như nhà lịch sử tổng thống Doris Kearns Goodwin đã ghi chép trong cuốn sách bán chạy năm 2005 của bà, việc Lincoln có thể giữ cho đội ngũ hay chia rẽ, cứng đầu của mình gắn kết với nhau gần như là điều không thể tưởng tượng nổi. Đội ngũ của Lincoln bao gồm những nhà lãnh đạo phe phái quyền lực từng cạnh tranh với ông để giành đề cử tổng thống, và họ không chỉ giữ những quan điểm coi thường lẫn nhau mà còn có những đánh giá riêng tư coi thường chính Lincoln.

Những đối thủ như Bộ trưởng Ngoại giao William Seward, Bộ trưởng Ngân khố Salmon P. Chase, Bộ trưởng Tư pháp Edward Bates, và Bộ trưởng Chiến tranh Edwin Stanton đều nắm giữ những phạm vi ảnh hưởng và sự ưa chuộng sâu sắc, độc lập với Lincoln. Thiên tài của Lincoln nằm ở chỗ ông đã vượt lên trên những lời lăng mạ, coi thường nhỏ nhặt, và hợp nhất những cá tính mạnh mẽ, bổ sung cho nhau đó qua các cuộc kình địch lặt vặt để khai thác những điều tốt nhất từ mỗi người trong lĩnh vực tương ứng của họ, dựa trên những thế mạnh và kinh nghiệm độc đáo của từng người trong khi khai thác tập tệp cử tri đa dạng của họ. Seward tập trung vào đối ngoại, Stanton tập trung vào nỗ lực chiến tranh, Chase tập trung vào tài chính chiến tranh, và cứ tiếp tục như vậy.

Mô hình “đội ngũ các đối thủ” đó của Lincoln, với sự phân định trách nhiệm rõ ràng dựa trên điểm mạnh và kinh nghiệm của từng thành viên, hoàn toàn không giống với mô hình “trục và nan hoa” của Trump.

Do thiết kế có chủ ý, các phụ tá của Trump thiếu những hồ sơ năng lực lộng lẫy gắn liền với chuyên môn và các cơ sở quyền lực độc lập, và họ bị đâm thọc chống lại nhau với quyền hạn chồng chéo cùng sự ranh giới thẩm quyền mơ hồ. Kết quả là, họ hoàn toàn phụ thuộc vào Trump, vì ảnh hưởng của họ — cả đối với các đối thủ nội bộ lẫn bên ngoài — đều xuất phát từ sự ban phước và hào quang phản chiếu của ông. Thay vì tìm kiếm sự hòa hợp riêng tư giữa họ, Trump lại kích động các căng thẳng. Điều đó thường dẫn đến những đòn hạ bệ bằng lời nói mang phong cách vật biểu diễn WWE đầy kịch tính cả ở công khai lẫn riêng tư, đôi khi thậm chí bùng nổ thành những cuộc ẩu đả suýt xảy ra.

Tôi đã nghiên cứu sâu rộng về phong cách lãnh đạo này trong cuốn sách xuất bản năm 1988 của mình, The Hero’s Farewell. Trong cuốn sách đó, tôi đã xác định các nhóm CEO chống lại các giới hạn về nhiệm kỳ của họ, phá hỏng các nỗ lực kế thừa quyền lực, những người mà tôi dán nhãn là “Quân chủ” (Monarchs) hoặc “Tướng lĩnh” (Generals), tùy thuộc vào việc họ rời nhiệm sở rồi quay lại hay ra đi trên băng ca. Cả hai nhóm đều dễ rơi vào các mưu đồ giữ vững quyền lực và tối đa hóa đòn bẩy của chính họ bằng cách nuôi dưỡng sự thù hận nội bộ giữa các “sứ quân” đối kình trong tổ chức của họ. Người ta tin rằng chỉ có nhà lãnh đạo đương nhiệm mới có thể vượt lên trên những điểm khác biệt này, luôn vươn lên đỉnh cao một cách khải hoàn mỗi lần như vậy.

Các ví dụ lịch sử về những CEO như vậy mà Trump có thể biết bao gồm William Paley, người sáng lập CBS; Juan Trippe, người sáng lập Pan-American World Airlines; Harold Geneen của ITT; và Robert Woodruff, vị gia trưởng lâu năm của Coca-Cola. Tương tự, các ví dụ về những nguyên thủ quốc gia mang tính cải cách, những người đã củng cố quyền lực của mình bằng cách làm cầu nối giữa các lãnh địa chiến tranh bao gồm Charles de Gaulle của Pháp, Josip Broz Tito của Yugoslavia, và Haile Selassie của Ethiopia.

Nhưng sự thành công của những ví dụ này có xu hướng là ngoại lệ, chứ không phải quy chuẩn. Nhiều nhà lãnh đạo cố gắng áp dụng mô hình “trục và nan hoa” đã sụp đổ dưới sức nặng từ những thiếu sót của chính họ — bị xâu xé bởi các cuộc đấu đá phe phái, bị coi là những kẻ độc tài tiểu nhân, hoặc phổ biến nhất là chỉ thành công trong việc hợp nhất toàn bộ tổ chức quay sang chống lại chính họ.

Rất ít nhà lãnh đạo có thể thực hiện thành công mô hình “trục và nan hoa” với sự phong độ, sự hăng hái và tính chân thực cần thiết để làm cho nó hoạt động. Nơi mà các nhà lãnh đạo kém cỏi hơn hiện ra như những kẻ nịnh hót giả tạo, những kẻ đè đè nén tâm hồn dã mẫn, hoặc những kẻ yếu đuối thiếu quyết đoán, thì ở trạng thái tốt nhất, mô hình “trục và nan hoa” của Trump cho phép ông phát triển và nuôi dưỡng các ý tưởng và đề xuất mâu thuẫn nhau, rút ra những khía cạnh khác biệt nhưng chân thực của chính ông thông qua các cấp dưới đang đối đầu nhau, từ đó cho phép ông thoải mái cân nhắc các sự đánh đổi mâu thuẫn trong khi vẫn hiện ra một cách chân thực. Những mâu thuẫn như vậy có thể làm hầu hết mọi người mất phương hướng, nhưng với Trump thì không.

Nhận xét đùa của F. Scott Fitzgerald rằng “dấu hiệu của một trí tuệ hạng nhất là khả năng giữ hai ý tưởng đối lập trong đầu cùng một lúc mà vẫn duy trì được khả năng hoạt động” đọc lên như thể ông đã dự đoán trước về Trump. Là một con người phức tạp với nhiều khía cạnh nghịch lý — được hỗ trợ bởi thực tế rằng ông là một kẻ cơ hội ở cấp độ cao nhất, hầu như hoàn toàn không bị trói buộc bởi bất kỳ ý thức hệ nào — Trump là một bậc thầy trong việc chọn lọc tiết lộ các phiên bản khác nhau của chính mình tùy thuộc vào khán giả và, điều quan trọng nhất, làm cho khán giả thực sự tin ông.

Sau cùng, lần cuối cùng bạn chứng kiến một cuộc mít tinh chính trị mà ở đó một rabbi Do Thái giáo chính thống hứa rằng Trump sẽ là tổng thống thân Israel nhất trong lịch sử, ngay sau khi một đại giáo sĩ Hồi giáo bảo thủ tuyên bố rằng Trump sẽ là tổng thống thân Ả Rập nhất trong lịch sử giữa một đám đông khán giả reo hò dữ dội mà không ai thèm chớp mắt là khi nào?

Có nhiều lợi ích bổ sung, ít nhất là đối với Trump, từ mô hình lãnh đạo “trục và nan hoa” này. Nó cho phép ông thoải mái hoãn hành động — một nước đi mang chữ ký của Trump đầy quyền lực nhưng bị đánh giá thấp. Trong khi nhiều nhà lãnh đạo truyền thống cố gắng thể hiện sức mạnh thông qua sự quyết đoán nhanh chóng (hãy nhớ lại tuyên bố đáng nhớ của George W. Bush, “Tôi là người quyết định”), Trump thường thích từ chối loại bỏ bất kỳ lựa chọn nào khỏi bàn đàm phán cho đến phút cuối cùng có thể, lê bước, do dự, từ chối hạn chế sự tự do chèo lái và tự trao cho mình đòn bẩy tối đa. Trong thời gian chờ đợi xem mọi chuyện diễn biến ra sao, Trump hài lòng để các cấp dưới đối thủ chiến đấu với nhau, an tâm với hiểu biết rằng sau đó ông có thể đảo ngược đảo chiều và đi theo bất kỳ hướng nào ông thấy phù hợp, đè lên người của chính mình và mâu thuẫn với các quyết định trước đó của chính mình nếu cần thiết.

Cách tiếp cận lãnh đạo tập trung này hoạt động tuyệt vời cho Trump — nhưng hoàn toàn không tốt cho các cấp dưới quá tải của ông. Trong mô hình “trục và nan hoa” của Trump, các cấp dưới bị ảo tưởng rằng họ là những cố vấn quan trọng, không thể thay thế, những người nắm giữ lỗ tai của sếp, và quả thực họ tận hưởng sự tự do khởi nghiệp lớn hơn và sự tiếp cận trực tiếp hơn tới cấp cao nhất so với hầu như bất kỳ cấu trúc nào khác. Tuy nhiên, điều này che giấu một sự thật đau lòng. Đến cuối ngày, họ về cơ bản chẳng khác nào những công cụ dùng một lần, có thể thay thế cho nhau, hoàn toàn phụ thuộc vào Trump — và chẳng là gì nếu không có sự sủng ái của ông. Ở “vùng đất Trump”, không ai là không thể thay thế ngoại trừ Trump, và bất kỳ ai nghĩ rằng mình không thể thay thế sẽ lập tức trở thành kẻ có thể thay thế ngay lập tức.

Lời nhận xét cay đắng rằng “không ai có thể tranh luận khi đang quỳ” được gán cho một nguồn ẩn danh bởi nhà báo chính trị người Anh Walter Bagehot trong cuốn sách năm 1867 của ông, The English Constitution. Bagehot đã sử dụng nó để minh họa rằng tư thế phục tùng sẽ củng cố sự tuân thủ và phục tùng giữa các thành viên trong vòng thân cận của nhà vua.

Một chiêu thức ưa thích mà Trump sử dụng để giữ cho cấp dưới luôn mất thăng bằng và phụ thuộc vào ông là chất lên vai các phụ tá một mảng trách nhiệm khổng lồ, thậm chí quá tải.

Chẳng hạn, hãy xem cách “Lil Marco” (Marco nhỏ bé) Rubio hiện đang đảm nhiệm bốn công việc cấp nội các và cận nội các: Bộ trưởng Ngoại giao, Cố vấn An ninh Quốc gia, Giám đốc Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), và Thủ thư Quốc gia. Chiến lược chất lên vai cấp dưới vô số trách nhiệm dồn dập này — điều mà tạp chí The Atlantic mỉa mai gọi là “Kẻ đội nhiều mũ điên rồ” — thực ra lại là bất cứ điều gì ngoại trừ sự điên rồ từ phía Trump. Đúng hơn, nó phản ánh chiến lược có chủ ý của ông.

Những phụ tá thiếu năng lực, làm việc quá sức, những người không phải lúc nào cũng biết chính xác mình đang làm gì, với các định nghĩa công việc khổng lồ và nhiều lĩnh vực khác nhau báo cáo về họ nằm ngoài chuyên môn thông thường, chính xác là những gì Trump muốn. Bởi vì điều đó trung hòa mọi nguồn quyền lực độc lập bên trong đội ngũ của chính ông nằm ngoài bản thân ông. Những kẻ nghiệp dư quá tải này đang hoạt động bên ngoài ranh giới năng lực chuyên môn của họ, không có chuyên môn hay bằng cấp, vì vậy họ không có các mạng lưới chuyên môn để dựa vào, cũng như không có ngôn ngữ kỹ thuật và kiến thức để vượt rào qua mặt sếp của họ.

Hãy đối chiếu điều đó với một ai đó như Tướng James Mattis từ nội các đầu tiên của Trump. Thay vì thề thốt lòng trung thành gia tộc và bày tỏ sự biết ơn đối với Donald Trump, ông chỉ đơn giản tuyên bố rằng đó là một vinh dự lớn lao khi được phục vụ đất nước. Là một anh hùng chiến tranh nổi tiếng, Mattis là một Đại tướng Thủy quân lục chiến bốn sao từng chỉ huy các lực lượng qua nhiều cuộc chiến. Được mô tả bởi cả những kẻ gièm pha lẫn những người hâm mộ là lịch thiệp, sắc sảo và trí thức, ông có vị thế, thành tựu, các mối quan hệ và quyền lực độc lập bên ngoài vị trí của mình trong nội các của Trump.

Sự độc lập đó đã biến ông thành một mối đe dọa đối với Trump, đó là lý do tại sao hai người đã nhanh chóng rạn nứt. Trump không muốn những kiểu người như Tướng Mattis — những người có thể thách thức ông một cách công khai bằng cách dựa vào vị thế, chuyên môn và góc nhìn độc lập của chính họ; ông muốn những cấp dưới trung thành, phụ thuộc, những người hoàn toàn dựa vào ông để có được vị trí, sự nổi bật và bất kỳ thẩm quyền nào mà họ nắm giữ. Nếu các phụ tá như vậy sở hữu vị thế và chuyên môn độc lập lớn, họ không chỉ nắm giữ thông tin mà Trump không biết (một điều ông không thích), mà họ còn có thẩm quyền để phản bác ông công khai (điều ông hoàn toàn không thể chịu nổi).

Đó là nơi mối quan hệ giữa Mattis và Trump đã chệch khỏi đường ray. Trong riêng tư, Trump cởi mở hơn nhiều với sự bất đồng ý kiến và những lời khuyên trái chiều so với những gì ông cho phép mình thể hiện trước công chúng; nhưng ông nổi gai ốc trước bất kỳ điều gì có cảm giác như một bài giảng hoặc thậm chí là một dấu hiệu của sự coi thường. Điều duy nhất ông thấy hoàn toàn không thể chịu đựng được là bất kỳ sự thách thức công khai nào đối với thẩm quyền của ông, chưa nói đến việc từ một cấp dưới trên danh nghĩa.

Điều này giải thích tại sao Trump nhanh chóng vỡ mộng với “các vị tướng của mình” đến vậy trong nhiệm kỳ đầu tiên. Mặc dù ban đầu ông bị mê hoặc bởi uy nghiêm và vị thế độc lập của họ, ông đã nhanh chóng quay sang chống lại họ một khi nhận ra những phẩm chất tương tự đó đã trao quyền cho họ nghi ngờ phán quyết của ông — dựa trên chuyên môn, uy tín và vị thế chuyên môn độc lập của chính họ ngoài vai trò với Trump — và hạn chế thẩm quyền của ông. Việc bị bảo hộ bởi những “người trưởng thành trong phòng”, như cách họ được gọi, là điều vô cùng tồi tệ đối với Trump.

Vì vậy, thay vì một vị tướng bốn sao và anh hùng chiến tranh nổi tiếng như Tướng Mattis điều hành Lầu Năm Góc, giờ đây chúng ta có Pete Hegseth, người kịch trần ở cấp thiếu tá và chưa bao giờ lãnh đạo bất kỳ tổ chức nào lớn hơn tổ chức phi lợi nhuận của chính mình — một tổ chức mà nhân tiện, ông đã phần lớn điều hành đến mức phá sản. Nói một cách đơn giản, điều này trung hòa người đứng đầu bộ quốc phòng như một trung tâm quyền lực độc lập.

Có muôn vàn ví dụ về cách Trump trung hòa các trung tâm quyền lực độc lập. Đó là lý do tại sao chúng ta có Tulsi Gabbard, người có rất ít nền tảng tình báo, giữ chức Giám đốc Tình báo Quốc gia, về cơ bản trung hòa cộng đồng tình báo như một trung tâm quyền lực độc lập. Đó là lý do tại sao chúng ta có người bạn học Harvard cuốn hút nhưng thường không mạch lạc của tôi, Bobby Kennedy, với rất ít nền tảng y tế công cộng đáng tin cậy, điều hành Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh, về cơ bản trung hòa cộng đồng y tế công cộng như một trung tâm quyền lực độc lập. Và cứ thế, tiếp tục như vậy.

Thiên hướng bổ nhiệm các người đứng đầu cơ quan “quyền” (acting) thay vì đưa ra các ứng cử viên để Thượng viện phê chuẩn của Trump cũng xuất phát từ cùng một cuốn sách chiến lược. Một khi một người được bổ nhiệm được Thượng viện phê chuẩn, Trump có rất ít đòn bẩy để thúc đẩy và chọc ngoáy họ, ngoại trừ việc sa thải hoặc cô lập họ. Ngược lại, những người được bổ nhiệm tạm thời phụ thuộc nhiều hơn vào ý thích bất chợt của ông và phải liên tục nỗ lực để duy trì sự sủng ái của ông khi họ theo đuổi phần thưởng chính thức mờ ảo, đầy cám dỗ về một sự bổ nhiệm chính thức tiềm năng — hũ vàng thần thoại ở cuối cầu vồng — với việc Trump duy trì đòn bẩy tối đa đối với họ trong từng bước đi.

Trump cần duy trì mức độ thống trị này đối với các phụ tá của mình bởi vì, gần như tương tự như một ông trùm mafia hay một Bố già Mafia, có rất nhiều tín hiệu tinh vi, những cú hích mơ hồ, và đôi khi thậm chí là những “gợi ý” công khai hơn là các mệnh lệnh trực tiếp, rõ ràng. Ngôn ngữ bí mật, chia sẻ của những khoảng lặng, những cái gật đầu và tín hiệu mà ông dùng để cai trị là điều hầu như không thể nhận thấy đối với người ngoài nhưng lại quen thuộc với những người trong vòng tròn của ông. Đó là một cách tiếp cận gợi nhớ đến câu chuyện nổi tiếng về bốn hiệp sĩ đã ám sát Tổng giám mục Canterbury dường như theo sáng kiến của riêng họ, với hy vọng chứng minh lòng trung thành của họ với Vua Henry II của Anh sau khi nhà vua “chỉ đơn thuần” hỏi: “Liệu không ai giải thoát cho ta khỏi gã linh mục phiền phức này sao?” Trump có một mô hình lâu dài về việc đạt được khả năng chối bỏ hợp lý cho chính mình bằng cách khuyến khích một cách tinh vi sự mạo hiểm và hành động liều lĩnh của các phụ tá mà không trực tiếp ra lệnh, trút phần lớn rủi ro và thiệt hại về danh tiếng phát sinh lên họ, rồi cắt bỏ họ như những gánh nặng sau đó trong khi ông bước ra sạch sẽ như chùi.

Chỉ cần xem xét cách Trump dường như đã ruồng bỏ luật sư riêng của mình, Rudy Giuliani, một cách không thương tiếc như thế nào — được báo cáo là đã từ chối trả không chỉ các hóa đơn pháp lý của Giuliani mà còn cả số tiền ông nợ cá nhân Giuliani, sau khi Giuliani đã dốc toàn lực bảo vệ các nỗ lực của Trump nhằm đảo ngược kết quả bầu cử. Trump tiếp tục giữ khoảng cách với Giuliani khi vị thế của Giuliani trong các vòng tròn MAGA lao dốc, và cuối cùng chỉ ban cho ông một lệnh ân xá gần một năm sau khi ông trở lại văn phòng sau những lời khẩn cầu liên tục từ các đồng minh.

Tương tự như vậy, cố vấn thương mại của Trump, Peter Navarro, đã phải ngồi tù bốn tháng vì từ chối ra chứng nhận chống lại Trump về vai trò của ông trong cuộc bạo loạn ngày 6 tháng 1 — một thử thách mà Navarro có thể đã tránh được nếu Trump bận tâm can thiệp quyền riêng tư hành pháp chính thức thay mặt ông. Tòa án đã phán quyết rằng Trump chưa bao giờ làm điều đó, để Navarro một mình đối mặt với các hậu quả.

Dĩ nhiên, đối với Trump, lòng trung thành có xu hướng là một đường một chiều — và không phải lúc nào cũng là một thương vụ có lời ngay cả với những người trung thành kiên định chưa từng làm gì phật lòng ông.

Phó Tổng thống đầu tiên của ông, Mike Pence, đã được “đền đáp” cho bốn năm phục vụ trung thành bằng những tiếng la hét “Treo cổ Mike Pence” sau khi ông từ chối xác nhận việc Trump phủ nhận kết quả bầu cử hợp pháp. Trong khi đó, những người trung thành khác từ nhiệm kỳ đầu tiên của ông, như Bộ trưởng Ngoại giao Mike Pompeo và cố vấn chính sách đối ngoại Brian Hook, đã đột ngột bị “dứt phép thông công” và làm cho tủi hổ không vì một lý do rõ ràng nào, các đội bảo vệ an ninh của họ bị tước bỏ một cách khó hiểu bất chấp mối đe dọa ám sát thực sự từ Iran. Tương tự như vậy, khi đồng minh của ông tại Hạ viện, Kevin McCarthy, đối mặt với một cuộc “đảo chính” do Matt Gaetz dẫn đầu, Trump đã từ chối động tới một ngón tay để giải cứu đồng minh lâu năm của mình, dẫn đến việc McCarthy bị phế chúa một cách ê chề và không lễ nghi.

Ít nhất những phụ tá đó cũng đã tồn tại được nhiều năm trước khi nhận ra Trump có thể thay lòng đổi dạ đến mức nào. Tai tiếng nhất là trùm quỹ đầu tư New York Anthony Scaramucci, người đã bị gạt sang một bên chỉ 11 ngày sau khi được phong làm giám đốc truyền thông mới của Trump — một lời nhắc nhở rằng chỉ cần vài giờ hoặc vài ngày, chứ không cần đến vài tháng hay vài năm, để Trump quay lưng lại với bạn.

Tính cách New York táo tợn của Scaramucci đã tỏa sáng quá mức, bởi vì Trump không thể chịu đựng được bất kỳ đối thủ cạnh tranh nào với chính mình trong đội ngũ của ông. Những nhân viên của Trump có cá tính mạnh mẽ và quá độc lập, chẳng hạn như Elon Musk hay Steve Bannon, luôn luôn và tất yếu bị tống ra khỏi cửa một cách nhanh chóng. Họ không chỉ tự xưng thay mặt Trump nói chuyện khi chưa được giao nhiệm vụ, lồng ghép các chương trình nghị sự cá nhân của họ với Trump, mà quan trọng hơn nữa, sự nổi bật độc lập của họ — chiếm lấy hào quang của Trump — đã biến họ thành những mối đe dọa đối với vị thế sếp lớn độc tôn, không thể bàn cãi của ông.

Quả thực, Trump luôn cực kỳ nhạy cảm về việc các cấp dưới trưng dụng những cơ hội mà ông xem là của riêng mình, đến mức họ có thể gặp khó khăn trong việc kiếm sống sau khi thời gian làm việc với ông kết thúc. Trong một số trường hợp, lý do của ông có thể chính đáng, nhưng số lượng lớn các cựu nhân viên bị khai trừ không lễ nghi sau một vết nứt nhỏ nhặt mà chẳng thu lại được gì cho những năm tháng nỗ lực đã giải thích tại sao nhiều cựu nhân viên bất mãn, tuyệt vọng cuối cùng lại trở thành những nhà phê bình công khai, gay gắt nhất của ông.

Với tư cách là một vị tù trưởng bộ lạc toàn năng, không có khoảng trống nào trong vũ trụ của Trump dành cho các cựu phụ tá quay lưng lại với ông. Nếu có, Trump sẽ nhắm mục tiêu vào những cựu đồng minh biến thành kẻ chỉ trích này với một sự trả thù mà ngay cả các đối thủ chính trị của ông cũng hiếm khi phải chịu đựng. Số phận không may của vị Bộ trưởng Tư pháp đầu tiên của ông, Jeff Sessions, là một lời nhắc nhở nghiêm khắc về cơn giận dữ của Trump. Sau khi chọc tức Trump bằng cách tự rút khỏi các cuộc điều tra về Nga, mở đường cho việc Phó Bộ trưởng Tư pháp Rod Rosenstein bổ nhiệm Công tố viên Đặc biệt Robert Mueller, Sessions đã cố gắng tái xuất chính trị bằng cách ra ứng cử Thượng viện ở Alabama. Trump đáp trả bằng cách tấn công Sessions với một sự hăng hái đến mức ông về đích cuối cùng trong cuộc bầu cử sơ bộ của Đảng Cộng hòa, thua Tommy Tuberville (người được Trump bảo chứng) với khoảng cách hai con số.

Thế rồi còn có trường hợp buồn của Chris Krebs, giám đốc cơ quan an ninh mạng đầu tiên của Trump, người đã bị sa thải sau khi bác bỏ các tuyên bố của ông về gian lận bầu cử và hiện đang bị Trump điều tra. Những trường hợp như vậy đóng vai trò là lời nhắc nhở mạnh mẽ rằng khi Trump chế giễu các cựu phụ tá biến thành kẻ chỉ trích — chẳng hạn như khi ông trầm ngâm về việc tử hình Tướng Mark Milley vì tội phản quốc — ông không hoàn toàn nói đùa, vì có một loại hận thù đặc biệt mà ông dành riêng cho những nhân viên biến thành kẻ chỉ trích. Cựu Cố vấn An ninh Quốc gia John Bolton đã nhận được một lời nhắc nhở nghiêm khắc về điều đó khi FBI xuất hiện để khám xét nhà ông vào tháng 8 năm 2025, hồi sinh một cuộc điều tra tưởng chừng đã ngủ yên và khép lại từ nhiệm kỳ đầu tiên của Trump về việc liệu Bolton có truyền tải, lưu giữ và xuất bản thông tin mật trong cuốn sách của mình hay không, dẫn đến việc ông bị truy tố hình sự.

Những phụ tá bất mãn này có thể đã nghĩ rằng Trump không lắng nghe họ, nhưng đó là một sự đánh giá không công bằng và đánh giá thấp Trump. Nhiều khả năng là Trump đã nghe nhưng đơn giản là không đồng ý với các khuyến nghị của họ. Những phụ tá này sau đó đã đốt sạch bất kỳ mối quan hệ nào còn lại với ông khi họ công khai sự bất đồng ý kiến của mình — điều vốn là một tội lỗi trọng đại ở “vùng đất Trump”.

Trump thường đặt những câu hỏi ngây ngô với các phụ tá của mình, bởi vì ông thực sự quan tâm đến các cách tiếp cận mới mẻ, thay thế khác nhau và thích thách thức các tư tưởng chính thống. Ông có xu hướng tin rằng mình thông minh hơn các chuyên gia và do đó không ngại đặt những câu hỏi ngây ngô mà người khác có thể e ngại không dám hỏi. Những câu hỏi ngây ngô này bị các cố vấn chuyên gia quá tự tin hiểu sai là dấu hiệu cho thấy sự dốt nát hoặc ngu ngốc của Trump, trong khi trên thực tế, chúng phản ánh cách ông suy nghĩ thông qua các lựa chọn thay thế và sự đánh đổi tiềm năng. Dù cách tiếp cận của ông có độc đáo đến đâu, đó vẫn là cách làm đã được kiểm chứng của Trump để hiểu các sự vật. Ông không phải là một học giả, nhưng ông là một người học rất nhanh.

Một khi đã nghe và cân nhắc các lựa chọn thay thế tiềm năng, ông sẽ đưa ra quyết định. Một khi ông công khai quyết định đó thông qua các thông báo, gần như không thể thay đổi lập trường của ông trừ khi có áp lực bên ngoài quá lớn. Những ai muốn ảnh hưởng đến ông thông qua sự tham gia mang tính xây dựng sẽ thành công nhất khi họ tiếp cận ông ở thời điểm định hình ban đầu, riêng tư, khi ông vẫn đang tìm hiểu về vấn đề và cân nhắc các lựa chọn của mình.

Khi nói đến nhân sự, Trump có những thói quen kỳ lạ của riêng mình, mà hàng đầu trong số đó là thiên hướng đã được ghi nhận rõ ràng về việc thuê các nhân viên “như bước ra từ phòng tuyển diễn viên trung tâm” và loại bỏ các ứng viên vốn dĩ rất đủ năng lực chỉ dựa trên diện mạo bên ngoài.

Các đặc điểm thể chất dường như chiếm một sự tập trung đặc biệt lớn đối với các ứng viên nữ, với một số nhà quan sát Trump sắc sảo bình luận về “những người phụ nữ có diện mạo giống nhau trong quỹ đạo của Donald Trump.” Nếu Roger Ailes nổi tiếng với việc ưu tiên một diện mạo nhất định trong việc đào tạo các phát thanh viên của Fox News, thì thị hiếu của Trump nâng thực hành này lên một tầm cao hoàn toàn mới — một số người nói gần như mang phong cách Hugh Hefner.

Các nhà quan sát lưu ý rằng Trump hầu như luôn được bao quanh bởi một nhóm các nhân viên nữ trẻ trung, xinh đẹp trong vòng thân cận của mình, và ông thường dường như đối xử với các nhân viên nữ trẻ và đẹp của mình như những phụ kiện có thể thay thế cho nhau theo cách mà những người khác có thể đối xử với những chiếc túi xách hàng hiệu. Trên thực tế, đã có rất nhiều mực tốn cho dòng chảy dường như vô tận của những người phụ nữ ngày càng trẻ hơn, ngày càng đẹp hơn, những người mang một sự tương đồng kỳ lạ với Melania Trump xuất hiện bên cạnh ông. Hãy nghĩ đến Madeleine Westerhout, Hope Hicks, Cassidy Hutchinson, Molly Michael, Margo Martin, Natalie Harp, v.v. Ngay cả vợ ông cũng không miễn nhiễm với những thói quen kỳ lạ của Trump. Cho là Trump tin rằng Melania cũng có thể thay thế được, được cho là đã trầm ngâm rằng nếu cô ấy rời bỏ ông, ông sẽ chỉ đơn giản tìm một người vợ khác.

Bất chấp việc đôi khi Trump đối xử tệ hại với họ ra sao và không khí khoe khoang nam tính kiểu “phòng thay đồ” vốn tràn ngập trong các cuộc trò chuyện cũng như tương tác của ông với phụ nữ, các nhân viên nữ đôi khi vẫn chiều theo những đòi hỏi của ông, thay đổi diện mạo của mình theo đúng nghĩa đen để đáp ứng những ý thích bất chợt của Trump.

Tờ The New York Times đã chỉ ra rằng Bộ trưởng An ninh Nội địa Kristi Noem đã đổi kiểu tóc “ngắn tỉa tầng công sở” của mình lấy kiểu tóc MAGA cổ điển, đi kèm với bộ răng mới và những gì một số người cáo buộc là một cấu trúc khuôn mặt mới. Trong khi đó, các cựu nhân viên nữ đã lên tiếng công khai về việc đôi khi Trump gợi ý họ thay đổi diện mạo thể chất trong khi đưa ra những bình luận gièm pha về vẻ ngoài của họ.

Liệu Trump có đối xử với các nhân viên nữ làm việc cho mình tệ hơn nam giới hay không là điều khó nói, bởi vì đến cuối ngày, ông khá cứng rắn và đòi hỏi cao với hầu như tất cả nhân viên của mình. Dù có khả năng thể hiện những hành động ấm áp, phong cách quản lý của Trump hoàn toàn là giữ cho cấp dưới ở thế mất thăng bằng, bị đẩy từ bất lợi này sang bất lợi khác trong khi vẫn hoàn toàn phục tùng và phụ thuộc vào ông. Những hành động có vẻ hào phóng hay tử tế thường nhằm mục đích kéo bạn vào sâu hơn trong “bẫy ruồi” của ông.

Ngay cả quá trình được lựa chọn làm nhân viên của Trump cũng bước ra từ truyền hình thực tế, với việc các ứng viên bị đâm thọc chống lại nhau khi Trump công khai “thử vai” từng người một. Không có gì ví dụ rõ hơn cho quá trình đầy sự hoang tưởng, đâm sau lưng và bất an do Trump dẫn dắt đó bằng các quá trình lựa chọn phó tổng thống của ông. Thay vì thực hành mà hầu như mọi tổng thống khác đều tuân theo trong việc chọn người đồng hành tranh cử — thẩm định tỉ mỉ, cẩn trọng — Trump đã thúc đẩy các cuộc thử vai và đấu đài kiểu The Apprentice, kéo dài quá trình này càng lâu càng tốt trong khi giữ các ứng viên tiềm năng hoàn toàn trong bóng tối, tương tự như một cuộc đấu dao trên đường phố diễn ra đằng sau hậu trường và trên truyền hình.

Mike Pence tội nghiệp đã bị giữ đợi trong một khách sạn nhiều ngày sau khi được triệu tập, không biết liệu mình có thực sự nhận được chức phó tổng thống hay không, trong khi Trump công khai đùa giỡn với việc đưa Thống đốc New Jersey Chris Christie vào vị trí của ông. Tương tự như vậy, JD Vance đã phải chịu đựng nhiều tuần cạnh tranh khốc liệt với Thượng nghị sĩ Florida Marco Rubio và Thống đốc Bắc Dakota Doug Burgum trong một cuộc chiến nổi bật với các hồ sơ nghiên cứu đối thủ bị rò rỉ và những bài báo hạ bệ trên truyền hình. Trong khi đó, Trump say sưa trong cơn cuồng loạn xâu xé mà ông đã tạo ra.

Các cấp dưới giành chiến thắng trong các cuộc tranh tài như vậy và vươn lên phải xoay xở trong gió, liên tục cố gắng làm hài lòng nhà lãnh đạo toàn năng của họ, e rằng Trump quyết định rằng họ đã trở nên quá tự cao tự đại và cần phải bị chặt bớt. Đó là số phận tất yếu mà bất kỳ phụ tá nào tự ảo tưởng rằng mình có bất kỳ quyền lực độc lập nào phải chịu đựng. Ở “vùng đất Trump”, chỉ có thể có một người đưa ra quyết định — chính là Trump. Thói quen cắt giảm cấp dưới của Trump có thể thể hiện dưới dạng các tín hiệu tinh vi, hoặc không mấy tinh vi.

Một mục tiêu thường xuyên là phó tổng thống của chính ông, JD Vance, người mà ông đã liên tục trêu chọc vì quá tự cao tự đại, những lời gai góc được bọc trong một lớp vỏ hài hước. Ví dụ, sau khi thao thao bất tuyệt về việc các phụ tá của Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đều nhất mực kính cẩn với nhà lãnh đạo của họ như thế nào, Trump quay sang Vance và hỏi: “Tại sao anh không hành xử như thế? JD không hành xử như thế! JD cứ chen ngang vào các cuộc trò chuyện! Tôi muốn có điều đó trong ít nhất một vài ngày. Được rồi chứ, JD? Chúng tôi sẽ giữ anh lâu dài, nhưng một vài ngày như thế sẽ rất, rất tuyệt.” Trong khi Vance phản ứng với lời đùa bằng sự vui vẻ, ông chắc chắn không thể bỏ lỡ thông điệp ẩn đằng sau.

Một khoảnh khắc tương tự diễn ra ở giữa một bài phát biểu hoàn toàn không liên quan tuyên bố áp thuế vào Ngày Giải phóng, khi Trump đột ngột chỉ vào phó tổng thống của mình và nhận xét: “JD, dạo này anh ấy đang có rất nhiều sự tự tin, phải không?” — một lời nhận xét tưởng chừng như ngẫu nhiên, nhưng lại mang đầy trọng lượng. Ít nhất những lời cảnh báo này dành cho Vance được làm mềm đi bằng tính giỡn hớt; đôi khi Trump tìm đến những lời lăng mạ công khai hơn nhiều, chẳng hạn như sự chế giễu công khai từng là thông lệ của ông dành cho các con trai mình, Don Jr. và Eric Trump.

Trump có thể thoát khỏi hành vi thô lỗ như vậy vì đối tượng nhân viên của ông là ai: Như đã lưu ý trước đó, ông lấp đầy đội ngũ của mình bằng những nhân viên hoàn toàn phụ thuộc vào ông và những người, nếu thiếu sự sủng ái của ông, sẽ trở lại thành những kẻ vô danh tiểu tốt. Không phải ngẫu nhiên mà ít cựu thành viên của “thế giới Trump” chuyển sang xây dựng thành công chương thứ hai có ảnh hưởng hay sự giàu có to lớn của riêng họ, vì ít người có kinh nghiệm chuyên môn, bằng cấp và chuyên môn để thành công bằng thực lực của chính mình.

Đó là lý do tại sao những kẻ bám đuôi trong thế giới MAGA, chẳng hạn như Corey Lewandowski và Reince Priebus, vẫn trung thành một cách tội nghiệp với Trump, liên tục tìm cách quay trở lại sự sủng ái của ông bất chấp việc bị sa thải một cách tủi hổ và làm cho nhục nhã công khai. Với ít mạng lưới chuyên môn, bằng cấp hoặc chuyên môn ngoài Trump để tựa vào, hy vọng và con đường duy nhất của họ là lòng trung thành gia tộc đối với Trump — đó chính xác là những gì Trump muốn.

Trong khi nhiều người chỉ trích những gì họ xem là sự phù hoa và tính tự luyến trong mô hình “trục và nan hoa” của Trump, nơi ông là trung tâm của hệ mặt trời Trump, phong cách không truyền thống của ông lại bắt nguồn từ sự neo giữ mang tính nhân học và chiến lược mà ông cảm nhận được một cách bản năng. Trump ghét mô hình quan liêu truyền thống của các doanh nghiệp lớn. Cả những thành công lãnh đạo được ngợi ca lẫn những thất bại công khai của ông đều bắt nguồn từ việc tuân theo một mô hình nội tại về nền tảng thẩm quyền của một vị tù trưởng bộ lạc kết hợp với sự linh hoạt cần thiết và sự hỗn loạn sáng tạo của một nhà khởi nghiệp kinh doanh.

Mô hình hệ mặt trời, hay mô hình “trục và nan hoa”, nơi mọi thẩm quyền đều xuất phát từ Trump, không phải là điều duy nhất xuất phát từ thiên hướng quản lý vi mô và sự tin tưởng hạn chế vào người khác của ông, cũng không phải là điều duy nhất đối với thế hệ CEO mang tính quân chủ trước đây mà tôi đã ghi chép trong The Hero’s Farewell. Đúng hơn, nó đã được ghi nhận rõ ràng là phong cách lãnh đạo bản năng mà các nhà lịch sử kinh doanh như Alfred Chandler và các học giả quản trị như Larry Greiner đã xác định từ một nửa thế kỷ trước là điển hình của những người xây dựng doanh nghiệp giai đoạn đầu, đối với họ việc duy trì động lực khởi nghiệp và sự linh hoạt tối đa là các mục tiêu tối thượng.

Mặc dù phong cách này phổ biến ở các nhà khởi nghiệp và một số loại hình nhà lãnh đạo kinh doanh; cũng có những lợi thế nhất định khi áp dụng vào đấu trường chính trị, và Trump khó có thể là chính trị gia đầu tiên áp dụng phong cách quản lý như vậy. Cuốn sách The Agenda của Robert Woodward, một nghiên cứu về những ngày đầu của Nhà Trắng thời Clinton, đã khắc họa đội ngũ Nhà Trắng của ông là hỗn loạn, dựa trên hình ảnh so sánh với một đội bóng đá trẻ em nơi mọi người đều đuổi theo quả bóng trên khắp mặt sân.

Khi tôi hỏi Bill Clinton, trong một buổi chạy bộ buổi sáng riêng tư mừng Năm Mới vào ngày 1 tháng 1 năm 1995 tại Renaissance Weekend khi ông còn là tổng thống, liệu ông có bị xúc phạm bởi sự mô tả như vậy hay không, ông đã dừng chạy và bắt đầu hét vào mặt tôi — trước sự báo động của đội Mật vụ chạy bộ cùng chúng tôi: “KHÔNG! Hình ảnh đó là đúng và phù hợp, Jeff. Anh không thể hoàn thành công việc trong chính phủ bằng cách điền vào các mẫu đơn và tổ chức các cuộc họp ủy ban.” Ông đang truyền tải rằng việc tuân theo một chuỗi mệnh lệnh thông thường, quy trình quan liêu sẽ làm nhụt chí khả năng đạt được các mục tiêu của ông.

Tuy nhiên, thách thức vốn có đối với một cách tiếp cận ứng biến là phải nhận ra khi nào động lực sáng tạo phải nhường chỗ cho một hệ thống quản trị thể chế hóa hơn — đòi hỏi các vai trò chính thức hơn, chuyên môn hóa chức năng và sự ủy quyền quyền lực thực sự. Đó là một kỷ luật mà Trump chưa từng đón nhận cũng như chưa từng cố gắng làm chủ, dẫn đến nhận xét thường chính xác rằng ông điều hành mọi thứ — cho dù đó là Nhà Trắng hay nền ngoại giao toàn cầu trọng đại — như thể đó là một doanh nghiệp gia đình, với Trump là mặt trời mà phần còn lại của hệ mặt trời phải quay xung quanh.

Monica Lewinsky (22 tuổi) và Tổng Thống Bill Clinton (49 tuổi)

Năm 1995, Cô vừa mới ra khỏi giảng đường đại học.
Ông là Tổng thống Hợp chúng quốc Hoa Kỳ.

Cả thế giới biến cô thành một trò cười, một lời miệt thị, một cú đấm cho những màn pha trò đêm khuya.

Rồi cô biến mất.
Đi nghiên cứu về sang chấn tâm lý.
Và nhiều thập niên sau quay trở lại — như một trong những tiếng nói sáng rõ nhất nước Mỹ chống lại văn hóa bêu riếu công khai.

Năm 1998.

Monica Lewinsky trở nên nổi tiếng theo cách tàn nhẫn nhất có thể.

Khi vụ việc bùng nổ, cô mới hai mươi bốn tuổi. Một thực tập sinh không lương ở Nhà Trắng, có quan hệ với Bill Clinton — mối quan hệ bắt đầu khi cô hai mươi hai tuổi còn ông bốn mươi chín.

Người đàn ông quyền lực nhất hành tinh.
Một phụ nữ trẻ không có thực quyền, không có lớp bảo vệ nào, cũng chẳng có kịch bản nào cho cơn bão sắp ập xuống đời mình.

Điều xảy ra sau đó không phải công lý.
Cũng chẳng phải sự cảm thông hay thấu hiểu.

Đó là một màn đấu trường công cộng.

Trước cả khi mạng xã hội kịp đặt tên cho sự tàn nhẫn của nó, Monica đã trở thành nạn nhân quy mô lớn đầu tiên của thời đại ấy. Internet khi đó còn non trẻ, vô luật lệ và hoang dã. Và nó học cách hủy diệt một con người bằng chính tên của cô.

Truyền hình đêm khuya biến cô thành tiết mục thường xuyên. Jay Leno đùa cợt về cô hàng trăm lần. David Letterman chế giễu cô. Saturday Night Live dựng lại sự nhục nhã của cô để mua tiếng cười.

Tên Monica Lewinsky trở thành cách nói tắt cho bê bối, tình dục và sự chế nhạo.

Truyền thông mổ xẻ cơ thể cô.
Quần áo cô mặc.
Giọng nói của cô.
Động cơ của cô.
Đạo đức của cô.
Cân nặng của cô.
Những “khiếm khuyết tính cách” mà người ta tự cho mình quyền áp đặt lên cô.

Những người xa lạ cảm thấy họ có quyền định nghĩa toàn bộ con người Monica chỉ từ vài chi tiết bị rò rỉ.

Bản báo cáo Starr công bố những mô tả cực kỳ riêng tư về đời sống thân mật của cô. Không phải lời đồn whispered trong hành lang. Không bị niêm phong. Tất cả đều được phát sóng, in ấn, tải lên mạng và lưu trữ vĩnh viễn.

Sự riêng tư của cô bị ném cho công chúng như một món giải trí — được bọc trong thứ ngôn ngữ pháp lý lạnh lẽo khiến mọi chuyện có vẻ “hợp lý” và vì thế được chấp nhận.

Và bằng cách nào đó, gần như toàn bộ sự đổ lỗi lại trút lên cô.

Clinton là Tổng thống.
Lớn tuổi hơn.
Đã có gia đình.
Là cấp trên của cô trong một tương quan quyền lực chênh lệch đến mức gần như không cần giải thích thêm.

Thế nhưng ông vẫn sống sót.

Còn cô thì không.

Ông hoàn thành nhiệm kỳ.
Khôi phục danh tiếng.
Thu những khoản diễn thuyết kếch xù.
Xuất bản sách.
Tiếp tục là một nhân vật được kính trọng trong nhiều không gian chính trị và xã hội.

Còn Monica trở thành trò cười toàn cầu.

Cái giá tâm lý ấy suýt giết chết cô.

Về sau cô công khai nói về chứng trầm cảm nặng, sang chấn tâm lý và những ý nghĩ tự sát. Mẹ cô luôn ở bên, sợ phải để con gái một mình.

Hai mươi bốn tuổi, Monica muốn biến mất khỏi thế giới vì hàng triệu người xa lạ căm ghét cô cho một mối quan hệ bắt đầu khi cô mới hai mươi hai.

Và rồi cô thật sự biến mất.

Cô không thể tìm được việc làm. Không ai muốn thuê một người mang cái tên ấy. Cô không thể bước ra phố mà không bị nhận ra, chụp hình hay phán xét. Cuối cùng cô chuyển sang London để chạy trốn tiếng ồn của dư luận.

Cô không viết hồi ký giật gân.
Không săn tìm sự chú ý.
Không cố gắng xin lòng thương hại.

Cô chỉ cố sống sót.

Lặng lẽ.
Đau đớn.

Năm 2006, Monica lấy bằng thạc sĩ tâm lý xã hội tại London School of Economics.

Cô nghiên cứu sang chấn.
Sự hổ thẹn.
Sự nhục nhã công khai.

Chính những thứ từng suýt hủy diệt đời cô.

Không phải để sống lại chúng — mà để hiểu chúng.

Rồi năm 2010, một thiếu niên mười tám tuổi tên Tyler Clementi tự sát sau khi bị bí mật quay lén và làm nhục công khai trên mạng.

Monica đọc câu chuyện ấy và cảm thấy một sự đồng cảm đau nhói.

Cô đã sống sót qua điều mà Tyler không thể vượt qua: sự bêu riếu toàn cầu. Tiếng cười của người lạ khi nhân tính của bạn tan biến. Cảm giác cả thế giới đã quyết định rằng bạn không còn là một con người nữa.

Và cô nhận ra một điều vừa đau đớn vừa mạnh mẽ:

Sự sống sót của cô có ý nghĩa.

Nếu cô im lặng, nỗi đau sẽ chỉ còn là nỗi đau.

Nhưng nếu cô lên tiếng, nó có thể trở thành một tấm lá chắn cho người khác.

Vậy là Monica bước trở lại trước công chúng.

Theo cách của chính mình.

Năm 2014, cô viết bài luận “Shame and Survival” cho Vanity Fair. Đó là lần đầu tiên sau nhiều năm cô kể lại câu chuyện bằng chính tiếng nói của mình.

Không phải biếm họa mà truyền thông dựng lên.
Không phải bê bối.
Mà là cái giá con người phải trả.

Cô nói về sự chênh lệch quyền lực.
Sự tàn nhẫn.
Sự cô lập.
Những tuyệt vọng dẫn đến ý nghĩ tự sát.
Và hành trình chậm chạp để tiếp tục sống.

Lần này, phản ứng đã khác.

Người ta lắng nghe.

Họ nhìn thấy cô không phải như một biểu tượng của tai tiếng, mà như một con người đã bị tháo tung trước công chúng và bằng cách nào đó vẫn tồn tại được.

Năm 2015, Monica đứng trên sân khấu TED với bài diễn thuyết “The Price of Shame.”

Cô gọi mình là “Bệnh nhân số 0” của sự làm nhục trực tuyến.

Cô giải thích cách nỗi nhục bị thương mại hóa.
Cách lượt nhấp chuột thưởng công cho sự độc ác.
Cách sự nhục mạ lan nhanh hơn lòng trắc ẩn.

Và cô kêu gọi một điều gần như cấp tiến trong văn hóa internet:

Lòng cảm thông.

Bài nói lan truyền tới hàng triệu người. Nó thay đổi cách công chúng nói về bắt nạt mạng, về bê bối, về những con người bị đem ra hủy diệt để mua vui.

Monica Lewinsky trở thành một trong những tiếng nói có ảnh hưởng nhất ở Mỹ về vấn nạn bêu riếu công khai và lạm dụng trên môi trường số.

Cô làm việc với các tổ chức chống bắt nạt.
Lên tiếng chống “revenge porn.”
Hỗ trợ những người trẻ bị tấn công trên mạng.
Tư vấn về chính sách và văn hóa truyền thông.
Tham gia sản xuất loạt phim kể lại chính câu chuyện đời mình — lần đầu tiên bằng sự trung thực thay vì nhạo báng.

Cô không cầu xin được chuộc lỗi.

Cô giành lại chính mình.

Câu chuyện của Monica phơi bày một sự thật khó chịu:

Chúng ta rất giỏi trừng phạt những người yếu thế.
Nhưng lại rất kém trong việc buộc người quyền lực phải chịu trách nhiệm.

Chúng ta nhầm lẫn giữa màn trình diễn và công lý.
Và gọi sự tàn nhẫn là “hậu quả xứng đáng.”

Monica mới hai mươi hai tuổi khi mắc một sai lầm mà rất nhiều người trẻ từng mắc phải.

Chỉ khác ở chỗ, sai lầm ấy liên quan đến Tổng thống Hoa Kỳ.

Vì thế, thay vì được trưởng thành, học hỏi rồi bước tiếp, cô bị đóng băng trong sự nhục nhã công khai suốt hàng thập niên.

Clinton nói dối dưới lời tuyên thệ.
Ông giữ được quyền lực.

Monica nói thật.
Cô mất tất cả.

Sự bất cân xứng ấy chính là điều mà ngày nay cô đấu tranh chống lại.

Không chỉ cho bản thân mình, mà cho bất kỳ ai có khoảnh khắc tồi tệ nhất đời bị biến thành tài sản công cộng. Cho bất kỳ ai bị thu nhỏ thành một dòng tít báo. Cho bất kỳ ai bị chế giễu đến mức cảm thấy im lặng còn an toàn hơn cả việc tồn tại.

Hai mươi lăm năm sau, cuối cùng thế giới mới nhìn cô rõ ràng hơn.

Không phải như một bê bối.

Không phải như một trò cười.

Mà như một người phụ nữ đã sống sót qua điều mà phần lớn con người khó lòng chịu đựng nổi — và chọn dùng chính sự sống sót ấy để bảo vệ người khác.

Cô không được quyền chọn điều xảy ra với mình năm hai mươi hai tuổi.

Nhưng cô được quyền chọn nó sẽ trở thành điều gì.

Cô chọn sự thấu hiểu thay vì cay đắng.
Chọn lên tiếng thay vì biến mất.
Chọn mục đích sống thay cho im lặng.

Thế giới từng cố kết thúc câu chuyện của cô vào năm 1998.

Nhưng Monica Lewinsky đã tự viết lại nó.

Không phải như một hành trình chuộc lỗi.

Mà như một cuộc chuyển hóa.

Nỗi nhục không hủy diệt được cô.

Nó rèn nên cô.

Và có lẽ, đó là câu trả lời mạnh mẽ nhất mà internet từng nhận được.

History Diaries

[T.Vấn biên tập; ChatGPT chuyển từ Anh ngữ sang Việt ngữ]

Ba phát biểu  của  Cao Thị Hồng, Trần Hoài Anh và Nguyễn Đại Hoàng về 2 tập truyện Gia đình những nỗi đau ngọt ngào  và Hạt bụi lênh đênh của  Trương Văn Dân và  Nv Elena Pucillo Truong.

  Ghi chép ngày 30.3.2025.

Nhân buổi Ra mắt  tập san Sông Quê số 22 và tập thơ   VÀNG GIEO TÂM THỨC của Ngã Du Tử  và   Gia đình những nỗi đau ngọt ngào  và Hạt bụi lênh đênh của  Trương Văn Dân và  NV Elena Pucillo Truong .      

   Sau đây là 3 phát biểu  của  Cao Thị Hồng, Trần Hoài Anh và Nguyễn Đại Hoàng về 2 tập truyện ngắn này.

1. Phát biểu của Pgs . Ts Cao Thị Hồng:   Hôm nay tôi xin được nói về cây bút của  nhà văn  Elena  Pucillo Trương. 

 Trên tập truyện Vàng trên biển  đá đen của chị tôi cũng đã vinh dự được viết lời tựa cho tập sách này. Tôi đọc những trang viết của chị, từng câu từng chữ rất thấm và tôi đã bật khóc đã khiến tôi thật sự xúc động bởi trái tim của một người phụ nữ Ý dành cho những thân phận con người sống ở tận vùng sâu vùng xa, hẻo lánh. Nơi tận cùng của đất nước ở mảnh đất Hà Giang.

 Lặng lẽ những chuyến đi về giữa hai nước Việt Ý,  lặng lẽ tìm về nguồn cội rồi sống bằng lòng yêu thương hết mình mọi người mà không hề toan tính, để từ đó kết nối, chia sẻ cùng bạn đọc xa gần chỉ với một mong muốn duy nhất: lan tỏa tinh thần nhân văn, nhân ái và giá trị văn hóa giúp con người yêu thương, trân trọng nhau hơn. Chỉ chừng ấy thôi đã đủ giúp ta hiểu được vì sao giữa những ồn ào náo nhiệt  giữa thành phố Sài Gòn… chị Elena và anh  TVD vẫn lặng lẽ sống và lặng lẽ viết viết, lặng lẽ sáng tạo không ngừng đem đến cho văn chương những áng văn mới như mỗi ngày mới mà họ hiện diện trên quê hương của mình, để rồi họ đã trở thành những cái tên không còn lạ lẫm trong lòng bạn bè với bao tình thương mến.

 Và đây là phát hiện của tôi ạ!

            Và kính thưa các anh chị là khi nghĩ rằng sự trở về của anh Trương văn Dân và chị Elena ở Việt Nam để sống và viết…  đây là một sự trở về với khát vọng nguồn cội và kính thưa các anh chị là khi mà đọc thì tác phẩm “Gia đình, những nỗi đau ngọt ngào” thì tôi thật sự khâm phục bởi vì tôi thấy anh Trương văn Dân và ở chị Elena là một cuộc dấn thân, thật sự là dấn thân vì văn chương tôi đã phát khóc trong đêm khi tôi đọc  tản văn của anh Trương văn dân  viết trong “Tình yêu là hằng số cuộc đời ” giờ  tôi xin đọc lai một đoạn trong tập Milano Sài Gòn đang về hay sang?  Mà anh viết trong  năm 2011  Kể lại những khó khăn ban đầu khi du học: sống khắc nghiệt, thiếu thốn và nhận được sự động viên, hỗ trợ từ thầy cô và nhất  là từ chị:  “Tối hôm trước tôi đã nói với các cháu ra tiễn ở sân bay Tân sơn Nhất: “Chú (cậu) là người đàn ông may mắn, đi người đưa, đến người đón. Người khổ nhất là Elena, lúc nào cũng cô độc, thui thủi, việc gì cũng phải tự lo, thế mà luôn ân cần và vui vẻ, lúc nào cũng muốn mọi người xung quanh được chăm sóc một cách chu đáo.

Niềm vui của Elena là cho đi chứ không phải nhận lại.

Nhiều lúc tôi nghĩ là cô ta còn “nợ” tôi từ tiền kiếp. Và kiếp này “phải” trả.

Và cô ta đang sẵn lòng “trả nợ”.

Tự chấp nhận và biến mình thành “con nợ truyền kiếp”. Với niềm vui.”

 “Sống đời sống ở phương Tây mọi việc đều rõ ràng, sòng phẳng, thế nhưng lòng tôi luôn luôn canh cánh một món nợ. Nợ nước Ý. Nợ tình yêu của Elena, người con gái bốn mươi năm trước đã quen và yêu tôi hơn mọi thứ quý giá nhất trên đời. Một tình yêu hoàn toàn trong sáng, vô vụ lợi, không toan tính nhỏ nhen. nói thật lòng thì chúng tôi đã nợ cái tình yêu của nhau còn tôi nợ một người con gái gắn bó trước đó đã yêu tôi hơn mọi thứ trên đời, một tình yêu trong sáng, hoàn toàn vô vụ lợi. Tình yêu ấy chấp nhận mọi nghịch cảnh, không toan tính nhỏ nhen…   Nàng chấp nhận đến với tôi từ khi còn là một “công tử” ngu ngơ du học, đến những năm tháng khó khăn, sau 75, ở căn nhà không lò sưởi, mùa đông bên trong nhà còn lạnh hơn bên ngoài; Nàng chẳng rời tôi thời không tiền ăn sáng… nhịn đói ôm sách ra thư viện để được ấm thân, vừa học vừa mong đến giờ ăn ở quán cơm sinh viên (mensa). Nàng động viên, khuyến khích và cho tôi sức mạnh để vượt qua bao nỗi khó khăn, từ khi tốt nghiệp, việc làm tạm bợ bị bóc lột đến xương tuỷ vì không có quốc tịch, lương ba cọc ba đồng, cho đến lúc vươn lên, trở thành giám đốc kỹ thuật và trưởng phòng nghiên cứu phát triển dược thú y cho một công ty thuộc tập đoàn lớn ở nước Ý (Ferruzzi Group). ”

 Dạ. Kính thưa các anh các chị,

Hai anh chị Trương văn  Dân và chị Elena từng có thể chọn con đường giàu sang phú quý và sống sung túc ở nước ngoài, nhưng rồi họ đã tìm học và lựa chọn một con đường mà tôi gọi là dấn thân theo triết học hiện sinh.

Xin được trân trọng cảm ơn  vô cùng  chị  Elena đã theo anh Trương Văn Dân, về làm dâu ở đất nước Việt Nam, chị đã trở thành một công dân Việt Nam thực thụ và vì tấm lòng của chị nên tôi đã bay từ Hà Nội vào đây để chia sẻ để chị hôm nay….  Vâng tôi muốn được ôm chặt chị ạ! ( chạy đến ôm Elena. Mọi người  vỗ tay)

 Kính chúc sức khỏe anh các chị. Tôi thật vô cùng xúc  động vô cùng xúc  động  khi được nói về 2 tác phẩm của anh Dân và chị Elena.

2- Phát biểu của Pgs . Ts Trần Hoài Anh  

Tôi ngồi bên dưới và lắng nghe những điều mà giáo sư Cao Thị Hồng đã chia sẻ cũng là những điều mà tôi đã viết rất nhiều về về chị và anh Trương văn Dân trong  bài “ Từ sông Po đến sông Côn” về sự giao lưu giữa cái văn hóa  phương Đông và phương Tây trong các sáng tác của Elena.

       Và khi anh Trương Văn Dân từ Ý  gọi về cho Tôi, anh Trương Văn Dân có nói là sắp ra mắt 1 quyển sách  có tên  “Gia đình nỗi đau ngọt ngào”  có nội dung về  những câu chuyện về gia đình, tôi nói một cái đề tài rất hay và tôi có nói với anh là anh thêm cho tôi cái từ “những”, gia đình những nỗi đau ngọt ngào bởi vì cái nỗi đau đây không phải riêng gia đình Trương văn Dân mà cái nỗi đau ngọt ngào gia đình nó là mang tính phổ quát của cả một nhân loại bởi vì như tôi nói trong văn chương của Trương văn Dân và Elena nó có sự hòa trộn cả văn hóa phương đông và văn hóa phương tây.

…Và sắp tới đây tháng tư  năm nay  sẽ có một hội thảo về văn học của những người ở hải ngoại kỳ và các nhà văn Hải ngoại và những người nước ngoài viết văn thì tôi trộn các bài viết của tôi cùng với bài “từ sông Po đến sông Côn” để gửi cho hội thảo…      

Tôi có thể nói là chị Elena rất yêu văn hóa phương đông, chị yêu qua cuộc đời 50 năm sống cùng anh Trương văn Dân  và yêu qua cái ngôn ngữ anh  Dân, và yêu qua cái ngôn ngữ mà anh dành của cố nhạc sĩ Trịnh Công Sơn. Tôi nhớ một hôm chúng tôi đến nhà một người bạn để nghe lại nhạc xưa, hôm đó có cả anh Nguyên Minh của tập san văn học Quán Văn. 

Trong khi chúng tôi nghe với nhiều hoài niệm và cảm xúc thì chi Elena bỗng bật khóc.

Khi chúng tôi ngồi  nghe ca khúc da vàng do ca sĩ Khánh Ly hát , nghe lại những bài “hát trên những xác người” “tôi sẽ đi thăm” “nối vòng tay lớn” vân vân… thì chị khóc như một đứa trẻ con tôi tôi ngạc nhiên tôi ơi tại sao chị khóc chị nói là các  bài hát làm chị nhớ lắm, nhớ những ngày trước đã trôi qua quá nhanh khi anh đang là sinh viên nghèo chắc tôi nghĩ ngày xưa đi du học thì ảnh thì không nghèo đâu mà cũng là học rất giỏi hay là gia đình cũng khá giả có đi du học được ấy mới là nghèo nhưng mà từ bây giờ bạn nói là mình là một sinh viên nghèo khi qua đi học thì có những  năm tháng khó nhọc và cái tình yêu giữa 2 người bắt từ đó và anh đã mua cái máy casette  để cho chị nghe nhạc Trịnh Công Sơn mà anh đã mang theo khi ra xứ người. Có lẽ từ  những ngày đó, nghe  Khánh Ly hát nhạc Trịnh Công Sơn mà cái hồn phương Đông thấm vào trong con người chị.  

Mới đầu tôi thấy lạ lùng nhưng sau đó tôi hiểu rằng những giọt nước mắt đó nó nói lên tất cả để chúng ta thấy rằng vì sao anh Trương Văn Dân chọn cái cuốn sách của mình là “Gia đình những nỗi đau ngọt ngào” tôi nghĩ trong những nỗi đau ngọt ngào này có cả nước mắt của Elena khi nghe Trương Vân Dân mở nhạc Trịnh Công Sơn, có cả cái nỗi buồn của chị Elena khi mà mẹ anh Trương Văn Dân mất chị Elena mặc áo tang đứng bái  lại hay lạỵ  tạ những người khách đến viếng tang và có cả những cái lần chị về Tây Sơn, đứng bên cái  giếng ở Bảo tàng Quang  Trung mà tôi đã đọc và nghe anh Nguyên Minh nói là chị múc cái gàu nước ở cái giếng ở trên Tây Sơn uống vào vì chị tin rằng uống vào chỉ có thể hóa thành một nàng tiên sắc đẹp để về làm dâu theo cái truyền thuyết địa phương. Như vậy là phải có một cái gì đó nó thiêng liêng lắm thì người ta mới tin như vậy. Một người phương phương Tây phần lớn là họ lý trí hơn chúng ta chúng ta phương Đông chúng ta,  thế mà Elena có cả một chiều sâu tâm thức văn hóa tâm linh trong con người chị, và tôi tin  là trong quyển sách “Gia đình, những nỗi đau ngọt ngào” có một sự hòa hợp văn hóa sâu sắc.

Chị Elena đã theo bước chân của người chồng của mình về dấn thân tận hiến cho một cái vùng đất xa xôi và đối với chị nó như như như nhà thơ Chế lan Viên là Khi ta ở, chỉ là nơi đất ở. Khi ta đi đất đã hoá tâm hồn.

 Tôi muốn nhắc lại  một điều ấn tượng nhất trong tôi xoá hình ảnh chị Elena mặc một cái áo tang màu trắng đem chiếc khăn tang và thứ thay mặt gia đình để bái lạy những người đấy mà ví mẹ quá chung thân em vô cùng ngạc nhiên bởi vì cái hình ảnh đó thấy ở những người phụ nữ Việt Nam tóc đen mắt đen thì nó  có thể bình thường nhưng ở đây cả có ở một người con gái xứ xa tóc vàng mắt nâu và tôi quan sát tôi nhìn ngắm và như vậy thì thấy nó không chỉ thấm trong  văn chương của chị mà nó trở thành một hành động thực hành ngay trong đời sống.  mà không biết tại sao chị thì thực ra là có một cái tình cảm sâu lắng cứ vào những việc như vậy bởi vì thương chồng vẫn nghĩ đến yêu chồng chồng của chị như thế nào.

Thưa các anh chị

      Trong trường đại học văn hóa của tôi có một cái ngành học là ngành gia đình học và có bộ môn là môn văn hóa gia đình. Những câu chuyện của anh Trương Văn Dân tôi đã từng đưa vào trong bài giảng của sinh viên kể cả học viên cao học của mình về cái vấn đề sự kết hợp hài hòa giữ hai nền văn hóa Đông /Tây. Trong tác phẩm này tôi thấy có rất nhiều câu chuyện mà những câu chuyện đó cũng là sự kết hợp rất là sâu sắc giữa hai cái nền văn hóa đó. Cho nên tôi nghĩ cái tác phẩm này nó mang cái tính khái quát, mang cái tính phổ quát rất lớn.

Nó có cái tầm nhân loại bởi vì nó là một cái gia đình tế bào của xã hội. Lâu rồi cái buồn của chúng ta hoặc chính bản thân tôi, con tôi bây giờ nó lớn nó lấy vợ nó không thích ở với bố mẹ nó ra nó thuê nhà riêng và mỗi lần con về cháu về đối với ta một điều vui nhưng nó đi rồi thì là một khoảng lặng buồn lắm.

Ngày xưa mình ở với cha mẹ lớn rồi có con có cái cũng xung quanh có ông có bà. Còn bây giờ cái đó nó đã trở thành một hoàn cảnh khi con chúng ta nó không muốn ở với chúng ta.

Gia đình những nỗi đau ngọt ngào của Trương vân Dân nó đi vào trong tâm thức chúng ta từ những điều đó. Nếu chúng ta không có một cái việc dạy văn hóa, không có một sự thức nhận về văn hóa như cái cuốn gia đình những nỗi đau ngọt ngào thì đến một lúc nào đó chúng ta chỉ có những gia đình ly tâm chứ không có những cái gia đình đồng tâm, những gia đình tứ đại đồng đường như ngày xưa và đối với phương đông nó đang mất cái đó. Không biết các anh chị nghĩ sao  chứ tôi lo lắm mà khi tảng gia đình nó không được vững nền tảng xã hội nó có vững không? Đấy là cái điều mà tôi các anh chị ở đây. Những người chị tôi kính như chị Ngọc Anh, những người thầy… thì tôi nghĩ là ai cũng có cái nỗi lo nỗi lo đó. Cho nên tôi nghĩ rằng tác phẩm của anh Trương Văn Dân và chị ELena nó sẽ góp phần thức nhận cho chúng ta về ý nghĩa, về vai trò về cái tầm quan trọng về cái nghĩa nhân văn của cái đời sống gia đình. một vấn đề mà nếu chúng ta không báo động, không thức nhận thì nó sẽ mất dần và nó mất dần thì nó sẽ có những cái những cái rạn vỡ mà chúng ta không nghĩ đến.

          Cảm ơn anh Trương Văn Dân và chị Elena đã có một tác phẩm ghi lại cái giá trị lớn của cái đời sống nhân loại. Xin cảm ơn các anh chị đã lắng nghe sự chia sẻ của chúng tôi..

• Phát biểu của GS Nguyễn Đại Hoàng

Kính thưa quý vị, tôi và anh Trương Văn Dân với chị Elena giao du cũng gần 10 năm mà lâu lâu mới gặp một lần. Nhưng hôm nay tôi tiết lộ một đại bí mật giữa hai người này. Vì sao vậy? Elena tiếng ý có nghĩa là ánh sáng rực rỡ. Còn Trương Văn Dân thì chữ Dân có ba trong chữ Nho mà cái nghĩa của anh không phải là dân giả đại chúng mà là gì?

Không phải là dân  giã đại chúng đâu. Dân, tiếng Trương văn Dân có nghĩa là dân là một loại ngọc quý, có nghĩa là ánh sáng rực rỡ và  xin quý quý vị cho tràng pháo tay trước. ( tiếng vỗ tay)

Cái điều này là tất cả những gì mà tôi biết những năm đầu tiên anh Trương Văn Dân và tôi cũng là người có gốc Bình Định sau đó mới vào miền Nam. Tôi biết ảnh nhiều nhưng anh … có lẽ ít biết về  tôi.

Về Cuốn sách HẠT BỤI LÊNH ĐÊNH này nếu quý vị biết quý vị sẽ rất là thương anh Trương Văn Dân.

Mình mặc dù mình nói là tác phẩm của Elena có tựa là hạt bụi lênh đênh nhưng mà tôi dám chắc là quý vị ít biết rằng cái nguyên gốc tiếng Ý đó có nghĩa là SỐNG KHÔNG CỘI RỄ. Nếu mà nếu mà dịch cái từ đó ra thì sẽ rất khó hiểu. Thế thì anh Trương Văn Dân đã mất “gần mấy tháng?” mới tìm được cái tựa đề là Hạt Bụi Lên Đênh. Xin quý vị cho tràng pháo tay vì quá hay.

Nhưng mà bây giờ đi sâu vào văn của Elena thì rất là nhiều nhà phê bình ví dụ như là giáo sư Trần Hoài Anh hay là tiến sĩ Nguyên Cẩn đều đã nói,  nhưng mà tôi phát hiện một điều khác nữa. Tại vì tôi mới đọc 4 tháng nay tôi đọc mới hạt Bụi Lênh Đênh và tất cả tác phẩm của Elena được sự dịch lại của Trương Văn Dân.

Xin xin quý vị ơi, quý vị có biết rằng Trương Văn Dân bản thân là một nhà thơ hay không? Thí dụ như tác phẩm của nhà của nhà thơ nhà thơ Brazil Mario de Andrade. Bài thơ Tâm hồn tôi đang vội ở trên mạng có tất cả là 27 bài thơ dịch nhưng không bài nào hay bằng bài dịch của Trương Văn Dân. Mà muốn dịch thơ thì phải là một nhà thơ.

Xin quý vị cho một tràng pháo tay. ( tiếng vỗ tay)

          Bởi vì cái tính chất thơ đó thành ra văn của Elena khi qua diễn dịch của Trương văn Dân trở thành một cái tác phẩm HAY VÀ THUẦN VIỆT.

 Điểm đặc biệt của văn Elena là gì? Độc thoại và Tự thoại.

Cái lối văn này để lại những khoảng trống tư duy cho người đọc, và để lại những khoảng trống im lặng. Mà im lặng là gì vậy? Lodmone (?)  có nói rằng sự cái màu sắc để lại trong tôi những cái bóng tối của sự im lặng.

Ở trong văn của Elena sự im lặng và tư duy rất là nhiều.

Nhiều bạn đọc nói, cũng giống như anh Nguyên Cẩn có nhận định ở trong văn của Elena rất là nhiều chi tiết nhưng mà quý vị cũng biết rằng á cũng như á nhiều chi tiết nhưng mà giản dị và minh bạch mà nhà văn  Paustovsky, một nhà văn viết truyện ngắn nổi tiếng của Nga đã từng nói rằng không khí càng trong ánh sáng càng rực rỡ.

Văn càng minh bạch thì cái văn chương càng minh bạch á thì nó đến trái tim người càng dữ dội. Đó là đặc tính của văn Elena. Xin được cho tràng pháo tay.

Nhiều người phê bình văn của Elena dường như là rất là nhiều chi tiết nhưng mà chi tiết giống như Hemingway đã nói cái chi tiết của một cái truyện ngắn làm nên cái tính nhân văn rất sâu.       

Và điểm thứ tư tôi muốn nói đây tôi rất là tâm đắc một một nhận định sắc sảo, và nói rất hùng biện của giáo sư Trần Hoài  Anh khi ông nói trong cái văn của Elena có tinh thần phương Đông.

Bởi vậy khi mà cô Hân Lê mời tôi đi giữ cái hội nghị của của nhà văn Nguyễn Minh Ngọc và tặng tôi cái cuốn là “Hồ nước mùa xuân” và trước đó tôi đọc của Elena hai cái này nó rất khác, một bên nó tạo nên một cái cái cảm giác rất là đau buồn bức xúc bâng khuâng còn tất cả truyện ngắn của Elena, đều đưa chúng ta đến một cái niềm nhẹ nhàng và ánh sáng.

Xin kính thưa quý vị, tôi đọc tác phẩm thứ tám của hai anh chị thì có lẽ  không thể gọi là vợ chồng được nữa rồi. Họ yêu nhau vậy nên được gọi là đôi tình nhân.

Và cuối cùng tôi muốn nói thêm về cái tập “Vàng Gieo Tâm Thức” của nhà văn Phạm Ngọc Dũ. Vàng gieo tâm thức, Nếu mà chúng ta đọc sơ sơ, chúng ta tưởng là vàng chỉ có một nghĩa mà khi đọc kỹ mới biết rằng đó là màu vàng buồn nữa. Ở trong đó nó chứa đựng nhiều tâm sự lắm.

Tuy tôi làm công tác văn chương thiệt, nhưng mà tôi cũng giống như anh Trương Văn Dân á có một cái nghề khác để sống.

Thành ra hôm nay xin CHÚC MỪNG TÁC PHẨM THỨ TÁM CỦA PHẠM NGỌC DŨ. Tác phẩm của Elena. Nhưng mà điều quan trọng hơn hết á, tôi xin cảm ơn tất cả những người có mặt hôm nay.

Và tôi tới đây tôi mới thấy tôi chưa phải là người già nhất. Mặc dù tôi bảy mấy rồi phải không? Nhưng mà tôi chưa phải là mấy chưa phải là già.

Bảy mấy chớ mấy!

Ờ đúng rồi. Tôi chưa thấy chưa già nhất mấy đâ. có những ông cao hơn tôi nữa. Nhưng mà cái điều quan trọng hôm tôi xin chia sẻ tôi xin chúc mừng tất cả các bạn văn nghệ sĩ ở mặt hôm nay.

Người ta nói con người được quyết định bởi sinh mệnh. Sinh là cái phần vật chất này còn mệnh là phần vô hình nhưng mà những thi sĩ văn nghệ sĩ là những người cái mệnh đã được văn chương phù trợ tuổi thọ cao hơn bình thường khoảng 15% nên mình nghe và…  sướng quá. 

Tôi có một hệ thống phòng khám để tôi khám bệnh nhưng mà bằng cấp cao nhất của tôi lại là về văn chương nhưng mà văn chương của tôi cũng giống như văn chương của Elena, Trương Văn Dân là sự im lặng, một đời luôn.

Tôi yêu đương tới 40 tuổi mới chịu lập gia đình.

Nhưng mà trong lòng tôi á cái trái tim này nè, nó dành cho đất nước con người Việt Nam. Khi mà tôi nghe giáo sư  Cao Thị Hồng hay là Trần Hoài Anh phát biểu tôi mới thấy trong cái giọng nói ấy văn phong ấy tràn đầy cái sự yêu nước yêu đời yêu văn tự mà về mặt kinh tế nếu văn hóa không còn… hồi xưa cái nhà văn anh … (?) ông nói rằng còn văn tự là còn bí quyết để ra khỏi ngục tù của chiến tranh của ngục tù của cuộc đời.

Và tôi rất là mừng khi trong ngày hôm nay ở tại nơi này vẫn còn những trái tim nóng như thế này. Xin cảm ơn quý vị.

nhà văn Nga … có nói rằng sự cái màu xanh để lại trong tôi cái bóng tối của sự im lặng ở trong khu vườn.

Phạm Ngọc Dũ   Ghi chép ngày 30.3.2025.

[Ký Ức Chống Lại Sự Hấp Thụ của Lịch Sử]

Mỗi cuối tuần, nếu không có việc gì đặc biệt, tôi thường gặp anh Lê Lạc Giao bên ly cà phê quen thuộc. Chúng tôi ít khi nói trực tiếp về cuốn sách anh đang viết. Câu chuyện thường có tính tản mạn. Anh thường kể về một người bạn vừa mất, một bài thơ cũ bất chợt được nhắc lại, kỷ niệm ở Sài Gòn trước 1975, một lần trò chuyện với Nguyễn Lương Vỵ, một bài thơ tình của  Du Tử Lê, rồi từ đó mới lan sang những điều khác. Nhiều năm qua, tôi vẫn có cảm giác những cuốn sách của Lê Lạc Giao cũng được hình thành theo cách ấy. Chúng lớn dần lên từ những con người, những cuộc gặp gỡ, những ký ức tưởng như rất riêng tư nhưng bằng cách nào đó lại chạm vào một phần ký ức rộng hơn của cả một thế hệ.

Khi đọc Tổ Quốc Trăm Năm, tôi có cảm giác gần gũi như gặp lại một dòng chảy đã hiện diện từ rất lâu trong văn nghiệp của anh. Tôi từng bắt gặp nó trong Có Một Thời Nhân Chứng, trong Nụ Cười Buồn Mùa Hè, trong Dòng Đời. Những cuốn sách ấy khác nhau về nhân vật, khác nhau về bối cảnh, về thời gian, nhưng vẫn có một điều gì đó âm thầm nối chúng lại với nhau. Nhiều năm trước tôi nghĩ điều ấy nằm ở chiến tranh. Sau này tôi nghĩ nó nằm ở thân phận. Đọc Tổ Quốc Trăm Năm, tôi không còn chắc nữa. Có những lúc ngồi với cuốn sách, tôi cảm thấy mình đang đứng trước những khuôn mặt hơn là trước những ý niệm.

Có cả một kệ sách đã hình thành quanh giai đoạn này: những năm tháng tù cải tạo sau 1975, những cuộc chuyển trại trong đêm, những năm dài ở các trại miền Bắc. Trong số đó có những cuốn ghi lại hệ thống, phơi bày cơ chế, muốn lịch sử biết điều gì đã xảy ra; có những cuốn đi sâu vào tâm lý chịu đựng, nhìn người tù như chứng nhân của chính mình; cũng có những cuốn muốn lịch sử hóa một giai đoạn chưa được ghi chép đầy đủ, muốn đưa những năm tháng ấy vào hồ sơ. Tổ Quốc Trăm Năm ra đời muộn, đi giữa các vùng ấy nhưng vẫn giữ một dáng riêng. Những trang sách về những đêm chuyển trại, về tiếng giọng Nghệ An khô khốc của cán bộ giám thị, về những buổi thuyết trình chính trị lặp đi lặp lại như đĩa hát mòn kim, đều hiện diện rất rõ. Tuy vậy, sức sống của cuốn sách nằm nhiều hơn ở những người đang sống trong hệ thống đó: cụ thể, không thể thay thế, không tan hết vào vai trò mà lịch sử gán cho họ. Đình ngồi dưới gốc bã đậu mỗi chiều nhìn về hướng Sài Gòn là Đình, người đàn ông ấy, với nỗi ngóng chờ ấy, trong chiều tà ấy. Ba Răng vàng nói với những tù nhân mới: “Gọi tôi là anh Ba cho tiện,” vì đó là cách một người cụ thể, trong một tình huống cụ thể, chọn cách nói với những người khác. Nghiệp chen lên tai Hảo nói nhỏ về tin chuyển trại, vì đó là điều Nghiệp đã làm, một lần, vào buổi chiều đó.

Tôi bị ám ảnh đoạn Hảo nhận ổ bánh mì sau nhiều năm ngoài Bắc. Lê Lạc Giao viết: “Anh chăm chú nhìn nó như gặp lại người thân bấy lâu xa cách của mình.” Tôi đánh dấu vào mép trang rồi đọc tiếp. Mấy hôm sau mở sách ra, mắt tôi lại dừng đúng chỗ ấy. Có điều gì đó xảy ra trong khoảnh khắc đó mà tôi muốn nói cho rõ hơn. Một ổ bánh mì vốn là chuyện rất nhỏ. Trong bảy trăm trang sách còn biết bao chuyện lớn hơn. Thế nhưng chính chi tiết này lại ở lại lâu nhất — ở lại trong trang sách sau khi tôi đã đọc qua, rồi ở lại trong ký ức tôi sau khi đã gấp sách lại. Và chính cái cách nó ở lại ấy là điều tôi muốn gọi bằng nhan đề bài viết này.

Lịch sử không giữ lại ổ bánh mì theo cách mà văn chương giữ lại nó. Khi đi qua lịch sử, những chi tiết như thế thường được đặt vào những phạm vi rộng hơn: thiếu thốn vật chất thời hậu chiến, sự khác biệt văn hóa Nam Bắc, chấn thương tâm lý của người tù cải tạo. Những cách nhìn ấy đều có giá trị của chúng. Chúng giúp người đọc thấy được bối cảnh lớn hơn mà chi tiết đang nằm trong đó. Tuy vậy, càng nghĩ về đoạn văn này, tôi càng thấy có một điều gì đó vẫn còn ở bên ngoài những phạm vi ấy. Đó là cái nhìn của Hảo khi nhìn ổ bánh mì. Cái nhìn của người đàn ông cụ thể này, vào buổi chiều cụ thể, sau những năm tháng mà chỉ riêng anh đã sống qua.

Khi mắt tôi dừng lại ở đoạn ấy lần thứ hai —không chủ đích — tôi bắt đầu nghĩ đến một khả năng khác. Có thể ký ức người đọc cũng vận hành theo một cách tương tự ký ức nhân vật. Hảo nhìn ổ bánh mì và nhận ra một điều gì đó vượt khỏi chính ổ bánh mì. Tôi đọc câu văn ấy rồi quay lại với nó nhiều ngày sau. Cảm giác ấy khó giải thích. Giống như có một điểm nào đó trên trang sách giữ lại lực hút riêng của nó. Điều gì xảy ra trong quá trình ấy, tôi không chắc mình hiểu hết. Nhưng dường như có một thứ được truyền đi từ kinh nghiệm sống, qua câu văn, đến người đọc mà không cần đi ngang qua nhiều tầng giải thích.

Cũng như mùi hoa xoan trong buổi sáng đầu tiên trên đất Bắc, như hũ dưa cải được gửi từ quê nhà, như người cha già lặn lội đi thăm con sau nhiều năm xa cách:  Mỗi chi tiết đều mang một đời sống riêng. Khi đọc chúng, tôi thường có cảm giác mình đang đứng trước một điều gì đó rất khó thay thế. Chỉ cần dịch nó lên một tầng khái quát hơn, một phần nào đó của nó bắt đầu nhạt đi. Có lẽ vì vậy mà những chi tiết ấy vẫn còn ở lại rất lâu sau khi câu chuyện đã đi qua những trang khác.

Vì quen biết Lê Lạc Giao ngoài đời nên tôi đọc cuốn sách theo một cách khác. Tôi biết nhiều nhân vật trong sách không xuất hiện từ trí tưởng tượng đơn thuần. Phía sau họ thường có một con người thật, một cuộc đời thật, một cuộc gặp thật nào đó. Điều ấy tạo cho tác phẩm một sức nặng riêng. Khi đọc, tôi nhiều lần có cảm giác người viết đang mang theo ký ức của những người đã từng ngồi trước mặt mình kể chuyện. Họ không hiện ra như tư liệu. Họ hiện ra như những con người mà sự hiện diện của họ đã để lại một món nợ ký ức nào đó trong người kể.

Những diễn giải về chiến tranh Việt Nam và hậu chiến sẽ tiếp tục thay đổi. Mỗi thế hệ sẽ đọc lại giai đoạn này theo ngữ cảnh mới. Những cách gọi tên, những đánh giá chính trị rồi cũng sẽ thay đổi. Nhưng có những thứ không thể thay đổi được bởi bất kỳ diễn giải nào, vì chúng tồn tại ở một tầng trước khi diễn giải đặt tên. Đình ngồi dưới gốc bã đậu nhìn về hướng Sài Gòn không cần ai diễn giải để tồn tại. Hảo nghe giọng Nghệ An khô khốc và hình dung ra một cái gì đó khô cằn, quắt queo trong đầu; chi tiết ấy tự mang theo sức nặng của nó. Ba Răng vàng cảnh báo nhóm tù mới về việc liên lạc với nhau, vào buổi trưa đó, trên con đường xuống bếp. Câu nói ấy ở lại như dấu vết của một người, một giọng nói, một hoàn cảnh.

Chữ “hấp thụ” trong tiêu đề “Ký Ức chống lại sự hấp thụ của Lịch Sử” đến với tôi khá muộn, sau khi đọc xong sách nhiều ngày. Tôi dùng nó theo một nghĩa rất giản dị. Lịch sử cần khái quát hóa để có thể trở thành lịch sử. Nó cần những mô thức, những phạm trù, những đường nét lớn. Nhờ vậy mà người đọc có thể nhìn thấy cả một thời kỳ. Nhưng trong quá trình ấy, những gì chỉ xảy ra một lần, với một con người cụ thể, thường khó giữ nguyên hình dạng ban đầu của nó. Chúng không mất đi mà sống dưới một tên gọi rộng hơn chính mình.

Đó là di sản của Tổ Quốc Trăm Năm. Những con người được giữ lại trong tính cụ thể không thể thay thế của họ, trước khi lịch sử kịp đồng hóa họ vào một danh mục. Lê Lạc Giao viết về giai đoạn này như người đã ngồi nghe — một nhân chứng của một thời điêu linh nghe những người thật kể về những năm tháng thật, rồi cúi xuống nhặt lại từng chi tiết nhỏ trước khi chúng biến mất. Ông không cần lớn tiếng với lịch sử. Có lẽ chỉ cần giữ cho những chi tiết ấy chưa mất đi quá nhanh vào trường khái niệm cũng đã là một việc rất khó.

Bởi vậy, nếu phải nói điều gì làm Tổ Quốc Trăm Năm đứng riêng trong số rất nhiều tác phẩm viết về cùng một giai đoạn, tôi nghĩ câu trả lời không nằm ở tư liệu, ở quan điểm. Điều còn ở lại sau khi gấp sách — ít nhất đối với tôi — là cảm giác vừa gặp thêm vài con người mà lẽ ra mình đã không bao giờ có cơ hội gặp. Họ bước ra từ những trang sách với đầy đủ những vui buồn, chờ đợi, thương nhớ và giới hạn của một đời người. Rồi họ ở lại đâu đó trong ký ức người đọc — theo cách một ổ bánh mì ở lại, theo cách mắt người đọc dừng lại ở một trang sách mấy hôm sau mà không biết tại sao.

Tô Đăng Khoa

Ảnh (Tác Giả gởi)

Chiều đụt mưa anh nhìn rất vớ vẩn
Ngó vẩn vơ tìm một chỗ
ướt mèm
Nơi ướt nhẹp nhìn hoài mà chẳng thấy
Chốn mơ huyền mê mẩn nụ
hồng xiêm
.
Nên mẩn mê khiến chiều đi rất chậm
Ôi đời người quá bộ đến man di
Chả nhẽ mình ngồi im nơi bóng tối
Hay xâm lăng vào nguyệt thực tức thì
.
Để chứng nghiệm dù đời mưa hay nắng
Em xa xôi gần gũi đến chia lìa
Tay với hái một dung từ rất muộn
Thì nhập nhằng bến nọ nhớ bờ kia
.
Hãy cọ xát múi giờ mưng gai góc
Chiếc túi đen bầy rác cũ truy lùng
Một cọng tóc còn vướng mùi hư hảo
Ta nghinh nhau chiều nhạc ngựa tưng bừng
.
Mưa đụt anh đồng lõa tuồng vô dụng
Múa may chi rồi cũng đến điêu tàn
Em phơi phới tuồng kim kê độc lập *
Nắng huy hoàng từ bóng tối hở hang

•
h o à n g x u â n s ơ n
27 Juillet 26