10/01/2015
Lưu Na : CUỐI CÙNG

clip_image002

(Tưởng niệm Võ Phiến)

Sau gần 30 năm sống và đọc ở phố Bolsa, lần đầu tiên tôi đến dự một buổi ra mắt sách. Đó là buổi ra mắt sách cuối cùng của nhà văn Võ Phiến, tác phẩm Cuối Cùng.

Võ Phiến 2009 đã yếu và chậm, nét mặt hiền hòa, hồn nhiên, và đôn hậu như một bác nông dân. Thật khó tưởng tượng những hàng chữ tinh quái sâu sắc duyên dáng đã tuôn ra từ con người có khuôn mặt ấy. Trên bục bạn bè chữ nghĩa góp lời, nơi hàng ghế đầu ông bà ngồi bên nhau thầm lặng và quấn quít như một đôi chim sáo. Có lúc tôi tự hỏi không biết ông có nghe gì không những lời phát biểu ấy, và trong suốt buổi ra mắt sách tôi cũng không nhớ ông đã góp lời gì. Bấy nhiêu trang sách đã cống hiến cho đời, đọc mờ cả mắt, ông có cần nói gì thêm?

Tôi mua cuốn sách đầu tiên của Võ Phiến năm 1986, Tùy Bút 1, đọc vài trang đã mỉm cười. Càng đọc càng cười. Những lời viết rõ ràng nghiêm trang _ tác giả chỉ thủng thỉnh nhẹ nhàng, tôi càng cười dữ. Đêm nằm đọc bài “Chửi” cười rung cả giường. Những năm 80’s dân Việt tỵ nạn còn ít, sách báo còn thưa thớt, người lưu lạc đói quê hương thì càng đói chữ mà bắt được Võ Phiến như vậy, quí hơn vàng. Tôi cần mẫn đọc quảng cáo sách mới, nhà Văn Nghệ in cuốn nào tôi bê về cuốn đó. Tôi mê Võ Phiến.

Bởi đằng sau những lời lan man cà kê ấy là cả một óc nhận xét sắc sảo, lý luận chặt chẽ, và kiến thức dồi dào. Võ Phiến lan man rất hay, cái mà thời nay chúng ta gọi là “tám,” dẫn dắt từ đầu bài một điều bâng quơ gì đó thì vài trăm chữ sau, một vài trang sách in sau, đã đi đến một thực tại của xã hội (uống coke, nước ngọt… thay vì chén chè vối của Hạt Bọt Trà, cái dao bào của người miền Nam), của ngôn ngữ, của thói quen, của sự sống. Bắt Trẻ Đồng Xanh, Chiếc Áo Dài, Của Mắm và Người, Gắn Gùa và Gụ, Đạo và Đời… hầu như không có hạng mục nào của đời sống mà Võ Phiến không đụng tới. Văn chương chữ nghĩa ư? Đã có những tiểu luận về tình hình văn học, tiểu thuyết ngắn dài, ngôn ngữ tiểu thuyết, cách viết thời nay, vân vân. Không lạ khi giới viết lách cũng như giới thưởng ngoạn đồng loạt khen Tạp Bút/Tạp Luận Võ Phiến.

Nhưng Võ Phiến không chỉ hay trong viết lách lan man không không. Những truyện ngắn/dài của Võ Phiến cũng thường rất độc đáo. Độc đáo ở nhân vật. Trải bao nhiêu năm, đọc bao nhiêu tác giả, tôi vẫn nhớ chị Lộc, nhớ ông Bốn thôi, ông Ba thê đồng thời. Tôi nhớ cô Bạch của Thương Hoài Ngàn Năm, cô gì đó bị chồng tát những cái tát chắc nịch quả quyết mà vẫn trở về với “chàng” vì ngoài chàng ra còn có ai tát nàng vững vàng như thế!!! Nếu không mẫn cảm ai có thể hiểu được giọt nước mắt của cô Bạch mười mấy tuổi ngồi rửa chén nơi cầu ao hát mãi câu hát “thương hoài ngàn năm” càng hát nước mắt càng ràn rụa, ai thấy được cảm nhận của cô gái trong Thác Đổ Sau Nhà_ nhớ từng nét mặt thái độ của người đàn ông khi xưa có lần chung đụng.

Cô đơn ư, bóng dáng Thục đi một mình ngang qua quãng đồng trống cô quạnh giữa một trưa nắng miền quê, hay những đụn khói cuối làng, hay một bầu trời sáng một buổi tình cờ bước lên đồi cao… Với Võ Phiến, những cảm giác đơn sơ mờ nhạt, những suy nghĩ mông lung không dạng hình đều có một chỗ đứng, và là một chỗ lưu lại lòng mình cho đến mãi về sau. Đọc Võ Phiến tôi cứ thấy mình đọc miết theo những suy nghĩ nhận xét, những chi tiết tình tiết rất chi li mà không chán, không hề muốn dở trang sau để biết kết cuộc.

Võ Phiến đi nhiều? Biết nhiều? Đọc nhiều? Nghĩ nhiều? Những điều đó có thể đúng có thể sai, rất quan trọng mà cũng sẽ không quan trọng gì cả nếu nhà văn không có tác phẩm hay chỉ có 1 tác phẩm. Nếu so số lượng và đề tài, thì có lẽ trước 1975 Võ Phiến có nhiều tác phẩm hơn. Nhưng gây sôi nổi trong văn nghiệp có lẽ là bộ Văn Học Miền Nam (HMNVHMN), viết những năm 1991-1995 khi đã ra nước ngoài.

Văn Học Miền Nam bắt đầu với cuốn tổng quan điểm lại tình hình sinh hoạt văn học miền Nam 1954-1975, sách báo, in ấn, tác giả và độc giả, bối cảnh và văn học của từng thời kỳ. Theo sau cuốn tổng quan là nhiều cuốn nhỏ với nhận định và tác giả phân theo từng bộ môn Ký, Bút, Kịch, Thơ, Truyện ngắn, Truyện dài… Nếu xem đó là một công trình giới thiệu, nhận định, và phê bình văn học của miền Nam thì đó là một công trình còn thiếu sót về dữ liệu và thiếu chuyên môn về văn học, học thuật; những điều đó đã được chính tác giả tự cáo và nhiều tác giả khác bàn bạc chỉ ra. Nhưng tôi cho rằng không vì những khiếm khuyết đó mà bộ Văn Học Miền Nam không có giá trị.

Về mặt dữ liệu, cho đến năm 1991 sách đã in của văn học miền Nam còn sót lại được bao nhiêu cuốn, nhớ được bao nhiêu tác giả, lưu trữ ở những nơi nào? Hỏi như vậy để biết công sưu tập, biên soạn, và trí nhớ của Võ Phiến. Bảng mục lục là một dàn bài vững chắc, dễ dàng cho việc tra cứu và bổ túc mai sau, Văn Học Miền Nam của Võ Phiến là nỗ lực đầu tiên tạo dựng lại bộ mặt của văn học miền Nam đã bị chính quyền cộng sản cố công hủy diệt. Với tuổi thiếu niên khi cộng sản chiếm miền Nam, tôi chưa hề biết bộ mặt văn học ấy và chính nhờ công trình của Võ Phiến mà bước lưu lạc tôi tìm lại được một phần của quê hương đã mất, không đáng quí sao?

Bàn về giá trị văn học, cho dẫu VNMN chưa đủ tầm là một công trình “giới thiệu và phê bình văn học,” nó vẫn có giá trị đóng góp nhất định về mặt tài liệu và văn chương: đó là những bút ký văn học nho nhỏ, ghi nhận riêng của Võ Phiến về tác giả, tác phẩm. Đứng trên những thiếu sót khiếm khuyết đã được chỉ ra, 20 năm sau vẫn chưa có bộ văn học nào hoàn chỉnh hơn để thay thế. Hai mươi năm sau đọc lại không chỉ bộ VHMN mà còn là toàn bộ những gì Võ Phiến đã viết, tôi vẫn thấy mình thích đọc, trong khi có những tác phẩm phê bình văn học công phu của các tác giả khác không kéo được tôi cho tới cuối sách. Tôi nợ Võ Phiến cái đọc của mình.

Thời gian khẳng định giá trị của tác phẩm, nhưng thời gian cũng hủy diệt tác giả. Võ Phiến vẫn hóm hỉnh cợt đùa khi bạn ghé thăm, vẫn cười toác hoác khi có điều ưng ý, nhưng cuối cùng rồi tất cả chúng ta cũng phải giã biệt nhau. Hình ảnh đôi chim sáo thầm lặng quấn quít nơi buổi ra mắt sách, thắm thiết ân cần nơi tư gia, nay là bức tranh uyên ương lẻ bóng.

Cuối Cùng. Võ Phiến.

clip_image004

clip_image006

clip_image008

(Ảnh trong bài của tác giả)

Lưu Na

09/30/2015

 

 

 

©T.Vấn 2015