Viết thêm của tác giả :

Như thường lệ hàng năm, các em sinh viên của Hội Sinh Viên Việt Nam trường đại học WSU ( Wichita State University ) đều cố gắng thực hiện một giai phẩm để mừng Xuân dân tộc. Giữa bao âu lo của những thế hệ đi trước về sự sống còn của ngôn ngữ mẹ đẻ trên xứ người nơi thế hệ tiếp nối, thì việc làm ấy của các em sinh viên WSU là một cố gắng thật lớn lao. Nó không đơn thuần chỉ mang ý nghĩa một tờ báo xuân của một hội Sinh Viên, mà còn là một dấu hiệu rất đáng khích lệ cho nỗ lực giữ gìn sự sống của tiếng mẹ nơi những người sinh trưởng trên xứ người vẫn không quên nguồn cội, với một ý thức mạnh mẽ rằng tiếng mẹ chính là chiếc chìa khóa mở toang mọi cánh cửa đất nước ( Việt Nam ) trong tương lai.Có lẽ, phải ghi nhận đến nỗ lực đầy uy tín của vị Giáo Sư người Việt Nam duy nhất của WSU, và là vị thầy hướng dẫn của hội SVVN/WSU từ mấy chục năm nay, giáo sư Trần Anh.

Và cũng như thường lệ hàng năm, các em xin tôi một bài viết. Lần này, các em nhấn mạnh đến ý nghĩa mùa xuân mà tờ báo khiêm tốn của các em chọn làm chủ đề. Và mùa xuân ấy, không đơn giản là cành mai, chiếc bánh chưng, quả dưa hấu đỏ. Các em muốn một cái nhìn vượt lên trên những ước lệ ấy, và đồng thời, cũng phải đủ tâm và đủ tầm cho một thực tại mang đầy tính đặc thù của các cộng đồng người Việt hải ngọai ở khắp nơi trên thế giới.
Tôi chọn bài viết này, trong số nhiều bài viết về Xuân rải rác từ nhiều năm nay, gởi đến các em, vì tính thời sự trong đó vẫn còn nguyên kể từ ngày bài viết được giới thiệu. Những vấn đề muôn thuở, không biết đến bao giờ mới tìm được một lối giải quyết, vừa lòng vừa dạ mọi người. Với tuổi trẻ, chúng ta chỉ cần đặt vấn đề. Chính các em, sẽ tìm ra một giải pháp cho riêng thế hệ các em. Giải pháp ấy, có thể làm vừa lòng, và cũng có thể làm phiền lòng những bậc cha anh¸nhưng, đó là lựa chọn của họ, cho thế hệ của họ, với những cách nhìn và nhiệm vụ khác, phù hợp với thời đại của chính họ.

Thiết tưởng, chúng ta chỉ nên đứng nép mình sau cánh gà sân khấu. Thời của chúng ta đã hết. Hãy nhường tiền đình cuộc sống cho những thế hệ hôm nay.

T.Vấn
Xuân Canh Dần 2010

Nước Non Ngàn Dặm – Ảnh : Lê bá Đương

Nghiêng vai trút hết đời dang dở

Để lúc xuân tàn bớt tiếc thương

( Ngọc Phi )

1.

Có lẽ, cái thời khắc những người tha hương hay vọng tưởng về quê nhà nhất là thời khắc cuối năm, khi âm hưởng cuộc chuẩn bị đón xuân mới náo nức rộn rã từ nửa vòng quay trái đất bên kia theo đường truyền internet, đường điện thọai viễn liên quốc tế ( nay đã rất rẻ chỉ còn vài xu một phút gọi ) làm xao xuyến tấm lòng kẻ không may mắn được cùng với thân nhân ruột thịt đốt nén nhang đầu năm cầu cho gia đạo an hòa, quanh năm đủ ăn , đủ mặc.

Giàu cũng như nghèo, sang cũng như hèn, cả năm chỉ có 3 ngày tết để gia đình xum họp, vui vầy, xóa bỏ mọi buồn phiền của năm cũ. Rồi sau đó lại lăn xả vào cuộc tranh sống , bon chen khắp nẻo mưu sinh, mong cho ngày tết năm tới chóng đến để lại được một lần nữa xum vầy.

Trong cái xao xuyến ấy, cộng thêm với tâm trạng của người xa quê hương mười mấy năm chưa được ăn cái tết quê nhà, tôi để lòng mình chùng xuống khi nghe lại một bài hát khá cũ.

. . . . .

Mẹ hay chăng mùa Xuân vui đã sang
Mẹ hay chăng khổ đau xưa đã chìm
Mẹ thấy chăng phố vui chân người về
Mẹ thấy chăng thôn xóm rực đèn treo
Nụ cười bỗng tươi trên môi đã khô cằn
Mẹ mừng thấy con xa xôi đã quay về
Mẹ mừng mái tranh từ bao năm quạnh vắng
Đã có thêm người thân
. . . . . . . . . . .

( Rước Xuân Về Nhà – Nhật Ngân )

Bài hát viết về những ngày tháng xa xưa, khi cuộc chiến tranh tưởng như vừa chấm dứt, khi những cuộc chia ly tưởng chừng như đã vĩnh viễn trở thành quá khứ, khi những nỗi đau tưởng chừng như chỉ còn trong cơn ác mộng sau giấc ngủ trưa muộn màng. Mẹ hay chăng khổ đau xưa đã chìm .Mẹ thấy chăng phố vui chân người về . Nhưng không phải như vậy. Từ bấy đến nay bao nhiêu mùa Xuân vui đã sang, nhưng những điều mà bài hát muốn kể lể hình như vẫn còn nguyên vẹn đó . Những oan nghiệt sau khi tiếng súng chấm dứt vẫn còn ám ảnh tâm tư những người một thời chôn vùi tuổi trẻ của mình trong những trại tập trung dựng nên bởi chính những đồng bào của mình nay ở bên phía kẻ thắng trận, những người đã từng liều chết rời bỏ đất nước ra đi để mong tim cái sống trong cái chết , những người đã thề chỉ trở về khi đất nước hòan tòan được tự do, dân chủ và không còn bóng người cộng sản chễm chệ trên ngôi vị kẻ trị vì.

Hàng năm, trong lúc ở quê nhà rộn rã chuẩn bị đón mùa xuân truyền thống, thì ở những mảnh đất xa quê hương hàng trăm ngàn người Việt nam cũng xôn xao chuẩn bị hành trang về nước hưởng tết với gia đình.  Mẹ thấy chăng phố vui chân người về . Mẹ mừng thấy con xa xôi đã quay về. Người ta trở về quê hương vào lúc năm cùng tháng tận là một sự việc thật bình thường. Cũng hệt như những người trong gia đình buổi sáng túa ra đi làm , đi học , đến  cuối ngày trở về nhà tắm rửa, ăn uống , nghỉ ngơi . Nhưng oan nghiệt cứ kéo theo những oan nghiệt cho một dân tộc đã từng quá khổ đau vì chiến tranh , vì xung đột ý thức hệ, vì những cách biệt không thể hàn gắn giữa bên này và bên kia bờ biển Thái bình dương. Cả hai bên đều khóac cho cuộc trở về ấy những ý nghĩa rất  xa lạ với tâm tư của người đang háo hức được gặp lại cha mẹ, anh chị em , con cháu sau một thời gian cách biệt. Những quan niệm thiển cận, độc ác ấy chỉ làm sâu thêm hố ngăn cách vốn đã rất sâu giữa người Việt trong và ngòai nước. Cuộc phân ly nào rồi cũng sẽ phải có ngày hội ngộ. Qúa khứ và những nỗi đau tuy không thể một sớm một chiều rũ bỏ, những cũng không phải là thực tế nếu người ta để cho quá khứ và những nỗi đau làm hư mất hiện tại, càng thiếu công bằng nếu để chúng làm hư mất đi cả tương lai. Mặt khác, việc trở về của người Việt tha hương không hề mang ý nghĩa thừa nhận một chế độ vẫn còn bám víu vào những ảo tưởng một thời để biện minh cho sự độc tài tòan trị của mình. Trong chiến tranh, giữa tên bay đạn nổ, người ta bị buộc phải chọn bên để đi theo.Thậm chí, có người còn bị buộc phải chọn cả hai bên, như người dân ở những vùng xôi đậu, sáng Quốc chiều Cộng.  Đó là điều không ai chối cãi, vì đó là vấn đề của sống và chết. Nhưng ngày nay, chiến tranh không còn nữa, hiểu theo nghĩa không còn máu đổ thịt rơi, một sự lựa chọn nào đó không nhất thiết phải mang nhãn hiệu cộng sản hay quốc gia theo như ý nghĩa thông thường nữa. Nếu trong chiến tranh, người ta đã phải hy sinh nhiều thứ, trong đó có cả tình cảm riêng tư, gia đình của mình , thì ngày nay, hơn 30 năm sau ngày cuộc chiến chấm dứt , nỗi lòng của người con xa nhà phải được trân trọng trong ý nghĩa tốt đẹp nhất của nó. Hãy nghe lại câu hát cũ. Mẹ mừng thấy con xa xôi đã quay về. Mà lại là quay về trong cái thời khắc tuyệt vời nhất của một năm để rước xuân vào nhà.

2.

Không phải đợi tới năm cùng tháng tận, khi những nụ hoa xuân vừa chúm chím ngòai ngõ, kẻ tha hương mới nghĩ đến trở về. Tâm tư hướng vọng quê nhà ấy thấp thóang trong  từng giờ làm việc phụ trội trong ngày, trong tuần, mong có được chút đồng tiền dư dả gởi về giúp đỡ người thân, gởi về giúp những kẻ mồ côi, tật nguyền, những người đồng bào kém may mắn hơn mình. Không chỉ tâm tư hướng về quê nhà, có người đã chọn lựa cụ thể con đường của mình trở về quê hương. Đúng hay Sai, ai là người có thể phán xét ? Mỗi người, trong tư thế của mình , có cách thế riêng để trở về. Như lời một nữ ca sĩ nổi tiếng của miền Nam trước đây, ra đi từ những ngày đầu 1975, nay về đứng trên những bục sân khấu quê nhà trước sự ủng hộ nhiệt tình của khán gỉa. Với người nghệ sĩ, như nàng danh ca của 40 năm sân khấu, đem nghệ thuật phục vụ đồng bào là điều nhất thiết phải Đúng . Họ nhìn thấy chân lý lóng lánh trên những khuôn mặt thỏa mãn của khán gỉa khi thưởng thức thứ nghệ thuật hảo hạng mà họ đã hết lòng phục vụ. Họ thấy hạnh phúc và hãnh diện vì khỏang cách sâu thẳm kẻ trong nước người ngòai nước đã không ngăn cản được họ đến với đồng bào mình cũng như không ngăn cản được đồng bào trong nước đến với người nghệ sĩ sinh sống ngòai đất nước. Nhưng vẫn có những người nghệ sĩ chọn cho mình con đường khác. Họ chỉ hát khi được đứng giữa bầu trời cao lồng lộng, không có những rào chắn của kiểm duyệt, giấy phép, những con mắt cú vọ của giới chức văn hóa thông tin . Với họ,  quê hương là nơi mà con chim nó có thể hót khi muốn hót, có thể dấu mỏ nằm ngủ khi không có hứng thú cất tiếng líu lo. Ít nhất, người nghệ sĩ sinh sống ngòai đất nước đã có được sự lựa chọn ấy.

Nếu người ta không thể lấy một thứ khuôn thước nhất định nào đó để phán xét việc ra đi hay trở về của  người nghệ sĩ trình diễn, vốn là giới thường hay gây ồn ào trên bề mặt của dư luận, thì cách thế nhận định sự kiện những người già nua, tuổi tác lặng lẽ quay trở về sinh sống ở quê hương trong những năm tháng cuối đời lại càng khó khăn và phức tạp hơn. Đã hết rồi cái thời người ta có thể buông một câu kết tội ngắn gọn mà không sợ lương tâm cắn rứt hay tự xấu hổ với chính mình. Đã đành là nguyên nhân khiến bao người liều mình bỏ nước ra đi vẫn còn đó, tức là những kẻ mang danh nghĩa cộng sản vẫn còn ngự trị , nay trở về tức là chính mình phủ nhận cái lý do mình bỏ nước ra đi ngày nào. Nhưng quê hương cũng là quê hương của mình, nơi ấy có mồ mả cha ông , có căn nhà tổ tiên bao năm hương khói và khi phải nhắm mắt nằm xuống, chẳng ai muốn thui thủi một mình lạnh lẽo nơi xứ lạ quê người, quanh năm hiu hắt không chút khói của nhang, chút ấm của nến. Người già nào mà không sợ hãi sự cô đơn, sợ hãi khỏang cách khó vượt của hàng rào ngôn ngữ và cái vắng lặng của căn nhà thênh thang trong một ngày điển hình : con đi làm , cháu đi học, ngó ra hàng xóm chung quanh chỉ thấy rặt những bãi tuyết trắng xóa không một bóng người qua lại, mà nếu có chăng, cũng không phải là người cùng chủng tộc để có thể vỗ vai bỗ bã đôi ba câu chuyện làm quà thân thiện. Hòan cảnh lịch sử của đất nước đã khiến những đời  người tan tác như bầy chim vỡ tổ, nay tìm lối quay về căn nhà xưa cũng là điều bình thường. Cái không bình thường chính là những lời bỉ thử ngoa ngắt của người bên này, những thái độ đãi bôi trơ trẽn của kẻ bên kia. Hai đối cực ấy chỉ biểu lộ thứ tâm địa hẹp hòi ( của bên này ) và trục lợi ( của bên kia ). Chúng chẳng giúp ích gì được cho nhân dân. Trái lại, chỉ làm dầy thêm những oan nghiệt lẽ ra có thể tránh được.

3.

Dịp Tết Bính Tuất năm 2006 , tôi đã ngỏanh nhìn “ Nước Non Ngàn dặm “ mà nghĩ chuyện trở về hay ra đi và  bùi ngùi tự hỏi :

“ Nước non ngàn dặm  . . . ra đi.

Nước non ngàn dặm  . . . trở về.

Cái hình ảnh nước non cách xa ngàn dặm ( thực ra thì còn xa hơn thế nữa ) ấy đã theo từng bước chân người Việt đi khắp mọi nẻo đường của thế giới.

Và mỗi năm, cứ vào khoảnh khắc thiêng liêng  năm cùng tháng tận , trên những chấm rất nhỏ ( nhưng rất chằng chịt ) của tấm bản đồ thế giới, hình ảnh nước non ngàn dặm lại hiện ra mồn một giữa bàn thờ nghi ngút khói hương  mừng đón giao thừa của từng gia đình, từng cộng đồng người Việt.

Ai dám bảo những hình ảnh quen thuộc ấy không phải là hình ảnh quê hương ? “

( Nước Non Ngàn Dặm . . . Ra Đi – T.Vấn – 26-01-2006 )

“ Nước non ngàn dặm ra đi “ cũng là tên một đỏan khúc trong trường ca Con Đường Cái Quan của nhạc sĩ Phạm Duy. Đỏan khúc này nói lên tâm trạng của nàng công chúa Huyền Trân vâng lệnh vua cha vào đất Chàm để làm vợ vua Chàm Chế Mân, đổi lại nước Việt được Chế Mân dâng hai Châu Ô và Châu Lý như là món quà sính lễ. Thân gái dặm trường, ra đi không biết đến ngày quy hồi cố hương, nhưng mỗi bước đi là mỗi bước ngỏanh lại , nhìn về mảnh quê nhà xa tít. Nhưng nàng vẫn hiểu rằng, đường thiên lý xa vời cũng đâu có dài bằng tấm lòng thương cha nhớ mẹ của đứa con vì nước phải ra đi :

Nước non ngàn dặm ra đi
Dù đường thiên lý xa vời
Dù tình cố lý chơi vơi
Cũng không dài bằng lòng thương mến người.

( Nước non ngàn dặm ra đi – Phạm Duy )

Những hệ lụy cay nghiệt của một giai đọan lịch sử đã khiến đất nước trở thành nước non ngàn dặm ra đi đối với hơn 3 triệu người Việt hiện đang sinh sống rải rác khắp nơi trên thế giới. Khỏang cách ấy không chỉ như ngàn dặm dài trên mỗi bước đi của công chúa Huyền Trân mà còn bao gồm  cả một đại dương mênh mông thăm thẳm. Nhưng dẫu vậy, cũng như nỗi lòng công chúa Huyền Trân trong lịch sử, tấm lòng thương nhớ cha mẹ anh em chốn quê nhà vẫn còn dài hơn cả bao dặm đường sông, đường biển, đường bộ, đường bay cộng chung cả khỏang cách của lòng người. Vì thế, mới có những cuộc trở về. Nhờ thế, chia ly đã lại trở thành hội ngộ. Từ nước non ngàn dặm ra đi đến nước non ngàn dặm trở về là một cuộc hành trình của những yếu tố cơ bản nhất tạo nên con người Việt Nam, con người của ca dao chiều chiều ra đứng ngõ sau, trông về quê mẹ ruột đau chín chiều . Tất cả ý nghĩa của ra đi và trở về chỉ đơn giản  như thế.

Nếu không thế thì làm sao giải thích được sự kiện “ mỗi năm, cứ vào khoảnh khắc thiêng liêng  năm cùng tháng tận , trên những chấm rất nhỏ ( nhưng rất chằng chịt ) của tấm bản đồ thế giới, hình ảnh nước non ngàn dặm lại hiện ra mồn một giữa bàn thờ nghi ngút khói hương  mừng đón giao thừa của từng gia đình, từng cộng đồng người Việt. “

Mọi lý lẽ tranh cãi chỉ tồn tại trên những trang giấy. Cây đời ngòai kia giữa lòng cuộc sống vẫn cứ xanh tươi như nó phải xanh tươi. Mặc cho những lời bỉ thử, mặc cho những luận điệu chính trị đãi bôi, mùa xuân đất nước vẫn cứ theo chu kỳ thời gian mà trở về.

Vậy thì  điều duy nhất nên làm lúc này là hãy rước  xuân vào nhà.

T.Vấn

26-01-2008

©T.Vấn 2008

1.

Nếu Chúa Giê-su, Thánh Mohammed và Đức Phật lại xuất hiện trên trần gian và làm người một lần nữa, thì liệu các vị ấy sẽ chọn là người theo chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội hay chủ nghĩa cộng sản ? Đó là đầu đề một bài tiểu luận mà người thầy gíao phụ trách môn kinh tế xã hội học một trường trung học ở thành phố nơi tôi ở đã đưa ra cho những học trò lớp 12 của mình. Một nam sinh đề nghị xin được thảo luận đề tài ấy dưới hình thức những bức vẽ có minh họa, thay vì chỉ dùng chữ viết như thông thường. Ông thầy ngạc nhiên, nhưng vẫn đồng ý, vì muốn được xem anh học trò vốn được xem là có khả năng vẽ ấy sẽ trình bày đề tài mang nặng tính chất kinh tế bằng cây bút vẽ như thế nào. Đến ngày nộp bài, thích thú với cách trình bày của anh học trò họa sĩ, ông thấy giáo yêu cầu anh thực hiện bài tiểu luận bằng hình vẽ ấy trên dãy tuờng bao chung quanh lớp học, đủ lớn để nhiều người cùng xem và thảo luận. Hơn một tuần lễ sau, công trình hòan thành. Người ta thấy 3 vị giáo chủ của 3 tôn gíao lớn nhất hòan cầu cùng đứng băn khoăn trước một lối vào có 3 cánh cửa. Một cánh cửa thì viết đầy những phương châm làm nên chủ nghĩa tư bản như : quyền tư hữu, kinh tế thị trường, cạnh tranh, lấy lợi nhuận làm động cơ tăng trưởng v…v. Một cánh cửa khác có những khẩu hiệu biểu trưng cho chủ nghĩa xã hội : kinh tế chỉ huy, quyền sở hữu tập thể . Cánh cửa còn lại ghi nguyên văn câu nói nổi tiếng của Karl Marx , ông tổ chủ nghĩa cộng sản : làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu . Trước 3 cánh cửa ấy là một mũi tên chỉ lối vào to tướng , với câu hỏi : Họ chọn cánh cửa nào ? ám chỉ 3 khuôn mặt trầm tư suy nghĩ với đầy những dấu hỏi của 3 vị gíao chủ.

Một cách khá bất ngờ, lối trình bày độc đáo của cậu học trò lớp 12 đã lôi cuốn được sự chú ý của nhiều người cả trong lẫn ngòai trường học . Tờ báo địa phương lớn nhất thành phố đã cử phóng viên đến lấy tin và đăng bài giới thiệu, với mục đích cổ vũ cho sự sáng tạo trong việc dậy và học các đề tài khô khan như môn kinh tế xã hội học ở trường trung học.

Lẽ tất nhiên, bức hình vẽ 3 vị giáo chủ với những góc cạnh quen thuộc khiến người xem dễ nhận ra cũng được chụp và đăng kèm theo với bài viết của phóng viên.

2.

Giáo chủ Hồi Giáo Mohammed lập ra tôn giáo với tôn chỉ không thờ phượng các ngẫu tượng cổ sơ, do đó, việc vẽ hình người được coi là có tội. Trong các đền thờ Hồi gíao không có hình vẽ hay tượng người, chỉ có những nét vẽ hình học và chữ viết. Việc trưng bày hình vẽ giáo chủ Mohammed , dù dưới bất cứ hình thức nào, đều bị những người theo Hồi gíao cho là phạm thượng, báng bổ. Hồi tháng 1 năm 2006, sự kiện một tờ báo ở Đan Mạch đăng hình biếm họa vị giáo chủ Mohammed , rồi một số báo chí ở Âu châu đã cho đăng lại những bức hình ấy , đã gây nên một biến cố nghiêm trọng. Quốc gia Hồi giáo Saudi Arabia triệu hồi đại sứ ở Đan Mạch về nước. Các tòa đại sứ của Đan Mạch, Na Uy ở Damacus, Beirut bị những người Hồi gíao cực đoan tấn công, đập phá, gây nhiều thiệt hại về vật chất. Không khí bạo động lan tràn sang cả Phi Luật tân, A Phú hãn, Nam Dương. Hàng chục người chết và hàng chục người khác bị thương trong những ngày sôi động ấy chỉ vì những bức vẽ biếm họa vị giáo chủ Hồi giáo. Nhiều vị lãnh đạo quốc gia và tôn giáo trên thế giới phải lên tiếng kêu gọi mọi người tự chế để tránh những hậu quả khó lường.

Cái tiền lệ đáng sợ ấy hẳn là đã ám ảnh tâm trí các người hữu trách của tờ báo lớn nhất thành phố Wichita, Kansas, nên hai ngày sau khi cho đăng bài và hình vẽ có các vị giáo chủ tôn giáo , nhất là vị giáo chủ Mohammed của Hồi giáo, viên tổng biên tập tờ báo đã lên tiếng trình bày những căn nguyên khiến ông đã quyết định cho đăng bài viết và bức hình nói trên. Theo ông, quyết định ấy, dựa trên việc xem xét sự kiện nhiều người Hồi giáo cho rằng miêu tả giáo chủ của họ bằng hình ảnh là một hành vi báng bổ tôn giáo. Sau khi tham khảo ý kiến với nhiều cộng sự viên, ông quyết định cho chạy nguyên vẹn bức hình . Trước hết, theo ông, bức hình ấy là thích hợp ( germane) , không hàm ý nào khác ngòai nội dung như đầu đề bài tiểu luận đã gợi đến. Mặt khác, bài tường thuật rất gọn ghẽ, sâu sắc , không đơn giản chỉ là khen ngợi tài vẽ của một học sinh mà còn cùng với bức hình vẽ, giúp độc gỉa hiểu rõ mục đích của câu chuyện được kể lại. Kế đến, cũng theo lời vị tổng biên tập, có những bài báo hay hình ảnh xuất hiện trên tờ báo mà nhiều độc giả cho rằng không nên cho đăng tải, hay đơn giản hơn, họ không thích xem hay không thích đọc. Và một quyết định dựa trên nỗi sợ hãi vì đi ngược lại ý thích của độc giả là một quyết định không thể coi là phù hợp. Cuối cùng, vị tổng biên tập hỏi ý kiến độc giả, nếu họ là người có quyền cho đăng hay không cho đăng bức hình ấy, họ sẽ quyết định như thế nào ?

3.

Tự do ngôn luận. Có lẽ đó là điều vị tổng biên tập tờ báo nói trên muốn nhấn mạnh trong việc thừa hành chức năng biên tập của mình , dù cho có những áp lực vô hình của độc giả. Đó là sức mạnh của nền báo chí tây phương, khiến họ trở nên một lực lượng đối trọng với chính quyền và là người dẫn đường cho quần chúng. Nhưng trong thế giới tòan cầu hóa ngày nay, cùng với sự đan ghép các nền văn hóa và thể chế chính trị, khái niệm tự do ngôn luận của tây phương đang bị thách thức. Khái niệm ấy đã phải tự điều chỉnh lại chính nó khi xảy ra vụ bạo động hai tháng đầu năm 2006 tại châu Âu với sự việc các bức tranh biếm họa giáo chủ Mohammed. Nước Mỹ, vốn quen với một tinh thần tự do phóng khóang từ mấy trăm năm nay, cũng đã phải xét lại khái niệm tự do gọi là tuyệt đối của mình, trước hết là ở các cơ quan truyền thông báo chí. Mỗi nền văn hóa, mỗi tôn giáo, mỗi quốc gia với lịch sử riêng biệt của mình, đều có một giới hạn riêng cho quyền tự do ngôn luận, tự do tư tưởng. Vấn đề là tinh thần trách nhiệm trong việc thực thi quyền tự do ấy, để không xúc phạm đến bất cứ một người nào, một tổ chức nào, một tôn giáo nào, dù là vô tình hay cố ý.

Mặt khác, cần phân biệt một sự phẫn nộ chính đáng ( nếu bị xúc phạm ) và thái độ quá khích, hễ không thích hay không đồng ý là phản đối, thậm chí, sử dụng đến cả các phương thức bạo lực để đối phó với người được coi là có hành vi xúc phạm. Thế giới đã đầy dẫy những hành động nhân danh kẻ bị xúc phạm đi xúc phạm người khác, nhân danh kẻ bị áp bức , bị đối xử bất công để đi áp bức, đè nén người khác, nhân danh hòa bình để đi gây chiến tranh chết chóc cho quốc gia khác . Người ta đã quá chú trọng đến biểu tượng, đến độ không hiểu được rằng biểu tượng dù có đặc thù đến thế nào, thì biểu tượng vẫn không thể thay thế hòan tòan cho lý tưởng, cho niềm tin, cho sự tồn tại vật chất một khái niệm linh thiêng. Và các thế hệ nối tiếp nhau chiến đấu và hy sinh là chiến đấu và hy sinh cho lý tưởng chứ không phải biểu tượng của lý tưởng, cho niềm tin tôn giáo chứ không phải cho biểu tượng của tôn giáo, cho sự tồn tại vật chất của những khái niệm linh thiêng ( như quốc gia, dân tộc ) chứ không phải những biểu tượng của sự tồn tại vật chất ấy.

4.

Gần đây, trong các tranh luận về vấn đề tự do trong sáng tạo văn hóa ở trong nước và hải ngọai, đã có dư luận đặt vấn đề những người làm văn hóa ở hải ngọai bị sức ép của cộng đồng khiến họ không hòan tòan được tự do như lẽ ra họ phải được hưởng vì họ đang sinh sống ở những xứ sở tự do dân chủ. Quả đúng là trước khi đặt bút xuống viết một điều gì, người viết phải cân nhắc, suy nghĩ chín chắn. Trước hết là do thái độ trách nhiệm với cộng đồng những người phải bỏ nước ra đi, họ có những niềm đau và những nỗi lòng cần được tôn trọng, không nên xúc phạm tới, không nên khơi dậy. Một người viết có trách nhiệm , phải nhìn thấy rõ điều đó để cẩn trọng hơn trong việc hành xử quyền tự do ngôn luận của mình. Đó không phải là sự sợ hãi, như nỗi sợ hãi của một người dân sống dưới chế độ độc tài trước bàn tay sắt của nhà cầm quyền, vì thực ra, ở hải ngọai không ai có thể làm được điều gì tổn hại đến ai, vì luật pháp nước sở tại sẽ mạnh tay can thiệp nếu có sự vi phạm. Một người viết có trách nhiệm còn cần phải có đảm lược để nói đúng điều cần nói, không để cho những cảm tính yêu ghét nhất thời chi phối . Và nhất là sự công bằng trong phán xét, vì tính cách đại chúng của các phương tiện truyền thông báo chí, nó sẽ đóng vai trò dẫn đường cho người đọc, người xem, người nghe . Người dẫn đường sai vì chủ quan, vì thiên lệch, sẽ dẫn cả một đám đông vào ngõ cụt, không lối thóat .

Nói thì dễ, nhưng thật không dễ dàng gì cho người trong cuộc khi phải lựa chọn.

Ngay đến viên tổng biên tập một tờ báo Mỹ, cũng đã phải đắn đo suy nghĩ, tham khảo ý kiến nhiều cộng sự trước khi quyết định cho đăng tải một bức hình . Chắc hẳn không phải vì quán tính tự kiểm duyệt, mà phần lớn đến từ sự quan tâm tới một cộng đồng tôn giáo, tuy chỉ là một nhóm nhỏ nếu so sánh với các cộng đồng khác ở địa phương. Đó chính là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm, và ý thức về tác động của việc mình làm đối với những người khác.

Và đó cũng chính là cốt lõi của mọi quyền tự do cho con người.

© T.Vấn 2008

Quê hương vời vợi, mờ đôi mắt . . .

( Ngọc Phi )

1.

Dịp lễ Giáng Sinh vừa qua, người bạn của tôi làm công tác giảng dạy ở một trường đại học bên Mỹ, có dịp ghé qua vài thành phố lớn ở miền Bắc Việt Nam như Hà Nội, Hải Phòng trong một chương trình hợp tác giáo dục. Nhận xét đầu tiên là chị chỉ cảm nhận được không khí Giáng sinh ở các cửa hàng mua sắm qua cách thức trang trí bắt chước theo Tây phương. Các siêu thị, các ngân hàng, tiệm ăn sang trọng đều có cây thông trang trí đầy mầu sắc dựng ngay lối ra vào, bên cạnh đó thỉnh thỏang lại xuất hiện công chúa Tuyết hoặc ông gìa Noel với trang phục đầy đủ từ mũ nón, giầy cho tới bộ trang phục đỏ chói dầy cộm. Nhưng, theo chị, cái không khí linh thiêng thường thấy trong những dịp lễ hội như thế này ở nước ngòai hòan tòan vắng bóng nơi đây.

Dưới con mắt chị, một người xa quê hương nhiều năm, những kiểu bắt chước như vậy thường chỉ gây cảm gíac xa lạ , trong khi lẽ ra nó phải gợi lên sự quen thuộc, ấm cúng, vì dù sao đây cũng là thành phố chị đã mở mắt chào đời.Thậm chí chị cũng cảm thấy nó không giống với hình ảnh Hà Nội, Hải Phòng mà chị có dịp được biết đến qua văn chương, qua thơ nhạc do chính người Hà Nội, Hải Phòng sáng tác. Một chi tiết lý thú khác nữa mà người bạn tôi kể lại với một giọng bùi ngùi là vị khoa trưởng trường đại học nơi chị có cơ hội tiếp xúc, đã nhận xét rằng giọng nói Hà Nội của chị còn chuẩn hơn cả người Hà Nội chính tông, dù chị đã rời nơi sinh nhau cắt rốn từ dạo 1954 , năm mà cả triệu người miền Bắc di cư vào Nam tránh nạn cộng sản, cộng thêm với hơn 25 năm sinh sống ngòai đất nước. Sự khác biệt khá ngạc nhiên ấy không chỉ ở giọng nói, mà còn ở cung cách ăn nói, giao tế, những cử chỉ biểu lộ trong khi mạn đàm. Chẳng trách gì nhiều người Hà Nội ngày xưa than thở rằng dân Hà Nội bây giờ không còn mấy người giữ được nét thanh lịch rất đặc trưng của người Hà Nội, tuy mang màu sắc phương Tây trong cách ăn mặc nhưng lại không làm mất đi cái cốt cách mang bề dày lịch sử một ngàn năm văn vật phảng phất trong từng bước đi, dáng đứng, nụ cười và những câu đối thọai văn vẻ. Có lẽ, như người bạn của tôi lạc lõng trên những đường phố quê hương một ngày cuối năm, chúng ta chỉ còn nhớ về Hà Nội năm xưa bằng câu thơ của Quang Dũng . Mắt trừng gởi mộng qua biên giới. Đêm mơ Hà Nội dáng kiều thơm. ( Tây Tiến ).

Nhân câu chuyện của người bạn kể về Hà Nội, một trong hai thành phố lớn và có tốc độ phát triển nhanh nhất ở Việt Nam, tôi lại nhớ đến một câu chuyện khác về Hà Nội, do một gíao sư xã hội học người Mỹ kể lại , khi ông ghé thăm Hà Nội hồi giữa năm ngóai.

Ông kể rằng, có hôm ông đi trên đường phố Hà Nội, gặp một nhóm nữ sinh trong đồng phục đi học. Một cô gái trong nhóm cất tiếng vui vẻ chào ông bằng Anh ngữ “ Hi, See you later !”. Có lẽ, cô gái muốn thực tập tiếng Anh của mình khi nhận ra khách bộ hành là người Mỹ. Vị gíao sư xã hội học chợt cay đắng nhận ra rằng, trước đây, người Mỹ không hề được đón chào bằng một cung cách thân thiện như thế ở Việt nam, nhất là thành phố Hà Nội. Cuộc chiến tranh ở xứ sở này đã lôi kéo người Mỹ dính líu vào nó trong khỏang thời gian gần 10 năm, với 58 ngàn lính Mỹ tử trận, để rồi cuộc xung đột ấy đã kết thúc với phần thua về phía người Mỹ.

Như một mỉa mai của lịch sử, ba thập niên trước, người Mỹ đã thua trong cuộc xung đột quân sự, nhưng ngày nay họ đã thắng trong cuộc xung đội văn hóa. Vị giáo sư nhìn thấy những sản phẩm mang đặc thù Mỹ như phim ảnh, âm nhạc, phong cách ăn mặc đang thống lĩnh thị trường Việt nam, trong khi đó những gì liên quan đến Trung quốc hay Nga , vốn gần gủi Việt Nam hơn các quốc gia tư bản, kể cả về địa lý lẫn ý thức hệ, đã không có dấu ấn nào đáng kể , nhất là về lãnh vực nghệ thuật và ngôn ngữ. Người Việt nam hiện nay mơ đến việc đi du lịch những thành phố Los Angeles, New York của Mỹ , chứ không phải Beijing của Trung quốc hay Moscow của Nga.

Việc Việt nam được chấp thuận cho gia nhập tổ chức thương mại thế giới ( WTO) đã giúp đấy mạnh hơn tốc độ phát triển của xứ sở này. Các nhóm đầu tư nước ngòai đang háo hức thăm dò thị trường về nhiều lãnh vực , tiếp tay cải tạo hình ảnh một quốc gia kiệt quệ vì chiến tranh nay đang khoe khoang sẽ trở thành một trong những quốc gia ổn định và phát triển nhanh nhất châu Á. Dưới con mắt vị giáo sư người Mỹ, tuy dấu vết của sự nghèo khổ vẫn còn dễ dàng nhìn thấy ở cả nông thôn lẫn thành thị, nhưng cuộc sống người dân đã cải tiến vượt bậc. Ông nhìn thấy , nhiều năm trước, chiếc xe đạp là phương tiện giao thông phổ biến nhất trên những đường phố, nay chúng đã được thay thế bằng những chiếc xe gắn máy phun khói mù mịt khắp nơi. Xe hơi chưa xuất hiện nhiều, nhưng theo ông, rồi đây sẽ có rất nhiều xe hơi, kéo theo nạn ô nhiễm môi trường, một cái gía không thể tránh khỏi cho sự phát triển.

Vị giáo sư người Mỹ còn kể lại một chi tiết khác khá “ lý thú “ khi ông ghé Đà Nẵng, nơi mà tháng 3 năm 1965, những đơn vị lính Mỹ đầu tiên đã đổ bộ trên mảnh đất Việt Nam, và cũng do có nhiều đơn vị Mỹ trấn đóng ở đây, mà Đà Nẵng nhanh chóng trở thành thành phố “ hiện đại “ thứ hai sau Sài Gòn. Khi ông đang đi dạo trên đường phố Đà Nẵng một buổi chiều , có cô gái gái trẻ tinh nghịch đến vỗ vào cánh tay để trần của ông, rồi bỏ chạy với tiếng cười vang thích thú. Ông nghĩ rằng, có lẽ 40 năm trước, mẹ của cô gái tinh nghịch ấy cũng đã làm quen với một anh lính Thủy quân lục chiến Mỹ bằng một cung cách tương tự.

Câu chuyện cuộc thăm viếng Việt Nam của vị giáo sư xã hội học người Mỹ được ông kết thúc bằng một sự kiện mà ông , sau đó, đã tỏ ra hối tiếc. Trong khi ông đang uể ỏai vì nóng và bụi bậm giữa khu phố đông người ngay trung tâm Sài Gòn, một cô gái nhìn thấy cây viết chì màu vàng trên túi áo của ông, đã ngỏ ý xin ông cây viết ấy “ để dùng vào việc học “. Bất ngờ bởi sự đường đột của cô gái, và nhất là vẫn chưa tin lắm vào sự thân thiện của người Việt Nam với người Mỹ, vị giáo sư từ chối và vội vã bỏ đi. Ngay tức khắc, ông hối tiếc cho phản ứng của mình, nhưng cô gái đã biến mất giữa đám đông người qua lại. Ông tin rằng mình đã bỏ lỡ một cơ hội bằng vàng để giúp thúc đẩy nhanh hơn tiến trình thân thiện hóa quan hệ giữa hai quốc gia Việt Mỹ. Cô gái ấy có thể sẽ đem khoe với bạn bè, hàng xóm, thân nhân của mình rằng “ một người Mỹ rất dễ thương “ đã tặng cô cây bút chì nhỏ nhoi ấy.

2.

Cuộc sống của người dân trong nước đã thay đổi đáng kể trong thời gian 10 năm trở lại đây. Điều đó không có gì ngạc nhiên. Hơn 30 năm sau khi cuộc chiến chấm dứt, sự thay đổi ấy phải kể là chậm chạp . Lẽ ra, không phải đợi đến đầu thế kỷ 21, người ta mới ghi nhận được những thay đổi quan trọng trong mức sống của người dân trong nước. Đó là chưa kể một trong những nguyên nhân chính giúp cho sự thay đổi tốt đẹp ấy là số ngọai tệ hơn 4 tỷ Mỹ kim hàng năm ngừơi Việt hải ngọai gởi về giúp đỡ thân nhân. Những năm 1990s, nguồn ngọai tệ ấy đóng vai trò sống còn trong việc vực dậy một nền kinh tế suy thoái, xơ cứng , kiệt quệ trầm trọng vì giáo điều và chính sách triệt tiêu giai cấp vừa ngu xuẩn vừa không tưởng của nhà cầm quyền cộng sản. Chỉ đến khi ấy, họ mới mở mắt để thấy rằng phải đổi mới hay là mất quyền lãnh đạo . Bỏ qua một bên những hà khắc về chính trị vẫn còn ngự trị trong sinh họat đất nước, những cởi mở về kinh tế, về các lãnh vực sinh họat văn hóa xã hội đã thực sự góp phần tạo nên hình ảnh mà vị giáo sư xã hội học người Mỹ đã tai nghe mắt thấy nơi mảnh đất hơn 30 năm trước là nơi 58 ngàn chiến binh Mỹ bỏ mình. Đọc câu chuyện ông kể lại về cuộc viếng thăm đất nước Việt Nam của mình, tôi không khỏi có ý nghĩ ông giáo sư định dùng câu chuyện để xác định lại kẻ thắng người thua trong mối quan hệ giữa người Mỹ và người Việt, hay đúng hơn, trong quan hệ chính thức giữa nước Mỹ và nước Việt Nam ( cộng sản). Ông so sánh ảnh hưởng của văn hóa Mỹ trên cung cách sinh sống của người Việt trong nước hiện nay với ảnh hưởng của hai đồng minh quan trọng nhất của Việt Nam ( cộng sản ) trước đây trong cuộc chiến tranh quốc cộng, để nói về ưu thế của ngôn ngữ Mỹ ( tiếng Anh ), ưu thế của quần áo, đồ đạc tiêu dùng , của sản phẩm văn hóa như phim ảnh, âm nhạc v..v.. Và cũng giống như lối suy nghĩ của các chính phủ Mỹ , vị giáo sư đại học nghĩ đến việc “ cho “ một món quà vật chất ( như cây viết chì ) để chinh phục cảm tình của người dân các quốc gia nghèo hơn mình. Hơn 50 năm trước, từ những ngày theo cha mẹ bước chân xuống chiếc tàu há mồm di cư vào Nam, tôi đã thấy và vẫn còn nhớ hình ảnh những món đồ Mỹ viện trợ có in hình hai bàn tay đan chặt vào nhau theo nghĩa hữu nghị . Tôi không nhớ là mình có chạy theo một người Mỹ nào đó để nói “ OK salem “ rồi chìa tay nhận thỏi kẹo Mỹ hay không, cũng như tôi không chắc có cô gái Việt nào làm quen với lính Mỹ hơn 40 năm trước ở Đà Nẵng bằng cách đưa tay rờ vào người anh ta hay không, nhưng tôi vẫn có thể tin chắc một điều là anh lính Mỹ viễn chinh ngày nào, hay ông giáo sư đại học người Mỹ ( phản chiến hay không phản chiến ) bây giờ và nhiều các chính phủ Hoa Kỳ nối tiếp nhau từ Dân chủ cho tới Cộng Hòa đều có cùng một lối suy nghĩ khi cúi xuống nhìn các quốc gia đang phát triển.

3.

Cùng một khung cảnh trên đường phố, nhưng mỗi người sẽ nhìn bằng cặp mắt khác nhau, và tất nhiên, sẽ có những cảm nhận khác nhau. Người bạn của tôi, cũng làm công việc giảng dậy ở đại học như ông ông giáo sư xã hội học người Mỹ, cũng cùng xuất thân từ một mái trường ( đại học ) Mỹ, nhưng họ đã nhìn sự việc bằng những con mắt khác nhau. Cái khác nhau ấy hình như đến từ quá khứ của chính họ và cả cả quá khứ của đất nước họ.

Người bạn của tôi rời Hà Nội vì nạn cộng sản, rồi cũng vì nạn cộng sản chị lại phải bỏ quê hương một lần nữa để định cư ở ngòai đất nước. Chị có dịp trở về lại nơi chôn nhau cắt rốn, là để tìm lại những hình ảnh cũ. Nay những hình ảnh cũ không còn nữa, nhưng thay vào đó lại là sự mô phỏng rập khuôn những gì đã qúa quen thuộc với chị ở ngòai đất nước, nó không mang tầm vóc mà lẽ ra nó phải đạt tới từ lâu rồi, chứ không phải mãi lẹt đẹt ở giai đọan bắt chước, mô phỏng kệch cỡm như thế này. Người ta có thể mô phỏng, bắt chước hình dáng bên ngòai, nhưng người ta không thể “ bắt “ được cái hồn bên trong. Vì thế, người bạn của tôi không cảm được cái không khí linh thiêng của lễ hội giáng sinh những ngày đặt chân trở về quê hương . Điều mỉa mai nữa là chính chị, ngừơi xa quê hương lâu ngày, lại là người còn giữ được cái tinh túy của âm hưởng giọng nói Hà Nội, trong khi có thể có những người Hà Nội chính tông đã đánh mất .

Vị giáo sư người Mỹ, ghé thăm Việt nam như một người khách cỡi ngựa xem hoa, nhưng mang mặc cảm của cuộc chiến tranh hơn 30 năm trước. Qua những gì ông tai nghe mắt thấy, mặc cảm của ông với tư cách một người Mỹ bị xóa bỏ. Những đổi thay trong mọi lãnh vực quan trọng nhất của đời sống nơi đất nước này khiến ông vui lòng. Chúng mang đặc thù Mỹ trong mọi đường đi nước bước. Người dân Việt nam lại nhìn về người Mỹ như những anh khổng lồ giàu có, hào phóng, dễ thương. Ít nhất là ông giáo sư người Mỹ tin như vậy khi nhận lời chào thân thiện của cô gái trẻ với câu nói tiếng Anh bập bẹ. Sự tin tưởng dễ dãi đến độ ông nghĩ rằng, chỉ với cây viết chì nhỏ mọn làm quà là ông sẽ có thể chinh phục được mọi người.

Dù sao, đất nước cũng đã đổi thay, không còn ảm đạm như 30 năm trước, 20 năm hay 10 năm trước nữa. Cùng với sự phụ trợ đắc lực của các phương tiện khoa học kỹ thuật hiện đại, thế giới ngày càng tiến gần đến giai đọan tòan cầu hóa. Những giao lưu văn hóa, chính trị, xã hội, kinh tế xảy ra với tốc độ rất nhanh, khiến cho nhiều nền văn hóa đã không tự chuẩn bị kịp để đối phó với những thay đổi quan trọng, có khả năng làm lung lay đến tận nền tảng những nền văn hóa ấy, dù chúng đã được bồi đắp và gìn giữ từ nhiều ngàn năm. Trong dòng biến chuyển đầy ngọan mục ấy, nước Việt Nam không thể không bị lôi cuốn theo, dù chế độ chính trị vẫn là độc tài tòan trị . Trong ý nghĩa đó, tôi nhìn về đất nước với hy vọng về những đổi thay mang tính tích cực, dù chỉ là sự mô phỏng , dù mang đầy đặc thù Mỹ trên mọi khía cạnh của cuộc sống, nhưng như thế vẫn còn hơn là cứ trì trệ, lẹt đẹt mãi .

Tháng 1-2008

© T.Vấn 2008