Nguyên Sa qua nét vẽ Tạ Tỵ và Nguyên Khai

“Tôi thích được giới thiệu bằng cách đọc lên một bài thơ Nguyên Sa,” nhiều người vẫn nhắc câu nói ấy của nhà thơ Nguyên Sa khi ông còn tại thế.⁽¹⁾ Tôi tin là ông cũng muốn được tưởng nhớ bằng cách ấy, đọc lên một bài thơ Nguyên Sa, sau ngày ông rời bỏ cõi đời này.

Giữ hộ anh màu áo lụa Hà Đông

Gần đây, trong những lúc nói chuyện với nhóm bạn yêu thơ phú, tôi hay đặt câu hỏi, “Nếu chọn để đọc lên một bài thơ của Nguyên Sa, anh/chị sẽ đọc bài nào?” và ghi nhận được đôi điều thú vị từ những câu trả lời. Thứ nhất, những bài được chọn đều là thơ tình và hầu hết nằm trong thi tập Thơ Nguyên Sa đầu tiên (sau này gọi là Thơ Nguyên Sa, Tập Một). Thứ hai, nhiều người chọn giống nhau một bài thơ. Thứ ba, có người không nhớ tên bài thơ, nói “Tôi chọn bài gì có câu thơ Hãy biến cuộc đời thành những tối tân hôn”. Thứ tư, bài thơ được chọn nhiều nhất là bài “Áo lụa Hà Đông”.

Cuộc “trắc nghiệm” này cho thấy không người yêu thơ nào mà không biết ít nhất một bài thơ hoặc câu thơ nào của Nguyên Sa. Không ngạc nhiên khi “Áo lụa Hà Đông” là bài thơ được yêu chuộng nhất. Những người chọn bài thơ này bật ra ngay tên bài thơ trong lúc người chọn bài khác thường do dự, ngần ngừ ít giây. “Áo lụa Hà Đông” là bài thơ quen thuộc nhất với người yêu thơ Nguyên Sa, nằm ngay trên trang thơ đầu của thi tập Thơ Nguyên Sa, Sáng Tạo xuất bản năm 1958. Bài thơ nằm im lìm trong thi tập, đến năm 1969 được gắn cho đôi cánh nhạc, từ dạng “tĩnh” chuyển sang “động”, bay ra khỏi trang thơ đến với người yêu nhạc (nhạc sĩ Ngô Thụy Miên phổ thành bài nhạc cùng tên). Bài nhạc phổ thơ được phổ biến rộng rãi, nhiều người hát nhiều người nghe, trình diễn trên những sân khấu ca nhạc. Trong các cuộc thi hoa hậu chẳng hạn, cứ đến tiết mục thi áo dài truyền thống là ban nhạc lại trổi lên bài “Áo lụa Hà Đông”. Bài thơ chuyển thể thành bài hát, câu thơ thành câu hát. Người nghe vừa nghe nhạc, vừa nghe thơ, tuy người nhạc sĩ không phổ trọn bài thơ. Có thể nói đây là bài thơ được “nghe” nhiều nhất của Nguyên Sa.

Khi đặt câu hỏi với các bạn mình, tôi cũng tự chọn cho mình một bài thơ nào của Nguyên Sa. “Áo lụa Hà Đông” không phải là bài thơ tôi chọn. Tôi nhớ, lần đầu lật qua những trang thơ của Thơ Nguyên Sa, tôi đã không dừng lại ở “Áo lụa Hà Đông”, hay chỉ dừng lại một chút ở câu thơ.

Anh vẫn nhớ em ngồi đây, tóc ngắn

mà mùa thu dài lắm ở chung quanh

Trong đầu tôi bật ra câu thơ của Vũ Thành, “nhà thơ của màu tím” một thuở nào.

Tóc em ngắn, mùa thu ngừng ở đó

Tay anh dài trên từng ngón bơ vơ

(Áo tím)

Hai bài thơ cùng nói về người yêu “mùa thu tóc ngắn”, cũng một giọng thơ, cũng “mắt nhìn vụng dại”, cũng “em chợt đến chợt đi”, cũng “yêu màu áo ấy vô cùng”. Thơ Nguyên Sa có mới hơn một chút với những “sám hối chạy trên môi”, “nhị hỷ của tâm hồn” hay

Linh hồn anh vội vã vẽ chân dung

Bày vội vã vào trong hồn mở cửa 

Những cô nữ sinh ngày ấy vẫn chuyền tay nhau, nắn nót chép tay những “Tuổi 13”, “Cần thiết”, “Tương tư”, “Tháng sáu trời mưa”… hơn là bài “Áo lụa Hà Đông”.

Không có anh lấy ai đưa em đi học về

Lấy ai viết thư cho em mang vào lớp học

Ai lau mắt cho em ngồi khóc

Ai đưa em đi chơi trong chiều mưa

(Cần thiết)

Tôi cũng vậy, cũng thích những bài thơ tình khác của Nguyên Sa hơn là “Áo lụa Hà Đông”, không rõ vì sao. Sau này tôi hiểu ra. Ông Nguyên Sa hẳn có nhiều kỷ niệm với “màu áo lụa Hà Đông” ấy, ông lặp lại đến hai lần “Anh vẫn yêu màu áo ấy vô cùng”, trong lúc tôi và nhiều người lại chẳng có dây mơ rễ má gì với áo lụa Hà Đông Hà Tây ấy cả. Chỉ những ai từng có thời kỳ sống ở Hà Nội, từng “xa Hà Nội năm lên mười tám khi vừa biết yêu” ⁽²⁾ may ra mới có chút tình với vạt áo lụa này. Nói “may ra” vì nhiều vị trong số này khi được hỏi đến cũng chẳng biết gì nhiều về món “đặc sản” của xứ Hà Đông ấy.

Nhà văn Hoàng Hải Thủy chào đời ở Hà Đông năm 1933, còn có bút danh là “Công tử Hà Đông”, vẫn tỏ ra sành sỏi nhiều giai thoại lý thú, từng thú nhận là “mù tịt” về cái khoản “lụa Hà Đông” này.

“Thi sĩ Nguyên Sa làm cho tỉnh Hà Ðông nổi tiếng khắp nước. Thị xã Hà Ðông không có gì đặc biệt… Vì ở quá gần Hà Nội, Hà Ðông bị Hà Nội đè bẹp, không chỉ bẹp mà là dẹp lép. Thị xã Hà Ðông bên hông Hà Nội không sao phát triển được.

Thị xã Hà Ðông không có gì đặc biệt, nhưng tỉnh Hà Ðông có Lụa Hà Ðông. Chỉ có tỉnh Hà Ðông mới có Lụa Hà Ðông, những tỉnh khác ở Bắc Kỳ không tỉnh nào có. Thi sĩ Nguyên Sa là người làm cho người Việt Nam cùng thời với ông, và những người Việt đến cõi đời này sau ông, biết đến cái gọi là ‘Lụa Hà Ðông’, biết cái Lụa Hà Ðông ấy được sản xuất ở tỉnh Hà Ðông…

Là ‘công tử Hà Ðông’ nhưng tôi lại mù tịt về chuyện Lụa Hà Ðông. Tôi không biết làng nào ở Hà Ðông dệt thứ Lụa nổi tiếng ấy. Tôi không biết nên không dám ba hoa gì về chuyện đó.”

(“Hà Đông bên hông Hà Nội”, https://hoanghaithuy.wordpress.com, 25/8/2011)

Thậm chí, nhiều nhà văn, nhà thơ miền Bắc cũng không mặn mà gì với món hàng nội hóa này. Nhà thơ Xuân Quỳnh chẳng hạn, sinh trưởng ở thị xã Hà Đông, tỉnh Hà Đông, có lắm bài thơ tình được yêu chuộng, cũng không hề có lấy bài thơ, câu thơ nào viết về địa danh Hà Đông và mặt hàng tơ lụa truyền thống này.

Họa chăng chỉ có ở trong những câu ca dao thuở xưa về vải vóc, lụa là.

Chiếu Nga Sơn, gạch Bát Tràng

Vải tơ Nam Định, lụa hàng Hà Đông

Hoặc

Em về Vạn Phúc cùng anh
Áo lụa em mặc thêm thanh vẻ người

Làng lụa Vạn Phúc hay làng lụa Hà Đông thuộc thị xã Hà Đông, Hà Nội, là một làng “chuyên trị” nghề dệt lụa tơ tằm từ ngàn năm trước, nổi tiếng với những khung cửi, những lụa, là, gấm, vóc, vân, the. Chuyện trồng dâu, nuôi tằm là chuyện ngày xửa ngày xưa, thuở ruộng đồng còn bát ngát, mênh mông, chưa “quy hoạch” thành những đường phố đông đúc, chật chội như bây giờ. Mỏng, mềm, mịn, mát là “đặc trưng” của tấm lụa Hà Đông, chả trách “Nắng Sài Gòn anh đi mà chợt mát”.

Người miền Bắc hẳn là phải cám ơn thi sĩ Nguyên Sa, người đã đưa Hà Đông, mảnh đất “không có gì đặc biệt” ấy vào thi ca, làm rạng danh một “Hà Đông bên hông Hà Nội”. Đồng thời, cũng tôn vinh một sản phẩm nội hóa gần như mai một thành món “hàng độc” rất đáng tự hào của “miền Bắc ta”. “Áo lụa Hà Đông” mềm mại, dịu dàng của miền Bắc không giống như “Sư tử Hà Đông” đanh đá, dữ dằn ở bên Tàu. “Áo lụa Hà Đông” trong thơ Nguyên Sa lung linh tỏa sáng.

Em không nói đã nghe lừng giai điệu

Em chưa nhìn mà đã rộng trời xanh

Có một chữ trong câu thơ trên nhiều phiên bản, nhiều “ngâm sĩ” vẫn hay nhầm lẫn. Chữ “lừng”, không phải “từng”. Lừng khác với từng. Không phải từng âm thanh, từng nốt nhạc. “Lừng” có nghĩa vang rền. “Em không nói đã nghe lừng…”, không phải “nghe từng giai điệu”.

Bài thơ tám chữ, nhưng lại lọt vào hai câu thơ chín chữ.

Gặp hai hôm (thành) nhị hỷ của tâm hồn…

Anh (đã) trông lên bằng đôi mắt chung tình

Lần tái bản sau cùng (Thơ Nguyên Sa toàn tập), chữ “đã” được lấy ra để trả câu thơ về tám chữ.  Thiếu chữ vần “trắc” ấy, câu thơ mất sức nâng, chìm xuống, nhịp thơ chông chênh.

Dù có thế nào, dù yêu hay không yêu tấm áo lụa Hà Đông, đấy vẫn là bài thơ Nguyên Sa được nhắc tên nhiều nhất. Bài thơ như gắn liền tên người thi sĩ. Áo lụa Hà Đông-Nguyên Sa, hay Nguyên Sa-Áo lụa Hà Đông.

Sài Gòn gối đầu trên cánh tay

Tranh: họa sĩ Duy Liêm

Miền Nam có nhiều thi sĩ, nhiều người làm thơ hay, nhưng lại có rất ít bài thơ về Sài Gòn, về “thủ đô văn hóa Việt Nam”, cách gọi của nhà văn Mai Thảo. Trong khi ấy, Hà Nội mà những văn nghệ sĩ bỏ lại sau lưng khi rời bỏ miền Bắc vào Nam lại được nhắc tên trong nhiều bài thơ với nỗi nhớ nhung, luyến tiếc.

Kể ra cũng bất công và thiệt thòi cho Sài Gòn. Lẽ nào người ta lại quên đi cái mình đang có mà ôm lòng tiếc nhớ mãi những gì đã mất tăm.

Nhiều văn nghệ sĩ, sau ngày định cư ở miền Nam tự do vẫn “chúng ta đi mang theo quê hương” miền Bắc.

Hà Nội yêu, anh vẫn yêu muốn khóc

Mấy chục năm, xa đến mấy nghìn năm…

Hà Nội yêu, vẫn y nguyên tưởng nhớ
Nên nghìn năm vẫn ngỡ mới hôm qua

Những câu thơ ấy ở trong bài thơ “Yêu em, Hà Nội” của Hoàng Anh Tuấn.

“Yêu em, Hà Nội”, nghe tha thiết quá! Giá mà đổi được thành “Yêu em, Sài Gòn”, thành “Sài Gòn yêu, anh vẫn yêu muốn khóc” nghe càng tha thiết hơn và người Sài Gòn hẳn cũng… muốn khóc theo. Vẫn y nguyên tưởng nhớ, vẫn không làm sao quên, nhà thơ kể ra vanh vách “Hà Nội 36 phố phường”. Hàng dọc hàng ngang, không sót hàng nào.

Em Hà Nội hàng Đường trong giọng nói
Để hàng Bông êm ái lót cơn mơ…
Ôi hàng Ngang tội nghiệp mối tình đầu
Anh hờn giận mơ hàng Buồm lãng tử
Hàng Vôi đó nồng nàn trong ngây ngất
Ý hàng Đào chín mọng trái môi chia
Xin hàng Than rực cháy lửa đam mê
Khi quấn quít trong ái ân Hà Nội

(“Bài thơ Hà Nội”, Hoàng Anh Tuấn) 

Những câu thơ thật là đẹp, trong khi Sài Gòn chẳng có được “hàng” nào để sánh đôi tình Bắc duyên Nam với Hà Nội, nhiều lắm chỉ có ít vần thơ trong bài Học Thuộc Lòng trên trang sách giáo khoa bậc Tiểu học.

Sài Gòn có bến Chương Dương
Có dinh Độc Lập, có đường Tự Do
Phường Chợ Quán, khóm Cầu Kho
Bến xe Lục Tỉnh, con đò Thủ Thiêm

(“Sài Gòn”, Bảo Vân)

Thật may một điều, người Sài Gòn còn có Nguyên Sa. Sớm nhận ra những thiệt thòi, bất công ấy, sau những “Giữ hộ anh màu áo lụa Hà Đông”, những “Mai anh về giữa bến sông Seine” nhà thơ đã đền cho Sài Gòn một bài thơ khác, bài thơ thổ lộ tình yêu với một “Sài Gòn gối đầu trên cánh tay”. Có đi Tây đi Tàu, đi xa đi gần gì rồi cũng quay về với “Tám phố Sài Gòn”.

Bài thơ, theo lời kể của nhà thơ trong tập Hồi Ký, được gửi cho tạp chí Văn, số Xuân Ất Tỵ năm 1965 theo “đơn đặt hàng” của Chủ nhiệm tạp chí này, muốn có một bài thơ Xuân.

Sao gọi là “Tám phố Sài Gòn”? Nhà thơ lấy ở đâu ra con số ấy? Trước và sau Nguyên Sa không thấy ai gọi Sài Gòn cách ấy cả. Nhà thơ cũng không có lời giải thích nào khi còn sinh tiền và cũng không ai chịu hỏi han cho ra lẽ nên bây giờ chỉ có đoán già đoán non, không giải mã nổi, hoặc muốn hiểu sao thì hiểu. Đọc suốt bài thơ, tìm quanh quất thấy có mỗi con phố Bonard, còn lại chỉ phất phơ những “Sài Gòn nắng hay Sài Gòn mưa”, “Sài Gòn cười đôi môi rất tròn”…

Cũng không lạ, câu, chữ trong thơ Nguyên Sa lắm khi “khó đoán”, nửa hư nửa thực một cách có dụng ý, có lúc lại như đùa nghịch, tung hứng với chữ nghĩa.

Không thấy phố xá nào cả, “tám phố” ấy nhiều phần là tám khổ thơ của bài thơ bảy chữ. Giá mà gọi “Tám miếng Sài Gòn” chẳng hạn, người đọc không phải khó đoán. Tám “miếng thơ” ấy, miếng nào cũng đậm chất Sài Gòn.

Sài Gòn trong thơ Nguyên Sa hóa thân làm người em gái Sài Gòn, làm cô nữ sinh trẻ trung, duyên dáng và thanh lịch.

Sài Gòn phóng solex rất nhanh
Đôi tay hoàng yến ngủ trong gants

Một Sài Gòn mơ màng và quyến rũ.

Sài Gòn gối đầu trên cánh tay…

Đôi mắt trông vời theo ánh trăng

Một Sài Gòn tình tứ và gợi cảm.

Cánh tay tà áo sát vòng eo…

Vành môi nghiêng cánh xuống phân vân

Kể ra không hết, “tám phố” chứ đâu phải ít. Sài Gòn những tà áo màu lất phất trong gió chiều, Sài Gòn lượn xe trên đường phố dài, Sài Gòn ngoan hiền học bài trong thư viện, Sài Gòn những cơn mưa bóng mây, Sài Gòn dạo phố lớn Bonard, Sài Gòn âu yếm gọi nhau bằng “cưng”… Sài Gòn như không thể Sài Gòn hơn.

Sài Gòn không khoác lác, không khoe mã. Sài Gòn có sao nói vậy. Bài thơ chỉ vài nét phác, như bức ký họa nhưng thật sinh động. Gọi “phố Sài Gòn” cũng được, gọi “người Sài Gòn” cũng xong.

Sài Gòn trong thơ Nguyên Sa muôn màu muôn vẻ, tươi vui và đầy sức sống. Bài thơ không phải là thơ Xuân nhưng “tám phố Sài Gòn” ấy đủ mang về một mùa xuân.

Guốc cao gót nhỏ mây vào gót
Áo lụa trăng mềm bay xuống thơ

Câu thơ tôi thích nhất trong bài. Câu thơ đậm chất Nguyên Sa. Áo dài bồng bềnh như dải mây vương, như dải trăng thu huyền ảo. Chưa thấy ai tả vạt áo dài thướt tha trên đường phố như thế cả.

Tiếc một điều, “Tám phố Sài Gòn” ấy chỉ còn là những hoài niệm đẹp sau ngày Sài Gòn thay tên đổi chủ. Sài Gòn không tìm đâu thấy nữa. Sài Gòn đã xa như dĩ vãng.

“Bên thắng cuộc”, những người chủ mới đã làm mọi cách để Sài Gòn biến mất, để xóa sạch mọi dấu vết của Sài Gòn. Người ta muốn xóa bỏ tên Sài Gòn trong trái tim của người miền Nam. Người ta muốn “dìm hàng” vì mặc cảm thua kém người Sài Gòn.

Không chỉ thay tên đổi họ, người ta còn muốn Sài Gòn đi chỗ khác chơi cho khuất mắt. “Chỗ khác” ấy là một phường nào đó trong một quận nào đó. Tin báo trong nước gần đây cho hay: “UBND thành phố cho biết, quận 1 sẽ được tổ chức lại thành 4 phường mới và sẽ đặt tên ‘Sài Gòn’ cho một trong 4 phường này.”

Không chỉ người Sài Gòn cũ mà nhiều học giả, nhà nghiên cứu, nhà văn nhà thơ và cựu quan chức của “Bên thắng cuộc” hiện sinh sống ở thành phố từng là thủ đô của miền Nam tự do phơi phới cũng lấy làm “bức xúc” và lên tiếng phản kháng về “ý đồ” sắp xếp lại và đặt tên cho các đơn vị hành chính cấp phường, xã này:

“Sài Gòn từng là một đô thị lớn nhất nước, từng có lúc gọi là Hòn Ngọc Viễn Đông. Với tầm vóc lớn lao như vậy mà nay lại đem ‘nhốt’ vào trong một phường, đặt tên cho một đơn vị hành chính cấp phường là một sự xúc phạm với lịch sử, là thiếu tôn trọng văn hóa và niềm tự hào dân tộc.”

Đặt tên Sài Gòn cho một cái phường phất phơ nào đó, rồi ít năm sau đó chỉ việc thay cái tên phường ấy đi là vĩnh viễn loại bỏ Sài Gòn ra khỏi đời sống của người miền Nam và cả nước. Quả là không có “phương án” nào tối ưu hơn.

Sài Gòn trong thơ Nguyên Sa khi ấy mới thực sự là Sài Gòn của “một thời để yêu và một thời để chết”, như tựa của cuốn phim và tiểu thuyết nổi tiếng phổ biến ở Sài Gòn thuở trước.

*  *  *

“Bạn đọc có thể thắc mắc khi thấy vắng mặt nhiều nhà thơ quen thuộc (những Quách Thoại, Thanh Tâm Tuyền, Nguyên Sa). Đó là vì thi hứng của những nhà thơ nọ không chảy tới dòng thơ lục bát.”

Những dòng trên đọc được trên tờ Tạp chí Văn trong số báo chủ đề về thơ lục bát (“Lục bát bây giờ”, Tạp chí Văn số 44, ngày 15/10/1965).

Đã có lúc những người yêu thơ Nguyên Sa cứ ngỡ là như vậy, ngỡ như nguồn thi hứng của nhà thơ “không chảy tới dòng thơ lục bát”. Thế nhưng, không hẳn là vậy. Nhà thơ cho biết, bài lục bát đầu tiên đến với ông thật bất ngờ vào năm 1966. Kể từ đó, không chỉ miệt mài làm thơ lục bát, ông còn bộc lộ tình yêu thiết tha và gắn bó với thể thơ truyền thống của dân tộc này qua Cuộc hành trình tên là lục bát (NXb Đời, 3/1999).

Sau những thơ năm chữ, bảy chữ, tám chữ, thơ tự do, thơ xuôi thơ ngược, sau cùng ông chọn quay về với thơ sáu tám qua cầu gió bay. Thơ lục bát Nguyên Sa cho thấy vẫn là chữ nghĩa, vẫn là ngôn ngữ thơ Nguyên Sa, vẫn là những khám phá, những đổi mới không ngừng.

Có điều, chuyện làm mới thi phú là chuyện của nhà thơ. Cho dù ông có chuyển thể, có đổi đề tài, có Thơ Nguyên Sa Tập Ba, Tập Bốn hay hơn thế nữa thì người yêu thơ ông vẫn quay về với thuở ban đầu, với những bài tình đầu, với chàng thi sĩ được phong tặng danh hiệu “thi sĩ của tình yêu”.

Nói không ngại ông buồn, người yêu thơ chỉ “mặn” với những bài thơ tình của “Thơ Nguyên Sa, một thời để yêu”. Cái thời nắn nót chuyền tay, chép tay những bài thơ, câu thơ Nguyên Sa trong tập vở học trò hay trên những giấy pelure màu vàng hoa cúc, màu xanh lá sân trường. Cái thời của những bài thơ lóng ngóng trao tay, những bài thơ nói hộ tình yêu. Ra khỏi cái thời đó, ra khỏi những bài thơ tình ấy, ông đã là một Nguyên Sa khác.

Nói không ngại ông buồn, và tôi chắc ông cũng chẳng buồn chẳng vui. “Thành thực lúc nào tôi cũng cho tôi là một con số không. Tôi không ‘lớn’ nên tôi tự cho mình ‘vốn dĩ chỉ là hạt cát’.” Nhà thơ từng nói vậy, trả lời câu hỏi về ý nghĩa của bút danh Nguyên Sa. Cách nói không thể nào khiêm tốn hơn. Đã tự nhận mình là hạt cát hoang sơ thì còn buồn nỗi gì nữa.

Cám ơn thi sĩ Nguyên Sa, cám ơn bài thơ “Tám phố Sài Gòn” làm cho Sài Gòn không mất đi bao giờ, làm cho những thế hệ về sau biết được rằng đã từng có một Sài Gòn như thế, như thế… Vẫn còn mãi đó những câu thơ mềm mại như tơ lụa Hà Đông, những câu thơ đọc lên nghe Sài Gòn đi rất chậm buổi chiều.

Tôi đã chọn cho mình một bài thơ của Nguyên Sa để đọc lên, để tưởng nhớ. Các anh chị cũng sẽ chọn cho mình bài thơ nào chứ?

Lê Hữu

⁽¹⁾ “Cuối năm nói chuyện với Nguyên Sa”, Nguyễn Nam Anh, Tạp chí Văn, Xuân Mậu Dần 1998

⁽²⁾ “Nỗi lòng người đi”, nhạc Anh Bằng

Tám phố Sài Gòn

Sài Gòn đi rất chậm buổi chiều
Cánh tay tà áo sát vòng eo
Có nghe đôi mắt vòng quanh áo
Năm ngón thơ buồn đứng ngó theo

Sài Gòn phóng solex rất nhanh
Đôi tay hoàng yến ngủ trong gants
Có nghe hơi thở cài vương miện
Lên tóc đen mềm nhung rất nhung

Sài Gòn ngồi thư viện rất nghiêm
Tờ hoa trong sách cũng nằm im
Đầu thư và cuối cùng trang giấy
Những chữ y dài trông rất ngoan

Sài Gòn tối đi học một mình
Cột đèn theo gót bóng lung linh
Mặt trăng theo ánh đèn: trăng sáng
Đôi mắt trông vời theo ánh trăng

Sài Gòn cười đôi môi rất tròn
Vòng cung mầu đỏ, nét thu cong
Cầu vồng bắc giữa mưa và nắng
Hay đã đưa dần sang nhớ mong

Sài Gòn gối đầu trên cánh tay
Những năm mười sáu mắt nhìn mây
Chiếc tay tròn ánh trăng mười bốn
Tiếng nhạc đang về dang cánh bay

Sài Gòn nắng hay Sài Gòn mưa
Thứ Bảy Sài Gòn đi Bonard
Guốc cao gót nhỏ mây vào gót
Áo lụa trăng mềm bay xuống thơ 

Sài Gòn mai gọi nhau bằng cưng
Vành môi nghiêng cánh xuống phân vân
Lưng trời không có bầy chim én
Thành phố đi về cũng đã xuân

Nguyên Sa

(Thơ Nguyên Sa, Tập Hai)

Nhà thơ Hoài Khanh – Ảnh: Bùi Thuận

[nhân 10 năm nhà thơ Hoài Khanh qua đời (3/2016).]

Nhớ lời một bài hát bao giờ cũng dễ hơn nhớ lời một bài thơ, nhờ lời ca ý nhạc sánh đôi nhau. Giai điệu bài hát khi cất lên chở theo câu hát, vọng vào tai khiến dễ nhớ dễ thuộc. Thơ thì chịu, ngoại trừ những bài thơ được phổ nhạc thành bài nhạc hay. Tôi ít khi nhớ được trọn bài thơ nào là vì vậy, thường thì chỉ nhớ được một đôi câu hay hay trong một bài thơ nào.

Vậy mà, có một bài thơ đến nay tôi vẫn thuộc làu làu. Thứ nhất, đấy là bài thơ được nhiều người yêu thích đến độ thuộc cả bài thơ. Thứ hai, bài thơ có chút duyên nợ, đến với tôi trong hoàn cảnh khá đặc biệt và ở lại với tôi khá lâu.

Chuyện như thế này, khoảng năm 1980, khi ấy tôi đang nằm bẹp trong trại “tù cải tạo” A 30, Tuy Hòa.Trong phòng giam nhốt chung khoảng 50 con người có một số giáo chức biệt phái, là các thầy giáo cũng nhập ngũ theo lệnh tổng động viên nhưngsau thời gian thụ huấn tại các quân trường được cho về dạy học lại ở trường cũ.Trong số ấy có một anh tên Tâm, nằm gần tôi, nước da đen bóng như người Chàm, là thầy giáo dạy môn Việt văn. Anh chàng vui tính, dễ hòa đồng với mọi người, đặc biệt là rất thích ngâm nga thi phú những khi chỉ có bạn tù với nhau, không ai rình rập. Giọng ngâm ồm ồm, nghe tàm tạm, cũng đỡ buồn và cũng không ai phản đối. Có một bài được anh ngâm đi ngâm lại và tôi nghe tới nghe lui,nghe mãi nghe hoài, nghe riết đến… thuộc lòng. Bài thơ tên “Ngồi lại bên cầu” của Hoài Khanh.

Bài thơ, bị nhốt chung với chúng tôi như những người bạn cùng chung cảnh ngộ, lâu ngày trở nên thân thiết.

Bài thơ lại quen quen, tôi nhớ từng nghe trong một chương trình Thi văn Tao Đàn hay Thi nhạc giao duyên của đài phát thanhSài Gòn qua một giọng ngâm nào và trong trí nhớ vẫn cònđọng lại hai câu thơ cuối.

Ta ngồi lại bên cầu thương dĩ vãng,
nghe giữa hồn cây cỏ mọc hoang vu

Nay thì người bạn tù này cho tôi gặp lại, nghe lại trọn bài thơ ấy. Hai câu thơ ngày trước nghe đã ngậm ngùi, nay lại thêm chạnh lòng. Tôi chắc, cũng như tôi, những người bạn tù của tôi khi ấy, sau cuộc đổi đời choáng váng và sau khi đã trắng tay, đã mất sạch sành sanh mọi thứ, nghe câu thơ ấy không khỏi cám cảnh cho thân phận tù đày của mình mà… tiếc thương dĩ vãng.

Người bạn tù này hẳn cũng thế thôi, hoặc có tâm sự gì nữa chăng thì tôi không rõ.

“Anh không mặc áo lính ngày nào sao lại phải vào tù cải tạo?” tôi hỏiTâm.

“Chính vì không mặc áo lính mới bị khép tội nặng. Họ gọi những giáo chức biệt phái chúng tôi là CIA.”

“Chà, thế thì căng đấy.Thôi chịu khó ‘ngồi lại bên cầu’ lâu lâu, cho đến khi nào họ hiểu ra ‘biệt phái’ nghĩa là gì.” Tôi nói đùa.

Tuy vậy anh ta cũng chẳng lấy thế làm buồn. Trong lúc tôi ngụp lặn “nín thở qua sông” thì anh cũng dập dềnh “trôi theo dòng đời”, ai sao ta vậy, tới đâu thì tới.

Ấy vậy mà người phải “ngồi lại bên cầu” lại là tôi chứ không phải anh. Anh về giữa năm thì tôi về cuối năm, và bài thơ ấy cũng theo tôi ra khỏi tù.

Bìa thi tập Thân phận, tái bản lần thứ 6

Về sau này, khi gặp lại bài thơ trong thi tập Thân Phận của Hoài Khanh (Nxb CaDao in lần thứ ba,1972), tôi lại nhớ đến người bạn tù không biết lưu lạc nơi đâu và cũng phục anh có “bộ nhớ” khá tốt vì anh gần như thuộc trọn bài thơ, chỉ một vài chỗ hơi khác.

Tôi lẩn trốn vì biết mình không thể

Mây của trời rồi gió sẽ mang đi

Câu đúng trong bản in là “… vì thấy mình không thể”.

“Biết” và “thấy”, hai chữ ấy có khác nghĩa nhau một chút trong câu thơ. Cho dù chữ đúng là “thấy”, tôi vẫn chịu chữ “biết” hơn, nghe hay hơn và cũng “thơ” hơn. (Một vài phiên bản bài thơ trên trang mạng ghi là “… vì biết mình không thể”).

Ở một chỗ khác, anh bạn tù ấy ngâm nga,

Em –thì vẫn nụ cười xanh mắt biếc

Mầu thơ ngây trên suối tóc la đà

“Mầu thơ ngây”, tôi không rõ anh lấy chữ ấy ở đâu. Câu đúng trong bản inlà “Mầu cô đơn trên suối tóc la đà”. Anh bạn nhớ lầm, hoặc cố ý đổi thành “thơ ngây”cho phù hợp với “người em gái” có “nụ cười xanh mắt biếc” trong câu thơ trước chăng?Tôi không rõ, có điều tác giả bài thơ lặp lại hai lần chữ “cô đơn” trong hai đoạn thơ liền nhau, ít thấy ở những người làm thơ trừ khi muốn làm nổi bật ý nào đó.

Ở một chỗ khác, anh bạn tù ngâm nga,

Rồi em lại ra đi như đã đến

Dòng sông kia vẫn cứ chảy sa mù

Câu đúng trong bản in là “Dòng sông kia cứ vẫn chảy xa mù”.

“Sa mù” và “xa mù”, hai chữ ấy khác nghĩa nhau. “Xa mù”gợi tả khoảng cách xa xăm, mờ mịt của dòng sông trôi mãi tận nơi đâu, trong lúc“sa mù” vẽ lên hình ảnh dòng sông mờ ảo, lặng lẽ trôi đi trong màn sương dày đặc của ký ức đầy hoài niệm. (Một vài phiên bản bài thơ trên trang mạng ghi là “… vẫn cứ chảy sa mù”).

Câu thơ hiểu cách nào thì cũng là hiểu, miễn thấy thích, thấy hay là được.

Cả bài thơ cũng vậy, hiểu cách nào thì cũng là hiểu, như khi ta nhìn ngắm bức tranh đẹp, thấy đẹp thấy thích thì gọi là đẹp. “Ngồi lại bên cầu” là bài thơ dễ cảm, dễ làm người đọc, người nghe cảm thấy hay mà không phải diễn giải, bình phẩm cái đẹp cái hay như thế nào.

Đôi lúc chỉ yêu một vài câu thơ cũng đủ để yêu một bài thơ và đủ để gọi là bài thơ hay. “Ngồi lại bên cầu” là bài thơ như thế.

Với những ai yêu thơ Hoài Khanh, “Ngồi lại bên cầu” hẳn là bài thơ được nhắc tên nhiều nhất. “Hoài Khanh, Ngồi Lại Bên Cầu”, cũng tựa những “Thâm Tâm, Tống Biệt Hành” hay “Nguyên Sa, Áo Lụa Hà Đông” hay “Tô Thùy Yên, Ta Về”… Các thi sĩ này làm thơ nhiều, trong số ấy có nhiều bài thơ hay, thế nhưng người ta vẫn nhắc tên bài thơ như gắn liền tên người thi sĩ.

Điều lạ, nhiều người vẫn cho rằng sở trường của Hoài Khanh là thơ lục bát hơn là những thể thơ nào khác; thế nhưng, bài thơ được yêu thích nhất ấy lại không phải bài lục bát.

Trong số những người yêu thích bài thơ này có nhà văn Trần Phong Giao, Thư ký tòa soạn tạp chí Văn, Sài Gòn, từng viết bài nhận định về tập thơ Thân phận của “nhà thơ trẻ tuổi Hoài Khanh”trên nhật báo Tự Do, Sài Gòn (6/1962). Ông đã đặt tên cho tập truyện ngắn của mình là Ngồi lại bên cầu (1965) và bên dưới cái tựa truyện ngắn cùng tên là hai câu thơ cuối của bài thơ này.

Ta ngồi lại bên cầu thương dĩ vãng,
nghe giữa hồn cây cỏ mọc hoang vu

“Hoang vu”, chữ ấy có hơi sáo nhưng trong câu thơ này thì thật khó tìm chữ nào hay hơn và “tâm trạng” hơn (chữ dùng trong nước).

Tôi nhớ, khi nghe anh bạn tù ngâm nga mãi câu thơ “tâm đắc” ấy tôi đã đùa, đổi thành “Nghe giữa hồn cây cỏ mọc… linh tinh” (“Linh tinh lang tang”, phát âm “ninh tinh, nang tang”, là chữ “mới”, học được ở trong tù). Anh bạn chỉ cười.

Tôi cũng để ý, nhà thơ dùng những chữ “hoang vắng”, “hoang sơ” và “hoang vu” trong bài thơ này. Có vẻ những chữ “hoang” ấy theo chân Hoài Khanh suốt những chặng đường thơ. Nhiều nhất vẫn là “hoang vu”, rải đầy trong những bài thơ ông. Một tập truyện ngắn của Hoài Khanh cũng được ông đặt tựa là Trí nhớ hoang vu và khói (1970).

Những “hoang vu”, “hư vô”, “hư ảo”, “phù sinh”, “trầm luân”… ấy không rõ có là những thi ngữ thời thượng, chỉ thấy đầy rẫy trong những trang “Thơ hôm nay”, tên gọi vào thời ấy.Trước đó, Nguyễn Vỹ, nhà thơ và Chủ nhiệm tạp chí Phổ Thông, đặt tựa Hoang vu (1962) cho một thi tập của mình. Hoặc, Nguyễn Xuân Hoàng, nhà văn và Thư ký tòa soạn tạp chí Văn, chọn bút danh “Hoang Vu” cho những bài thơ của mình. Hoặc, Phạm Công Thiện, một “bạn thơ” của tác giả Thân phận, không chỉ “hoang vu” trong những bài lục bát mà còn muốn Đi cho hết một đêm hoang vu trên mặt đất (1988) trong những chương sách về sau này.Có vẻ nhìn quanh, đâu cũng chỉ thấy toàn những hoang vu, hoang lạnh như câu hát của Trịnh Công Sơn,

Rồi một hôm, chợt thấy hoang vu quanh mình… (Vết lăn trầm)

Hoài Khanh có cách khác diễn đạt khác, ông không nói “hoang vu quanh mình”.

Nghe giữa hồn cây cỏ mọc hoang vu, rồi sao nữa? Dấu chấm hết ở đấy. Dòng sông vẫn chầm chậm trôi đi; nỗi buồn thì đọng lại, vướng vất, không trôi đi được.

Cả bài thơ như được phủ lên màn sương âm u, như toát lên nỗi cô đơn sâu thẳm đến cùng tận.

Có không ít những bài thơ âm u, lạnh lẽo như thế trong Thân phận.

Linh hồn ta mấy mươi mùa của suối

Lạnh vô cùng không biết tự phương nao

. . .

Rồi thôi hết đất sẽ là vĩnh viễn

Bông hoa kia nở trên xứ điêu tàn

Tay yếu đuối ta sẽ còn nắm lại

Những lời gì xưa đã hết âm vang

(Xin chào Đà Lạt)

Những câu thơ như báo trước một ngày sẽ đến, ngày “đất sẽ là vĩnh viễn” và “những lời gì xưa đã hết âm vang”.

Những câu thơ như vẽ lên một không gian u tịch, vẽ lên cái “hình ảnh bi đát của Đời, của con người, của một kẻ bị đày giữa bãi đất hoang tàn của nghĩa địa trần gian”, nói như nhà thơ Phạm Công Thiện ⁽¹⁾

(“Xin chào Đà Lạt” – Hoài Khanh, Nguyễn Văn Nho, 7/4/2013)

Hoài Khanh, trong video clip ấy là một nhân dáng còm cõi, tóc bạc phơ phơ, nụ cười hiu hắt. Đôi vai co lên, đầu, cổ rũ xuống. Thật hiếm thấy một vẻ buồn nào đến vậy.

Nhân dáng ấy, vẻ buồn ấy không làm tôi chạnh lòng bằng khi đọc bài Trần Yên Hòa kể chuyện tìm thăm Hoài Khanh ở Biên Hòa nhân chuyến về thăm nhà, đúng một tháng trước ngày nhà thơ qua đời, mang đến chút quà và thư thăm hỏi của Thành Tôn, người bạn thiết của nhà thơ.

“Căn phòng rộng nhưng tối mờ mờ. Tôi nhìn vào thấy một chiếc giường rộng, có một người đang nằm trên chiếc nệm mỏng. Người bệnh đắp phủ cái mền lên trùm cả mặt nên tôi chỉ thấy trên giường như có một vật gì đang cọ quậy. Tôi đứng lại gần đầu giường. Người con trai nói ‘Ba tôi đó,’ rồi anh kêu ‘Ba, Ba, có người tới thăm’.

Chiếc mền phủ trên người của Hoài Khanh được mở ra với bàn tay run run. Một cái đầu tóc dài và bạc, gương mặt choắt, đôi mắt thì nhắm khít như mở không ra nổi…

Tôi trao quà cho người con trai và đưa tờ giấy của nhà thơ Thành Tôn có viết mấy dòng chữ. Người con đọc cho ông nghe. Tôi thấy mắt ông chớp chớp như khóc. Có giọt nước mắt lăn xuống gò má đã hóp, nhăn nheo.

Nhìn anh nằm đây trong căn phòng này, suốt hơn ba năm như vậy, trông thật não lòng, nhất là với một nhà thơ, với bao suy nghĩ về cuộc đời, về thân phận con người…

Tôi cúi xuống lồng tay vào trong mền, cầm tay anh, một bàn tay khẳng khiu và rất lạnh.”

(“Thăm gặp Hoài Khanh, lần đầu, lần cuối” – 24/3/2016)

Chỉ có thế, một người từng yêu mến ông, từ phương xa tìm đến thăm ông, chỉ để nắm được bàn tay ông, “một bàn tay khẳng khiu và rất lạnh”.

Hoài Khanh, người thi sĩ với nhiều bài thơ được nhiều người yêu mến, nhắc tên. Rồi sao nữa? Rồi chung cuộc là những năm cuối đời, những năm nằm bẹp trên giường bệnh chờ ngày rời bỏ thế gian này trong hiu quạnh.

Tôi nghĩ đến cái tựa của thi tập ấy, nghĩ đến những thân phận bọt bèo, nhỏ nhoi của kiếp người. Tôi nghĩ đến những năm ông nằm đó, trên giường bệnh đó. Ông nghĩ gì, nhớ gì? Liệu ông có còn nhớ về những gì là“mây của trời rồi gió sẽ mang đi”, những gì “lại ra đi như đã đến”trong đời mình như câu thơ trăn trở ấy?

Nhà văn, nhà thơ Trần Yên Hòa thăm gặp ông lần đầu, lần cuối. Tôi chưa gặp ông lần nào, họa chăng chỉ có gặp trong thơ ông. Tôi, và không ít người, cũng đôi ba lần gọi là ngồi lại bên cầu, cũng tiếc thương dĩ vãng, cũng nhìn nước đi đi mãi không về. Nói như cách người ta vẫn nói, nhiều người tìm thấy mình trong thơ ông.

“Ngồi lại bên cầu”, bài thơ mênh mang như nước sông mênh mang chở theo những hoài niệm đẹp và buồn. ⁽²⁾

“Ngồi lại bên cầu”không phải là bài thơ để hát, để lấy thơ ghép nhạc. Giọng thơ u uẩn, khắc khoải ấy không phổ vào nhạc được và chỉ làm người nghe quay về với bài thơ.

“Ngồi lại bên cầu” là bài thơ để nghe, nghe từ một giọng đọc, giọng ngâm. Những giọng ngâm nga vời vợi hòa quyện những thanh âm réo rắt của tiếng sáo trúc, tiếng đàn bầu, đàn tranh là thoáng dư âm của một mùa nào đã vắng xa. Một lần được nghe lại là một lần được về thăm lại những bến sông xa, nhìn nước sông trôi êm đềm, nhìn nỗi buồn trôi đi chầm chậm dưới chân cầu sóng vỗ.

Lê Hữu

⁽¹⁾Phạm Công Thiện, “Nỗi cô đơn của Hoài Khanh”, lời tựa

trong Thân phận, thi tập của Hoài Khanh, Nxb CaDao, Sài Gòn, 4/1962

⁽²⁾Ngồi lại bên cầu

Người em gái trở về đây một bận
Con đường câm bỗng sáng ánh diệu kỳ
Tôi lẩn trốn vì thấy mình không thể
Mây của trời rồi gió sẽ mang đi
.
Em – thì vẫn nụ cười xanh mắt biếc

Mầu cô đơn trên suối tóc la đà
Còn gì nữa với mây trời đang trắng
Đã vô tình trôi mãi bến sông xa
.
Thôi nước mắt đã ghi đời trên đá
Và cô đơn đã ghi dấu trên tay
Chân đã bước trên lối về hoang vắng
Còn chăng em nghĩa sống ngực căng đầy
.
Quá khứ đó dòng sông em sẽ ngủ
Giấc chiêm bao nguyên vẹn có bao giờ
Ta sẽ gặp trong ý tình vũ bão
Con thuyền hồn trở lại bến hoang sơ
.
Rồi em lại ra đi như đã đến
Dòng sông kia cứ vẫn chảy xa mù
Ta ngồi lại bên cầu thương dĩ vãng
Nghe giữa hồn cây cỏ mọc hoang vu.

(Thân phận, Ca Dao in lần thứ ba, 1972)

Ảnh: Pixabay

“Năm Ngọ nói chuyện ngựa”, câu này tưởng cũ mà vẫn mới, nhất là khi “ngựa quen đường cũ” cứ đến hẹn, sau một vòng 12 con Giáp lại lộc cộc tìm về. “Chuyện ngựa” vì thế chẳng bao giờ cũ và chẳng bao giờ… hết chuyện.

Một ông bạn cho tôi xem mấy bức tranh thủy mặc của Từ Bi Hồng (Xu Beihong), nhà danh họa Trung quốc “chuyên trị” tranh ngựa, hỏi tôi thấy thế nào.

“Đẹp thì có đẹp,” tôi nói, “trông thật dũng mãnh, nhưng vẫn thiêu thiếu cái gì đó.”

Tôi nhớ đã trả lời như thế, rồi quên đi. Cho đến một hôm tôi gặp một tranh ngựa khá nổi tiếng của họa sĩ người Anh, John Collier, vào đầu thế kỷ 11. Bức họa cho tôi biết cái “thiêu thiếu” ở trong những tranh ngựa là thiếu cái gì.

Bức tranh “Lady Godiva” này có sự tích lý thú: Theo huyền sử của nước Anh gần 1.000 năm trước, bá tước Leofric, lãnh chúa xứ Mercia ban hành mức thuế cắt cổ khiến dân tình điêu đứng. Nàng Godiva, phu nhân xinh đẹp của bá tước này đã đứng về hàng ngũ nhân dân để phản kháng ông chồng mình. Vị bá tước nổi quạu, bèn đưa ra lời thách thức với vợ mình, hứa sẽ giảm thuế cho nông dân nếu nàng dám biểu diễn màn khỏa thân trên lưng ngựa đánh một vòng con phố Coventry. Ngờ đâu, bà vợ chơi luôn, cởi bỏ hoàn toàn xiêm y, leo lên lưng con ngựa bạch, lững thững dạo chơi qua những đường phố chính. Tấm thân ngà ngọc chỉ được che phủ hờ hững bằng mái tóc dài óng ả buông xõa một bên vai. Điều nghịch lý là trong lúc chủ nhân không mảnh vải che thân thì chú ngựa trắng lại được trùm lên lưng tấm áo choàng rộng màu đỏ hung in họa tiết hình sư tử, tượng trưng cho lòng dũng cảm và phẩm chất cao quý. Người họa sĩ có chủ ý tạo sự cân bằng tinh tế giữa vẻ trần trụi và nét trang trọng khiến bức họa khỏa thân không mang tính gợi dục.   

Ông bạn tôi dán mắt kỹ vào bức tranh. Tôi không rõ ông chú mục vào đâu, ngựa hay người, hay cả hai.

“Người đẹp, ngựa cũng đẹp.” Ông bạn trầm trồ. “Ước gì mình được là chú ngựa ấy.”

“Đừng nhìn lâu quá, hại mắt đấy.” Tôi cảnh báo. “Câu chuyện này còn có một chi tiết. Do được thông báo trước, để tỏ lòng tôn kính và cảm kích nghĩa cử của nàng Godiva, nhà nhà bảo nhau đóng kín cửa, không ai nhìn ra ngoài đường trong lúc nàng cưỡi ngựa du hành trên đường phố. Duy chỉ có anh chàng thợ may tên Tom, không nén được sự háo hức lén lút nhìn trộm qua rèm cửa sổ, lập tức bị mù cả hai mắt trước khi kịp nhìn thấy gì.”

“Chà, căng vậy sao!?”

Lady Godiva (tranh sơn dầu, John Collier)

Chú ngựa trong tranh trông hiền hòa, nhàn tản, không có khí thế, uy lực như những ngựa khác nhưng bức tranh lại rất thu hút. Nếu đặt ở một phòng tranh thì sẽ giữ chân người xem lâu hơn những tranh ngựa nào khác.

“Qua bức tranh này tôi tìm ra cái thiêu thiếu trong những tranh ngựa khác,” tôi nói. “Đấy là thiếu… người. Tranh ngựa mà chỉ có ngựa thôi thì chưa đủ, cần phải có người nữa. Những con ngựa được yêu thích nhất thường là đi với người.”

Ông bạn tôi cũng nhất trí là vậy, và sau đó chúng tôi kể ra những tên ngựa nào mình yêu thích còn nhớ được mà chúng tôi gọi đùa là “những ngựa và người đã đi qua đời mình”. Trong số này chắc chắn không có những ngựa Tàu kiểu “mã đáo thành công” hay những chiến mã như ngựa Xích Thố của Quan Công, ngựa Marengo của Napoleon Bonaparte, ngựa Nelson của George Washington…

Nếu trong huyền sử nước Anh có câu chuyện nàng Godiva cưỡi ngựa trong trang phục Eva thì trong huyền sử Việt cũng có câu chuyện Phù Đổng Thiên Vương (hay Thánh Gióng) cưỡi con ngựa sắt thật ly kỳ. Tương truyền, đời vua Hùng Vương thứ sáu, nhà Ân xua quân xâm lấn nước Văn Lang. Vua lo lắng, sai người đi khắp nơi tìm nhân tài ra cứu nước. Khi đến làng Gióng, xã Phù Đổng tỉnh Bắc Ninh, gặp cậu bé lên 3 tuổi, nói với sứ giả “Ngươi về tâu với đức Vua đúc cho ta con ngựa sắt, áo giáp sắt và roi sắt để ta đi đánh giặc Ân”. Vua lấy làm lạ nhưng cũng đáp ứng mọi yêu cầu. Khi có đủ mọi thứ, cậu bé vươn vai biến thành chàng trai cao lớn, nhảy phóc lên lưng ngựa sắt. Ngựa hí vang lộng, thét ra lửa, lao vút ra trận. Bọn giặc hoảng loạn giẫm đạp lên nhau chạy trối chết. Roi sắt gãy, chàng trai nhổ từng bụi tre quất tơi bời lũ giặc. Sau khi truy đuổi giặc đến chân núi Sóc Sơn, ngựa và người bay thẳng lên trời mất dạng.

Câu chuyện Thánh Gióng cưỡi ngựa thần ấy hẳn không phải chuyện “người thật, việc thật” mà chỉ là truyền thuyết trong lịch sử Việt Nam nhằm hun đúc tinh thần yêu nước, chống giặc ngoại xâm.

Thánh Gióng, tranh dân gian Đông Hồ

Câu chuyện huyền hoặc như cổ tích ấy làm tôi nhớ đến chú ngựa bạch Samson với bờm và đuôi màu đen của chàng hoàng tử đẹp trai Phillip, luôn toát lên vẻ oai phong của một chiến mã hoàng gia. Chú ngựa này từng vào sinh ra tử, hợp đồng tác chiến cùng hoàng tử Phillip vượt qua khu rừng gai góc chằng chịt, chiến đấu với mụ phù thủy độc ác trong hình dạng con rồng lửa khổng lồ, giúp hoàng tử đặt chân vào được tòa lâu đài bí mật, đặt nhẹ chiếc hôn lên môi công chúa Aurora, đánh thức người đẹp ngủ triền miên suốt trăm năm trong khu rừng cấm.

Chú ngựa Samson này có óc hài hước, đôi lúc khá bướng bỉnh, được cái dễ bị dỗ ngọt. Chú cũng rất yêu quý công chúa Aurora, lắm lúc tỏ ra ghen tuông với hoàng tử Phillip khi chàng thể hiện tình cảm say đắm với công chúa.

(Tranh hoạt họa Disney, 1959)

Qua hết thời thơ ấu, những lâu đài cổ tích và loài ngựa có cánh trong thần thoại Hy Lạp bị bỏ lại sau lưng, thay bằng những chú ngựa đáng yêu của thời niên thiếu. Trong số ấy phải kể đến chú ngựa đen tuyền Tornado của hiệp sĩ Zorro.

Chàng hiệp sĩ hay kiếm sĩ bịt mặt Zorro là nhân vật huyền thoại với hành tung bí ẩn, thoắt ẩn thoắt hiện như cơn gió lốc. Mỗi khi hành hiệp Zorro thường xuất hiện trong bộ trang phục toàn một màu đen, mũ rộng vành màu đen, tấm khăn choàng màu đen, đôi ủng da và găng tay màu đen, đeo mặt nạ đen, cưỡi trên lưng con tuấn mã cũng màu đen. Tất cả, ngoại hình đen “toàn tập” ấy giúp chàng dễ hòa lẫn vào bóng đêm… đen và biến mất.

Dưới lớp mặt nạ bí ẩn, Zorro là hình tượng của hiệp sĩ lãng mạn, là biểu tượng của tự do và công lý, là chàng trai tốt bụng, hào hiệp, chuyên trừng phạt những kẻ độc ác và bảo vệ người yếu thế khỏi sự áp bức trong thời kỳ California còn là thuộc địa của Tây Ban Nha vào đầu thế kỷ thứ 19.

Người hùng giấu mặt Zorro là tay kỵ sĩ điêu luyện, võ thuật tinh thông, kiếm pháp thượng thặng. Hình ảnh bắt mắt thường thấy trong phim là tấm áo choàng đen xòe rộng khi chàng phóng lên lưng ngựa hay biểu diễn những đường kiếm tuyệt luân, bay bướm. Thanh kiếm bén ngọt, mỏng như lá lúa, múa loang loáng như ánh chớp để lại dấu ấn là vết cắt hình chữ Z như “chữ ký tắt” trên ngực áo đối thủ hay bất cứ nơi nào chàng xuất hiện. 

Chú ngựa Tornado, tay trợ thủ đắc lực của Zorro, cực kỳ thông minh, hiểu được tiếng người, đọc được những tín hiệu bằng mắt của chủ mình và nhiều phen cứu thoát chủ trong tình thế nguy khốn, như ngoạm xâu chìa khóa phòng giam mang đến cho Zorro để tự giải cứu mình. Hoặc, chỉ cần nghe tiếng huýt sáo của Zorro là Tornado nhanh chóng từ đâu phóng đến, khom người cho chàng hiệp sĩ nhảy phóc lên lưng, không quên tiện tay cắp ngang hông người đẹp vắt lên yên ngựa vượt thoát vòng vây đối phương.                          

Zorro (movie posters)

Không rõ từ khi nào những phim kiếm hiệp như “The Sign of Zorro” hay “The Three Musketeers” phải nhường chỗ cho loạt phim cao-bồi cưỡi ngựa bắn súng miền viễn Tây Hoa Kỳ (do đánh gươm lằng nhằng mất thì giờ quá, chơi súng thì nhanh gọn hơn và cũng hấp dẫn hơn chăng?). Những chàng kiếm sĩ được thay thế bằng những tay súng oai hùng trừ gian diệt bạo với những màn rượt đuổi, phóng ngựa như bay trên những đồng cỏ bát ngát hay sa mạc hoang vu.

Những chàng cao-bồi thường có cuộc sống tự do phóng khoáng, suốt ngày rong ruổi trên lưng ngựa với quần jean áo da, mũ rộng vành, súng trễ bên hông và đôi ủng da bụi bậm gắn cựa giày để thúc ngựa.

Ngoài chuyện rút súng nhanh như chớp, một trong những kỹ năng đẹp mắt của những tay cao-bồi là màn quăng ném dây thòng lọng (cowboy’s lasso rope) thật tài tình để tóm cổ chú bò ương ngạnh, chú ngựa chưa thuần hay “bắt trói” đối thủ ngay trên mình ngựa, quăng xuống đất.

Những chuyện phim thường có mẫu số chung, kết thúc bằng màn thư hùng, đấu súng tay đôi một mất một còn. Bắn chậm thì chết, và bao giờ thì kẻ ác cũng gục ngã dưới chân người hùng.

Một trong những phim cao-bồi đầu tiên mà tôi được xem là phim “The Lone Ranger” (1956) dẫn đưa cậu bé mới lớn vào thế giới phim cao-bồi hấp dẫn với những mẫu người hùng nghĩa hiệp, khí phách ngang tàng. Trong phim, Lone Ranger đeo mặt nạ đen, đội mũ rộng vành trắng, cưỡi trên lưng con ngựa trắng Silver, và người bạn đồng hành da đỏ Tonto, cưỡi con ngựa đốm Scout hai màu nâu và trắng, đều là những chú ngựa khôn ngoan và trung thành.

Chú ngựa Silver cao lớn, khỏe mạnh, nổi tiếng với tiếng hí dài vang lộng, ngẩng cao đầu rất phấn khích khi chủ nhân thúc vào hông hô lớn “Hi-Yo, Silver! Away!”, tiếng gọi giục giã lên đường. Hoặc những lúc chồm lên, vươn cao hai vó trước xông tới khiến đối phương hoảng sợ ngã lăn ra đất. Chú ngựa Scout cũng tạo thành tích vượt thoát vòng vây chạy đi tìm Lone Ranger, vừa dậm mạnh hai chân xuống đất vừa hí liên hồi, báo tin khẩn cấp ông bạn da đỏ lâm nạn. Chàng cao-bồi đeo mặt nạ lập tức thúc ngựa chạy như bay đến “cứu bồ”, từ xa bắn một phát súng đứt giây treo thòng lọng, giải cứu bạn mình.

Lone Ranger – True Grit (movie scènes)

Ông bạn tôi thì nhắc đến chú ngựa Dollor của John Wayne, diễn viên điện ảnh chuyên trị dòng phim cao-bồi miền Tây Hoa Kỳ. John Wayne từng cưỡi nhiều ngựa khác nhau trong nhiều cuốn phim và trong đời mình, tiết lộ rằng ông yêu nhất Dollor, chú ngựa màu nâu hạt dẻ với một vệt trắng lớn từ trán chạy dọc trên mặt. Dollor nhờ vậy được “ăn theo”, xuất hiện cùng John Wayne trong nhiều bộ phim qua lối “diễn xuất” thoải mái, tự tin, phô diễn đầy vẻ uy lực như sải rộng bốn vó, bờm tung gió, phi nước đại hay trổ tài nhảy cao, phóng xa vượt qua những hàng rào cao nhất.

Trong một scène khá “ấn tượng”, chàng cao-bồi John Wayne biểu diễn màn thúc ngựa đi giật lùi trong lúc mũi súng lăm lăm chĩa vào những tay anh chị đang gườm gườm chực chờ rút súng, cho đến một quãng xa mới quay đầu ngựa phóng vụt đi.

Dollor được John Wayne yêu quý đến mức muốn giữ độc quyền chú ngựa này và đưa vào hợp đồng đóng phim điều khoản không ai ngoài ông được cưỡi chú Dollor cho đến khi ông qua đời. Chú ngựa này được kể là người bạn đồng hành thân thiết và bạn đồng diễn ăn ý nhất của John Wayne cho đến bộ phim cuối cùng, “The Shootist” (1976), kết thúc sự nghiệp điện ảnh lẫy lừng của chàng diễn viên cao-bồi nổi tiếng này.

Hơn thế nữa, John Wayne và chú ngựa Dollor từng được vinh danh trong bức tượng đồng “Chàng Kỵ Sĩ” với kích cỡ người thật, ngựa thật cao 21 feet của nhà điêu khắc Harry Jackson trên hè phố lớn tại Beverly Hills, Nam California. John Wayne lừng lững ngồi trên lưng ngựa, tay nắm dây cương buông lỏng, mắt nhìn cuộc sống trôi qua mỗi ngày.

Cao-bồi thì không thể nào thiếu ngựa. Cao-bồi mà không có ngựa hoặc cưỡi con thú gì khác thì… không ra cao-bồi, chẳng làm ăn gì được.

Nhớ mẩu chuyện vui, một tay cao-bồi mặt mũi bậm trợn bước vào quán rượu chơi hết mấy ly whisky đến sật sừ. Lúc trở ra, tìm quanh quất không thấy con ngựa của mình đâu cả, anh chàng giận quá, trở vào quán trợn mắt gằn giọng, “Tên nào chôm mất con ngựa của tao, lập tức mang trả ngay. Nếu không, sau 5 phút, tao sẽ làm đúng y chang những gì bố tao đã làm cách đây 10 năm.” Năm phút sau, chàng cao-bồi bước ra cửa trông thấy lại chú ngựa của mình, được cột dây cẩn thận.

“Có thế chứ,” anh chàng gật gù, leo lên mình ngựa.

“Thế 10 năm trước bố anh làm gì vậy?” chủ quán rượu đứng bên, rụt rè hỏi.

“Thì ổng đi bộ về nhà chứ còn làm gì nữa,” chàng cao-bồi trả lời, “thế mà cũng hỏi.”

Lucky Luke, tranh Morris

Cao-bồi mà không có ngựa thì chán ngắt. Điều này càng đúng với loạt truyện tranh nhiều tập của họa sĩ người Bỉ Morris (1946). Nếu chỉ có nhân vật Lucky Luke thôi mà thiếu đi chú ngựa Jolly Jumper thì chắc đấy không phải là bộ truyện tranh nổi tiếng, được dịch ra hơn 30 thứ tiếng và bán chạy nhất Âu châu.

Loạt truyện này lấy bối cảnh miền viễn Tây Hoa Kỳ vào cuối thế kỷ 19. Lucky Luke, nhân vật chính trong truyện là anh chàng cao-bồi độc thân vui tính và là tay súng thần sầu, nổi tiếng với tước hiệu giang hồ “Kẻ bắn nhanh hơn cái bóng của mình”. Anh chàng từng thử đi thử lại, mười lần như một đều rút súng nhanh hơn và để một phát trúng ngay tim chiếc bóng lung linh ấy.

Hình ảnh quen thuộc của Lucky Luke là chàng lãng tử ốm nhom, cao nhòng, tóc tém, mặt dài ngoằng, mũ cao-bồi trắng, áo ghi-lê đen, sơ-mi vàng, khăn phu-la đỏ và điếu thuốc luôn vắt vẻo trên môi (về sau được thay bằng cọng cỏ, do phong trào… phòng chống ung thư). Về tài bắn súng thì khỏi chê, chàng cao-bồi rút súng nhanh như chớp bằng cả hai tay, trăm phát trăm trúng. Lại còn màn quay súng như chong chóng rất điệu nghệ trong lúc nòng súng còn đang bốc khói.

Jolly Jumper là chú ngựa trắng, bờm vàng, đuôi vàng, cổ cao chân dài, là chú ngựa độc đáo có một không hai. Nói “độc đáo” vì ngoài chuyện nghe và hiểu được tiếng người chú còn có nhiều tài vặt khác, như thổi khẩu cầm, chơi cờ vua, biểu diễn môn đi dây thăng bằng hay đấu vật tay với Lucky Luke để xem ai khỏe hơn ai.

Chàng Lucky Luke một mình một ngựa lang bạt khắp miền viễn Tây để thực thi công lý, đối đầu với nhiều kẻ cướp, băng đảng dữ dằn sống ngoài vòng pháp luật vào thời khai hoang của nước Mỹ. Điều đáng nói, loạt truyện này được xem là truyện tranh cao-bồi lành mạnh nhất, có đấm đá, có súng nổ nhưng tuyệt nhiên không hề có xác người hay cảnh giết chóc tàn bạo nào.

Đôi bạn Lucky Luke và Jolly Jumper từng có những phút thư giãn sau mỗi chiến tích như dạo chơi trên những cánh đồng cỏ mênh mông hay những sa mạc đầy những cây xương rồng xù xì gai nhọn trong những đêm có ánh trăng thơ mộng. Anh chàng Lucky Luke thường nằm ngửa vắt vẻo trên lưng chú Jolly Jumper, miệng huýt sáo điệu nhạc… cao-bồi hay dừng chân trên sườn đồi, nhóm củi đốt lửa pha chế cà-phê không đường và cùng nhấm nháp, đối ẩm như hai bạn đường tri kỷ.

Phần kết mỗi tập truyện đều có cùng mẫu số chung, tranh cuối cùng bao giờ cũng là hình ảnh chàng Lucky Luke vẫn một mình một ngựa, cưỡi trên lưng chú Jolly Jumper vừa lững thững đi về phía mặt trời lặn vừa hát nghêu ngao, “Tôi là gã cao-bồi nghèo đơn độc, mà quê nhà thì xa quá xa…” (I’m a poor lonesome cowboy / and a long way from home…)

Lucky Luke, tranh Morris

Những ngựa và người nào đã đi qua đời mình, khó mà nhớ hết được. Nếu phải kể thêm, lại còn nàng ngựa Giáp Ngọ nữa chứ. Một lần đi là đi biệt, đi không ngoảnh lại, đi “không nhớ gì sao người?” như câu hát quen thuộc nào. Ông bạn tôi cũng hứng chí kể ra đến mấy nàng ngựa đi qua đời mình, nàng nào tên cũng đẹp cả, nào là Trúc Mai, Thu Yến, Mỹ Phương, Hoàng Dung… Tưởng anh chàng có số đào hoa, hóa ra chàng thú nhận đấy là những tên ngựa ở trường đua Phú Thọ mà chàng từng có thời kỳ chết mê chết mệt môn cá cược đến mất ăn mất ngủ.

“Cũng còn là may đấy,” tôi  nói. “Có lắm người không chỉ mất ăn mất ngủ thôi mà còn tán gia bại sản cũng vì máu đỏ đen ấy, gọi là ‘chết vì ngựa’.”

“Ông yêu con ngựa nào nhất trong số những ngựa ấy”, ông bạn hỏi.

Thật khó mà trả lời, mỗi thời kỳ mỗi khác. Bỗng dưng, tôi nhớ đến bức vẽ cuối cùng trong loạt truyện tranh Lucky Luke ấy. Chàng cao-bồi lãng tử một mình một ngựa lững thững đi về phía hoàng hôn cuối chân trời. Bây giờ tôi mới hiểu ra ý nghĩa của tranh cuối ấy. Bao giờ cũng là tranh ấy. Có chọc trời khuấy nước, có bôn ba xuôi ngược đến đâu thì rồi con đường nào cũng dẫn về phía ấy, phía chân trời hoàng hôn.

“Chú ngựa Jolly Jumper,” tôi trả lời.

Chàng Lucky Luke không đến nỗi cô đơn vì còn có chú Jolly Jumper bầu bạn; hơn thế nữa, còn là bạn đồng hành khắn khít bên nhau mãi đến cuối đường. Một tình bạn ấm áp và cảm động.

Ra đời năm 1946, tính đến nay bộ truyện tranh từng làm say mê bao thế hệ độc giả ấy vừa tròn 80 tuổi. Anh chàng Lucky Luke và chú ngựa Jolly Jumper có vẻ vẫn không già đi chút nào, trong lúc ông bạn tôi và tôi, những chú bé ngày nào còn cất giấu những trang báo hoạt họa ấy trong cặp sách tuổi học trò của mình nay đã bước vào tuổi hoàng hôn của đời người.

Bao nhiêu mùa xuân đã đi qua, khi tuổi đã về chiều, ngoảnh lại mới thấy cuộc sống ngắn ngủi hơn bao giờ. Thời gian vun vút như “bóng câu qua thềm”. Hơn một nửa bạn bè, anh em và những người thân tôi đã như những chiến binh ngã ngựa, nếu không rời bỏ thế gian thì cũng chẳng còn sức nào để leo lên lưng ngựa.

Đầu năm Ngựa, ngồi ôn chuyện cũ, hát nhại câu hát của chàng lãng tử cao-bồi ấy mà lòng gợn lên một mối cảm hoài.

Tôi là tay cao-bồi già đơn độc / rong ruổi trên những dặm đường hun hút / mà quê nhà vẫn xa biền biệt…

Lê Hữu

Photo: Houston Christmas Lighting Church

Tiếng em hát giữa giáo đường

Chúa về trong những thánh chương bàng hoàng

(“Động hoa vàng”, Phạm Thiên Thư)

Hương đã rời đi từ lúc nào. Thạch vẫn còn ngồi lại đó, trên những bậc thềm lạnh lẽo dẫn vào cổng chính nhà thờ. Hai cánh cửa gỗ lớn, nặng nề, lạnh lùng khép lại sau lưng Thạch khi giờ cầu kinh buổi chiều vừa chấm dứt. Chiều cuối năm, trời gây gây lạnh vì những cơn gió nhẹ mang theo sự ẩm ướt từ đâu thổi về. Những bọt tuyết trắng chưa tan hết, còn đọng rải rác trên các thảm cỏ sau đợt tuyết đầu tiên đổ xuống thành phố ngày hôm kia. Sân giáo đường bỗng trở nên vắng ngắt, chỉ còn lại mình chàng và người đàn bà quỳ dưới chân tượng Đức Mẹ nơi hang đá có ngôi sao lớn và những chùm đèn màu nhấp nháy. Tuy vậy, Thạch biết chắc rằng chỉ vài giờ nữa thôi, khung cảnh nơi đây sẽ đổi khác, sẽ nhộn nhịp hơn bao giờ hết vì những thánh lễ Giáng Sinh kéo dài đến nửa đêm.

Thạch phải rời khỏi nơi này để tới chỗ hẹn với người bạn. Chàng biết chắc là Hương sẽ chờ để gặp chàng trước giờ thánh lễ nửa đêm vì nàng đã nói từ mấy tuần trước là nàng sẽ dành cho chàng một “chỗ ngồi đặc biệt” trong thánh lễ ấy. Thạch không thể hủy bỏ cuộc hẹn với người bạn, Hương có giận thì cũng đành chịu. Chàng chỉ nói vắn tắt với Hương là chàng có việc cần phải đi sau khi đưa nàng tới đây, và chàng sẽ cố gắng về sớm để kịp dự thánh lễ. 

“Anh có hẹn hò gì thì đi đi. Em phải vào tập hát, tới giờ rồi.”

Hương nói, làm ra vẻ bình thường, như chẳng có chuyện gì cả nhưng Thạch hiểu là không “bình thường” chút nào khi nhìn vẻ mặt đóng băng của nàng và chàng nghe tiếng chân nàng xa dần.

Lát nữa đây, trong lúc Hương đang tập tành hát xướng dưới basement của nhà thờ thì chàng phải lái xe đến mấy mươi dặm để có cuộc gặp với người bạn cũ. Chỉ là chuyện bạn bè lâu ngày gặp nhau thôi chứ không có gì là hệ trọng, nhưng chàng không đến không được. Người bạn tới từ tiểu bang khác và đang chờ gặp chàng ở nhà người bà con, anh em gì đó cách đây khá xa. Tay bạn này cũng khá thân, qua Mỹ trước chàng, từng chuyện trò với chàng qua điện thoại và chàng hẹn sẽ tiếp rước cẩn thận ngày nào anh ta đặt chân tới đây. Ác một nỗi là Thạch chỉ có một ngày để gặp người bạn vì sáng hôm sau anh ta lại lên đường. Chàng không tiện giải bày với Hương vì chàng không chắc là nàng sẽ thông cảm cho chàng. Hương có thể cho rằng chàng coi trọng bạn bè hơn là nàng, hay tệ hơn nữa, nàng có thể nghĩ, như nàng từng nghĩ, lúc nào chàng cũng tìm ra được một lý do nào đó để không phải đi lễ với nàng. Nàng vẫn cho rằng chàng có vẻ ngại ngùng khi phải đặt chân đến nhà thờ vì chàng… không có đạo. 

Về điểm này, Thạch cho là không hoàn toàn đúng lắm, hoặc chỉ đúng trước đây thôi, những lần chàng lò dò theo nàng đến nhà thờ. Bây giờ thì chàng đã bớt lúng túng, ngại ngùng vì sợ rằng có ai đó phát giác chàng là tên ngoại đạo, trà trộn giữa bầy chiên lành của Chúa. Vì nàng, chàng sẵn sàng đi tới đâu, “đi bất cứ nơi nào tổ quốc cần” như lối nói ở trong nước, sá gì chuyện đi… nhà thờ. Kể ra thì chuyện “xem lễ” cũng không khó khăn lắm như chàng tưởng. Vị linh mục giảng bài thì cứ ngồi nghe thôi, hoặc suy nghĩ vẩn vơ, còn về nghi thức thì ai làm sao mình làm vậy, chỉ riêng màn rước lễ thì cần nhớ lời nàng dặn dò là cứ việc ngồi giải lao tại chỗ chứ đừng có đi theo ai hết. Đôi lúc có mệt mỏi vì thánh lễ kéo dài thì tiếng hát của nàng ít ra cũng giúp chàng… tỉnh ngủ.

Kể cũng buồn cười là quen biết nhau khá lâu Hương mới biết chàng không có đạo. Nàng như bị hụt hẫng khi phát giác điều bất ngờ này.

“Tại sao anh không nói?” nàng đã hỏi chàng vậy.    

“Tại sao em không hỏi,” chàng hỏi lại.

“Tại vì em tưởng anh có đạo.”

Sao lại có chuyện “tưởng” kỳ cục như vậy, chàng nghĩ. Nàng làm như khi quen nàng là chàng phải có đạo, hoặc nhìn mặt chàng ai cũng biết chàng là tín đồ ngoan đạo nên không cần phải hỏi. Thực ra, thuở bé chàng có đi học ở một trường đạo, thế rồi hoặc vì chàng không thuộc giáo lý, hoặc vì không được ơn kêu gọi, ơn cứu rỗi hay ơn gì gì đó, hoặc vì mấy bà soeur nghiêm khắc quá làm chàng phát sợ nên bố mẹ chàng phải xin chuyển con mình sang trường khác.

“Đạo nào thì cũng là… đạo.” Chàng vẫn nói với Hương như vậy, và nàng cũng sẽ dễ dàng đồng ý nếu chàng đừng có thêm vào “Đạo nào thì cũng là ‘thuốc phiện của nhân loại’, cũng là ‘tiếng thở dài của chúng sinh bị áp bức’.” Mặc dầu Thạch nhiều lần cải chính là những câu ấy không phải của chàng mà của Lê-Nin, nàng vẫn gọi chàng là “kẻ tà đạo” và cho rằng chàng phải có bà con họ hàng gì với ông họ Lê ấy vì cả hai đều… cùng họ.

“Đạo nào thì cũng… tốt thôi,” sau cùng chàng phải đổi lại, “đạo em cũng như đạo anh.”

“Đạo anh là đạo gì?” nàng hỏi, giọng ngờ vực.

“Đạo… công bằng và đạo lý làm người,” chàng nói, lên giọng, để tỏ ra là mình cũng “có đạo” vậy.

“Nói như anh thì dễ quá, khỏi cần đến nhà thờ, chùa chiền gì cả.”

“Theo anh, đâu có cần phải đến gặp Chúa mỗi tuần, cũng phải để cho ngài nghỉ ngơi chứ.” Thạch mạnh dạn nêu ý kiến. “Anh thích cảnh trong một cuốn phim cao bồi. Một tay súng bụi đời trở về ngôi làng cũ sau những năm biền biệt xa quê, bước vào ngôi nhà thờ vắng lặng, đứng ở một góc khuất ngước mắt nhìn tượng Chúa đóng đinh, lặng lẽ làm dấu thánh. Chỉ có hai người…”

“Không dám đâu!” nàng ngắt lời khi chàng đang cố tìm những câu văn vẻ để tả tình tả cảnh. “Anh mà vào đạo chắc cũng như anh chàng đó, mỗi năm đến nhà thờ một lần.”

“Anh thích thánh ca,” Thạch nói sang chuyện khác. “Nhạc thánh ca tạo cảm giác lâng lâng, làm cho lòng mình dịu lại, làm cho tâm hồn…”

“Anh biết những bài nào, kể nghe thử?” nàng hỏi.

“Nhiều lắm, đâu nhớ hết được. Silent Night này, Ave Maria này…”

“Nhạc Việt?”

“Umm… Bài Thánh Ca Buồn.”

“Bài đó không phải là thánh ca,” Hương lắc đầu.

Vì sao “Bài thánh ca buồn” lại không phải là… thánh ca, Thạch không hiểu. Hương cũng không hỏi gì thêm.

“Ở nhà thờ có lớp giáo lý và ‘dự bị hôn nhân’ dành cho người lớn. Anh nên ghi danh học những lớp đó.”

Thạch nhận xét, Hương có một “khuyết điểm” là nàng dành nhiều thì giờ cho Chúa và những công tác thiện nguyện hơn là cho chàng. Ngoài những giờ làm việc, những giờ đi học thêm, hầu hết thì giờ còn lại được nàng cho vào những sinh hoạt của cộng đoàn giáo xứ ở đây như là phụ trách các lớp dạy tiếng Việt, lớp giáo lý cho trẻ em, chưa kể đến những giờ sinh hoạt và tập hát với ca đoàn của nàng… Lượng thì giờ nàng dành cho chàng thật ít ỏi, chưa nói là trong trường hợp cần thiết, nàng sẵn sàng donate một cách rộng rãi và vui vẻ cho nhà thờ.

“Lấy của người này cho người khác, như thế là trái lẽ công bằng. Đạo của anh không cho phép làm vậy.” Thạch chỉ phản đối nhẹ nhàng.

“Đạo của em thì… được,” Hương nói. “‘Hãy chia sớt cho kẻ nghèo khó’, em chỉ làm theo đúng tinh thần phúc âm.”      

“Theo đúng tinh thần phúc âm”, Thạch học được câu ấy ở Hương. Còn ngược lại là “trái với tinh thần phúc âm”, nghe hay hơn là “trái lẽ công bằng” của chàng. Thỉnh thoảng chàng cũng học thêm được ở nàng ít câu hay ho và lý thú khác, chẳng hạn như “Chúa sẽ trả công bội hậu”. (Nàng hay nói mỗi khi chàng làm “cử chỉ đẹp” cho nàng, như là đeo vào cổ nàng sợi dây chuyền có tượng ảnh thánh giá, món quà Giáng Sinh chàng mua tặng nàng). Người nào nghĩ ra được câu này, theo chàng, thật là tài tình, thật là tiện và lợi. Câu nói đơn giản thế thôi, chẳng mất mát gì mà lại hóa giải được dễ dàng những món nợ hoặc không trả nổi, hoặc không muốn trả nghĩa là không cần phải bận tâm chuyện đền ơn đáp nghĩa, và người nhận được câu ấy cũng vui bụng vì tin tưởng là như vậy. “Chúa sẽ trả công bội hậu”, chẳng riêng gì vị linh mục mà chàng thấy hầu như bất cứ ai ở nhà thờ cũng đều có thể xướng lên câu ấy một cách thoải mái, và cũng không cần phải hỏi qua ý kiến Chúa xem ngài có bằng lòng thanh toán giúp món nợ ấy không. Lần đầu Hương nói với chàng câu ấy một cách tỉnh queo, chàng định phản đối “Đừng nói kiểu đó, đâu có thể ‘xù’ hoặc bán cái cho Chúa dễ dàng như vậy được”, nhưng sau đấy chàng thấy câu ấy cũng hay hay và thỉnh thoảng cũng ứng dụng trong một vài trường hợp.      

Có lẽ đấy là lần cuối cùng hai người nói chuyện về đạo giáo. Thực ra, đề tài này không mấy hấp dẫn đối với Thạch, và chàng cũng tránh không muốn đề cập thêm nữa. Thứ nhất, chàng hiểu đấy là một trong những đề tài khá tế nhị, nói năng không khéo dễ xa nhau. Thứ hai, trong mọi cuộc tranh luận về đề tài này, hầu như kẻ chiến bại luôn luôn là chàng, vì nàng rất dễ dàng đi đến kết luận gọn gàng và “độc tài đảng trị” là “Yêu em là yêu Chúa” (nghe cứ như “yêu nước là yêu chủ nghĩa xã hội” vậy) để chấm dứt mọi ý kiến lộn xộn. Dù chàng có nói gì đi nữa thì phần thắng cuối cùng cũng vẫn thuộc về nàng, vì nàng… thuộc phúc âm hơn chàng. Lần duy nhất chàng được sự đồng ý của nàng là khi chàng bình phẩm câu hát Cùng nhau quỳ dưới chân Chúa cao sang.

“Câu này trái với… tinh thần phúc âm,” chàng mạnh dạn phát biểu. “Nói ‘thấp hèn’ thì ok chứ làm gì có chuyện ‘cao sang’, quyền quý. Chúa không hề phân biệt giai cấp mà lúc nào cũng gần gũi với những kẻ khốn khổ như… anh vậy.” 

Thừa thắng, chàng phát biểu thêm ý khác.

“Làm gì có chuyện Em hiền như ma soeur. Câu này… trật (chàng định nói… ‘trái với tinh thần phúc âm’, nhưng kịp đổi lại). Ma soeur sức mấy mà hiền. Giá mà ngày xưa Chúa cho anh gặp được mấy bà sơ hiền hiền cỡ em thôi thì anh đã đi tu rồi chứ không phải chỉ vào đạo.”

Hương nói trước đây có lần nàng suýt đi tu.

“Đi tu, đó là thứ hạnh phúc buồn bã,” Thạch nói, “là nỗi vui gượng gạo của những người thân còn ở lại.”

Hương chỉ mỉm cười, môi hơi nhếch lên. Nụ cười cũng thoáng vẻ bí ẩn như khi nàng nói là sẽ dành cho chàng “một chỗ đặc biệt” trong thánh lễ Giáng Sinh. Thạch không rõ khi nói lời ấy nàng có ngụ ý gợi cho chàng nhớ ngày đầu hai người gặp nhau và quen nhau…

* * *

Thạch nghiệm ra một điều, ở đời có nhiều chuyện ta tưởng rằng ngẫu nhiên, nhưng thực ra không phải vậy mà có bàn tay kín đáo của định mệnh sắp đặt đâu vào đấy cả. Chẳng hạn, sao không phải là một lúc nào khác, một nơi nào khác mà lại rơi đúng vào ngày đó, giờ đó, nơi đó, một quán ăn xoàng xoàng trong số bao nhiêu là quán ăn ở nước Mỹ rộng lớn này, hai người bạn cũ bất ngờ gặp lại nhau sau nhiều năm xa cách. Trí, người bạn “tha hương ngộ cố tri” ấy, cũng chính là người đưa đường dẫn lối cho chàng gặp Hương. Tất cả, như một chuỗi mắt xích, không phải là đã có bàn tay của định mệnh đó sao?

Nếu không có cái đám cưới tổ chức rất là luộm thuộm đó, Thạch nghĩ chàng và Hương có đi đến cuối cuộc đời cũng không dễ gì gặp được nhau.

Thạch ít khi nào hăng hái tham gia những vụ đám cưới, đám hỏi. Vừa mất thì giờ lại vừa vô bổ, vô duyên khi phải vác xác đi dự một cái tiệc cưới. Phải ăn mặc chỉnh tề, phải chào hỏi trịnh trọng, phải vỗ tay lộp độp, phải ngồi ăn nhậu cùng bàn với những tay hoặc chẳng quen chẳng biết, chẳng thân chẳng sơ, phải nghe phải nói những câu chuyện nhạt nhẽo, vô vị và lại còn bị tra tấn thô bạo bằng âm lượng quá tải của dàn nhạc giúp vui. Trong một khung cảnh bát nháo như vậy, làm sao có thể enjoy chuyện ăn uống hoặc tiết mục nào của buổi tiệc cưới. Tốt hơn hết là nằm nhà nghỉ ngơi và giữ gìn sức khỏe.

Thế nhưng đám cưới của Kim, em gái Trí, thì Thạch cũng khó lòng từ chối. Bố mẹ Trí và Kim đều đã qua đời, và Trí là ông anh lớn nên phải lo liệu mọi việc, chỉ nhờ một ông bác đứng ra làm chủ hôn. Thạch cũng phải làm ra vẻ sốt sắng tham gia vào việc tổ chức, dù chỉ giữ một vai phụ trong ban tiếp tân của tiệc cưới, nghĩa là chỉ việc đứng một chỗ quan sát, thấy vị khách nào đứng lớ ngớ, không người chăm sóc, thì tiến lại gần chào hỏi, “Xin ông bà cho biết quý danh” rồi dẫn khách vào ngồi đúng bàn tiệc có đánh số trong tờ giấy ghi tên tuổi khách mời và số bàn. Có khá nhiều thực khách đứng ngơ ngác giữa đám đông ồn ào (mặc dầu ban tiếp tân đã được dặn dò cẩn thận là sau màn chụp hình chụp ảnh phải hướng dẫn khách đến ngay các bàn đã được đánh số sẵn). Thạch cũng chỉ giải quyết được một số khách, còn một số phải… tự giải quyết, tự phục vụ nghĩa là tự mình lăng xăng đi kiếm chỗ ngồi cho mình, hơn là cứ đứng mãi một chỗ chẳng ai thèm hỏi han đến. Các cô phụ trách việc dẫn lối đưa đường cho khách khứa không hiểu biến đâu mất dạng mà chẳng thấy mặt mũi cô nào cả.

Hương và cô bạn nàng đến hơi muộn, và khi ấy thật khó mà tìm được một bàn trống. Thạch tiến lại gần cứu bồ giữa lúc hai “con nai vàng ngơ ngác” đang lộ vẻ bối rối, đảo mắt nhìn quanh quất. Chàng cũng hỏi danh tính, và sau khi Hương trả lời thì đến lượt Thạch… bối rối vì chàng tìm đỏ mắt trong cái danh sách dài ngoằng trên tay mà không thấy tên nàng đâu cả.

“Hai cô vui lòng đợi cho một chút nhé…, ba mươi giây thôi. Xem nào, Kim Hương… bàn số 6, Thu Hương… bàn số 17. Không phải tên cô sao?”

“Thưa không phải, em là Thiên Hương.”

Thạch cũng không tìm thấy tên của Thúy, cô bạn nàng. Chàng dò lại một lần nữa từ trên xuống dưới, từ dưới lên trên, và bắt đầu thấy hoa mắt… (“Khách khứa đến mấy trăm mạng, tên tuổi cứ loạn cào cào thế này, không chịu xếp theo thứ tự abc thì bố ai mà tìm được,” Thạch nguyền rủa cái danh sách thổ tả). Những bàn quanh đấy cũng không còn chỗ trống. Thạch lúng túng…, chẳng lẽ cứ đứng mãi giữa ngã ba đường thì cũng bất tiện và kỳ cục.

“Thôi tôi hiểu rồi, hai cô chắc phải là chỗ thân tình, không kể là khách mời, nên… không có tên trong danh sách này.” Thạch giải thích bừa. “Như vậy để tôi xem…”

“Không sao,” Hương nói, chắc nàng thấy tội nghiệp chàng. “Anh cho ngồi đâu cũng được, càng xa ban nhạc càng tốt.” Đến lượt nàng giải thoát cho chàng.

“Ok, xong ngay. Để tôi đưa hai vị đến bàn đặc biệt của người nhà vậy, có hơi xa đây một chút nhưng là chỗ an toàn nhất. Tôi cũng từng là nạn nhân đau khổ của ban nhạc đám cưới.”

Hương mỉm cười, nói cám ơn và theo chân chàng. Ba người luồn lách giữa những lối đi và đủ loại tiếng động ồn ào. Thạch nghe những tiếng gọi tên Hương từ một bàn gồm toàn những thực khách trẻ trung và nàng chỉ cười cười, ngoắc ngoắc tay trong lúc vẫn theo sau chàng, không dừng lại.

Khi màn trình diện hai họ chấm dứt trong những tràng pháo tay theo phép lịch sự, Thạch bắt đầu thấy mệt mỏi và cũng đã chán ngán vai tuồng quan sát viên kiêm hướng dẫn viên của mình nên chàng thả nổi, ai muốn ngồi đâu thì ngồi. Những người khách đến trễ là lỗi tại họ, nhiệm vụ chàng tới đây là chấm dứt, và ngay đến chàng cuối cùng cũng chẳng có được một chỗ để ngồi. Thạch phải quay về lại bàn “không có đánh số” của Hương và Thúy, chiếc bàn trống duy nhất còn lại.

“Hai cô ngồi đây được chứ?” chàng hỏi. “Nếu thấy buồn, tôi sẽ đổi cho bàn khác.”

“Chỗ này tốt lắm rồi anh,” Thúy nói.

“Tôi là Thạch, bạn Trí, anh của Kim. Hai cô thì tôi đã biết tên rồi.”

“Tụi em cũng đoán vậy”, Hương lên tiếng. “Anh Trí vui tính lắm.”

Gọi là “bàn đặc biệt của người nhà”, thực ra, đây chỉ là chiếc bàn được trù liệu kê thêm vào phút chót trong trường hợp không đủ chỗ cho khách. Thường thì chỉ dư bàn chứ ít khi thiếu. Thạch cũng không hiểu sao khách khứa lại chịu khó có mặt đông đủ như vậy. Ngoài ba người, chỉ có thêm cặp vợ chồng người chú hay bác gì đó của Trí và Kim và mấy đứa bé. Lát sau Trí cũng lò dò tìm đến bàn ấy.

“Tìm mãi, hóa ra lại rúc vào đây tán tỉnh hai người đẹp này,” Trí nói, quay sang phía Hương và Thúy. “Tối nay hai em đều đẹp cả. Mỗi người một vẻ mười phân vẹn mười… Nhưng đừng có dại dột mà nghe lời đường mật của tay này.”

“Sao vậy anh Trí?” Hương hỏi.

“Thì ngọt mật chết ruồi chứ còn trăng sao gì nữa.”

“Ghê quá,” Thúy lè lưỡi. “Anh Trí gọi hai đứa mình là ruồi.”

Từ lúc có thêm Trí, câu chuyện thêm tự nhiên, thân mật. Qua lời Trí, Thạch biết được hai nàng là bạn của Kim, cùng sinh hoạt trong ca đoàn của một giáo xứ người Việt ở đây tên là “Cung Chiều” hay “Cung Triều” gì đó và Hương là một trong những giọng nữ chính của ca đoàn. Lúc sáng ca đoàn có đến giúp phần hát xướng trong thánh lễ hôn phối ở nhà thờ. Thánh lễ ấy không có Thạch vì trước giờ chàng vẫn không mấy thoải mái khi tham dự những nghi thức tôn giáo. 

“Bài Hương hát khi sáng ở nhà thờ hay quá phải không anh Thạch?” Thúy hỏi.

“Vâng, tôi thích bài ấy,” Thạch gật gật đầu phụ họa, dù chàng chẳng biết “bài ấy” là bài gì. 

Hương không phải là bông hoa đẹp nhất trong đêm ấy, và cũng không phải sắc nước “hương trời” như là tên của nàng để có thể hớp hồn chàng ngay từ phút đầu, ngoài khuôn mặt thanh tú, trang điểm khéo, hoặc ít trang điểm khiến nàng có vẻ đẹp tự nhiên và kín đáo. Sau này mỗi lần hình dung lại chàng cũng không nhớ nổi là đêm ấy nàng ăn mặc kiểu cọ ra sao, màu sắc thế nào. Thạch chỉ nhớ mang máng là trong đêm ấy chàng nghe được giọng nói thật là êm dịu, “Thưa không phải, em là Thiên Hương… Anh cho ngồi đâu cũng được.” Giọng nói như rót mật vào tai ấy làm Thạch nhớ đến người bạn gái năm nào. Hằng, cũng nét mặt từa tựa như thế, cũng giọng nói dịu dàng như vậy, và chàng đã yêu giọng nói ấy. Hằng đã lấy một người khác. Lần gặp lại Trí, người bạn cũ, Trí tỏ vẻ ngạc nhiên khi biết chàng vẫn phòng không chiếc bóng vì tưởng hai người đã lấy nhau. Trong lúc Trí đã vợ con đàng hoàng thì Thạch vẫn cứ để vuột mất những mối tình. Khi ngồi gần Hương, nghe nàng trả lời những câu hỏi của Trí và chàng, Thạch tưởng được nghe lại giọng nói đã từ lâu lắm. Nhưng trước mặt chàng khi ấy là Hương, và Thúy, chứ không phải Hằng. Thạch tự hỏi liệu có chút liên hệ nào giữa Hằng và cô gái ngồi cùng bàn, giữa hai giọng nói ấy và chàng kín đáo ngắm nhìn khuôn mặt lặng lẽ, cử chỉ nhẹ nhàng của Hương để cố gắng tìm kiếm nét gì quen thuộc, nhưng rồi chàng thấy mình lẩm cẩm và có vẻ giàu óc tưởng tượng. Thạch cũng để ý Thúy và Trí thỉnh thoảng cố ý đưa đẩy gán ghép Hương và chàng qua những câu nói đùa đầy ẩn ý.

* * *

Những câu nói đùa đầy ẩn ý ấy thực ra cũng không giúp cho chàng và Hương xáp lại gần nhau hơn, nếu không có cái party “hậu đám cưới” ở nhà Kim sau đó không lâu, gọi là “họp mặt thân mật” nhưng chắc là để “đền ơn đáp nghĩa” những người đã dự phần vào việc tổ chức thành công đám cưới vừa rồi (chắc là “thành công” về mặt tài chánh nhờ số lượng khách khứa đông đảo, còn việc tổ chức dẫu có luộm thuộm một chút thì cũng cho qua). Hôm ấy Thạch đến trễ. Vừa đặt chân vào phòng ngoài, chàng đã nghe tiếng Thúy gọi đến ngồi chung bàn.            

“Em đã dành sẵn cho anh một chỗ đặc biệt,” Thúy nói, chỉ chiếc ghế trống giữa nàng và Hương, là chỗ của Kim, chủ nhà, nhưng Kim không ngồi đấy mà nhảy sang bàn khác.

“Ngồi giữa hai cô sao?” Thạch tròn mắt, hỏi. “Thôi cũng liều mạng, đặt đâu ngồi đấy vậy. Lần này thì cô là người dẫn lối cho tôi đấy nhé.”

Thúy giới thiệu từng người, Thạch bắt tay, nhận ra ít khuôn mặt quen quen hôm tiệc cưới ở chiếc bàn ồn ào mà chàng nghe gọi tên Hương lúc dẫn lối cho hai nàng đi ngang qua. Chàng để ý Quang, tay ngồi cạnh Thúy, khá bảnh trai và có những cử chỉ khá thân mật với nàng, chắc là bồ bịch sao đó.

“Anh Thạch là bạn anh Trí, lớn tuổi hơn đám mình.” Thúy làm vẻ mặt nghiêm trang, dặn dò. “Mấy bồ phải đứng đắn.”

“Nhưng nếu anh ấy không… đứng đắn thì sao?” một chàng hỏi.

“Thì… tới luôn,” Thạch vừa nói vừa nâng ly mời mọi người. “Tôi cũng chịu ‘quậy’ lắm, giá nào cũng chơi hết.”

Thạch làm ra vẻ chịu chơi, chàng không muốn tỏ ra là mình “già” hơn những người ngồi đó, mặc dầu chàng cũng thấy mình có vẻ… già nhất trong bàn thật, ngoài một chị được giới thiệu là ca đoàn trưởng. Một phần chàng nhiều tuổi hơn, một phần vì chàng là bạn của Trí, mà Trí thì vẫn được đám này nể nang.

Thức ăn dọn sẵn trên bàn nhưng có vẻ ít được chiếu cố vì mọi người nói nhiều hơn là ăn, trừ Nguyệt, chị ca đoàn trưởng, và Hương, chắc vì có Thạch ngồi cạnh. Thạch có uống chút rượu Quang rót cho chàng, và thấy đầu óc hơi váng vất. Có một lúc chàng loáng thoáng nghe Thúy nói nhỏ vào tai mình.

“Em biết anh để ý Hương, phải không?”

“Sao cô biết tài vậy?” Thạch hơi giật mình, rồi chàng làm điệu bộ tròn mắt, ngạc nhiên.       

“Làm gì mà không biết,” Thúy nháy mắt. “Trong mắt anh có tình yêu, làm sao giấu được.”

“Từ nay gặp cô chắc tôi phải đeo kính mát,” Thạch nói. Rồi chàng đổi giọng, “Anh phải học em mới được, Thúy à.”

“Hương cũng có vẻ… cảm tình đặc biệt với anh.”

“Đừng có an ủi. Anh đâu có đẹp trai.”

“Chị Kim cũng nói em gài độ cho anh. Nhưng mà anh phải lanh tay lẹ mắt mới được, con gái bây giờ… Ngó anh hiền quá, không như anh Trí.”

“Không hiền thì dữ với ai bây giờ, có nhe răng trợn mắt cũng đâu có làm ai sợ.”           

Thạch thoáng thấy Hương kín đáo liếc nhìn hai người. Chắc nàng biết Thúy và chàng đang nói về mình, Thạch nghĩ vậy và chàng làm bộ nâng ly mời hai nàng.

Chút men rượu làm hưng phấn thêm những câu chuyện. Các cô gái cũng có vẻ dạn dĩ hơn. Thạch cũng thấy Hương lần lần tỏ ra thoải mái hơn trong những câu nói đùa qua lại với chàng và mọi người. Chàng nghe tiếng cười ròn rã của nàng bên tai và biết nàng vui nhiều đêm nay. Trong lúc chuyện trò, mỗi lần hai người chạm mắt nhau Thạch lại nhớ lời Thúy, chàng nhìn kỹ mắt Hương và tự hỏi liệu có chút tình yêu nào trong sóng mắt long lanh ấy. Thạch không thể đoán chắc được, tuy rằng lâu lâu chàng lại bị mũi giày nghịch ngợm của Thúy đá nhẹ mấy cái vào chân ở dưới gầm bàn.

Bàn của Thạch là bàn của những tay chịu “quậy”. Sau phần ăn nhậu, một thanh niên ngồi cùng bàn, Thạch không nhớ tên, lên mở đầu chương trình hát hỏng bằng bài hát tên “Kim”, nói là để tặng người cùng tên với bài hát. Anh chàng vừa hát vừa nhún nhảy, lắc lư theo lời ca và điệu nhạc khá “giựt”. Bài hát được tán thưởng, và xong phần trình diễn chàng ca sĩ được chính Kim, chủ nhân buổi tiệc, đến bắt tay và bất ngờ kiễng chân thưởng cho một chiếc hôn lên má. Nhiều tiếng vỗ tay và huýt sáo. Sau đấy các chàng trai chế ra được một trò vui: chàng nào nghĩ ra được bài hát nào có tên của một trong những cô gái có mặt ở đây, và chịu lên hát tặng thì sẽ nhận được phần thưởng là chiếc hôn của cô gái đó như anh chàng vừa rồi. Đề nghị hấp dẫn được nhanh chóng thông qua nhưng các chàng còn tiếp tục bàn cãi sôi nổi là hôn thế nào, hôn vào đâu, hôn trán, hôn tóc, hôn má, hôn môi, hay… hôn tay. Sau cùng, Trí phải đứng ra giải quyết: hôn kiểu nào là tuỳ thuộc ca sĩ hát hay hoặc dở. Giải xuất sắc là hôn môi, giải an ủi là hôn má, còn hát tệ quá thì chỉ được giải khuyến khích là… bắt tay rồi về chỗ.

Thế là sau đó các chàng bèn có một màn thi đua vận dụng trí nhớ để tìm ra cho được những bài nhạc nào mang tên các cô bạn đáng yêu của mình, bất chấp sự phản kháng quyết liệt của phái nữ, cho rằng bị đối xử bất công vì cứ phải hôn hết người này người nọ mà… không được gì cả. Hầu hết những tên bài hát đều bị các nàng khước từ vì cho là bất hợp lệ. Lan thì nói tên nàng là Tuyết Lan chứ đâu phải “Ngọc Lan”, và cũng không thể là cô Lan trong “Chuyện tình Lan và Điệp” vì nàng không có ý định đi tu. Thúy thì nói “Thúy đã đi rồi” là Thúy nào chứ đâu phải là nàng vì nàng vẫn còn ngồi đây chứ có đi đâu mà bóng hình em xa khuất trong tôi. Phượng cũng nói “Phượng yêu” không phải là nàng vì mắt nàng vẫn còn sáng thì không thể có chuyện yêu mầu rực rỡ, yêu em mù lòa. Thu thì nói “Thu quyến rũ” hay “Hoài thu” cũng đều nói về mùa màng chứ đâu phải là tên cô gái nào. Hương thì cũng nói như Thu, “Hương xưa” của Thạch chỉ là… “hương đồng gió nội” (không phải như “Diễm xưa”), còn “Hát nữa đi Hương” thì nàng chưa nghe khi nào cả, chắc là chàng… “chế” ra. Chỉ có Nguyệt là tạm chấp nhận “Nguyệt ca” vì nàng thích bài hát ấy, với điều kiện là người hát phải hát đúng và hát trọn bài. Trí lại phải thương lượng và dàn xếp để các ca sĩ đều có được cơ hội trình diễn.

“Không nên làm khó nhau quá,” Trí nói, “hát một hai câu cũng được, có thiện chí là tốt rồi.”

Sau đấy, những chàng nào trót nghĩ ra cái tên bài hát đều phải lần lượt trình bày nhạc phẩm của mình. Thạch là người bị đẩy lên sau cùng, chàng khó mà từ chối vì đã trót tỏ ra chịu chơi. Phần biểu diễn của các nam ca sĩ trước đó đều thất bại cả. Khán thính giả là các nàng không chê các chàng hát dở nhưng từ chối không cho hưởng đặc ân vì các ca sĩ đều không thuộc bài. Hầu hết chỉ được giải khuyến khích, nhiều lắm là cho hôn má. Chung cuộc, các chàng vẫn không làm sao khôn hơn mấy nàng được. Thạch thấy trước là thua nhưng không thể rút tên được.

“Hương ơi, sao tiếng hát em nghe vẫn dạt dào, nghe vẫn ngọt ngào…1 ” chàng chỉ hát được tới đó rồi thôi.

“Anh Thạch hát hay dễ sợ! Phải mời anh ấy vô ca đoàn mới được.”

Thạch không biết mấy cô khen chơi hay khen thiệt.

“Ráng thêm chút nữa đi anh Thạch, có nhiều hy vọng đấy…”

“Hát mãi nghe Hương, cho hồng làn da, kẻo đời chóng già… ”

Khán giả kẻ huýt sáo, người che miệng cười. (Sau này mỗi lần hát riêng cho nàng nghe câu ấy, chàng đều được Hương thưởng cho… cái nguýt xéo thật sắc và lời bình phẩm “Vô duyên”. Nàng vẫn nói là chàng “chế” ra chứ làm gì có câu ấy).

“Thiên Hương đâu rồi? Hát hay như dzậy còn đòi gì nữa mà không chịu thưởng cho chàng,” các nàng kêu ơi ới.

Thạch nhìn xuống, chàng thấy Hương có vẻ ngượng.

“Cô Thiên Hương nói là bài hát ấy do tôi… sáng tác nên không chịu thưởng mà còn đòi phạt,” Thạch gỡ thế khó cho Hương, “nhưng có hứa là khi nào trưng ra được chứng cớ đàng hoàng thì sẽ thưởng gấp đôi. Đó là chuyện về sau, còn bây giờ thì phải cho nghe giọng oanh vàng chứ, không lẽ cứ bắt tụi này làm trò cười mãi? Nào, xin mời!…”

Nhiều tiếng vỗ tay hưởng ứng. Thạch là người khởi xướng nên mọi người dành cho chàng đặc quyền mở đầu chương trình “Nhạc yêu cầu”, nghĩa là thích ca sĩ hát bài nào thì yêu cầu bài ấy. Thạch không nghĩ ra được bài gì nên chàng đề nghị Hương hát lại bài nàng đã hát trong lễ cưới hôm trước và được nhiều người khen hay.

“Đây đâu phải là nhà thờ,” Hương lắc lắc đầu.

“Có sao đâu,” Thạch nói. “Vẫn còn dư âm ngày cưới mà, phải không quý vị?”

Một người nào đó đứng dậy, đến bên chiếc đàn organ. Tiếng nhạc dạo êm dịu, và tiếng hát cất lên, chậm rãi… Căn phòng rộng lớn bỗng trở nên im lặng khác thường, như sân khấu vừa chuyển đổi phông màn khác. Mọi thứ tiếng động ồn ào trước đó đột nhiên im bặt. Chỉ còn lại tiếng hát. A…ve Ma…ri…í…a… Mối tình xanh mãi mầu. Tiếng hát chầu, đưa bao duyên lành mới qua cầu… Đây đó ta cùng nép dưới bàn thờ xin cầu lời thương nhau…2 ”  

Đấy là lần đầu Thạch nghe tiếng hát Hương. Chàng thấy mình như đang chơi vơi ở một nơi nào khác chứ không còn ở trong căn phòng ấy nữa.

* * *

Về sau này, nhiều lần nghe Hương hát nhưng Thạch vẫn cứ thích bài hát ấy. Còn bài mà chàng hát tặng nàng đêm ấy thì Hương vẫn không chịu tin là có thực mặc dầu chàng có nói tên người nhạc sĩ. Hương nói nàng có nghe cái tên này và cũng biết một vài bài của ông ấy, “Có tin vui giữa giờ tuyệt vọng” chẳng hạn, và “Chuyện một chiếc cầu đã gãy” có mấy câu nàng thích. Ngày nào cầu đã đưa anh qua phố tìm em / Cầu đã đưa ta sang chỗ hẹn nhau…, Hương hát nho nhỏ. Có lần Thạch chỉ nàng tấm ảnh người nhạc sĩ trên một tờ báo.

“Trông mặt mũi ông này khắc khổ quá,” Hương nêu nhận xét.

“Phía sau bộ mặt khắc khổ đó là một trái tim giàu lòng nhân ái, một trái tim biết chia sẻ những khổ đau của đồng loại, biết cảm thương những số kiếp không may, những mảnh đời bất hạnh…”

Thạch ngừng lại khi bắt gặp ánh mắt là lạ của Hương. Chàng cũng thấy mình nói những lời ấy như kẻ thuộc bài, hoặc giống những anh chàng truyền giáo, thỉnh thoảng đến gõ cửa nhà chàng, thuyết giảng làu làu những chuyện chàng không hiểu gì cả rồi sau cùng hỏi chàng “Có muốn lên thiên đàng?”

“… theo đúng tinh thần phúc âm,” Thạch đi đến kết luận.

Hương vẫn nhìn chàng không chớp mắt như muốn dò xét chàng nói chơi hay nói thật. Riêng Thạch, chàng tin điều mình nói, và chàng bỗng nẩy sinh mối thiện cảm đặc biệt với người nhạc sĩ đã viết nên bài hát để tặng cô gái tên Hương nào đó. Chàng không rõ cô gái ấy và ông nhạc sĩ có quan hệ thế nào và tình cảm của ông đối với cô ra sao. Có như là chàng với Hương? Ông có yêu cô gái ấy? Cô gái cũng yêu ông chứ? Thạch cũng muốn bày tỏ lòng biết ơn ông nhạc sĩ vì nếu không có bài hát ấy làm sao chàng có được lời tỏ tình hay ho đến vậy, và lời tỏ tình ấy sau cùng cũng được đáp nhận. Hương, cô gái trong bài hát ấy, nàng là ca sĩ, hay nàng ở trong… ca đoàn của nhà thờ? Hay nàng không là gì cả, chỉ là cái tên, chỉ là quê hương, chỉ là “hương đồng gió nội” phất phơ như Hương từng nói với chàng. Thạch không thể biết được. Chàng nhớ có gặp ông nhạc sĩ một hai lần. Giá mà ngày ấy chàng chịu khó hỏi, chắc sẽ tìm được câu trả lời.

Về phía Hương, nàng vẫn không chịu tin là đã có một bài hát như thế. Cho đến một hôm Thạch và nàng nghe trọn bài hát ấy trong một băng nhạc cũ ở nhà chị ca đoàn trưởng, và Hương đã cười ngặt nghẽo khi nghe Thái Thanh hát đến câu Hát mãi nghe Hương, cho hồng làn da, kẻo đời chóng già… Khi ấy vì có Nguyệt ngồi cạnh nên nàng không thể thực hiện lời hứa trước đây với chàng được.

“Lâu nay ông ấy có thêm bài nào mới nữa không?” Hương hỏi.      

“Không,” Thạch trả lời, “người nhạc sĩ ấy đã qua đời.”

* * *

Sau cái bắt tay vội vàng, Thạch đi như chạy về phía parking, không kịp quay lại trả lời câu chúc “Merry Christmas!” của người bạn đuổi theo sau lưng. Chàng nhìn đồng hồ. Không kịp nữa rồi, thánh lễ sắp sửa bắt đầu. Thạch tính nhẩm, nếu không bị kẹt xe, may lắm chàng có thể về đến nhà thờ khoảng giữa thánh lễ. Ra tới freeway, Thạch tăng tốc độ, đổi lane rồi đổi lane, qua mặt các xe khác. Nhưng rồi chàng cũng không chạy nhanh hơn được vì lane nào cũng là những hàng dài xe cộ. Sau cùng thì điều chàng lo ngại đã xảy ra. Kẹt xe. Xe Thạch phải nhích từng chút, từng chút một cho đến khi dừng lại hẳn. Thạch để ý là cái số của chàng thật đen đủi, hầu như cứ mỗi lần chàng có việc khẩn cấp là mỗi lần… kẹt xe. Và lần này cũng vậy. Chàng nóng ruột nóng gan nhưng không biết phải làm sao. Nếu chàng đến nơi khi đã tan lễ và không gặp được Hương thì quả là một… tai họa! Chàng giận người bạn ở xa sao không đến chơi vào dịp nào khác mà quên rằng anh ta phải cày bừa suốt năm và phải đợi tới Noel và Tết tây mới lấy được vacation. Chàng cũng tự giận mình đã không chịu dứt khoát kiếu từ để ra về sớm hơn mặc cho người bạn cố giữ chàng lại vì nói mãi vẫn chưa hết chuyện. Rồi chàng lại thẫn thờ nhìn dòng xe cộ dài ngoằng trước mặt. Thạch cảm thấy bất lực. Chàng chẳng biết làm gì hơn, ngoài việc… cầu xin Chúa giúp chàng vượt qua khổ nạn đêm nay.

Để bớt sốt ruột, Thạch lục lạo tìm thuốc lá, châm hút, gói thuốc mà chàng thường phải giấu ở một chỗ kín trong xe, không để Hương trông thấy, vì nàng đã nhiều lần bắt chàng phải từ bỏ, và chàng cùng đã nhiều lần hứa sẽ từ bỏ, như là từ bỏ sự cám dỗ của ma quỷ vậy. Thạch nghĩ ngợi lan man. Chàng cố hình dung Hương đang làm gì trong lúc này. Có thể là nàng đang quỳ lặng lẽ ở hàng ghế đầu của dãy ghế dành cho ca đoàn, và nàng đang đang lẩm nhẩm những lời kinh nguyện. Trong những lời nguyện ấy, biết có lời nào dành cho chàng. Có thể là nàng nguyện cầu cho chàng kịp về dự thánh lễ không chừng. Vậy mà giờ này chàng đang kẹt cứng ở đây, không cựa quậy, nhúc nhích gì được. Cũng có thể ca đoàn đang hợp xướng một bài gì đó và Hương, một trong những giọng nữ chính, sẽ solo ít câu nhạc nào đó. Làm sao biết được nàng hát bài gì nhỉ? Tuần trước Hương hỏi chàng muốn nàng hát bài gì.

“Ave Maria,” Thạch trả lời.

“Bài ấy em đã hát Noel năm ngoái rồi.”

“Thì hát lại có sao đâu. Một bài hát hay không bao giờ cũ.”

“Nhưng… thiếu gì bài hát Noel khác.”

“Nhưng… anh thích bài đó. Giọng em thích hợp bài đó.”

Trông vẻ mặt nàng không được vui lắm. Thạch cũng thấy mình có vẻ hơi độc tài, nhưng vì nàng đã hỏi nên chàng phải trả lời. Thực ra, trước giờ nàng muốn hát bài gì thì hát, có khi nào nàng thèm hỏi ý kiến chàng. Nàng cứ việc… tự chọn bài hát, chàng đâu có ý kiến gì được. Lúc này nghĩ lại, chàng thấy mình có vẻ kém hiểu biết về tâm lý phụ nữ, nàng hỏi vì nàng muốn chiều chàng, muốn biết chàng thích bài nào, và cũng muốn nghe chàng khen nàng hát hay những tên bài nào đó. Có điều nàng không thích hát đi hát lại mỗi một bài, cũng như là phụ nữ vẫn thích thay đổi trang phục chứ đâu có chịu mặc đi mặc lại một bộ cánh, dù có đẹp cách mấy. Thạch cũng biết vậy, nhưng chàng vẫn có lý do để đề nghị nàng hát lại bài ấy, bài hát đầu tiên chàng nghe nàng hát và cũng gắn liền với kỷ niệm ngày tình yêu đến với hai người. 

Như vậy cũng có thể vì chiều chàng, nàng sẽ hát lại “Ave Maria”. Không rõ trong lúc hát nàng có kín đáo đưa mắt tìm kiếm chàng trong số đông đảo giáo dân bên dưới, vì nàng muốn tặng riêng chàng bài hát ấy. Cũng có thể là nàng đang kính cẩn ngửa mặt đón nhận bánh thánh từ tay vị linh mục, hoặc đang khép hờ đôi mắt trong lúc nâng ly nhắp ngụm rượu nho từ tay một bà soeur. Không thể được…, như vậy thì hỏng mất, không còn kịp nữa rồi. Tình thế đã xấu đến mức không thể cứu vãn.

“Lỗi tại tôi mọi đàng,” Thạch nhớ câu kinh ấy. Sau cùng, giữa lúc chàng đang đứng chênh vênh bên bờ tuyệt vọng thì như một phép lạ, đoàn xe từ từ chuyển bánh. Không rõ có phải vì Chúa nghe được những lời thống hối thành khẩn của chàng mà ra tay cứu độ. Nếu quả vậy, ngài cũng đã rộng lòng thứ tha những lời lẽ mạo phạm lâu nay của chàng. Thạch lại liếc nhìn đồng hồ. Chàng mất gần mười lăm phút chôn chân tại đây. 

Chưa hết, đến được nhà thờ, chàng lại mất thêm gần mười lăm phút nữa chạy lòng vòng tìm chỗ đậu xe. Chưa có lúc nào khu vực này lại lắm xe cộ đến vậy, đến cả những lề đường ở xa nhà thờ cũng không còn chỗ trống đủ cho xe chàng chen vào. Đánh thêm vòng nữa cũng không tìm ra được bãi đáp, Thạch chịu thua, đành phải quay trở lại parking ở sân sau nhà thờ, đậu ngay giữa lối đi và ngồi chờ… tan lễ. Dù sao chàng cũng yên tâm khi biết là thánh lễ vẫn chưa kết thúc, nghĩa là Hương của chàng vẫn còn đấy, chứ nếu sân trong sân ngoài chẳng còn xe nào mới là điều đáng sợ. Đã lết được về tới đây mà phải bỏ cuộc thì thật oan uổng, đành xem như định mệnh đã an bài.

“Chạy trời không khỏi số,” Thạch thở ra. Chàng cũng không có ý định khẩn cầu Chúa thêm điều gì nữa vì không thể lợi dụng lòng tốt của ngài. Tuy nhiên, Thạch nghĩ bụng, giá mà được Chúa chiếu cố thêm chuyến nữa thì chàng sẽ phải nghiên cứu cẩn thận đề nghị của Hương về việc tham dự một lớp học giáo lý xem sao. “Đạo nào thì cũng… tốt thôi,” chàng nhớ đã nói với Hương như vậy.

Thạch lại rút thêm điếu thuốc, hạ thấp cửa kính xe, tắt máy xe. Hơi gió từ ngoài lùa vào. Bây giờ chàng mới thấy lạnh. Bỗng chàng mơ hồ nghe trong gió vẳng lại tiếng chân người và tiếng cười nói lao xao. Thạch quay nhìn, chàng không lầm. Một đôi vợ chồng trẻ, hay một cặp tình nhân, dắt tay nhau đi về phía chàng và dừng lại ngay trước mũi xe chàng. Thạch nghe thấy tiếng cười khúc khích của cô gái. Rồi chàng thanh niên mở rộng cửa xe cho cô và hai người đứng hôn nhau khá lâu trước khi cô gái khom người bước vào xe. Chắc là chàng trai phát giác Thạch ngồi ở trong xe nhìn họ và nói nhỏ câu gì đó với cô gái nên cô quay lại nhìn về phía Thạch, mỉm cười với chàng trong bóng tối lờ mờ. Thạch tưởng nhìn thấy được ánh mắt tinh nghịch, nụ cười hóm hỉnh ẩn hiện trong bóng đêm. “Lucky guy!”, nụ cười như ngầm nói với chàng. Nụ cười đẹp nhất trong số những nụ cười chàng bắt gặp ngày hôm nay, Thạch nghĩ vậy. Chàng ném điếu thuốc, chờ nghe tiếng xe rồ máy để biết chắc là cặp này dứt khoát ra về chứ không phải chỉ ra xe lấy thứ gì đó rồi lại quay vào nhà thờ. Thạch nổ máy xe, chăm chú ngó chiếc xe từ từ lui ra, và chàng nhanh chóng lấp vào chỗ trống như sợ người lái xe đổi ý, trong lúc giơ tay ngoắc ngoắc tỏ dấu cám ơn. “Chúa sẽ trả công bội hậu,” chàng muốn nói với họ như vậy (như Hương vẫn nói với chàng mỗi khi chàng làm “cử chỉ đẹp”), mặc dầu họ đã bỏ Chúa mà ra về sớm.

“Lời nguyện cầu nửa đêm” của chàng như vậy là đã được Chúa nhân từ chấp thuận. Những khổ nạn chàng trải qua trong đêm nay cũng có thể là những thử thách của Chúa không biết chừng. Tắt máy, đóng mạnh cửa xe, Thạch phóng những bước dài về phía nhà thờ. Người ra sớm nhất phải là cặp vừa rồi, như vậy thánh lễ chắc cũng gần kết thúc… Thạch trông thấy những chùm đèn màu nhấp nháy giăng mắc quanh những ngọn thông nơi sân trước giáo đường và quanh hang đá, nơi có ngôi sao lớn tỏa sáng, nhưng chàng không có nhiều thì giờ để ngắm nhìn. Chàng không thể để mất thêm một giây nào nữa.

Từ ngoài bước vào nhưng Thạch lại tưởng như từ trong bóng tối bước ra, lạc vào vùng ánh sáng chói lòa của một thế giới nào khác. Trước mặt Thạch, chỉ có người và người. Những hàng rào người che chắn, lấp kín các khoảng trống ở cuối nhà thờ, đến không còn một chỗ đứng. Chàng cố lách vào, lách vào… Trong lúc vội vàng, Thạch khẽ chạm vai một người đàn bà, chàng vội nói xin lỗi. Người đàn bà khẽ nhíu mày, không nói gì, nhưng rồi bà ngó chăm chăm vào mặt chàng như thoáng nhận ra nét gì quen thuộc, và Thạch cũng ngờ ngợ như đã gặp bà ta ở đâu đó. Nhưng Thạch không muốn lục lọi trí nhớ, chàng lại cố tìm lối đi trong lúc nói “Xin lỗi, xin lỗi…” luôn miệng, làm như có chuyện gì khẩn cấp lắm vậy. Rồi lần lần chàng cũng luồn lách, len lỏi được về phía trước, gần cung thánh hơn. Quanh chàng, đâu đâu cũng người và người, chật các hàng ghế, kín các lối đi. Chàng kiễng chân, hướng mắt về phía cánh trái của bàn thờ, nhưng không thấy ca đoàn đâu cả. Nơi đó bây giờ là những hàng ghế đầy kín người. Chàng đoán có lẽ ca đoàn phải dời đi nơi khác để có thêm chỗ cho giáo dân. Thế nhưng cũng phải có một chỗ nào cho ca đoàn chứ. Thạch nhìn sang bên cánh phải, cũng những hàng ghế đầy kín người. Chàng đưa mắt tìm kiếm dọc theo các lối đi chính và hai bên để mong tìm thấy khuôn mặt nào quen thuộc trong ca đoàn, nhưng không thấy một ai cả.

Thạch trông thấy những người rước bánh thánh cuối cùng đi về lại các hàng ghế. Vị linh mục cầm chén thánh đứng giữa lối đi, chờ đợi thêm một lát để biết chắc là không còn ai lên xuống nữa, rồi quay lại phía bàn thờ. Có một khoảng im lặng khá lâu giữa lúc ấy… Gần cuối lễ, linh mục chủ tế lên tiếng, nói mọi người cùng dâng lời nguyện, rồi lại tiếp tục nói những lời gì đó trong lúc làm cử chỉ ban phép lành cho giáo dân. Thạch chỉ nghe được câu cuối “Chúc anh chị em một đêm Giáng Sinh an lành”. Chàng lại hướng mắt về những dãy ghế bên cánh trái bàn thờ lần nữa, nơi trước giờ vẫn dành cho ca đoàn. Thạch hình dung thấy chị ca đoàn trưởng đang đứng nơi đó, dang rộng đôi cánh tay điều khiển dàn hợp xướng. Những cử động thật mềm mại thật uyển chuyển, nâng lên hạ xuống, mở ra khép lại, vươn tới kéo về, nhấp nhô như ngọn sóng, chập chờn như cánh bướm, chờn vờn như điệu múa của các vũ công xứ ngàn lẻ một đêm. Rồi tất cả biến mất, rồi lại hiện ra, rồi lại biến mất… Thạch thấy hoa cả mắt, chàng nhìn đâu đâu cũng thấy lung linh những quầng sáng, cũng thấy lô nhô những người và người. Nơi ấy, những hàng ghế đầu bao giờ cũng là các cô gái. Các chàng trai đứng phía sau. Luôn luôn là như vậy. Nhưng sao chàng không thấy gì cả, không thấy các cô gái, không thấy Hương đâu. Tất cả đều biến mất.

Rồi bỗng nhiên, giữa khoảng không thinh lặng Thạch nghe mơ hồ những nốt nhạc dạo. Thạch nghĩ chàng không nghe lầm. Tiếng nhạc vẳng lên từ đâu đó, thoạt tiên thật nhỏ, thật êm dịu, rồi lớn dần, lớn dần. Tiếng dương cầm, phong cầm, và cả tiếng vĩ cầm nữa. Rồi tiếng hát, rồi những giọng phụ họa, những bè chính bè phụ nối tiếp, nối tiếp như từng con sóng dập dềnh đẩy xô nhau, đuổi bắt nhau, cuồn cuộn trào dâng, lớp lớp tràn bờ. Tiếng hát như từ trên không rót xuống, như từ ngọn thác đổ tràn. Thạch nhìn thấy vẻ phấn khích trên từng nét mặt những người đứng quanh chàng. Những đôi mắt mơ màng, những đôi môi mấp máy, những tiếng hát khe khẽ, rồi lớn dần lớn dần, rồi tràn lan tràn lan cùng khắp giáo đường… Thạch như cũng bị cuốn hút theo trong cảm giác ngất ngây kỳ lạ, nhưng chàng còn muốn tìm kiếm xem lời ca tiếng nhạc ấy ở nơi nào phát ra nữa. Thạch chăm chú lắng nghe thêm lần nữa, và chàng hiểu ra. Những thanh âm nhã nhạc kỳ diệu mà chàng tưởng là nghe trên không trung, tiếng hát thiên thần vang lừng… ấy không phải từ tầng trời nào rót xuống, không phải từ mạch suối nào chảy tràn, mà ở ngay trên đầu chàng chứ có đâu xa. Chàng ngoái lại, ngước cổ lên nhìn. Không thấy gì cả, nhưng chàng biết chắc là ca đoàn đang ở trên ấy. Hương của chàng đang ở trên ấy, ở trên bao lơn hình vòng cung lơ lửng giữa mái vòm cao trong ngôi giáo đường.

Photo: Marraco

Thạch nhớ lời Hương nói hôm trước là nàng sẽ dành cho chàng một “chỗ ngồi đặc biệt” trong thánh lễ đêm nay, bây giờ chàng đã hiểu ra. Lẽ ra thì giờ này chàng cũng đang ở trên tầng cao ấy, nơi dành cho ca đoàn và những người thân (và chàng hẳn cũng có được một “vé” trong số ấy). Chàng sẽ ngồi gần ca đoàn, sẽ ngồi gần Hương, sẽ thả tầm mắt nhìn xuống cung thánh đèn nến sáng lòa và toàn cảnh giáo đường rộng lớn bên dưới với hàng hàng lớp lớp giáo dân trong lúc thánh lễ trang trọng cử hành. Chàng sẽ thưởng thức những bản thánh ca Giáng Sinh hay nhất, sẽ nghe âm nhạc chảy tràn như suối. Vậy mà!… Tội nghiệp Hương, chắc nàng đã mỏi mắt trông chờ  chàng.

“Chúc anh chị em ra về bình an,” vị linh mục nói câu sau cùng. Thạch chỉ chờ nghe câu này để biết chắc là thánh lễ kết thúc, và cũng như mọi lần, chàng đứng lên đi về phía lối ra ở cửa hông, nơi chàng vẫn đợi Hương những khi tan lễ như lời nàng dặn dò, trong lúc nàng và ca đoàn còn lục tục thu dọn những tập nhạc, những thùng đàn, những nhạc cụ lỉnh kỉnh… Hương không muốn chàng ngồi nán lại để chờ nàng trong nhà thờ ra dáng một con chiên ngoan đạo, vì chàng không phải là… con chiên ngoan đạo. Chợt Thạch nghe như có tiếng gọi nhỏ tên mình. Chàng quay lại và bắt gặp cái nhìn của người đàn bà chàng vô tình đụng phải khi nãy. Bây giờ chàng đã nhận ra bà hàng xóm ở cách chàng một block, thỉnh thoảng gặp nhau cũng có chào hỏi qua loa, nhưng chàng không nhớ tên. Bà lớn tuổi hơn Thạch, vóc người đẫy đà và cũng không có nét gì đặc biệt lắm nên chàng không mấy để ý, nhưng bà lại biết tên chàng.

“Cậu cũng có đạo sao?” người đàn bà hỏi. “Lâu nay tôi không biết.”

“Vâng…, thỉnh thoảng.” Thạch ngần ngừ, nói bừa.

“Cậu nói sao?” người đàn bà hỏi lại.

Thạch không hiểu vì sao bà ta lại phải thắc mắc chuyện có đạo hay không có đạo. Bà ta tưởng chỉ mình bà có đạo thôi sao. Thiếu gì những chuyện khác đáng quan tâm hơn. Thêm hay bớt một người có đạo thì cũng đâu có làm thay đổi cục diện thế giới… Khi ấy vài người đứng quanh chàng vui vẻ bắt tay nhau, nói những lời chúc Giáng Sinh, Thạch cũng chìa tay trước mặt người đàn bà.

“Cũng chúc bà một đêm Giáng Sinh an lành.” 

Người đàn bà do dự, nhưng rồi cũng nắm lấy bàn tay Thạch, lỏng lẻo, trong lúc vẫn nhìn chàng chằm chằm. Giống như là hai kẻ bất đồng ngôn ngữ, Thạch nghĩ. Bà ta dễ nghĩ chàng là tay gàn dở, nhưng cũng chẳng sao. Thạch nheo mắt, mỉm cười với người đàn bà rồi vội quay đi, theo dòng người lần ra phía cửa.

Đến ngưỡng cửa bên hông nhà thờ, Thạch dừng lại. Vài người đi qua bắt tay chàng, người thì nói “Merry Christmas”, người thì nói “Giáng Sinh an lành”, và chàng cũng mỉm cười, lập lại những lời ấy như cái máy. Cuộc đời sẽ đẹp biết mấy nếu mọi người đều chịu khó hành xử với nhau vui vẻ và thân thiện như là trong đêm nay. Thạch nghĩ vậy và bất chợt chàng nghe… Chúa sẽ đến trong đêm nay, câu hát vụt qua tai như tiếng vọng, như lặp lại điều chàng vừa nghĩ trong đầu. Thạch lắng tai nghe kỹ hơn. Tiếng nhạc dạo vẫn như từ trên không rót xuống, dìu dặt, khoan thai. Chúa sẽ đến trong đêm nay / bởi loài người còn đọa đày…³ Thạch nghe trọn câu hát. Hương! Chàng muốn kêu lên. Chàng đã nhận ra nàng, nhận ra giọng hát nàng. Chắc chắn là nàng, Thạch không thể lầm được. Giọng hát thật êm dịu như giọng nói nàng êm dịu. Và câu hát ấy nữa, chàng có nghe đâu đó một vài lần. Cùng lúc ấy, Thạch bỗng như phát giác được điều gì lạ lùng. Người nhạc sĩ ấy, đúng vậy, chàng đã một lần nghe ông hát bài hát ấy. Những nốt nhạc ấy, những lời hát ấy do chính ông viết ra… Người nhạc sĩ có “vẻ mặt khắc khổ” (như lời Hương nhận xét) nhưng có trái tim giàu lòng nhân ái. Chàng chăm chú lắng nghe, những nốt nhạc rót xuống thật mềm mại, thật thong thả, như lời thì thầm âu yếm, như bàn tay vuốt ve dịu dàng.

Khi mẹ nhìn con, Chúa về trong đôi mắt

Khi anh nhìn em, Chúa ngự trên đôi môi

Chúa trong lời ngọt ngào / Chúa trong tình trìu mến / Chúa trong vùng bao la…

Có phải Hương đã muốn gửi cho chàng bài hát ấy, đã muốn mang đến cho chàng, mang đến cho mọi người bức thông điệp ấy, “Chúa sẽ đến trong đêm nay”. 

Bỗng dưng Thạch nẩy ra ý nghĩ cần phải mở rộng mọi cánh cửa cho tiếng hát thoát ra ngoài, cho tin mừng được lan truyền đến khắp mọi người, mọi nơi, mọi chốn. 

Thạch đẩy mạnh cửa, bước hẳn ra phía ngoài. Đêm lạnh. Chàng vẫn nghe tiếng dương cầm thánh thót, tiếng vĩ cầm réo rắt, và tiếng hát ngọt ngào. Chàng bước thêm ít bước, tiếng hát vẫn theo sau chàng. Có lúc chàng lại nghe như tiếng hát ở đâu đó phía trước. Có lúc chàng lại tưởng như tiếng hát ở ngay bên cạnh chàng. Rồi có lúc tiếng hát nghe nhỏ hẳn lại như muốn rời khỏi chàng, bay đi nơi khác, nhưng chàng vẫn cứ nghe văng vẳng đâu đây…

Thạch đứng im lặng một lúc. Chàng nghe gió thổi mạnh nhưng không thấy lạnh, và chàng nghe được tiếng hát lẫn trong tiếng gió. Chàng tưởng như tiếng hát được gió mang đi xa lắm, bay qua đầu chàng, qua nóc giáo đường, bay trên những ngọn thông, trên những tàn cây cao nhất, bay mãi tới ngọn đồi phía xa kia, tới những thung lũng chìm khuất sau ngọn đồi ấy… Nhưng rồi Thạch nghĩ tiếng hát không tài nào bay xa đến thế được, chỉ có trí tưởng tượng của chàng là bay bổng. Tiếng hát thực ra ở trong đầu chàng. Thế nhưng, không hiểu sao đầu óc chàng phút ấy vẫn cứ lâng lâng và như chìm đắm trong một thứ ảo giác thật kỳ lạ.

Bây giờ thì Thạch không nghe gì nữa hết. Không còn tiếng hát, cũng không có tiếng đàn. Đêm bỗng trở nên yên tĩnh. Trước mắt chàng là những chùm đèn nhấp nháy đủ màu sắc và ngôi sao lớn treo lơ lửng trước hang đá Đức Mẹ, tỏa ánh sáng màu xanh dịu. Xa hơn nữa là những đốm sáng lập lòe của các bóng đèn nho nhỏ hình quả trám trên những cành thông kia, khi chớp khi tắt, khi ẩn khi hiện như những ngôi sao lấp lánh trên nền trời đen thẫm.

Thạch trở vào, ngồi xuống hàng ghế trống. Quanh chàng lúc ấy là những hàng ghế trống trơn. Mọi người hầu như đã về hết, chỉ còn Thạch, vài ông già bà cả còn nán lại, lặng lẽ đọc kinh hay cầu nguyện gì đó bên những pho tượng nhỏ bày biện trong hang đá Giáng Sinh bên cánh phải bàn thờ. Vắng ngắt, im lìm. Thạch lại nhớ đến cảnh trong cuốn phim mà chàng có lần kể Hương nghe. Chàng cao bồi lừng khừng trông bộ dạng chán đời, lững lững bước vào một nhà thờ trong ngôi làng nhỏ, đứng ở một góc khuất ngước nhìn tượng Chúa đóng đinh. Thạch thử so sánh để tìm ra những điểm giống và không giống giữa chàng và anh chàng cao bồi ấy. Điểm giống nhau là, cũng như chàng cao bồi, lúc này chỉ còn Chúa và chàng trong ngôi giáo đường vắng lặng, và chàng cũng ngước nhìn tượng Chúa đóng đinh, cũng mặt đối mặt với chính mình. Điểm khác nhau là, chàng… ăn mặc lịch sự đàng hoàng chứ không bụi đời như chàng cao bồi ấy. Điểm khác nữa, chàng không rõ anh chàng cao bồi có định tìm kiếm hay chờ đợi điều gì, còn chàng thì đang chờ đợi để… gặp Hương. Về điểm này chàng thấy mình quả có may mắn hơn anh ta vì lát nữa đây chàng còn có Hương, trong lúc chàng cao bồi trong phim cô đơn đến tội nghiệp, đến lúc rời khỏi ngôi nhà thờ ấy vẫn cứ trơ trụi một mình một ngựa.      

Đúng là lúc này chỉ còn Chúa và chàng, là lúc khá thuận tiện để chàng mặc sức mà thưa gửi, cám ơn, xin lỗi hoặc giải bày tâm sự cùng ngài. Nhưng Thạch nghĩ chàng… chẳng còn gì để nói, chẳng còn lời khẩn cầu hay thỉnh nguyện thư nào nữa. Chàng không muốn tỏ ra tham lam. Nói gì nữa bây giờ. “Chúa sắp đặt mọi việc,” Hương đã chẳng hơn một lần nói với chàng như vậy hay sao. Nếu quả là Chúa của nàng đã sắp đặt hết mọi chuyện thì chàng còn có ý kiến gì được nữa bây giờ. Cái mà chàng vẫn cho là “bàn tay của định mệnh” có khi là bàn tay của Chúa không chừng.

Nếu được phép, có lẽ chàng sẽ chỉ xin Chúa “trả công bội hậu” cho Hương vì nàng đã sốt sắng mang tin vui đến cho mọi người qua bức thông điệp của người nhạc sĩ ấy. Chúa sẽ đến trong đêm nay / mở rộng vòng tay bao dung… Không phải nàng đã hát như vậy sao! Làm sao mà nàng còn có thể giận hờn trách móc gì chàng được nữa khi đã cất cao những lời hát ấy. Chẳng biết ý Chúa thế nào, chắc là ngài sẽ bằng lòng thôi, vì lời thỉnh cầu ấy là chính đáng và cũng đúng với… tinh thần phúc âm nữa.

Nếu được phép, có lẽ chàng sẽ…

Thạch sẽ còn tiếp tục có thêm một hai ý kiến nữa nếu không có bàn tay đặt nhẹ lên vai chàng và giọng nói quen thuộc rót vào tai chàng từ phía sau lưng. Giọng thì thầm chỉ đủ mình chàng nghe thôi. 

“Ra ngoài giùm cái đi… Đừng có ngồi đấy nữa, người ta cười cho.”

Thạch quay lại, Hương đứng đó từ lúc nào. Nàng nhìn Thạch chằm chằm, rồi khẽ bật cười, rồi ra dấu cho chàng đi theo nàng. Thạch đứng bật dậy, bước theo sau như cái máy. Khi cánh cửa nhà thờ khép lại sau lưng, Thạch ngước nhìn bầu trời đêm lấp lánh những vì sao, hít vào sâu và thở ra một hơi dài nhẹ nhõm. Sao Hương lại cười mình nhỉ, chắc mặt mũi mình trông buồn cười lắm?… Thạch mỉm cười và lẩm nhẩm một mình trong bóng đêm.

“Anh nói gì?” Hương quay lại, hỏi.

“Không,” Thạch nói. “Anh hát, Chúa sẽ đến trong đêm nay...”

Lê Hữu

1 Bài hương ca vô tận, Trầm Tử Thiêng

2 Ave Maria, Gounod/Phạm Duy

3 Đêm hạnh ngộ, Trầm Tử Thiêng

Ảnh (Nhạc Xưa)

Xin cho em còn một xe đạp

Xe xinh xinh để em đi học…

Những câu hát ấy ở trong bài “Tuổi ngọc” của Phạm Duy, bài hát quen thuộc của tuổi học trò, được nhiều bạn trẻ và cả người lớn yêu thích từ trước năm 1975.

Rồi một ngày mai đây

từng kỷ niệm êm ái

chở về đầy trên chuyến xe này

Gần đây, cứ mỗi lần nghe bài hát này, tôi lại nhớ đến câu chuyện các em nữ sinh đi học bằng xe đạp ở trong nước, cũng là câu chuyện người cha lặn lội đi tìm con mình ở bên kia thế giới.

Kẻ thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội

Xin cho em nhiều thêm chuyến xe êm đềm…

Đối với hai em Ngà và Như, nữ sinh lớp 9 huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long, trong ký ức của hai em không có được những “chuyến xe êm đềm”, thay vào đó là chuyến xe thảm khốc đã cướp đi sinh mạng người bạn học cùng lớp ngay trước thềm năm học mới. Chuyến xe này mãi mãi là ám ảnh nặng nề theo hai em đến suốt đời mình.

Tai nạn xảy đến cho ba em nữ sinh lớp 9 ngày 4/9/2024 trên đường về lại nhà trên hai chiếc xe đạp điện sau khi đến trường nhận lớp, gặp gỡ thầy cô và bạn học, chuẩn bị cho ngày khai giảng vào hôm sau. Em Như chạy trước, em Bảo Trâm chở bạn, em Ngà, chạy theo sau ở lề đường bên phải. Bất ngờ, một chiếc xe tải phía ngược chiều lách qua một xe bán tải ở ven đường, vượt lên, lấn gần hết phần đường bên trái.

“Bạn Như thấy xe tải phía trước lù lù chạy lấn đường, vội thắng lại, dừng sát lề đường bên phải.” Em Ngà thuật lại những gì em chứng kiến. “Bạn Bảo Trâm chạy phía sau thắng gấp theo, đụng xe của Như. Con và Như ngã vào lề cỏ, chỉ xây xát nhẹ, còn bạn Bảo Trâm thì ngã lăn ra đường rồi bị bánh trước bên trái xe tải cán qua người. Tụi con gào khóc, đập cửa xe, cầu xin chú tài xế lùi xe lại để cứu bạn nhưng chú ấy không  chịu. Cho tới khi bạn Như hét lớn ‘Chú ơi, chú de xe lại cho con lấy bạn con ra’, thì chú ấy mới chịu lùi.”

Xe vừa lùi, hai em lập tức kéo em Bảo Trâm ra khỏi gầm xe.

“Bạn Bảo Trâm khi ấy mắt trợn trừng, miệng chảy máu, toàn thân run rẩy. Một người đi đường thấy vậy liền hối thúc tài xế xuống xe chở gấp bạn đi bệnh viện. Lúc đó chú ấy mới chịu xuống xe”. Ngà kể tiếp, mắt đỏ hoe.

Em Bảo Trâm người tím tái, vẫn còn thoi thóp trên đường đi cấp cứu. Người tài xế gây tai nạn, 33 tuổi, không hề có “động thái tích cực” nào để “xử lý tình huống” trong lúc cần giành giật từng phút giây với tử thần để níu lấy sự sống cho nạn nhân.

Hai nữ sinh bên bàn thờ người bạn xấu số (Ảnh: Đàm Đệ)

Kết quả việc điều tra từ các cơ quan chức năng địa phương (Cơ quan Cảnh sát Điều tra, Phòng Cảnh sát Giao thông, Viện Kiểm sát Nhân dân huyện Trà Ôn và tỉnh Vĩnh Long) sau tai nạn giao thông gây chết người:

“Nữ sinh BT điều khiển xe đạp điện không giữ khoảng cách an toàn, không chú ý quan sát xe cùng chiều phía trước là lỗi chính gây ra vụ tai nạn. Tài xế T. chạy tới không xử lý kịp đã chèn qua người nạn nhân và không có lỗi trong vụ việc.”

Từ đó, ban hành quyết định “Không truy cứu trách nhiệm bất kỳ ai do không có dấu hiệu phạm tội. Vụ việc không đủ yếu tố để khởi tố hình sự vì người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội đã chết”.

Chết là… hết. Người chết thì không thể lên tiếng, không nói năng gì được, đành câm nín thôi.

Em Bảo Trâm đã phải trả giá đắt cho “hành vi nguy hiểm cho xã hội” của mình. Nếu sống sót, với tội danh này nhẹ lắm em cũng phải lên đồn công an viết kiểm điểm vì lỗi vi phạm hành chánh, có khi còn phải bồi thường thiệt hại nếu chiếc xe tải bị hư hại, móp méo, trầy trụa hoặc người tài xế bị chấn thương tâm lý.

Nạn nhân, người bị xe cán chết, bỗng trở thành tội nhân, tội phạm với tội danh “người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội” như một phần tử bất lương. Đứa con ngoan trong gia đình, cô học trò giỏi trong lớp bỗng trở nên thành phần bất hảo.

Thật may là người này đã tử vong nên bà con cũng bớt lo lắng, phập phồng chứ còn sống ngày nào còn là mối đe dọa cho “người sử dụng phương tiện giao thông công cộng” (cách nói ở trong nước).

Đến đây vụ việc xem như kết thúc hay chính thức “khép lại” (cách dùng mỹ từ ở trong nước), như khép lại một màn trình diễn đẹp mắt trên sân khấu ca nhạc.

Mạng người rẻ rúng, không hơn trái bóng lăn trên đường lộ hay chú chó nhỏ băng qua đường bị xe cán phải.

Công lý, cánh cửa đóng kín

Cuộc hành trình khiếu kiện của gia đình nạn nhân là cuộc hành trình miệt mài, mỏi mòn và vô vọng. Lời khẩn cầu thống thiết của gia đình chẳng được nơi nào đoái hoài. Tiếng kêu đòi công lý như tiếng kêu trầm uất trong sa mạc hoang vu. Bố em Bảo Trâm, anh Vĩnh, 42 tuổi, nhiều tháng trời ròng rã vác đơn đi kiện cáo khắp ba tòa quan lớn cũng chỉ như kiện củ khoai. Trời đất bao la, đạp mòn gót giày cũng chỉ chạm mặt những cánh cửa kín bưng, đóng chặt. Cuộc đeo đuổi kiện cáo tựa như đuổi bắt ảo ảnh cuộc đời vì công lý biết nơi đâu mà tìm.

“Gia đình tôi không đồng ý với kết luận của cơ quan điều tra của Công An huyện Trà Ôn và Công An tỉnh Vĩnh Long,” anh Vĩnh nói với đài RFA ngày 14/2/2025. “Con của tôi đi đúng phần đường và đi sát lề cỏ, nhân chứng đi chung với con tôi may mắn thoát chết đã kể lại không sót một chi tiết nào. Có bộ luật nào qui định là tài xế vượt ẩu lấn đường cán chết người mà không bị khởi tố? Trong khi đó, con của tôi, một học sinh bị xe tải vượt ẩu lấn đường cán chết mà lại phải mang tội danh ‘người gây nguy hiểm cho xã hội!’”

Mặc anh muốn nói gì thì nói, mọi lý lẽ đều bị bỏ ngoài tai, mọi đơn từ khiếu nại của gia đình đều bị bác bỏ. Tất cả đều ngoảnh mặt quay lưng, dửng dưng đến lạnh lùng. Tòa trên tòa dưới, tòa lớn tòa nhỏ đều chỉ tay về phía em Bảo Trâm, là nguyên nhân dẫn đến tai nạn giao thông. Vụ án kể như “chìm xuồng” luôn, nói nôm na là “xù” luôn.

Công lý là “hàng hiếm”, không dành cho người dân thấp cổ bé miệng.

Gia đình em Bảo Trâm cho biết, sau cái chết của em, phía gia đình người tài xế không hề tiếp xúc, liên lạc; không một lời thăm hỏi, chia buồn nào; không thắp cho được nén nhang nào trên bàn thờ kẻ xấu số, làm như chuyện của ai ai chứ chẳng dính dấp gì đến mình.

Sự vô cảm được đẩy đến tột cùng, có chăng chỉ nhận được những ánh mắt xót thương đồng cảm của người thân quen, bà con lối xóm.

Ông nội cháu Bảo Trâm, 99 tuổi, kể rằng, nhiều hôm anh Vĩnh bỏ ăn bỏ ngủ một mình ra thăm mộ con gái, ngồi thơ thẩn, thì thầm chuyện trò hàng giờ với con mình.

Mẹ em Bảo Trâm, chị Lành, 43 tuổi, hiền lành như tên chị, kể rằng, từ ngày con mất, chiều nào anh Vĩnh cũng ra đứng trước sân nhà, thẫn thờ như người mất hồn, dõi mắt ra ngoài đường lộ như ngóng đợi con gái đi học về, mãi đến khi trời chập choạng tối biết con mình không về nữa mới quay vào nhà.

Ông bố trẻ bên bàn thờ con gái (Ảnh: FB Trần Anh Kiệt)

“Ảnh nói quyết không bỏ cuộc, không để vụ án bị chìm xuồng.” Chị Lành cho biết thêm, anh Vĩnh nhiều lần khấn vái trước bàn thờ con là bằng mọi giá phải đòi lại lẽ công bằng cho con mình cho đến hơi thở cuối cùng, trong lúc chị đã quá mệt mỏi, không còn chút tin tưởng nào.

“Tôi đã có cách.” Anh Vĩnh nói với chị, lộ vẻ trầm ngâm.

Sáng hôm sau, anh làm theo cách của mình. Anh tìm đến tiệm bán vật tư nông nghiệp, tìm gặp chủ tiệm tên Trương là người tài xế xe tải đã cán chết con mình. Anh rút từ trong người khẩu Rulo tự chế, hai tay nắm chặt khẩu súng chĩa thẳng vào đầu người này, bóp cò. Động tác nhanh, gọn, nạn nhân không kịp trở tay. Sau đó, anh chạy ra ngoài đường, tự kê súng vào đầu mình, bóp cò. Động tác cũng nhanh, gọn, không ai kịp phản ứng.

Khác với cái chết của cháu Bảo Trâm, Công An tỉnh Vĩnh Long nhanh chóng vào cuộc, ban hành quyết định truy tố, điều tra vụ án hình sự giết người để “làm rõ nguyên nhân, động cơ gây án cùng các tình tiết liên quan” cho dù tội phạm, “kẻ gây nguy hiểm cho xã hội”, đã tử vong.

Ông bố trẻ bị đẩy vào hố sâu tuyệt vọng. Anh hoàn toàn mất niềm tin vào cuộc sống. Anh chẳng còn muốn kiện cáo gì thêm nữa vì biết chỉ hoài công. Anh thấy đời không còn đáng sống khi mất đi lẽ sống là đứa con yêu quý nhất của mình.

Ông bố trẻ cảm thấy mình bất lực, vô dụng. Việc duy nhất anh có thể làm được là đánh đổi mạng sống mình cho sự tỉnh thức của công lý, của lương tri con người. Hơn thế nữa, cũng là để thực hiện lời hứa trước bàn thờ con mình, để nói với con rằng “Con thấy đó, Bố đã làm đủ mọi cách, kể cả cách sau cùng này. Bố không bỏ con, không bỏ cuộc.”

Ông bố trẻ tìm đến cái chết cho dù biết sẽ bỏ lại người vợ hiền lành và ba đứa con thơ dại, vì có sống cũng phải chịu cảnh tù tội, chỉ làm khổ thêm vợ con, làm cho nỗi khổ chồng thêm nỗi khổ.

Dẫu sao cái chết của người bố cũng không đến nỗi uổng phí. Sau phát súng oan nghiệt ấy, Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao đã cho mở lại hồ sơ vụ việc để “làm rõ có hành vi bỏ lọt tội phạm, làm sai lệch hồ sơ vụ án hay không, nhằm xử lý những người vi phạm pháp luật”.

Các luật sư tham gia vụ án cũng lên tiếng, “Không thể tùy tiện dùng cụm từ ‘người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội’. Thuật ngữ này chỉ áp dụng cho người trên 16 tuổi.” Câu chuyện vẫn chưa kết thúc, vụ án vẫn chưa đi đến phán quyết chung cuộc.

Cho dù kết quả cuộc điều tra như thế nào cũng không trả về được đứa con và người chồng cho người vợ hiền, người cha và người chị cho những bé thơ.

Đứa con trai út, 4 tuổi, đứng quanh quẩn mãi bên bàn thờ, hết nhìn ảnh bố rồi ảnh chị, khóc sụt sịt.

“Thằng bé nhớ bố, nhớ chị đến biếng ăn, nằm bệnh cả tuần.” Chị Lành nói.

Khi được hỏi chuyện về người tài xế xe tải, chị nói, “Tôi mong chú tài xế qua cơn nguy kịch, sớm bình phục để không phải thêm cái chết nào nữa. Cái chết nào cũng chỉ mang đến đau buồn cho những người thân yêu.” 

“Ảnh rất thương con bé,” chị Lành nói về chồng mình. “Ảnh đã chọn cách ấy, tôi không ngăn cản được và cũng chẳng biết trước để ngăn cản. Tính ảnh là vậy, kín đáo, ít nói, và khi đã quyết định chuyện gì thì không ai ngăn được.”

Ở bên kia thế giới, hẳn người bố đã được gặp lại con mình, được vuốt tóc con, được âu yếm hôn con, được ôm con vào lòng như ngày nào hai bố con còn ở gần bên nhau.

(Ảnh: FB Đinh Bá Truyền)

*  *  *

Xin cho em còn một xe đạp

Xe xinh xinh để em đi học

Từng vòng, từng vòng xe

là vòng đời nhỏ bé

đạp bằng bàn chân gót đỏ hoe…

Bai hát về tuổi học trò, lứa tuổi đẹp nhất của một đời người. Ca sĩ Thái Hiền cho biết cô hát bài này lần đầu tiên lúc 14 tuổi, bằng tuổi em Bảo Trâm bây giờ. Được mẹ mua cho chiếc xe đạp mini, cô vừa đạp xe vừa hát véo von với giọng lảnh lót, hồn nhiên.

Một bài tuổi học trò khác, cũng là nhạc Phạm Duy, cũng với giọng Thái Hiền.

Em ước mơ mơ gì tuổi mười ba, tuổi mười bốn?

Em ước mơ em đẹp như trăng rằm tươi tắn

Theo gió mưa em đi, hát xây mộng cho người…

Thật đẹp thay! Thật đẹp thay giấc mơ ngoan!

Bài hát tên “Tuổi mộng mơ”. Bảo Trâm, em phải lìa bỏ thế gian, lìa xa bố mẹ, xa đàn em nhỏ, xa thầy cô bạn bè giữa tuổi mộng mơ, tuổi nhiều ước mơ trong veo.

“Giấc mơ ngoan” của những em học sinh ở trong nước bây giờ, những em học sinh ngày ngày đạp xe đến trường, có hơi khác một chút. Không chỉ ước mơ hát xây mộng cho người, các em còn ước sao không bị rơi vào “tình huống” như bạn nữ sinh trong câu chuyện trên để vừa làm bố mẹ đau khổ vì mất con lại vừa bị gán cho tội danh “kẻ gây nguy hiểm cho xã hội”.

Hơn thế nữa, để không còn những ông bố, những bà mẹ quá bức xúc (“từ” trong nước hay dùng) vì cán cân công lý bị bẻ cong khiến phải lặn lội đi tìm con nơi Thiên Đường.

Lê Hữu

^(*) Viết phỏng theo tin báo trong nước. Tên người được thay đổi.

50 năm sau biến cố tháng Tư năm 1975, di sản văn hóa nào của chính thể Việt Nam Cộng Hòa (VNCH) được xem là bền vững nhất để lại cho các thế hệ sau? Đến nay, nhiều người có chung câu trả lời: kho tàng âm nhạc miền Nam.

Di sản ấy, kho tàng âm nhạc đồ sộ ấy, không chỉ được trân quý, bảo tồn mà còn được thế hệ tiếp nối kế thừa, tận dụng và phát huy hết mức trong mọi sinh hoạt văn hóa ở cả hai miền Nam Bắc.

Nhạc vàng miền Nam, “tràn ngập lãnh thổ”

“Nhạc vàng”, trong bài này, là cách gọi của người miền Bắc, đúng hơn là của nhà cầm quyền miền Bắc thời kỳ trong và sau chiến tranh. Cái “từ” này ở đâu ra và có nghĩa gì?

Trước năm 1975, nhạc Việt ở miền Nam không có màu mè xanh, đỏ, tím, vàng chi cả. Tên gọi “nhạc vàng” cũng ít phổ biến. Nhiều lắm chỉ có ban nhạc của Đài truyền hình Sài Gòn mang tên Nhạc Vàng (do nhạc sĩ Phó Quốc Lân phụ trách) hoặc ít băng, dĩa nhạc ghi “Băng vàng”, “Nhạc vàng” chỉ với cái nghĩa là những bài nhạc chọn lọc được người yêu nhạc ưa chuộng về tình yêu quê hương, lứa đôi và thường là nhạc êm dịu. Trong khi đó, miền Bắc gọi chung những bài nhạc trữ tình thuở trước và nhạc miền Nam thời đất nước chia đôi là “nhạc vàng” với nghĩa “tiêu cực” (chữ dùng trong nước). Chữ “vàng” ngụ ý vàng vọt, vàng võ, héo hon, được/bị “nhà nước” xem là sản phẩm của “văn hóa đồi trụy của ngụy quyền miền Nam”, đồng thời cảnh báo người dân chớ có nghe hay hát hỏng loại nhạc ủy mị, ru ngủ và bệnh hoạn này mà rước vạ vào thân. Nhạc vàng, như thế chỉ là cách gọi chung chung, đặc biệt nhắm vào những bài nhạc phổ biến và được yêu chuộng ở miền Nam.

Tuy thế, vẫn có những người yêu nhạc vàng đến độ phớt lờ lời cảnh báo nghiêm khắc ấy để rồi mang họa thật. Bản án nặng nề hơn 10 năm tù tội dành cho Lộc “Vàng”, Toán “Xồm” và “đồng bọn” ở Hà Nội năm 1968 với tội danh “tuyên truyền văn hóa đồi trụy” qua việc tụ tập, đàn đúm hát nhạc vàng là câu chuyện xót xa đến nay nhiều người vẫn chưa quên. Biệt danh “Lộc Vàng”, với chữ “Vàng” gắn liền với tên chàng trai 23 tuổi, như trái tim chàng luôn gắn bó, thủy chung với tình yêu nhạc vàng.

Theo lời Lộc Vàng, “Những bài nhạc trữ tình trước năm 1954 được gọi là nhạc vàng. Tôi hay hát nhạc vàng nên bạn bè gọi tôi là ‘Lộc Vàng’. Chúng tôi chỉ thấy dòng nhạc này thật hay, thật trữ tình và đầy tình người nên muốn lưu giữ lại và đóng cửa hát cho nhau nghe.”

“Hát cho nhau nghe”, hóa ra “cụm từ” này đã được nhóm Lộc Vàng sử dụng ở miền Bắc từ dạo ấy. Chỉ có khác là chương trình hát chui này không kéo dài được lâu, dẫn cả nhóm vào vòng lao lý, chôn vùi cả một thời tuổi trẻ.

Trong số những bài nhạc mà nhóm Lộc Vàng tụ tập đàn hát với nhau có thể kể tên ít bài như “Chuyển bến”, “Thu quyến rũ” của Đoàn Chuẩn-Từ Linh, “Suối mơ” của Văn Cao, “Con thuyền không bến” của Đặng Thế Phong, “Nỗi lòng” của Nguyễn Văn Khánh, “Đêm đông” của Nguyễn Văn Thương… và một số bài của các nhạc sĩ miền Nam như “Tiếng đàn tôi” của Phạm Duy, “Hoài cảm” của Cung Tiến, “Ai về sông Tương” của Thông Đạt, “Hình ảnh một buổi chiều” của Lâm Tuyền, “Cô nữ sinh Đồng Khánh” của Thu Hồ, “Niệm khúc cuối” của Ngô Thụy Miên, “Nỗi lòng người đi” của Anh Bằng…. Những bài kể trên cũng cho thấy nhạc vàng miền Nam bằng con đường nào đó đã “xâm nhập” được vào miền Bắc. Nhạc sĩ Tô Hải, tác giả “Nụ cười sơn cước”, cũng cho biết, “Chưa giải phóng miền Nam mà tại miền Bắc đã vang lên, từ các gia đình cán bộ đến quán trà đầu phố, những tiếng hát Thái Thanh, Lệ Thu, Hà Thanh, Elvis Phương và nhất là Khánh Ly, cái giọng ma quái đã hút hồn cả những nhà lãnh đạo ‘có cỡ’ bằng những ca khúc của Trịnh Công Sơn.”⁽¹⁾

Nhạc vàng, như thế gồm cả những ca khúc thời tiền chiến (cách gọi tương đối). Tác giả những ca khúc này, một số ở lại miền Bắc sau ngày đất nước chia đôi, đã buộc phải gạt nước mắt chia tay những đứa con tinh thần mang số phận hẩm hiu của mình. Mãi đến sau năm 1975 những ca khúc “lãng mạn tiểu tư sản” này mới được “giải phóng” và các nhạc sĩ này mới có cơ hội được nghe ca sĩ… miền Nam hát nhạc của mình.

Nhạc đỏ miền Bắc, trong khi đó, chỉ nhằm phục vụ cho cuộc chiến tranh “giải phóng miền Nam” với quyết tâm “Xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, với khẩu hiệu “Tất cả cho tiền tuyến, tất cả cho toàn thắng”. Âm nhạc, tất nhiên cũng phải theo hướng “Nhắm thẳng quân thù mà bắn”. Không có chỗ nào cho những câu hát viễn vông, mơ mộng như…

Anh mong chờ mùa thu

Tà áo xanh nào về với giấc mơ

Màu áo xanh là màu anh trót yêu

(“Thu quyến rũ”, Đoàn Chuẩn-Từ Linh). Hoặc,

Anh muốn thành mây nương nhờ làn gió

đưa anh tới cõi mơ hồ nào đây

muôn kiếp bên nàng

(“Dư âm”, Nguyễn Văn Tý) 

Những câu hát thật lạc lõng giữa một rừng “tiến quân ca” hừng hực khí thế, rõ ràng là “phản động”, là đi ngược lại đường lối, chính sách của “Đảng và nhà nước ta” và làm suy giảm tinh thần chiến đấu của “toàn quân, toàn dân ta”. Việc đàn đúm hát hỏng, phổ biến những bài nhạc này rõ ràng là cần phải lên án và trừng trị thật đích đáng để răn đe những kẻ còn tiếc nuối, tơ tưởng đến dòng nhạc vàng đồi trụy này.

Sau tháng Tư năm 1975, cùng với chiến dịch bài trừ, tiêu hủy văn hóa phẩm độc hại, nhạc vàng miền Nam là một trong những món hàng quốc cấm, thậm chí bị chụp mũ, bị dán nhãn chính trị là “nhạc phản động”. Lớp trẻ ở thành phố bị xách động, lùa xuống đường phố hô khẩu hiệu, giăng biểu ngữ “Thanh niên, học sinh, sinh viên không nghe, không hát, không cất giữ loại nhạc nhảm nhí, ủy mị, phản động”.

Người dân miền Nam, một phần không muốn bị chụp cho cái mũ “phổ biến nhạc phản động”, một phần sau cuộc đổi đời tối tăm mặt mũi chẳng ai còn hứng thú chuyện đàn địch hát xướng. Nhạc vàng thời kỳ này bị săn đuổi, truy lùng ráo riết phải tạm thời “di tản chiến thuật”, im hơi lặng tiếng, nhường chỗ cho “nhạc đỏ” hay “nhạc cách mạng” một mình một chợ, tha hồ múa gậy vườn hoang từ các sân khấu trình diễn đến những chiếc loa phường treo máng trên những cột điện dây nhợ chằng chịt.

Nhạc đỏ, nếu không là những “Bài ca Trường Sơn” (Trần Chung (& Gia Dũng), “Chiếc gậy Trường Sơn” (Phạm Tuyên), “Hát mãi với Trường Sơn” (Phạm Hồng Sơn), “Gặp nhau trên đỉnh Trường Sơn” (Hoàng Hà), “Bước chân trên dải Trường Sơn” (Vũ Trọng Hối), “Trên đỉnh Trường Sơn ta hát” (Huy Du), “Trường Sơn Đông, Trường Sơn Tây” (Hoàng Hiệp & Phạm Tiến Duật) thì cũng là những “Cô gái vót chông” (Hoàng Hiệp & Mô Lô Y Choi), “Cô gái mở đường” (Xuân Giao), hay “Cô gái Sài Gòn đi tải đạn” (Lư Nhất Vũ)…, những bài ca “năm tấn, mười tấn” cứ véo von, rầm rập đập vào tai người dân tội tình ngày này sang ngày khác.

Lịch sử đã sang trang, chiến tranh đã đi qua, giang sơn đã thu về một mối, những bài nhạc đỏ gọi là “đi cùng năm tháng” ấy xem như đã hoàn thành tốt đẹp nhiệm vụ lịch sử và người trong nước cũng chẳng còn hứng thú gì để nghe đi nghe lại mãi, cho dù có là “nhạc đỏ trữ tình” mà cần thay đổi những “món ăn” khác cho dễ tiêu hóa hơn.

Sớm nhận ra điều này, những tay nhạc sĩ của “phong trào nhạc trẻ” ở miền Nam ngày trước như Lê Hựu Hà, Nguyễn Trung Cang, Quốc Dũng… cùng với các nhạc sĩ trong nước như Từ Huy, Nguyễn Ngọc Thiện, Nguyễn Văn Hiên, Vy Nhật Tảo, Vũ Hoàng, Nguyễn Đức Trung… bèn ngồi lại bàn bạc, loay hoay tìm một con đường thoát, một lối ra. Từ đó, khơi dậy phong trào gọi là “Ca khúc chính trị”, khởi đầu chơi nhạc Liên Xô, Tiệp Khắc, Cuba… dần dà tiến đến nhạc pop rock của Tây phương, mô phỏng “nhạc trẻ” miền Nam với phong cách trẻ trung, sôi động và nhất là dễ nghe, dễ thở, dễ chịu hơn.

Những nhóm “Ca khúc chính trị” này về sau gỡ bỏ hẳn cái đuôi “chính trị” khô cứng, nặng nề, đổi tên thành “Nhạc nhẹ” cho… nhẹ nhàng hơn, dễ nghe hơn, đi với những bài bản tự sáng tác, tự trình diễn, gọi là “tự biên, tự diễn” để lấp vào khoảng trống của nhạc Việt.

Tên gì thì tên, những tên gọi đó cũng chỉ như những vỏ bọc che chắn và có tính cách giai đoạn như là những bước chuyển tiếp để dần dà trở thành dòng nhạc mới mẻ rất gần với “nhạc vàng” miền Nam, từ giai điệu, tiết điệu, thể điệu đến ca từ, đến cả cách đặt tựa, như “Con đường có lá me bay” (Hoàng Hiệp & Diệp Minh Tuyền), “Một thời áo trắng” (Nguyễn Văn Hiên), “Phượng hồng” (Vũ Hoàng & Đỗ Trung Quân), “Mong đợi ngậm ngùi” (Từ Huy), “Điệp khúc tình yêu” (Trần Tiến), “Gõ cửa tình yêu” (Nguyễn Đức Trung), “Chia tay tình đầu” (Nguyễn Ngọc Thiện), “Bên em là biển rộng” (Bảo Chấn), “Nỗi nhớ mùa đông” (Phú Quang & Thảo Phương), “Thơ tình cuối mùa thu” (Phan Huỳnh Điểu & Xuân Quỳnh), “Lời tỏ tình của mùa xuân”, “Giọt nắng bên thềm” (Thanh Tùng)… Cũng lá me xanh, cánh phượng hồng, cũng giọt nắng, giọt buồn, cũng sợi nhớ, sợi thương.

Nhiều nhạc sĩ của dòng “nhạc cách mạng” cũng chuyển hướng sáng tác để dọn ra những món ăn tinh thần thích hợp với khẩu vị người yêu nhạc trong thời kỳ “đổi mới” này. Một dòng nhạc mới, nếu không hẳn là nhạc vàng thì cũng… vàng vàng, róc rách chảy vào sinh hoạt ca nhạc ở trong nước tự lúc nào.⁽²⁾

Cứ thế, cùng với những lần xét duyệt nhỏ giọt cho phép phổ biến những bài nhạc của miền Nam trước năm 1975, nhạc vàng lần lần đi vào sinh hoạt ca nhạc trong cả nước, lần lần đẩy lùi nhạc đỏ ra khỏi các sân khấu trình diễn. Nhạc đỏ, nếu không biến mất thì cũng mờ nhạt, họa hoằn lắm được các “nghệ sĩ nhân dân, ưu tú” biểu diễn, hâm nóng lại để chào mừng các ngày lễ lớn và sự kiện lịch sử trọng đại của “nhà nước ta” như lễ kỷ niệm “50 năm ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước” sắp tới đây.

Nhạc vàng, đến một lúc nào đó, không đợi nhà nước cho phép, trình diễn “vô tư” khắp hai miền Nam Bắc, từ những sân khấu, những phòng trà ca nhạc đến những quán karaoké với danh sách thật là dài những bài bản nhạc vàng, cho đến những quán xá lớn nhỏ ngoài đường trên phố và cả những người hát rong, những giọng ca đường phố kéo theo những thùng “loa kẹo kéo” nỉ non những bài nhạc vàng quen thuộc cho bà con thưởng thức miễn phí. Đến đây thì dòng nhạc này đã tuôn chảy tràn lan, từ thành phố đến thôn quê, từ trong nhà ra ngoài phố, nô nức xuống đường để “Hát cho dân tôi nghe”, như tên bài hát quen thuộc của Tôn Thất Lập thuở nào.

Quả đúng như nhận định của Hoàng Hưng, nhà thơ, nhà báo miền Bắc quen tên, từng sinh sống ở miền Nam nhiều năm sau 1975: “Nhu cầu ca hát, một trong những nhu cầu tự nhiên nhất của con người, sau nhiều năm bị ‘nhạc đỏ’ độc quyền thống trị, đã bùng lên với ‘nhạc vàng’ khắp phố phường ngõ xóm (…) Đến mức bây giờ, nhạc ‘boléro’ một thời vốn không được đánh giá cao lắm bởi giới có học ở Sài Gòn, nay đang ‘tràn ngập lãnh thổ’, chiếm lĩnh không gian âm nhạc cả chính thống lẫn tự phát.”⁽³⁾

Từ “nhạc đỏ”, “nhạc cách mạng” cho đến “nhạc vàng” trong cả nước hiện nay là một quá trình chuyển đổi theo “quy luật tất yếu của lịch sử xã hội loài người” (nói theo lối nói quen thuộc của “Đảng và nhà nước ta”).

Nhạc vàng của một thời vàng son đã được vực dậy, đã hồi sinh với sức sống mạnh mẽ. Nhà cầm quyền miền Bắc, sau những cố gắng bằng đủ mọi cách, nay hiểu ra rằng, không tài nào hủy hoại được kho tàng văn hóa ấy của người miền Nam, không tài nào chận đứng được mọi nẻo đường quay về của nền âm nhạc miền Nam.

Nói như cách nói của nhà báo Huy Đức, tác giả Bên thắng cuộc (vẫn đang thụ án 30 tháng tù về tội danh “lợi dụng quyền tự do dân chủ”) thì trong cuộc đọ sức với nhạc đỏ miền Bắc, rõ ràng là nhạc vàng miền Nam đã toàn thắng, đã “tràn ngập lãnh thổ” để trở thành di sản văn hóa bất diệt của chính thể VNCH để lại cho các thế hệ sau.

Nhạc vàng miền Nam, “trẻ mãi không già”

Với người miền Nam từng nhiều năm gắn bó với đất nước quê hương mình, âm nhạc không đơn thuần là giải trí mà luôn gần gũi, thân thiết trong mọi sinh hoạt thường ngày và làm giàu thêm đời sống tinh thần của con người. Hơn thế nữa, lịch sử, vận mệnh nổi trôi của dân tộc cũng được tìm thấy qua dòng nhạc Việt.

Âm nhạc tạo niềm hứng khởi, tin yêu vào cuộc sống hay mang đến nguồn thư thái, bình an trong tâm hồn như người bạn đồng hành. Mỗi bài nhạc yêu thích thường được gửi gấm những tâm sự, nỗi niềm hay gợi lại những kỷ niệm buồn vui đời người. Nghe một bài nhạc cũ, có được những phút thư giãn nhẹ nhàng như được sống lại những tháng năm tươi đẹp nhất của đời người.

Sau biến cố tháng Tư năm 1975, nhạc Việt miền Nam, tân nhạc, cổ nhạc đều bị nhà cầm quyền miền Bắc cấm đoán, lên án và tìm đủ mọi cách để “xóa sổ” nhưng người miền Nam vẫn nuôi giữ mãi trong tim, vẫn gìn giữ tài sản văn hóa quý giá ấy bằng mọi hình thức và bằng tình yêu âm nhạc không hề nhạt phai. Cho đến một ngày “nhạc vàng” được chào đón trở lại, thênh thang “lối cũ ta về”, người yêu nhạc mừng vui như gặp lại người thân yêu sau những năm dài biền biệt xa quê.

Hát nhạc vàng miền Nam là hát về một quê hương yêu dấu, một miền Nam thân yêu còn sống mãi trong tâm tưởng người Việt yêu tự do, dân chủ, nhân quyền và đất nước quê hương mình.

Với người miền Bắc–đối tượng chịu tác động lớn nhất của sự chuyển đổi từ nhạc đỏ sang nhạc vàng–sau nhiều năm chỉ quen nghe quen hát một “dòng nhạc” vì không có sự chọn lựa nào khác, đã sớm bị nhạc vàng miền Nam chinh phục khi biết được rằng còn có một nền âm nhạc khác ở trong Nam không giống những bài nhạc đỏ khô khốc như những khẩu hiệu tuyên truyền. Nhạc vàng được ví như một trong những “món ngon vật lạ” ở trong Nam, là món “đặc sản” chỉ có ở trong Nam hay nói theo “từ” miền Bắc, là “đặc trưng” của nền âm nhạc miền Nam.

Điều lý thú và hấp dẫn với người miền Bắc khi đặt chân lên miền Nam là sinh hoạt âm nhạc phong phú, nhiều màu sắc trên phần đất này. Từ những giàn máy cassette, những băng nhạc, dĩa nhạc, những giàn loa công suất lớn đến những sách nhạc, tờ nhạc, đến những bài hát và cả những giọng hát ngọt ngào miền Nam được nghe qua lần đầu, tất cả đều là những thứ lạ lẫm khiến họ phải sửng sốt, ngỡ ngàng.

Người miền Bắc càng thêm sửng sốt và “tỉnh” hẳn người sau khi làm quen với lời ca tiếng nhạc, giọng hát câu hò miền Nam để từ đó thay đổi cái nhìn lệch lạc và nhận ra rằng, không giống như những gì họ được/bị nhồi nhét vào trong đầu và đã tin theo như vậy, “miền Nam ruột thịt” mà họ từng hy sinh biết bao gian khổ, biết bao xương máu để “giải phóng” lại là một xứ sở tươi đẹp đến như thế, một đời sống văn minh văn hóa đến như thế và con người sống chan hòa với nhau đến như thế.

Nhạc vàng miền Nam, những bài hát, câu hát rộn ràng, tiết tấu nhộn nhịp vẽ lên khung cảnh của một đất nước yên vui, từ Sài Gòn, “hòn ngọc Viễn Đông”, đến những thành phố rộng lớn, những đường phố thênh thang. Những “ngựa xe như nước, áo quần như nêm”, những con người năng động, hiền hòa và cuộc sống muôn màu muôn vẻ là những gì mà người miền Bắc có nằm mơ cũng không tưởng tượng ra được. Cũng nhà báo, nhà thơ Hoàng Hưng, ngày đầu đặt chân lên Sài Gòn, đi giữa lòng thủ đô miền Nam mà ngỡ như lạc giữa kinh thành ánh sáng Paris: “Chỉ cần nhớ lại cảm giác đầu tiên khi đặt chân xuống đường Đinh Tiên Hoàng từ chuyến xe đò đường dài, tôi tưởng mình đang từ Việt Nam sang đến Paris.”⁽³⁾

Cùng nhau đi tới Sài Gòn

là nơi du khách dập dồn
Từ năm châu tới viếng thăm Thủ Đô
Dòng sông chen chúc tàu đò

ngược xuôi buôn bán hẹn hò
Người dân no ấm sống đời tự do

(“Ghé bến Sài Gòn”, Văn Phụng & Huyền Linh)

Làm sao không khỏi hụt hẫng, ngỡ ngàng khi nhạc vàng miền Nam làm tái hiện những mùa xuân thanh bình một thuở, là cái thuở mà bộ đội miền Bắc chưa “xẻ dọc Trường Sơn đi cứu nước”, chưa khăng khăng đòi “giải phóng miền Nam ruột thịt” cho bằng được dẫu có phải “đốt cháy cả dãy Trường Sơn”.

Anh cho em mùa xuân

Trẻ nô đùa khắp trời

Niềm yêu đời phơi phới

Bàn tay thơm sữa ngọt

Giải đất hiền chim hót

Mái nhà xinh kề nhau…

(“Anh cho em mùa xuân”, Nguyễn Hiền & Kim Tuấn)

Những gì mà người miền Bắc hằng mơ ước khi chiến tranh kết thúc, hòa bình lập lại thì người miền Nam, khi chưa phải đương đầu với cuộc chiến tranh từ miền Bắc, đã có những năm sống yên vui thanh bình với đời sống “ấm no, hạnh phúc” thực sự, chứ không chỉ là khẩu hiệu suông như chiếc bánh vẽ mà người dân miền Bắc chưa một lần được cầm trên tay.

Ngày xuân nâng chén ta chúc nơi nơi

Mừng anh nông phu vui lúa thơm hơi

Người thương gia lợi tức / người công nhân ấm no…

Nước non thanh bình / muôn người hạnh phúc chan hòa

(“Ly rượu mừng”, Phạm Đình Chương)

Cũng là từ những bài nhạc vàng ấy, người miền Bắc mới biết mới hay rằng miền Nam Việt Nam từng có một thời như thế, một thời con người được sống cho ra con người, một thời được hít thở không khí tự do phơi phới trong một đất nước tự do, dân chủ. Mọi người dân lương thiện đều được quyền sống một cuộc sống yên bình, sung túc và nhân phẩm, nhân quyền đều được tôn trọng. Miền Nam, đấy là miền “đất lành”, là nơi chốn mà người Việt nào cũng muốn được sống, được gọi là quê hương. Tất cả, là những gì mà người dân miền Bắc hằng mơ ước từ bao năm và không ngờ được rằng thiên đường mơ ước ấy không xa, chính là đời sống miền Nam ở bên kia bờ Bến Hải.

Với thế hệ trưởng thành sau chiến tranh, qua dòng nhạc Việt này và qua những phương tiện thông tin liên lạc hiện đại, phần nào hình dung được đời sống người dân miền Nam trước năm 1975. Từ đó có được nhận thức đúng đắn về bối cảnh chính trị, về cuộc chiến Nam-Bắc hai miền để thấy được rằng VNCH là một quốc gia độc lập có chủ quyền, có nền văn hóa văn minh hơn hẳn miền Bắc, người dân sống đời tự do, chan hòa tình nghĩa đùm bọc yêu thương.

Nhạc vàng miền Nam, với đối tượng trẻ trung này, còn là dòng nhạc trữ tình qua những câu hát ngọt ngào về tình yêu lứa đôi và quê hương tươi đẹp.

Trả lại em yêu con đường học trò

Những ngày thủ đô tưng bừng phố xá
Chủ nhật uyên ương hẹn hò đây đó

Uống ly chanh đường, uống môi em ngọt

(“Trả lại em yêu”, Phạm Duy)

Miền Nam, những năm chưa được “giải phóng”, những năm chưa có tiếng đại bác đêm đêm dội về thành phố (“Đại bác ru đêm”, Trịnh Công Sơn) là những làng quê thôn xóm thanh bình, là những con đường kinh kỳ vui muôn ánh đèn đêm (“Tìm về”, Y Vân), là nếp sống tươi vui, là hạnh phúc nơi nơi, hương thanh bình lên phơi phới (“Ly rượu mừng”, Phạm Đình Chương).

Nếp sống vui tươi nối chân nhau đến nơi đây

Sài Gòn đẹp lắm, Sài Gòn ơi, Sài Gòn ơi!…

Tiếng cười cùng gió / chan hòa niềm vui say sưa

La là là la là / la là là la là

Ôi, đời đẹp quá, đẹp quá, tràn bao ý thơ!

(Sài Gòn”, Y Vân)

Những trai thanh gái lịch dập dìu ngoài đường trên phố. Những nụ cười rạng rỡ luôn gắn trên môi.

Tình yêu đón chờ, đêm tối về rủ nhau trên đường phố

Dịu hương tóc thề, vai sát kề, đời như giấc mơ

(“Đêm đô thị”, Y Vân)

Giới trẻ trong, ngoài nước gần đây nói rằng, họ tìm đến những ca khúc của miền Nam ngày trước để qua đó phần nào tìm hiểu về lịch sử, về cuộc chiến giữa hai miền Nam-Bắc và để có được nhận thức đúng đắn về mọi biến cố, sự kiện qua dòng lịch sử của dân tộc. Được hỏi, “Em nhận thức được những gì, kể ra xem?” một bạn trẻ trong nước trả lời rằng, “Một trong những điều khiến em ngưỡng mộ là chính quyền miền Nam vừa xây dựng, vừa phát triển đất nước trong lúc vừa phải chống trả với cuộc chiến tranh đến từ miền Bắc, vậy mà vẫn cho người dân được hưởng mọi quyền tự do và vẫn đưa đất nước từ một chính thể dân chủ còn trẻ trung lên trình độ văn minh văn hóa và sung túc ngang tầm với các quốc gia phát triển ở vùng Đông Nam Á.”

Một bạn trẻ khác, cũng ở trong nước, khi được hỏi chỉ cười cười, nói rằng em thích nghe, thích hát nhạc vàng miền Nam, và nhạc vàng ấy qua bao tháng năm vẫn tràn đầy sức sống, vẫn trẻ mãi không già.

Nhạc lính, một nhánh riêng của nhạc vàng

Đặc biệt, trong số nhạc vàng miền Nam phổ biến và được yêu chuộng trong nước, có một nhánh riêng, không thể không nhắc đến, gọi là “Nhạc lính”.

Nhạc lính là nhạc vàng? Thật vậy, chỉ có điều,

Thứ nhất, nhạc lính ở đây không phải là nhạc lính miền Bắc, lính bộ đội, mà là nhạc lính miền Nam, lính VNCH. Thứ hai, những bài nhạc lính VNCH đi bên cạnh dòng nhạc vàng không phải là nhạc hùng, chiến đấu ca với nhịp bước quân hành. Ở đây là nhạc trữ tình êm dịu, là “đặc trưng” của nhạc vàng, thường là các thể điệu boléro, rumba, ballad, habanera, slow, slow rock. “Nhạc trữ tình”, cũng là cách gọi chung chung, thường là tình yêu lứa đôi, xen vào ít bài dân ca, tình tự quê hương.

Gọi nhạc lính miền Nam là nhạc vàng vì cũng là nhạc trữ tình, cũng dạt dào yêu thương. Nhiều nhất vẫn là tình yêu đôi lứa, là chuyện đôi mình, chỉ có khác là giữa em gái hậu phương và những anh trai tiền tuyến.  

Nếu em không là người yêu của lính
ai đem cánh hoa rừng về tặng em

Ai băng gió sương cho em đợi chờ
và những lúc anh về
ai kể chuyện đời lính em nghe

(“Người yêu của lính”, Anh Chương).  Hoặc,

Xin anh che chở / tấm đời nhỏ bé hậu phương

như câu chuyện tình “Người hùng và giai nhân”

Những cánh hoa hồng / bên hàng rào kẽm, hầm chông

vẫn mong bàn tay người đem tưới vun trong vườn

(“Cánh hoa thời loạn”, Y Vân)

Nhạc lính miền Bắc, không giống như nhạc lính miền Nam, không được kể là nhạc vàng vì là… nhạc đỏ. Nhạc lính miền Nam, thường gọi là “nhạc mùa chinh chiến”, hát về tình yêu của những lứa đôi thời chiến, những em gái hậu phương có người yêu là lính chiến, những người vợ trẻ là chinh phụ thời nay, những bà mẹ già mòn mỏi ngóng tin con là lính trận miền xa và cả những tâm tình của người lính chiến gửi về người mình thương yêu.

Mẹ ơi, thôi đừng khóc nữa

cho lòng già nặng sầu thương

Con đi say tình viễn xứ

đâu có quên niềm cố hương

(“Lá thư gửi mẹ”, Nguyễn Hiền & Thái Thủy).  Hoặc,

Đây những chiều hành quân / xóm nghèo dừng chân

nhớ thương mẹ già nơi quê nhà xa xôi lắm

(“Chiều biên khu”, Tuấn Khanh & Châu Ngân)

Chiến tranh là cách ngăn, chia lìa khi quê hương còn mịt mù khói súng, còn tơi bời lửa đạn. Những nỗi niềm riêng đành gác lại vì tình nước sâu hơn tình lứa đôi.

Nếu biết người đi vì sông núi

cách chia này cho hạnh phúc mai sau

chắc em không buồn vì người đi cho lý tưởng

(“Kể chuyện trong đêm”, Hoàng Trang)

Nhạc lính đi vào đời sống trong một đất nước chiến tranh triền miên, trong đó người lính chiến nắm chắc tay súng giữ yên bờ cõi trở thành hình ảnh thân quen, gần gũi trong mắt và trong lòng người dân, từ thành thị đến thôn quê, từ những mẹ già đến những em thơ.

Lạ một điều, không chỉ người trong nước, không chỉ người lính cũ VNCH mà đến cả người lính miền Bắc, những cựu chiến binh cũng thích nghe thích hát, thích nghêu ngao những bài nhạc lính miền Nam, như cũng muốn chia sẻ những tâm tình, những “buồn vui đời lính” qua lời ca, tiếng hát ấy.

Tôi là lính, âm thầm tôi nghĩ thế thôi

Trăm lần không bao giờ tôi giận cuộc đời

(“Lính nghĩ gì”, Hoài Linh”).  Hoặc,

Con biết không về mẹ chờ em trông
nhưng nếu con về bạn bè thương mong
Bao lứa trai cùng chào xuân chiến trường
không lẽ riêng mình êm ấm
Mẹ thương con xin đợi ngày mai

(“Xuân này con không về”, Trịnh Lâm Ngân)

Những lời lẽ thiết tha đến chạnh lòng. Người lính ở cả hai miền, nghe những câu hát ấy cất lên đều không khỏi nghe lòng chùng xuống, nghe tim thắt lại.

Người lính miền Bắc hát nhạc lính miền Nam là tìm thấy mình trong bài hát ấy. Khi cùng yêu thích một bài hát, cùng hát chung một câu hát; hơn thế nữa, cùng chia sẻ những cảm xúc về bài hát là chia sẻ sự đồng cảm, đồng tình.

Những bài nhạc lính, nhạc vàng ấy cũng khiến những ai chưa hiểu nhiều về cuộc chiến tranh hai miền Nam-Bắc đến lúc cần phải “xem lại” những lời lẽ tuyên truyền thời chiến thời bình, bôi xấu bôi đen hình ảnh người lính miền Nam. Những “lính ngụy ác ôn” (cách gọi kích động lòng căm thù) chỉ là những người trai lên đường theo tiếng gọi của non sông trong một đất nước chiến tranh để giữ cho làng xóm ruộng vườn yên vui, cho nhà nhà đêm đêm tròn giấc ngủ trong lúc vẫn khát khao một ngày hòa bình về trên quê hương.

Nếu một mai khi hòa bình

anh sẽ trở về như giấc mơ

cho từng ngón tay đan lại ái ân ngọt mềm

Từng đêm không còn tiếng súng

Ngủ đi em / ngủ cho yên…

(“Lời cho người yêu nhỏ”, Trần Thiện Thanh)

Đêm không còn tiếng súng… Anh sẽ trở về như giấc mơ, những câu hát thật là đẹp! Giấc mơ ấy cũng thật là đẹp. Đấy hẳn là giấc mơ của người lính chiến ở cả hai miền và của một dân tộc khao khát tự do, mơ ước thanh bình sau bao năm dài quê hương chìm ngập trong khói lửa chiến tranh.  

Hơn thế nữa, khi tìm đến những bài nhạc lính ấy, hẳn người lính miền Bắc cũng nhận thêm ra một điều, không giống như những bài “nhạc đỏ”, người lính miền Nam không hề nuôi giữ “lòng hận thù ngút trời” hay “lửa căm thù sục sôi” với người lính bên kia chiến tuyến mà chỉ có những lời giải bày thiết tha, chân tình.

Đã mười năm qua / tôi vẫn nặng tình nhớ anh
Đôi mình không thể tranh giành

Đôi mình không thể căm hờn
Cùng chung dòng máu / bao tình nghĩa cũ ân xưa
Xin đừng gây oán gây thù / ngàn đời sau sẽ cười chê

(“Người bạn mười năm qua”, Y Vân).  Hoặc,

Xin yêu thương đến cho vơi hận thù / để tiếng hát hôm nay

Người chiến sĩ mơ say / bên đàn trẻ thơ ngây…

(“Mùa xuân đầu tiên”, Tuấn Khanh)

Làm gì có chuyện Xin yêu thương đến cho vơi hận thù, cũng làm gì có chuyện Tình yêu đây là khí giới / Tình thương đem về muôn nơi… (“Việt Nam, Việt Nam”, Phạm Duy) trong “nhạc đỏ” miền Bắc, cho thấy chỗ khác nhau giữa hai nền âm nhạc hai miền và cũng hiểu được vì sao người yêu nhạc trong nước lại quay lưng với “nhạc đỏ” để tìm đến “nhạc vàng”.

Không khó để kể ra, những bài nhạc lính quen thuộc vẫn được người trong nước yêu chuộng, như những bài nói về nỗi ước mơ một ngày hòa bình, người lính trở về sau chiến tranh trong vòng tay chờ đợi của người mình thương yêu.

Rồi có một ngày / một ngày chinh chiến tàn

Anh trở về quê / vui cùng ruộng nương cùng đàn trâu

Với cây đa khóm trúc hàng cau
Với con đê có chiếc cầu tre / đã bao năm vắng chân anh…

Rồi anh sẽ sang thăm nhà em
Với miếng cau với miếng trầu / ta làm lại từ đầu…

(“Một mai giã từ vũ khí”, Ngân Khánh)

“Ta làm lại từ đầu” trên quê hương mới, quê hương thanh bình. Cuộc sống mới bắt đầu từ đây. Người người sống chan hòa yêu thương, cùng chung sức chung tay đi xây lại những giấc mơ chưa tròn. Những tâm tình ấy của người Việt yêu đồng loại, yêu đất nước quê hương được gọi là tình tự dân tộc. Nhạc lính miền Nam mang đến tình tự dân tộc.

Nhạc lính được người yêu nhạc vàng yêu thích có thể xem như một nhánh riêng của nhạc vàng miền Nam, và cũng gọi được là những “bài ca đi cùng năm tháng”, những “bài ca không bao giờ quên” như những cách gọi phổ biến ở trong nước.

Nhạc vàng miền Nam, ngày về trong vinh quang

Nhạc vàng, cái “từ” này được người trong nước dành cho nhiều thiện cảm, không còn mang nghĩa xấu xí của những kẻ đặt tên cho nó, gán cho nó, và làm mọi cách để cho nó biến đi.

Nhạc vàng bây giờ mang nghĩa “tích cực”, nghĩa ấy tóm gọn trong mấy chữ “nhạc quý như vàng” và thường đi với những mỹ từ như “siêu phẩm nhạc vàng”, “tuyệt phẩm nhạc vàng”, “tuyệt đỉnh nhạc vàng”, “nhạc vàng muôn thuở”, “nhạc vàng bất hủ”, “nhạc vàng để đời”, “nhạc vàng vượt thời gian”, “nhạc vàng đi cùng năm tháng”…, kể ra không hết.

Nhạc vàng bây giờ như đã lột xác, thay da đổi thịt, không còn “đồi trụy”, cũng hết “phản động”, cũng chẳng còn “ru ngủ” được ai, mà ngược lại, người nghe còn tỉnh táo hơn bao giờ để chủ động chọn riêng cho mình dòng nhạc nào mình yêu thích, dòng nhạc nào thực sự là của mình.

Mọi thủ đoạn cấm đoán, bôi xấu, miệt thị, lên án và cả xách động, “đấu tố” nhạc vàng của nhà cầm quyền miền Bắc chỉ nhằm phủ nhận và hạ thấp những giá trị văn hóa của miền Nam; hơn thế nữa, tận diệt bản sắc văn hóa của người miền Nam, trong đó có nền âm nhạc phong phú, khởi sắc.

Từ cấm đoán triệt để, từ “xử lý” đích đáng những gì dính dấp tới nhạc vàng, đến phải cấp phép từng đợt những bài nhạc vàng được phổ biến, cho đến khi không còn cấm cản gì được nữa, vì người cấm vẫn cấm, người hát vẫn hát, người nghe vẫn nghe. Sau cùng, “nhà nước ta” cũng đành phải ra văn thư chính thức (tháng 1/2019) bãi bỏ việc xét duyệt, cấp phép những ca khúc của miền Nam trước năm 1975, có nghĩa là từ nay ai muốn hát gì thì hát, muốn nghe gì thì nghe. Tất cả, cho thấy “Không ai ngăn nổi lời ca’, như tên một ca khúc quen thuộc của La Hữu Vang trong các phong trào “sinh viên tranh đấu” lên đường xuống đường ở miền Nam một thời nào.

Người yêu nhạc vàng trước đó cũng đã dập tắt mọi ổ kháng cự lẻ tẻ, yếu ớt của ít ca, nhạc sĩ, “nghệ sĩ  nhân dân, ưu tú” tên tuổi gắn liền với dòng nhạc “truyền thống cách mạng”. Mọi cố gắng chận đứng nẻo đường quay về của nền âm nhạc miền Nam hay hủy hoại kho tàng âm nhạc của người miền Nam sau cùng chỉ là những cố gắng vô ích và vô vọng.

Cho đến một lúc, nhà cầm quyền Hà Nội cũng phải thừa nhận giá trị nền âm nhạc này như bài nhận định trong nước trên tờ báo chính thống của “nhà nước ta” về một nhạc phẩm quen thuộc của miền Nam:

Người ta yêu thích “Ly rượu mừng” của Phạm Đình Chương bởi những giai điệu rộn ràng, tươi vui mang nhiều thông điệp ý nghĩa và tính nhân văn trong đó. Rõ nhất là trong phần ca từ với nội dung là những lời chúc Tết tốt đẹp nhất theo truyền thống dân tộc Việt tới mọi thành phần, lứa tuổi trong xã hội nhân ngày năm mới.(…)

Bởi vậy cho nên dù gần 70 năm đã trôi qua kể từ ngày được ra mắt, sức sống bền bỉ trường tồn của nhạc phẩm “Ly rượu mừng” vẫn còn mãi ghi dấu trong lòng bao thế hệ yêu nhạc và vẫn được cất lên đầy hào sảng mỗi dịp xuân về.⁽⁴⁾

“Sức sống bền bỉ trường tồn” của nhạc phẩm này, như bài báo thừa nhận, cũng là sức sống bền bỉ trường tồn của di sản âm nhạc miền Nam với vô số nhạc phẩm giá trị từng được các thế hệ gìn giữ, bảo tồn cho đến ngày hôm nay.

Nhiều bài nhạc, đủ mọi thể loại, thể điệu, sau biến cố tháng Tư ấy tưởng đã xếp vào dòng nhạc hoài niệm, bỗng được vực dậy, hồi sinh mạnh mẽ, tái hiện ở mọi nơi mọi lúc. Nhạc vàng, như thế xem như có đến hai đời sống, cách nhau đến gần nửa thế kỷ. Đời sống sau, tuy là tái sinh nhưng lại sống hùng sống mạnh hơn vì được phổ biến tràn lan trong cả nước chứ không chỉ giới hạn trong phạm vi miền Nam như thời kỳ trước năm 1975.⁽²⁾

Dòng nhạc mà Lộc Vàng, người dám sống và chết cho tình yêu nhạc vàng, cho là “đã ngấm vào máu” của ông và bằng hữu ông thì bây giờ cũng đã ngấm vào máu vào tim của biết bao người, kể cả những người mới làm quen với dòng nhạc này. Âm nhạc miền Nam đã đi sâu vào lòng người, ở lại trong lòng người.

Lạ một điều, đối tượng yêu và phổ biến nhạc vàng trong nước phần lớn là giới trẻ, thế hệ lớn lên sau chiến tranh. Chính đối tượng trẻ trung, đông đảo này đã thừa kế và tạo sức sống mới cho di sản âm nhạc miền Nam. Trong nước, người ta chơi lại các bài bản nhạc Việt miền Nam hoặc làm mới lại, hoặc nếu là sáng tác mới thì có khuynh hướng theo chân, tiếp nối dòng nhạc cũ mang sắc thái của nhạc vàng miền Nam. Qua đó, cho thấy di sản âm nhạc này không những được gìn giữ, bảo tồn mà còn được kế thừa, phát huy từ thế hệ nhạc sĩ, ca sĩ hiện nay như là dòng “nhạc vàng miền Nam nối dài”.

Jason Gibbs, tiến sĩ âm nhạc, nhà soạn nhạc người Mỹ, từng có nhiều chuyến thăm Việt Nam và nhiều công trình khảo cứu về âm nhạc của đất nước này, cũng tỏ sự đồng tình, “Có lẽ di sản về Việt Nam Cộng Hòa có sức sống nhất ở Việt Nam ngày nay là âm nhạc.”⁽⁵⁾

Thế hệ hôm nay và tiếp nối ở trong nước được thừa hưởng một di sản đồ sộ, quý giá và tận tình khai thác như một nhu cầu tự phát. Với người miền Nam, đấy còn là khối di sản đáng tự hào, được nuôi giữ mãi trong tâm tưởng người Việt về một nền văn hóa tri thức, nếp sống văn minh, lành mạnh của một đất nước, một lãnh thổ, một chính quyền hợp hiến hợp pháp. Chính điều này mới thực sự có ý nghĩa.

Đến đây không thể không nhắc tới sự lên ngôi của “dòng nhạc trữ tình boléro” nổi lên như một hiện tượng lạ, tạo cơn lốc cuồng nhiệt, thống lĩnh mọi sinh hoạt văn hóa văn nghệ trong nước. Nhạc điệu boléro vốn là “đặc sản” âm nhạc của miền Nam, nay trở thành món ăn ngon, hấp dẫn và hợp khẩu vị người yêu nhạc miền Bắc sau bao nhiêu năm phải nhai đi nhai lại mãi những món khó tiêu và ngán đến tận cổ. Sau nhiều năm ngủ kỹ tưởng đã tắt lịm, “dòng nhạc boléro” một ngày kia được người yêu nhạc trong Nam ngoài Bắc lay gọi, vực dậy, nâng niu đắm đuối, “phấn khởi hồ hởi” công kênh, đội vương miện lấp lánh.

Nhạc vàng được yêu thích qua những giọng ca vàng, nhờ vậy những ca sĩ tên tuổi của miền Nam còn ở lại trong nước, tuy giọng hát không còn được như xưa, vẫn được ngưỡng mộ, tôn vinh, ngồi chễm chệ trên hàng ghế giám khảo các cuộc thi hát nhạc vàng, tuyển lựa ca sĩ boléro. Nhạc vàng hôm nay lại tiếp tục sản sinh “những thần tượng mới”, tươi mới, trẻ trung và tràn đầy sức sống.

50 năm sau ngày kết thúc chiến tranh hai miền, ít ai ngờ được rằng dấu ấn đậm nét nhất, di sản văn hóa bền vững nhất của chính thể VNCH chính là kho tàng âm nhạc đồ sộ của miền Nam, từng có một thời bị rêu rao là “nhạc đồi trụy”, một thời bị chụp cho cái mũ “nhạc phản động”.

Nền âm nhạc miền Nam nói chung, gồm mọi hình thái, thể điệu tân, cổ nhạc, là di sản văn hóa quý giá của chính thể VNCH, vẫn trường tồn, vẫn không mất đi bao giờ. Hơn thế nữa, được trả về vị trí xứng đáng, là “gia tài của mẹ” để lại cho người thừa kế là các thế hệ sau chiến tranh.

Nhạc vàng, nay “làm chủ tình hình” sinh hoạt ca nhạc trong làng nhạc Việt; nói cách khác, nhạc vàng đã “nhuộm vàng” mọi hình thức sinh hoạt văn hóa, văn nghệ trong cả nước.

Nhạc Việt miền Nam, một thời phải mai danh ẩn tích, một thời phải lặng tiếng im hơi, nay được cả nước đón chào nồng nhiệt, đã có một ngày về trong vinh quang.

Lê Hữu

⁽¹⁾ Tô Hải, Hồi ký của một thằng hèn (Tập 1), Tuyển tập Blog Tô Hải, Sài Gòn, Việt Nam, 2014

⁽²⁾ Lê Hữu, “Nhạc vàng: Bên Thắng Cuộc”, Tạp chí Diễn Đàn Thế Kỷ, 30/4/2019

⁽³⁾ Hoàng Hưng, “Về ảnh hưởng của văn hoá VNCH sau 1975”, Tạp chí Diễn Đàn Thế Kỷ, 26/3/2025

⁽⁴⁾ Đình Phùng, “Ly Rượu Mừng, xuân khúc kinh điển nhất của nền tân nhạc Việt Nam”,

    Báo Pháp Luật Việt Nam online, 27/02/2021

⁽⁵⁾ Ngọc Lễ, “Hội thảo: ‘Nhạc Vàng’, di sản trường tồn của VNCH”, VOA Tiếng Việt, 31/10/2019

Rissa ngồi bật dậy khi những dòng chữ trên facebook đập vào mắt cô. Ezra Toczek, cái tên khó trùng với ai khác. Cô biết mình không lầm khi nhìn tấm ảnh. Đúng là Ezra, học trò cũ của cô.

Cô đọc lại lần nữa lá thư của Karen Toczek, mẹ nuôi của Ezra, nói bà biết rằng có rất ít hy vọng nhưng vẫn gửi thư này ra hơn là ngồi chờ cái tin xấu nhất đến với đứa con trai 5 tuổi của mình. Các bác sĩ cho biết bệnh gan của Ezra đang ở giai đoạn cuối và cậu bé cần được cấy ghép gan càng sớm càng tốt vì bệnh tình cậu ngày càng xấu đi. Cơ hội duy nhất cho cậu bé để giành lại sự sống là được ai đó tình nguyện hiến tặng một phần lá gan khỏe mạnh. Người hiến tặng cần có nhóm máu phù hợp là O+.  

“Máu O+? Nhóm máu của mình đây.” Rissa buột miệng.

Rissa nhớ, cô gặp cậu bé lần đầu cách đây hai năm trong lớp mẫu giáo của cô, Precious People Daycare ở Alden, một thị trấn nhỏ thuộc quận Erie, New York. Mẹ nuôi của em, Karen Toczek, cho biết em bị tổn thương gan bẩm sinh khi mới lọt lòng sau một ca sinh mổ khó khăn. Do bố mẹ Ezra không đủ khả năng tài chính cho các chi phí điều trị của con mình, bà Karen và chồng đã nhận cậu bé làm con nuôi và chăm sóc cậu mấy năm nay.  

Ezra được chăm sóc đặc biệt do những biểu hiện tâm tính bất thường. Cậu bé luôn có cảm giác ngứa ran, gãi luôn tay đến trầy xước cả da và bụng thì chi chít những vết sẹo. Điều lạ là Ezra rất mến cô giáo mình, luôn chạy theo cô, quấn quýt bên cô. Và cô giáo trẻ Rissa cũng rất thương mến cậu học trò nhỏ, thường chuyện trò, chơi đùa với cậu.

Rissa suy nghĩ và quyết định thật nhanh. Cô không thể nào ngồi yên một chỗ khi biết bệnh trạng của học trò mình ngày một tệ hơn và sự sống đang bị đe dọa. Không một phút do dự, cô giáo 20 tuổi gọi ngay đến bệnh viện NYU Langone Health ở New York, nơi Ezra đang được điều trị, cho biết mình cùng nhóm máu với Ezra và muốn được hiến gan cho người bệnh.

“Cô là thế nào với cháu Ezra?” bác sĩ khoa ghép tạng hỏi.

“Tôi là giáo viên lớp mẫu giáo của cậu bé.”

“Thật quý hóa!…” bác sĩ thốt lên, giọng ngạc nhiên. “Cám ơn cô giáo nhiều lắm. Thế cô đã nói chuyện với gia đình cháu chưa?”

“Tôi chưa nói,” Rissa trả lời, “và xin bệnh viện giữ kín cho tôi việc này.”

Rissa muốn chắc chắn mọi việc trước khi báo cho gia đình cậu bé để tránh gieo hy vọng cho mọi người, nếu vì lẽ gì việc hiến gan không thực hiện được thì càng đào sâu thêm nỗi thất vọng. Cô chỉ chia sẻ việc này với mẹ mình. Bà có hơi bất ngờ nhưng tôn trọng quyết định của con mình.

“Được rồi,” bác sĩ nói, “chúng tôi sẽ làm theo ý cô.”

Sau khi hoàn thành việc xét nghiệm máu ban đầu theo yêu cầu của bệnh viện, Rissa đến New York City vào tháng Tư để thực hiện các thủ tục tiền phẫu thuật như chụp MRI, chụp CT, điện tâm đồ và các xét nghiệm máu bổ sung nhằm bảo đảm sức khỏe thể chất của người hiến tặng.

Đến ngày 24 tháng Năm, Rissa nhận cuộc gọi từ NYU Langone Health cho biết cô đã được chuẩn thuận hiến 30% lá gan của mình cho người bệnh. Rissa rất phấn khích, vội tin cho mẹ mình biết.

Hôm sau, cô gọi cho Karen, mẹ cậu bé, nói cô sẽ ghé thăm gia đình. Rồi cô chạy đi mua vài thứ và một tấm bìa poster. Xong, cô và mẹ tìm đến nhà hai mẹ con Ezra.

Karen mở cửa, nhận ra ngay cô Rissa Fisher, cô giáo cũ của con mình. Ezra đứng bên, nắm tay mẹ. Cậu bé lớn hơn một chút nhưng trông tiều tụy, vẻ mặt kém vui. Tội nghiệp, cậu đã bao ngày chịu sự hành hạ của căn bệnh quái ác.

“Ezra, nhớ cô chứ?” Rissa mỉm cười với cậu bé.

“Miss Fisher!” Ezra vụt tươi nét mặt, reo lên.

Rissa cảm động, cậu bé vẫn còn nhớ cô. Cô bước lại gần, đưa hai chiếc bóng bay và chú gấu nhồi bông cho Ezra. Cô quỳ một chân, ôm lấy vai cậu bé. Ezra nép vào lòng cô, vẻ mặt rạng rỡ, giống như ngày nào cô giáo và học trò ở bên nhau trong lớp học mẫu giáo.

“Chúng tôi rất thân nhau,” Rissa ngước lên, mỉm cười với mẹ cậu bé. Rồi cô đến bên Karen, nói vắn tắt vào tai bà, cho biết cô tình nguyện hiến gan cho Ezra và đã được bệnh viện chuẩn thuận, chỉ còn chờ lên lịch tiến hành việc này.

“Thật vậy sao?!…” Karen mở to mắt lộ vẻ sửng sốt, ôm chầm lấy Rissa, nước mắt ứa ra.

“Cô giáo sẽ cho con món quà con vẫn ao ước,” bà quay sang nói với con mình.

Rissa mở rộng tấm poster, hướng về cậu bé, đọc lớn tiếng câu ghi bằng bút màu marker trên tấm giấy, “Này Ezra! Con có muốn dùng chung lá gan với cô không?”

Ezra ngước nhìn cô giáo, “Con nhớ cô, Miss Fisher.”

“Cô cũng nhớ con lắm, Ezra”. Rissa trả lời. “Đây,… con cầm lấy cây bút này, check mark vào chỗ nào con muốn, Yes hay No.”

Rissa đưa cây bút marker cho cậu bé để đánh dấu vào một trong hai ô vuông dưới hàng chữ “Check one”. Cậu bé ngần ngừ, nhìn cô giáo, có vẻ chưa hiểu rõ lắm.

“Chúng mình đã từng chơi trò này ở trong lớp, con nhớ chứ?” Rissa vỗ vỗ vai cậu bé. “Nào Ezra, con sẽ chọn Yes, phải không?”

Ezra linh hoạt hẳn lên. Cúi xuống tấm giấy mở rộng, cậu bé kẻ một vạch check mark vào ô vuông bên cạnh chữ “Yes”.

“Great job!!!” Rissa reo lớn. Cô và mẹ và Karen cùng vỗ tay. Ezra ngước mắt nhìn mọi người rồi cậu cũng vỗ tay theo.

Karen cúi xuống ôm con mình rồi ôm chặt Rissa lần nữa. Bà không ngăn được tiếng nấc, úp mặt vào vai cô giáo. Nước mắt bà thấm ướt vai áo Rissa.

“Tôi như đang nằm mơ… Cô Fisher, đây là món quà bất ngờ và quý giá nhất tôi nhận được trong đời.” Karen nói trong nghẹn ngào. Bà quay sang con mình, “Cám ơn cô giáo đi, Ezra.”

“Thank you, Miss Fisher!” cậu bé nhoẻn miệng cười tươi.

Rissa nhìn đăm đăm cậu bé. Ánh mắt cô sáng lên, long lanh. Rồi cô quay đi, giấu giọt nước mắt.

Photo: Karen Thorpe Toczek

Ezra được mẹ và cô giáo giải thích vắn tắt về chuyện ghép gan.

“Lá gan của cô còn tốt lắm,” Rissa mỉm cười với cậu bé. “Chúng mình chia nhau nhé, Ezra!”

“Con sẽ có lá gan mới toanh,” bà Karen vỗ vai con mình. “Con sẽ đi học trở lại, sẽ chơi đùa với các bạn. Con sẽ thật khỏe mạnh để làm bất cứ chuyện gì con muốn.”

“Miss Fisher,” cậu bé quay nhìn cô giáo, “con muốn làm Spider-Man.”

*  *  *

Trong tiến trình cấy ghép gan, bác sĩ sẽ cắt bỏ lá gan của người bệnh và thay vào đó một phần của lá gan khỏe mạnh từ người hiến tặng. Do khả năng tự tái tạo, gan của cả người cho và người nhận sẽ mọc lại thành lá gan nguyên vẹn với đầy đủ chức năng trong vòng vài tháng. Bác sĩ cho Rissa biết tỷ lệ thành công của những ca ghép gan từ người hiến tặng vào khoảng 90%.  Sau phẫu thuật, nếu gan phản ứng tốt, không bị nhiễm trùng hay thải ghép, cô sẽ có cuộc sống bình thường và khỏe mạnh.

Lịch phẫu thuật cấy ghép gan của hai cô trò được ấn định vào cuối tháng 7. Mọi việc tiến hành khá suôn sẻ.

“Ezra thế nào rồi?” Câu đầu tiên Rissa hỏi, khi vừa tỉnh dậy trên giường bệnh.

“Mọi chuyện ổn cả,” cô y tá trả lời, giọng dịu dàng. “Cả cô giáo và học trò.”

Rissa còn nằm ở bệnh viện ít nhất một tháng để các bác sĩ theo dõi. Ezra phải ở lại New York vài tháng và tái khám định kỳ trong khoảng một năm để bảo đảm các chức năng cơ thể hoạt động bình thường.

Ngày xuất viện cậu bé được bệnh viện tặng nhiều đồ chơi, bong bóng và còn được cấp một giấy “Certificate of Graduation”.

Photo: Karen Thorpe Toczek

“Karen viết trên facebook rằng mọi chuyện xảy đến với gia đình bà thật kỳ diệu như một phép mầu, và Rissa giống như là cô tiên trong truyện cổ tích. Không lời nào bày tỏ hết lòng biết ơn của gia đình bà với cô giáo của con mình.” Cô y tá nói cho Rissa biết.

“Tôi mới phải cám ơn hai mẹ con chứ,” Rissa mỉm cười, nói. “Nhờ họ, từ nay tôi có được người bạn nhỏ thân thiết luôn đồng hành với tôi trên con đường đời.”

Rissa cũng nhận được những hỗ trợ về tài chính từ nhiều người quen và không quen để chia sẻ viện phí với cô.

“Tôi rất vui và cám ơn những người bạn tốt,” cô nói, “tôi còn vui sướng hơn khi câu chuyện này truyền cảm hứng được cho nhiều người. Khi ta san sẻ được với ai thứ gì thì ta luôn cảm thấy được gần gũi, ấm áp và thắt chặt thêm những mối tình thân. Đấy không phải là điều ta vẫn mong ước trong đời này đó sao?”

Lê Hữu

* Viết phỏng theo bài báo The Washington Post, 9/6/2024

Teacher goes above and beyond for former student (ABC News):

(Ghi chép sau buổi chuyện trò về thơ cùng bạn hữu)

“Thơ là sự bay bổng của ngôn ngữ. Ngôn ngữ nào bay lên được thì gọi là thơ.”   

Tôi nhớ đã buột miệng thốt ra câu ấy trong buổi trà đàm về thơ, khi một người đề nghị mỗi người lần lượt trả lời ngắn gọn câu hỏi cũng ngắn gọn, “Thơ là gì?” 

“Bay đi đâu?” người nào đó hỏi.

“Muốn bay đi đâu thì bay,” tôi nói, “bay ra ngoài thế giới ngôn ngữ của đời thường.”

Thơ bay bổng làm con người cũng muốn bay bổng theo. Đọc được câu thơ hay, bắt được một ý thơ hay thật là sảng khoái và có cảm giác bềnh bồng tựa hồ… bay là là mặt đất. Chỉ bay là là thôi, chỉ đủ để cảm thấy lâng lâng. Cái cách tạo cho người ta cảm giác ấy, là thơ, là nghệ thuật của thơ. Và người làm thơ phô diễn cái nghệ thuật ấy bằng “ngôn ngữ thơ”.

Những bài thơ thất bại là những bài thơ không cho được cái cảm giác ấy, là những bài thơ nằm bất động trên trang giấy. Người đọc dửng dưng, liếc mắt qua rồi đi thẳng, không buồn ghé lại. Những bài thơ hay không nằm im một chỗ, chúng được người hái như hái những bông hoa nở ven đường. Chúng bay ra khỏi trang thơ, đậu vào trái tim người, ở lại với người. Chúng đến được với người, tương tác, giao cảm với người thông qua ngôn ngữ thơ.

“Thơ là gì?”, câu hỏi ấy không mới. Đã từng có cả trăm cả ngàn câu trả lời giống và không giống nhau, và người ta vẫn tiếp tục tìm kiếm những câu trả lời khác. Do không đạt được thỏa thuận chung về câu trả lời chính xác nhất, cuộc trà đàm xoay qua câu hỏi khác, “Thi sĩ là ai?”, khi mà mẫu thi sĩ “là ru với gió, mơ theo trăng và vơ vẩn cùng mây” không còn hợp thời trang nữa.

“Theo chỗ tôi nhận xét,” tôi nói, “qua những người làm thơ quen biết. Thi sĩ là người được ông trời phú cho cái giác quan đặc biệt mà người khác không có. Giác quan ấy giúp nhà thơ bắt được một ý thơ vụt bay qua và ghi xuống bằng ngôn ngữ thơ. Không có giác quan ấy thì chịu, không làm thơ được cho dù có đánh vật với chữ nghĩa hay làm thơ… tự do.”

“Thơ là thơ, ngôn ngữ thơ là… cái quái gì vậy?” Anh bạn ngồi cạnh tỏ vẻ sốt ruột, quay sang tôi hỏi, chắc vì thấy tôi cứ thơ thẩn đi ra đi vào.

Thực tình, ngôn ngữ thơ cũng chẳng là cái quái gì, lắm khi chỉ là nói cho ra vẻ, như là “nói đến thơ là phải nói đến ngôn ngữ thơ”, hoặc ngôn ngữ thơ của thi sĩ này thi sĩ nọ. Có người còn chịu khó viết đến cả cuốn sách chỉ để nói về dạng ngôn ngữ này. Thử tìm cách nào đó minh họa cho cái “từ” hay “cụm từ” (chữ trong nước) nghe riết quen tai này.

“Thế này nhé,” tôi nói, “giá dụ ông hỏi thăm sức khỏe người bạn mình, và anh ta chép miệng trả lời rằng ‘Dạo này bết bát quá, cả ngày chỉ ngồi một chỗ, lâu lâu cứ phải vịn câu thơ mà đứng dậy’, chắc hẳn ông sẽ nghĩ người bạn này… có vấn đề.”

Cái “vấn đề”, nếu có, chỉ là anh chàng mượn ý câu thơ của Phùng Quán,

Có những phút ngã lòng,

tôi vịn câu thơ mà đứng dậy!

Anh ta nói bằng ngôn ngữ thơ của Phùng Quán, anh ta mang ngôn ngữ thơ vào trong sinh hoạt đời thường, khiến người nghe không hiểu chi cả, tưởng mình nghe nhầm.

Câu thơ không phải là cây gậy hay chiếc nạng để chống hay vịn vào được.

Hoặc, đọc câu thơ,

Những chiếc giỏ xe chở đầy hoa phượng

Em chở mùa hè của tôi đi đâu? ⁽¹⁾

chẳng ai lấy làm thắc mắc làm sao mà chiếc giỏ xe be bé ấy lại “chở” được cả một mùa hè. Thế nhưng, giá dụ anh chàng nào đó bỗng lớn tiếng với cô nữ sinh, “Này này, em chở mùa hè của tôi đi đâu đấy?” hẳn cô nữ sinh sẽ ngơ ngác, chả hiểu anh chàng này nói cái gì.

Hoặc, nghe câu hát,

Người phu quét lá bên đường

Quét cả nắng vàng, quét cả mùa thu ⁽²⁾

cũng chẳng ai lấy làm thắc mắc “quét thế nào được”. Thế nhưng, giá dụ hỏi một người đang cầm chổi lúi húi trước sân nhà “Chị quét cái gì đấy?” và nhận được câu trả lời “Ô tôi quét nắng vàng đấy mà, quét cả mùa thu luôn”, chắc người hỏi phải trợn tròn mắt, há hốc mồm.

Những “vịn câu thơ” hay “chở mùa hè” hay “quét mùa thu” là những dạng ngôn ngữ thơ. Những chữ nghĩa và cách nói lạ lùng ấy chỉ nghe, chỉ thấy ở trong thơ, có điều, khi đọc hay nghe, ta cảm thấy như là có thực, có ý nghĩa và chấp nhận được; hơn thế nữa, lại còn rung cảm vì thứ ngôn ngữ ấy. Bất kỳ cách diễn đạt nào trong văn vần, văn xuôi hoặc thể loại văn chương nào làm cho người ta đọc ra thơ, nghe ra thơ, hiểu ra thơ muốn “nói” điều gì, đều là ngôn ngữ thơ cả.

“Hoặc thế này nhé,” tôi nói thêm. “Thử so sánh câu hát xẩm,

Hỡi cô hàng nước kia ơi,

dừng chân đứng lại cho tôi nhủ cùng

và câu ca dao (hay câu thơ của Bàng Bá Lân),

Hỡi cô tát nước bên đàng,

sao cô múc ánh trăng vàng đổ đi?

có thể chỉ ra được dễ dàng ngôn ngữ thơ nằm ở đâu, trong câu lục bát nào.”

Câu thơ hay thường có ý tứ mới, lạ, diễn đạt bằng chữ nghĩa mới, lạ, đôi lúc gây những bất ngờ thú vị. Ngôn ngữ thơ có thể là chữ nghĩa, như những câu thơ trên, hoặc là ý tưởng, là hình ảnh hay âm điệu.

Ý tưởng chẳng hạn, thử đọc câu thơ quen thuộc của Lưu Trọng Lư trong bài “Đôi mắt”.

Mắt em là một dòng sông

Thuyền anh bơi lội giữa dòng mắt em

Chỉ có thi sĩ mới giỏi “hư cấu” đến vậy. Sau này, ta còn gặp ít câu lục bát như,

Câu thơ đậu trong điệu hò

Hồn tôi đậu giữa lòng đò trăng soi ⁽³⁾  Hoặc,

Biệt ly dù ở ga nào

Cho tôi ngồi một toa tàu lãng quên ⁽⁴⁾  

Hoặc, câu thơ này,

Ta ngồi lại bên cầu thương dĩ vãng

Nghe giữa hồn cây cỏ mọc hoang vu ⁽⁵⁾

Ngoài đời thường, chẳng thấy ai nói năng kiểu ấy cả. Nhiều lắm người ta chỉ nói “nghe lòng hoang vắng”, “nghe hồn mênh mang”… Những câu chữ, những kiểu vẽ vời, ví von không có trong đời thực, nhưng lại gieo vào lòng người những cảm xúc rất thơ.

Hình ảnh chẳng hạn, có khá nhiều, như câu thơ quen thuộc của Nguyên Sa trong “Tám phố Saigon”.

Guốc cao gót nhỏ, mây vào gót

Áo lụa trăng mềm bay xuống thơ 

Thường thì không ai tả vạt áo dài thướt tha như thế cả. Không có dải trăng thu, dải mây vương nào quyện tà áo bồng bềnh như thế cả. Hình ảnh được nhà thơ vẽ ra, tô đậm chất thơ và đọng lại về lâu về dài trong tâm tưởng người yêu thơ.

Âm điệu chẳng hạn, như câu thơ quen thuộc của Bích Khê trong “Tỳ bà”.

Ô hay buồn vương cây ngô đồng
Vàng rơi! vàng rơi: thu mênh mông 

Nghe câu thơ, nghe thấy ngay cái âm điệu của mùa thu. Thử đọc khẽ hay đọc thầm trong đầu câu thơ toàn vần “bằng” ấy, nghe “tiếng thu” vọng về. Nhiều người có thể không biết cây ngô đồng ra sao, thậm chí thay “cây ngô đồng” bằng tên cây lá nào khác cũng thanh “bằng”, vẫn “nghe” ra được cái buồn buồn man mác, vời vợi của mùa thu.

Ngô đồng, Huế – Ảnh: VGP/Lê Hoàng

Âm điệu trong ngôn ngữ thơ có thể là ngữ điệu, vần điệu hay nhịp điệu. Khi nói trong thơ có nhạc hay câu thơ có nhạc tính chính là từ những âm điệu này.

Câu thơ hay như bông hoa lạ và đẹp. Bắt được câu thơ hay như bắt gặp một vẻ đẹp làm xao xuyến. Thường thì người ta ít khi nhớ được toàn bài thơ nào, hầu hết chỉ nhớ một vài câu hay hay. Như thế cũng đủ để yêu một bài thơ.

Ngôn ngữ thơ tạo bản sắc riêng cho thi sĩ, cũng tựa mỗi ca sĩ có giọng hát riêng; hoặc hơn thế nữa, tạo được một “trường phái thơ”. Ta vẫn nghe những “ngôn ngữ thơ của Bùi Giáng”, “của Phạm Thiên Thư”, “của Tô Thùy Yên”…, là cách nói định hình một giọng thơ riêng, khó mà bắt chước được. Có bắt chước, có giả giọng, cũng dễ nhận ra ngay.

Giả dụ tôi viết xuống câu thơ này,

tôi viết tên tôi cho đỡ buồn

lê văn hữu

không ít người sẽ chỉ ra ngay đấy là thơ nhái, là ăn theo ý thơ của một thi sĩ quen tên.

tôi gọi tên tôi cho đỡ nhớ

thanh tâm tuyền ⁽⁶⁾

Ngôn ngữ trong thơ cần sáng tạo hơn là vay mượn, rập khuôn người đi trước. Có mới mà không hay hoặc có hay mà không mới đều kém sức hấp dẫn.

“Đi tìm cái mới là một hành trình, đặc biệt là đi tìm cái mới trong ngôn ngữ.” Ocean Vương, nhà thơ Mỹ gốc Việt, bày tỏ quan niệm sáng tác. “Mỗi áng thơ là DNA của một con người, không ai giống ai. Thơ văn, là dấu vân tay của cuộc hành trình làm người.”

Thường, nói đến ngôn ngữ người ta dễ nghĩ đến tiếng nói và chữ viết. Tuy thế vẫn có những dạng ngôn ngữ biểu cảm khác, như ngôn ngữ cơ thể, là cử chỉ điệu bộ, là ánh mắt giọng cười, hoặc như tiếng thông reo vi vu, tiếng suối chảy róc rách, tiếng sóng vỗ rì rào… Chúng không phải “ngôn”, cũng chẳng phải “ngữ”, vậy mà trông thấy, nghe thấy chúng, ta như hiểu được chúng “nói” gì.

Ngôn ngữ thơ cũng không khác bao nhiêu, cũng không chỉ có ở trong thơ. Ta thường nghe những câu như “Cảnh sông nước này trông thơ mộng quá!” hoặc “Tên quán cà-phê này nghe thi vị quá!” hoặc “Tấm ảnh thật nên thơ” hoặc “Bức tranh nhiều chất thơ”. Nhiều bức họa là những “bức tranh thơ”, đẹp tựa bài thơ. Những nét chấm phá nào làm cho bức tranh ấy có “nhiều chất thơ” cũng được kể là dạng ngôn ngữ thơ. “Gọi thế nào cho đúng?” sẽ không ít người phân vân, “ngôn ngữ thơ hay ngôn ngữ tranh?”

Ngôn ngữ thơ không chỉ có vậy, nhiều người còn đẩy dạng ngôn ngữ này đi xa hơn nữa. “Ngôn ngữ thơ là gì?”, cũng tựa như “thơ là gì?”, mỗi người hiểu một cách, hiểu cách nào cũng gọi là hiểu.

Bài này cũng không đi xa hơn, chỉ đủ cho một buổi mạn đàm bỏ túi; và hơn thế nữa, đủ cho ông bạn tôi “nhất trí” với tôi rằng ngôn ngữ thơ chẳng là cái quái gì cả và cũng chẳng có gì là ghê gớm.

“Thôi được rồi,” sau cùng anh ta nói. “Từ nay tôi sẽ đọc thơ cách khác, xem thử có bắt được ngôn ngữ thơ nào trong một bài thơ.”

Tôi chắc người làm thơ nào cũng mong thơ mình được đọc theo cách ấy.

“Đọc thơ cách khác”, tôi cũng từng làm như vậy. Có những bài thơ hay tôi từng đọc đi, đọc lại. Mỗi lần đọc một cách khác, lại thấy hay một cách khác. Những bài thơ không bao giờ cũ.

Lê Hữu

⁽¹⁾ “Chút tình đầu”, Đỗ Trung Quân

⁽²⁾ “Góp lá mùa xuân”, Trịnh Công Sơn

⁽³⁾ “Trong khi chờ thanh xuân”, Phan Ni Tấn

⁽⁴⁾ “Hôm nay”, Nguyễn Tất Nhiên

⁽⁵⁾ “Ngồi lại bên cầu”, Hoài Khanh

⁽⁶⁾ “Phục sinh”, Thanh Tâm Tuyền

“Nhạc boléro có là nhạc sến?” Người bạn hỏi, trong một buổi họp mặt bạn bè có màn phụ diễn karaoke.

“Có sến và không sến,” tôi nói.

Người bạn có vẻ không thỏa mãn câu trả lời vắn tắt và tôi cũng không tiện dông dài. Bài này chỉ để nói thêm cho rõ hơn.  

“Nhạc vàng boléro” hay “dòng nhạc boléro” trong bài là cách gọi ở trong nước, không chỉ dành cho những bài nhạc Việt thể điệu boléro mà gồm cả các thể điệu khác như slow rumba, ballad, habanera và cả slow, slow rock đôi khi. Những người yêu chuộng “dòng nhạc” này gọi đấy là “nhạc trữ tình” hay “nhạc quê hương”, những người không yêu cũng chẳng ghét gọi là “nhạc đại chúng”, những người không yêu nổi gọi là “nhạc sến”.

Sến là sao, sao gọi là sến?

“Nhạc sến” là cách gọi chung chung, ngụ ý rẻ rúng, xem thường, hạ thấp giá trị. Nhiều người chỉ quen miệng gọi khơi khơi như vậy chứ cũng chẳng nói rõ là sến ở chỗ nào, vì sao gọi là sến.

– Sến ở thể điệu boléro chăng?

Trước hết, nói về nhạc boléro, chiếm phần lớn trong số “dòng nhạc” này và cũng là tiêu biểu cho dòng “nhạc vàng” miền Nam.

Nói nhạc boléro là nhạc sến thì cũng oan cho thể điệu nhạc này. Thứ nhất, một thể điệu nhạc tự nó không sến, cũng chẳng sang. Boléro là một thể điệu nhạc, được “Việt hóa” khi du nhập vào làng tân nhạc Việt với tiết tấu chậm rãi, nhịp phách kéo lơi ra, nghe xập xình, rỉ rả, khá phù hợp với tai nghe nhạc của người mình, vốn quen thuộc với điệu hát câu hò miền Nam, với dân ca và làn điệu cổ nhạc dân tộc.

Thứ hai, nếu có sến thì cũng tùy bài, không phải bài nào cũng sến. Nhiều bài nhạc boléro ở thời kỳ đầu của thể điệu này, như “Nắng chiều” (Lê Trọng Nguyễn, 1953), “Các anh đi” (Văn Phụng, 1954), “Trăng rụng xuống cầu” (Hoàng Thi Thơ, 1956), “Xóm đêm” (Phạm Đình Chương, 1957), “Trăng soi duyên lành” (Trịnh Hưng, 1958), “Thuyền trăng” (Nhật Bằng & Thanh Nam, 1958), “Bến giang đầu” (Lê Trọng Nguyễn, 1959) hoặc những bài ở đầu thập niên 1960s như “Mười thương” (Phạm Đình Chương), “Giã từ đêm mưa” (Văn Phụng), “Cánh hoa xuân” (Nguyễn Hữu Thiết), “Ai lên xứ hoa đào” (Hoàng Nguyên), “Tôi trở về thành phố” (Y Vân & Hoàng Huy) và cả những bài “nhạc lính” như “Chiều hành quân” (Lam Phương), “Biệt kinh kỳ” (Minh Kỳ & Hoài Linh), “Chiều biên khu” (Tuấn Khanh & Châu Ngân), “Mười sáu trăng tròn” (Trần Thiện Thanh), “Trăng tàn trên hè phố” (Phạm Thế Mỹ)… đều là những bài boléro được yêu thích một thời, và thời ấy không nghe ai gọi những bài này là “sến” cả.

Vậy thì, nhạc boléro bắt đầu “sến” từ lúc nào? Vì sao lại được/bị dán nhãn là “nhạc sến”?

– Sến ở người chuyên viết nhạc boléro chăng?

Nếu không hẳn bài boléro nào cũng sến thì cũng không hẳn bài nào được các nhạc sĩ sở trường thể điệu boléro viết ra cũng đều sến cả. Những bài như “Nỗi lòng người đi” (Anh Bằng), hoặc “Cho em quên tuổi ngọc” (Lam Phương), hoặc “Chiều trên Phá Tam Giang” (Trần Thiện Thanh & Tô Thùy Yên) vẫn được nhiều ca sĩ chọn hát trong các chương trình nhạc “sang”, khiến người yêu nhạc phải thay đổi cái nhìn về các nhạc sĩ “chuyên trị” sáng tác nhạc boléro này.

Du Tử Lê là một trong những nhà thơ có nhiều bài thơ được nhiều nhạc sĩ phổ nhạc nhất, nhưng chỉ ít bài phổ biến. Hai bài phổ thơ ông được yêu chuộng nhất, theo nghĩa được nhiều người hát nhiều người nghe nhất, một bài trước năm 1975 là “Trên ngọn tình sầu” của Từ Công Phụng, một bài sau năm 1975 là “Khúc thụy du” của Anh Bằng, vẫn được biết đến như tác giả nhiều bài boléro quen thuộc.

Những nhạc sĩ như Y Vân, Nguyễn Hiền, Tuấn Khanh viết nhiều thể điệu nhạc, gồm cả những bài boléro được yêu thích và phổ biến, cho thấy sến, sang gì cũng có cả, cứ món nào được ưa chuộng là dọn ra món nấy.

Nếu không phải sến ở thể điệu nhạc hay ở người viết nhạc, hẳn sến ở lời ca, giọng hát.

– Sến ở ca từ bài boléro chăng?

Người Việt mình có khuynh hướng nghe nhạc là nghe lời ca hơn là điệu nhạc. Khi thích bài nhạc nào là thích những tình ý trong câu hát lời ca của bài nhạc ấy, khi nghe những lời ca sên sến thì gọi là “nhạc sến”. Những bài nhạc này thường là những lời kể lể than van, nỉ non ai oán. Nếu không là chuyện chúng mình, chuyện đôi ta, hoàng hậu quân vương, thiệp hồng nhẫn cưới, pháo hồng xe hoa thì cũng là chuyện tình dở dang, duyên phận lỡ làng, lỗi hẹn bội thề, kiếp này kiếp sau, tình đời đen bạc, thân phận nghèo hèn… cũng từa tựa cách gọi những “tiểu thuyết ba xu”, những “báo lá cải” để chỉ loại sách báo rẻ tiền dành cho giới độc giả bình dân.

Đại để, những câu hát trong ít bài boléro quen thuộc,

Anh ơi! Nếu mà sau này giấc mộng không thành

Thì đành đôi ngả chia ly / chớ đừng ưu sầu làm… chi

(“Đôi ngả chia ly”, Khánh Băng), hoặc

Tình mình chia phôi nhưng tình đầu làm sao vơi / nên từ đó em… buồn

(“Từ đó em buồn”, Trần Thiện Thanh), hoặc

Thời gian bôi xóa áo anh nhạt phai / chớ không phai nhạt… tình

(“Kể chuyện trong đêm”, Hoàng Trang), hoặc

Nếu duyên không thành, Điệp ơi Lan cắt tóc quên đời vì… anh

(“Truyện tình Lan và Điệp”, Mạc Phong Linh & Mai Thiết Lĩnh)

Những chỗ xuống giọng ở cuối câu nghe mướt như xuống câu vọng cổ mùi rệu vẫn được người miền Nam yêu chuộng, chỉ thiếu tràng pháo tay lộp bộp tán thưởng.

“Nhạc vàng boléro” từng được/bị gọi là “nhạc sến” một phần cũng từ những chỗ mùi mẫn này. Lời ca điệu nhạc gần gần những bài vọng cổ, cải lương. Những bài hát này thường được biên soạn, cho giao lưu với làn điệu cổ nhạc thành bài “tân cổ giao duyên”.

– Sến ở giọng ca “chuyên trị” nhạc boléro chăng?

Liệu có những giọng ca, mỗi khi cất giọng là nghe sến sền sệt? Giọng sến dễ nhận ra, thường là giọng kém tự nhiên, nhừa nhựa, rền rĩ như băng nhạc bị nhão, ngân nga luyến láy tùy tiện và thường biểu diễn những kiểu rên xiết, những cú nấc nghẹn não nùng. Khi hát, thường vung vẩy tay chân hoặc nhắm tịt mắt lại với vẻ mặt sầu thảm.

Một bài hát sến đúng điệu là sến từ giọng hát đến lời ca.

Lại có khi, cùng một bài boléro ấy, ca sĩ này hát nghe sến, ca sĩ kia hát lại không nghe sến hoặc bớt sến hơn, cho thấy một bài nhạc sến nhiều phần ở giọng hát hơn là lời ca.

Nhớ nhớ thuở nào, anh (đây) làm công, em (thì) gánh rong

Miếng trầu cau nên đôi vợ chồng / đôi vợ (ừ) chồng

Bài “Tình nghèo” của Phạm Duy (phổ thơ Hồng Nam) cũng nói về cuộc tình duyên của những lứa đôi thuộc tầng lớp lao động nghèo khó nhưng lại không nghe “sến”, do không được những giọng ca “sến” trình diễn.

Những bài boléro được yêu thích thường là những bài buồn buồn, ít có bài nào vui vui. Nếu những bài hát có lời ca não nuột, than thân trách phận đều là sến cả thì không chỉ boléro mà các thể điệu khác lắm khi cũng sến, có khi còn sến hơn cả nhạc boléro nữa.

Slow, slow rock cũng sến,

Anh/em ơi, nếu mộng không thành thì sao?…

(“Duyên kiếp”, Lam Phương)

Boston cũng sến,

Nếu biết rằng tình là giây oan…

Nếu biết rằng yêu là đau khổ / thà dương gian đừng có chúng mình

(“Sang ngang”, Đỗ Lễ)

Những bài tiết tấu nhanh như tango, cũng sến,

Em ơi! Lệ ướt hoen mi / còn ước mong chi

Kiếp sau chờ nhau em nhé / thôi sầu biệt ly

(“Nếu đừng dang dở”, Hoài Linh)

Như chachacha, hoặc chơi với thể điệu chachacha, cũng sến,

Nhiều đêm chăn gối / bên người không quen biết

sao tim em cảm thấy như cô đơn

Tại em không nói / hay tại anh không biết

mà tình ta tan vỡ theo thời gian

(“Tình nghĩa đôi ta chỉ thế thôi”, Lam Phương)

Chỉ kể ra một vài. “Nhạc vàng” nói chung, có khi ca từ “sến” nhưng cất lên từ giọng hát nào đó lại không thấy sến, hoặc bớt sến, như Thái Thanh, Lệ Thu hát Thôi nín đi em, lệ đẫm vai rồi (“Sang ngang”, Đỗ Lễ) hay Anh Ngọc, Sĩ Phú hát Lòng vẫn biết nếu yêu rồi một ngày / là đến với đớn đau… (“Nỗi lòng”, Nguyễn Văn Khánh). Hoặc, cũng những giọng ca này,

Em ơi tình duyên lỡ làng rồi / còn đâu nữa mà chờ

Anh đi lòng vương vấn lời thề / nhớ kiếp sau chờ nhau

(“Gợi giấc mơ xưa”, Lê Hoàng Long)

Cũng khổ vì yêu, cũng thề non hẹn biển, cũng duyên phận lỡ làng, cũng kiếp này kiếp sau nhưng không gọi là “nhạc sến” và còn được cho vào các chương trình… nhạc sang.

Thể điệu boléro tự nó không sến, chỉ sến khi được viết bằng giai điệu lóc ca lóc cóc lồng vào lời ca sướt mướt, nỉ non và được “biểu diễn” bởi những giọng ca thật mùi mẫn. Cần hội đủ những yếu tố này mới gọi là “tuyệt đỉnh nhạc sến”, như cách gọi ở trong nước.

Tên gọi khác cho “nhạc vàng bolero”

Thể điệu boléro Việt thích hợp với những câu chuyện kể, mang tính tự sự, những bài hát nếu không có cái tựa “Chuyện hai người”, “Chuyện hẹn hò”, “Chuyện tình đầu”, “Chuyện một người đi”… thì cũng là những câu hát bắt đầu bằng “Người ơi” hoặc “Ngày xưa”…

Người ơi, tôi kể lại chuyện xưa / bao kỷ niệm êm ái lúc tuổi còn thơ…

(“Nhớ một người”, Hoài Linh & Mạnh Phát)

Người ơi, nếu thương rồi chớ để nhạt màu son trên đôi môi…

(“Chuyến đi về sáng”, Mạnh Phát)

Người ơi, khi cố quên là khi lòng nhớ thêm…

(“Sầu lẻ bóng”, Anh Bằng)

Ngày xưa, tôi có quen một người em gái nhỏ…

(“Ngày sau sẽ ra sao?”, Vân Tùng)

Ngày xưa anh nói “Anh thương có em thôi, không ai ngoài em nữa”…

(“Ngày xưa anh nói”, Thúc Đăng & Thanh Tuyền)

Vào chuyện ngày xưa, nàng yêu hoa sim tím khi còn tóc búi vai…

(“Những đồi hoa sim”, Dzũng Chinh, ý thơ Hữu Loan)

“Màu tím hoa sim” của Hữu Loan là một trong những bài thơ được các nhạc sĩ miền Nam phổ nhạc nhiều nhất. Tác giả bài thơ từng bộc lộ, trong số những bài nhạc phổ cùng bài thơ ấy, bài “Những đồi hoa sim” của Dzũng Chinh gần với tâm tình của ông hơn cả. Giai điệu nghe man mác, vời vợi chứ không bi lụy, khá phù hợp với giọng thơ. Bài hát phổ biến rộng rãi, là một trong những bài boléro được yêu thích nhất, cũng cho thấy thể điệu boléro là thích hợp hơn hết để kể lại câu chuyện tình thời chiến ấy.

Một số ca sĩ được yêu chuộng ở những thể điệu nhạc khác, vẫn hát nhạc boléro, tuy không phải sở trường, như Anh Ngọc hát “Các anh đi” (Văn Phụng); Sĩ Phú hát “Biệt kinh kỳ” (Minh Kỳ & Hoài Linh), “Tuyết trắng” (Anh Chương); Duy Trác hát “Thuyền trăng” (Nhật Bằng & Thanh Nam), “Múc ánh trăng vàng” (Hoàng Thi Thơ); Lệ Thu hát “Đò chiều” (Trúc Phương), “Sầu lẻ bóng” (Anh Bằng), “Cho tôi được một lần” (Bảo Thu); Khánh Ly hát “Chiều cuối tuần” (Trúc Phương), “Hoa biển” (Anh Thy), “Hai sắc hoa Tigôn” (Trần Thiện Thanh); Thái Thanh hát “Xóm đêm” (Phạm Đình Chương), “Ngày tạm biệt” (Lam Phương), “Chiều biên khu” (Tuấn Khanh & Châu Ngân), “Chuyện tình TTKH” (Song Ngọc)… Riêng tôi vẫn thích nghe một bài boléro, qua giọng nhấn, vuốt, láy lượn mượt mà của Thái Thanh, kể về niềm thương nỗi nhớ của người ở lại, mòn mỏi đợi chờ một người đi biền biệt đi xa, đi mãi không về.

Gửi về anh một lá thư / em viết bên đèn khuya

Thời gian len lén đi mãi không ngừng / đêm tối mơ hồ…

(“Gửi về anh”, Đỗ Thu)

Có khi người ta thích bài nhạc nào chỉ vì thích câu hát nào trong bài nhạc ấy. Một cô bạn tôi thích câu hát trong một bài boléro, chỉ câu ấy thôi và cũng chẳng biết tên bài hát, tên tác giả. Hẳn cô có nỗi niềm tâm sự nào đó gửi vào trong câu hát,

Từ giã thơ ngây em đi lấy chồng

Người ấy hay tin có buồn lắm không? *

Trong những bài boléro, ta nghe được những lời thật đẹp như,

Tình yêu như nụ hoa
chỉ nở một lần thôi / chỉ đẹp một lần thôi
(“Chuyến đi về sáng”, Mạnh Phát), hay

Tìm nhau trong mầu hoa pensee tím chơi vơi

Tìm nhau trong mơ / dắt nhau sang bờ yên vui

(“Cánh hoa yêu”, Hoàng Trọng & Vĩnh Phúc)

Những câu hát như lời tình tự ngọt ngào dẫn người nghe đi vào những câu chuyện lòng qua giai điệu dặt dìu, để lại chút bâng khuâng. Có thể nói không người Việt yêu nhạc nào mà không từng buột miệng hát vu vơ một vài câu hát boléro.

Thường thì khi mới tập tành chơi nhạc Việt, ai cũng chọn đàn hát những bài bản nếu không là boléro thì cũng ballad, habanera…, vừa là những thể điệu xập xình dễ đàn dễ hát, vừa mượn những câu hát để trang trải nỗi lòng, như là Thôi hết rồi người đã xa tôi / quên hết lời thề ngày xa xôi (“Tình yêu trả lại trăng sao”, Lê Dinh) hay là Anh sẽ đi tìm trong lãng quên / nhưng cố quên lại càng nhớ thêm / vì trót yêu rồi (“Đoạn tuyệt”, Phượng Linh)…

Người ta thích nghe, thích hát “nhạc vàng boléro” như thích đọc, thích xem những câu chuyện, bài thơ, bức tranh dễ hiểu, dễ gây cảm xúc. Những câu hát đi thẳng vào lòng người, chạm ngay vào trái tim, không phải vòng vèo bóng gió xa xôi. Những lời ca bình dị, ai nghe cũng hiểu được, không cần bóp trán suy gẫm cho nhức đầu mệt óc, như là

Không biết đêm nay vì sao tôi buồn!?

(“Đèn khuya”, Lam Phương)

Nhạc boléro còn được gọi là “nhạc đại chúng”, tùy cách hiểu mỗi người, có điều “nhạc đại chúng” được yêu thích rộng rãi không phải là ai cũng sáng tác được, và hẳn là nhiều tác giả hoạt động trong nhiều lĩnh vực nghệ thuật vẫn chỉ mong tác phẩm của mình đến được với đông đảo quần chúng.

Ngày trước người ta cũng chẳng xếp hạng, phân loại “nhạc sến”, “nhạc sang” (chữ “sang” chỉ để phân biệt với “sến”, nhiều bài không “sến” nhưng cũng chẳng “sang”), người yêu nhạc tùy nghi chọn “món” nào mình yêu chuộng.

Một cô ca sĩ trẻ ở hải ngoại khi được hỏi thích thể loại nhạc nào, trả lời, “Em thích hát nhạc thính phòng”, như một kiểu tạo dáng, và khi hát thì chẳng nghe ra chỗ nào gọi là “thính phòng” cả. Nhiều bài boléro vẫn được cho vào các chương trình nhạc “sang” ấy, như “Giã từ đêm mưa” (Văn Phụng), “Xóm đêm” (Phạm Đình Chương), “Mùa đông của anh” (Trần Thiện Thanh)… Nhạc thính phòng, rốt cuộc chỉ là cách gọi những bài bản mà người hát, người nghe có chọn lọc, không dành cho đối tượng bình dân, ít học, và đối tượng này cũng chẳng hứng thú gì để mà thưởng thức.

Thực tế, những bài nhạc “sang” không làm người hát, người nghe “sang” hơn.

Dù yêu hay ghét, dù thích hay không thích, cũng phải nhìn nhận rằng “nhạc vàng boléro” vẫn gắn bó, quen thuộc trong những sinh hoạt đời thường của người Việt mình hơn bất kỳ dòng nhạc nào khác. Không thấy ai làm thống kê, nhưng có vẻ hơn một nửa người yêu nhạc Việt đều yêu chuộng “dòng nhạc” này và gạt bỏ ngoài tai những khen chê, dè bỉu. Như thế, “sến” thì đã sao! Ai không thích hát thì vẫn có nhiều người hát, ai không thích nghe thì vẫn có nhiều người nghe.

Gần đây ở trong nước nổi lên nhiều ca sĩ trẻ trung hát “nhạc vàng boléro” được yêu thích với giọng trong trẻo, ngọt ngào tự nhiên, không uốn éo lê thê, không có những thủ pháp rên xiết, nấc nghẹn đầy “kịch tính”. Trong số ấy gồm cả những ca sĩ gốc gác miền Bắc, tốt nghiệp từ những nhạc viện, những trường lớp âm nhạc tiếng tăm.

Có thể ví “nhạc vàng boléro” như những món ăn ngon, dân dã trong những quán ăn bình dân ven đường hay trong những hẻm hóc nào mà thực khách vẫn chịu khó lùng sục để thưởng thức.

Lạ một điều, những bài boléro phổ biến trong nước hiện nay hầu hết là nhạc cũ trước năm 1975 ở miền Nam, ít có bài bản mới. Nói cho cùng, người Việt trong nước yêu chuộng những bài nhạc boléro của miền Nam tự do thì cũng tốt thôi, như một sở thích và thú vui lành mạnh, như một cách chọn lựa chủ động của riêng mình. Khi người ta cùng yêu, cùng chia sẻ sự yêu thích về điểm chung nào trong âm nhạc thì cũng dễ tìm được sự đồng cảm, gần gũi.

Người Việt gặp nhau, gần nhau trong tiếng nhạc boléro.

Gọi “nhạc vàng boléro” là nhạc đại chúng, nhạc trữ tình hay nhạc quê hương đều là những cách gọi chung chung, không “chuẩn” lắm. Thay cho chữ “nhạc sến” dễ đụng chạm, dễ làm tổn thương những ai yêu thích dòng nhạc này, có thể gọi là “Nhạc mùi”, vừa dễ nghe hơn lại vừa nêu bật tính “đặc trưng” của dòng nhạc. Hoặc, cách gọi khác, “Nhạc đường phố”, kể từ khi dòng nhạc này tuôn chảy tràn lan từ trong nhà ra ngoài phố.

“Nhạc đường phố”, sao không? “Nhạc vàng boléro” nô nức xuống đường. Đến đây lại nhớ một chiều nào tạt ngang quán cà-phê vỉa hè, nghe tiếng đàn guitar bập bùng, tiếng vỗ tay theo nhịp, tiếng muỗng gõ lách cách hòa cùng tiếng hát đường phố ngọt ngào.

Tình người sau cơn mê vẫn xanh

dù bao tháng năm đau thương dập vùi

Trường quen vắng ta mai ta lại về

cùng theo lũ em học hành như xưa ^**

Nghe, thấy tâm hồn như trẻ lại, muốn lẩm nhẩm hát theo.

Lê Hữu

^* “Từ giã thơ ngây” (Minh Kỳ & Nguyễn Hiền)

^** “Qua cơn mê” (Trần Trịnh & Nhật Ngân)

“Gửi về anh” (Đỗ Thu), Thái Thanh hát nhạc boléro:

©T.Vấn 2024

* Về một người yêu hoa màu tím

Nhớ nhau khi mây vương vương màu tím…

Giọng hát mềm mại, dịu dàng của ca sĩ Mai Hương gợi niềm luyến tiếc xa xôi về một phương trời cũ. Câu hát là nỗi buồn thật đẹp, thật nhẹ nhàng thật mênh mang như áng mây trôi, trôi hoài ngàn năm. 

Chiều tím, không gian mênh mang niềm nhớ 

Mây bay năm xưa còn đó / đâu tìm người hẹn hò? 

Câu hát có một màu tím vấn vương ấy ở trong bài “Ngàn năm mây bay” của nhạc sĩ Nguyễn Hiền, là nhạc chính trong cuốn phim cùng tên do đạo diễn Hoàng Anh Tuấn thực hiện, chuyển thể từ một tiểu thuyết của Văn Quang.

Không chỉ màu mây tím ấy thôi, người ta còn nghe, còn thấy được khá nhiều màu tím khác nữa quyện trong từng lời ca ý nhạc của một thời nhạc Việt miền Nam.

Màu tím chơi vơi trong nhạc Hoàng Trọng,

Tìm nhau trong mầu hoa pensée tím chơi vơi 

Tìm nhau trong mơ, dắt nhau sang bờ yên vui  (Cánh hoa yêu)

Màu tím bâng khuâng trong nhạc Tuấn Khanh,

Hỏi tôi “Những chiều buồn mây tím xây thành,

có thương hoa thắm mong chờ không anh?”  (Dưới giàn hoa cũ)

Cũng là một màu tím vấn vương, cũng là những nét nhạc êm êm nhưng là những dòng nhạc không lẫn vào nhau được. Nét nhạc Nguyễn Hiền nghe mênh mang như bức tranh thủy mặc, nét nhạc Hoàng Trọng nghe man mác như ngọn gió heo may, nét nhạc Tuấn Khanh nghe xao xuyến như một nỗi hẹn hò.

Chưa hết, màu tím biền biệt trong nhạc Dzũng Chinh,

Những đồi hoa sim tím / ôi những đồi hoa sim

tím chiều hoang biền biệt  (Những đồi hoa sim, ý thơ Hữu Loan)

Màu tím nao nao trong nhạc Hoàng Nguyên,

Người áo tím qua cầu và áo tím phai mầu

để dòng Hương Giang hờ hững cũng nao nao  (Tà áo tím)

Màu tím da diết trong nhạc Phạm Đình Chương,

Nhắm mắt chỉ thấy một chân trời tím ngắt,

chỉ thấy lòng nhớ nhung chất ngất  (Nửa hồn thương đau)

Màu tím ngắt, tím lịm trong nhạc Lê Trọng Nguyễn,

Thời gian tím ngắt như đêm say,
vội vàng hái cả trời sao chín mọng  (Sao đêm)

Màu tím mà ta nghe được trong những câu hát ấy thường là màu áo tím, màu hoa tím, màu mây tím… Nhiều nhất vẫn là màu áo tím.

Chiều nào áo tím nhiều quá,

lòng thấy rộn ràng nhớ người 

Áo tím chập chờn như cánh bướm, áo tím phất phơ trước cổng trường nữ sinh, áo tím thướt tha trên đường phố lớn hay những lối đi quen. Câu hát ấy ở trong bài “Đường về Việt Bắc” của Đoàn Chuẩn-Từ Linh, người nhạc sĩ trước sau chỉ yêu một “màu xanh ái ân” nhưng vẫn đôi lúc bất chợt thoáng hiện một màu áo tím.

Áo tím của Hoàng Nguyên nhẹ bay trong nắng trong gió, chỉ thoáng gặp gỡ tình cờ cũng đủ cho lòng nhung nhớ, cho tình vấn vương.

Một chiều lang thang bên dòng Hương Giang

Tôi gặp một tà áo tím / nhẹ thấp thoáng trong nắng vương

Mầu áo tím sao luyến thương / mầu áo tím sao vấn vương  (Tà áo tím)

Áo tím của Văn Phụng, áo tím thướt tha trên cầu Tràng Tiền luôn là hình ảnh gần gũi, thân quen của Huế đẹp và thơ.

Về nơi đây ấm êm,

nhìn muôn tà áo tím trên cầu Tràng Tiền  (Trở về Huế)

Áo tím của Nguyễn Hiền, áo tím ngày xưa ấy nay biết trôi dạt về đâu.

Hình bóng ngày nào đã quá xa xôi

Một tà áo tím bên tôi,

thầm nghe lá vàng nhẹ rơi  (Tìm đâu)

Áo tím của Huỳnh Anh và Kiên Giang, áo tím của chuyện tình mùa chinh chiến, một sớm một chiều thành tà áo vu quy.

Pháo hồng đưa chuyến đò sang sông

Áo tím ngày xưa đi lấy chồng  (Hoa trắng thôi cài trên áo tím)

Sau áo tím phải kể đến hoa tím, là màu tím hoa sim, hoa cà, hoa lục bình, hoa bằng lăng, hoa pensée, hoa violet, hoa lưu ly… và cả những bông hoa dại tim tím nở ở ven đường.

Hoa tím của Hoàng Trọng, của người nhạc sĩ thiết tha yêu màu tím thủy chung.

Tôi vẫn yêu hoa màu tím

nên vẫn hay mơ thầm kín,

hay đứng bên song trông áng mây trôi  (Tôi vẫn yêu hoa màu tím)

Hoa tím của Tuấn Khanh và lời hẹn thề trao nhau dưới giàn hoa tím xưa.

Hẹn tôi đến một mùa se thắm duyên lành

Ngắt bông hoa tím trên cành trao anh  (Dưới giàn hoa cũ)

Hoa tím của Mạnh Phát, của một mùa hoa tím xưa cho người ở một phương nhớ một phương.

Sao tôi vương vấn mãi trong lòng

Tìm về qua bên ấy một màu hoa tím xưa  (Nhớ mùa hoa tím)

Hoa tím của Anh Bằng & Lê Dinh là mối tình thơ trên đồi hoa sim tím.

Nếu có anh chiều nay ta sẽ lên đồi sim

Anh hái hoa tím rắc lên đôi bờ tóc mềm  (Khi mình xa nhau)

Sau màu hoa tím là màu mây tím lững lờ trôi trên những dòng kẻ nhạc.

Mây tím của Đỗ Kim Bảng là cụm mây lang thang về ngang thành phố khi ánh chiều tàn.

Đêm vẫn chưa buông nhưng chiều dần tàn

Mây tím giăng ngang trên trời Sài Gòn  (Bước chân chiều Chủ Nhật)

Mây tím của Lê Trọng Nguyễn gợi niềm thương nhớ xa xôi trong chiều hoàng hôn.

Màu tím đưa ta về thương nhớ nhiều
Nhớ mây chiều xưa mang màu tím tin yêu  (Màu tím hoàng hôn)

Mây tím của Ngô Thụy Miên là áng mây trôi lặng lờ như “gọi tình yêu vào lãng quên”.

Trời còn mây tím để lá mơ nhiều

Lá khóc trên mi cho môi ươm sầu  (Dấu tình sầu)

Mây tím của Phạm Mạnh Cương là nỗi buồn quạnh quẽ, hắt hiu khi trời vào thu.

Lạnh lùng sương rơi heo may / Buồn ngơ ngác bóng chim bay / Mây tím giăng sầu đó đây  (Thu ca)

Khi màu mây tím phủ kín lưng trời, những buổi chiều vàng êm ả đổi thành chiều tím mơ màng.

Chiều tím của Đoàn Chuẩn-Từ Linh là không gian màu tím mênh mang và từng cụm “mây bay về đâu cuối trời”.

Chiều nay sao dâng nhanh mầu tím

và mây bay theo nhau về bến  (Chuyển bến)

Chiều tím của Đan Thọ và Đinh Hùng trôi theo theo tiếng vĩ cầm, nghe vời vợi như một mối cảm hoài.

Chiều tím chiều nhớ thương ai / còn thương nhớ hoài

Đàn ơi nhắn dùm người đi phương nao

nếp chinh bào biếc ánh sao  (Chiều tím)

Chiều tím của Y Vân và Kim Tuấn là tình yêu thầm lặng như những “rặng thông già lặng câm”.

Anh yêu tình nở muộn / Chiều tím mầu mến thương

Mắt biếc sầu lắng đọng / Đèn thắp mờ bóng đêm  (Những bước chân âm thầm)

Chiều tím của Trịnh Công Sơn về cùng ngọn gió heo may khi “tháng ngày chết trong thu vàng”.

Gió heo may đã về / Chiều tím loang vỉa hè

và gió hôn tóc thề / rồi mùa thu bay đi… (Nhìn những mùa thu đi)

Những chiều tím, mây tím và cả màu áo tím, hoa tím vẫn đi, về cùng với mùa thu.

Tà áo tím dịu dàng bên tôi

và tình yêu nhẹ nhàng thầm khơi

đâu có nghe mùa thu đã rơi  (Áo tím ngày xưa, Lan Đài & Mạnh Phát)

Khi mùa thu buông áo xuống một phương trời, những cụm mây sẫm màu nhuộm tím cả không gian.

Chiều thu soi bóng / nắng chưa phai mầu

Kề hai mái đầu nhìn mây tím nhớ nhau  (Chiều tím, Đan Thọ & Đinh Hùng)

*  *  *

Bao nhiêu màu tím, bấy nhiêu tình. Chỉ cần đọc tên ít bài nhạc quen thuộc đủ thấy những gì được tô lên màu tím: Thu tím lá vàng (Vân Tùng), Biển tím (Nguyễn Vũ), Tím cả rừng chiều (Thu Hồ), Mực tím mồng tơi (Hàn Châu), Cổng trường vôi tím (Mạc Phong Linh), Căn nhà màu tím (Hoài Linh), Sầu tím thiệp hồng (Minh Kỳ & Hoài Linh), Tình yêu màu tím (Song Ngọc), Màu tím cuộc đời (Lê Trọng Nguyễn)…. Kể mãi không hết, tím mãi không thôi.

Người ta còn nghe được những câu chuyện lòng, những chuyện tình phủ lên một màu tím ngan ngát hương yêu trong những bài “Tà áo tím”, “Cánh hoa yêu”, “Dưới giàn hoa cũ”, “Hoa trắng thôi cài trên áo tím” hay “Màu tím hoa sim” (nhiều nhạc sĩ phổ từ bài thơ cùng tên của Hữu Loan)… Những câu chuyện thường kết thúc không mấy vui, nếu không là áo tím qua cầu thì cũng tím cả chiều hoang đến ngôi bên mộ nàng… Như câu chuyện cô bé trót yêu màu tím được nhạc sĩ Hoàng Trọng kể lại trong chuyện tình buồn “Ngàn thu áo tím”.

Ngày xưa xa xôi em rất yêu mầu tím…

Chiều xuống áo tím thường thướt tha

bước trên đường thắm hoa / ngắm mây chiều lướt xa…

Rồi khi chớm biết yêu là đánh mất thơ ngây, là chia tay với mầu tím, chia tay với tình đầu.

Từ khi yêu anh, anh bắt xa màu tím…

Trời đã rét mướt cùng gió mưa

Khóc anh chiều tiễn đưa / thế thôi tàn giấc mơ

Màu tím mộng mơ đổi thành màu tím rưng rưng, tái tê.

Ngàn thu mưa rơi trên áo em mầu tím…

Nhuộm tím những chuỗi ngày vắng nhau

Tháng năm còn lướt mau / biết bao giờ thấy nhau

Bài nhạc thể điệu Valse dìu dặt, buồn buồn. Nghe lại bài hát ấy với giọng Thái Thanh ngày xưa, ngỡ như nghe nỗi niềm xót xa của cô bé mới biết yêu lần đầu. Màu tím đơn sơ và mối tình đầu như đóa hoa chớm nở đã vội tàn.

Người viết lời cho bài nhạc ấy là Vĩnh Phúc, cô nữ sinh trường Trưng Vương thuở ấy. Hẳn cô cũng yêu màu tím lắm nên trong những lời cô phổ vào nhạc Hoàng Trọng vẫn cứ bàng bạc một màu tím buồn, lúc thì mầu hoa pensée tím chơi vơi, khi thì một bóng áo tím buồn ngẩn ngơ.

Màu tím là màu của mộng mơ nên mới có Anh hứa đưa em về nơi chân trời tím / Gom hết mây hai đứa xây lâu đài yêu (Chân trời tím). Màu tím là màu của nhớ nhung nên mới có Nhớ nhau khi mây vương vương màu tím (Ngàn năm mây bay). Màu tím là màu của thủy chung nên mới có Hoa tím nơi này chờ anh đã bao ngày (Cánh hoa yêu). Màu tím là màu của định mệnh cách chia nên mới có Ngàn thu đau thương vương áo em màu tím (Ngàn thu áo tím).

Bên cạnh nỗi buồn màu tím, vẫn có những màu tím vui. Màu tím thắm thiết, lung linh của một mùa kỷ niệm, gợi lại trong ta những thương yêu ngọt ngào. Màu tím của những lứa đôi yêu nhau, của những “chuyện tình quanh năm” trải dài trên “Con đường tình ta đi” (Phạm Duy).

Con đường trời mưa êm

Chiếc dù che mầu tím

Môi tìm làn môi ngon 

Nhạc Việt vẫn có lắm sắc màu. Trên hết, nhiều nhất, vẫn là màu tím. Màu tím ngan ngát, màu tím ngắt, tím lịm hay màu tim tím quyện trong câu hát, lời ca. Màu tím nên thơ, màu tím dịu dàng nữ tính, nhẹ nhàng mà vấn vương, lặng thầm mà quyến rũ, đến nay vẫn là đề tài và nguồn nhạc hứng chưa bao giờ cạn cho người viết nhạc.

Lê Hữu

* “Ngàn thu áo tím” (Hoàng Trọng & Vĩnh Phúc), Thái Thanh hát: