Cóc ba năm lại quay đầu về núi 

Trong Từ điển thành ngữ Việt Nam có câu thành ngữ“cóc ba năm lại quay đầu về núi”. Hình thức gốc của câu này là “cáo chết ba năm quay đầu về núi” như ai nấy đều biết. Đâu có thể nào tự tiện đổi “cáo” thành “cóc” được, vì nếu có thể hoán vị một cách tuỳ tiện như thế thì biết đâu sẽ chẳng có người hứng chí viết “con cáo là cậu ông trời” để làm một cuộc đổi đời vì xưa nay ai cũng biết rằng cậu của ông trời là…con cóc.

Rất có thể là thợ nhà in chơi khăm các nhà biên soạn Từ điển thành ngữ Việt Nam nên mới xếp sai “cáo” thành “cóc” chăng!

(Phan Trọng Hoa – Thành ngữ, tục ngữ khó hiểu)

Nông Cổ Mín Ðàm

Là tuần báo phát hành vào ngày thứ Năm, do Canavaggio sáng lập. Số 1 ra ngày 1-8-1901, chủ bút tờ báo nầy lần lượt gồm có: Dũ Thúc Lương Khắc Ninh, Gilbert Trần Chánh Chiếu, Tân Châu Nguyễn Chánh Sắt, Nguyễn Viên Kiều, Nguyễn Ðồng Trụ, còn có sự cộng tác của các nhà văn danh tiếng như Nguyễn An Khương, Thượng Tân Thị Phan Quốc Quang, Lê Quang Chiểu, Giáo Sỏi. Nội dung báo gồm có luận thuyết, tin tức, lời rao, dịch chuyện Tàu, diễn Nôm các bản cổ văn, thi ca, nhàn đàm.

Tiếp đến là Lục Tỉnh Tân Văn (số 1: 15/1/1907)  

Theo Nguyễn Văn Trung, cuốn tiểu thuyết quốc ngữ sớm nhất viết theo lối Tây phương, Thày Lazzaro Phiền của Nguyễn Trọng Quản, xuất hiện ở trong Nam ngay từ 1887 và bản dịch Tam Quốc Chí đầu tiên, cũng khởi đăng trên Nông Cổ Mín Đàm, số một.

Sau đây trích một bài dịch Hán văn của Nguyễn Chánh Sắt :

Chuyện mộ Tào Tháo

Phía ngoài thành Hứa-Ðô có một cái sông nước chảy rất mạnh, hai bên thì bờ vực thẳm sâu. Mùa hè trời nóng nực, có một người kia xuống tắm, giây phút nổi lên như bị đao búa chém đứt ra từng khúc. Sau có một người cũng bị như vậy, thiên-hạ thất-kinh lấy làm lạ. Quan phủ sở tại thấy vậy, bèn bắt nhiều dân khiêng đất đốn cây chận ngọn nước sông lại, lúc nước cạn rồi thì thấy dưới sông có cái hang sâu, trong ấy có đặt những xa máy tinh những gươm bén lắm. Phá máy lấy gươm lên, moi riết vào thấy có cái bia nhỏ đề chữ giống điệu chữ đời Hớn, xem kỷ ra mới biết là mộ của Tào Mạnh Ðức. Quan phủ bèn dạy phá hòm ra, lấy xương đem chôn nơi khác. Còn những ngọc ngà châu báu liệm trong hòm, thì lấy hết mà bỏ vào kho.

Trong sách có nói Tào Tháo có bảy mươi hai cái mã nghi, hay đâu ngoài bảy mươi hai cái lại còn một cái nầy nữa. Ấy vậy thì gian trá như Tào Tháo, đến thác cũng còn gian trá. Song nghĩ lại mà coi, gian trá cho lắm lại có ích gì ngoài một nắm xương tàn.

Cục cứt và con chó…

Trước năm 75, miền Nam có câu thơ:

Em như cục cứt trôi sông

Anh như con chó chạy rông trên bờ

Hai câu thơ trên xuất xứ từ văn chương bình dân truyền khẩu:

Em đẹp như phân lạc giữa dòng
Anh như chú khuyển đứng bên sông
Dòng sông nước chảy em trôi mãi
Anh đứng trên bờ rỏ dãi trông

Tiếng Việt vừa dễ vừa khó

Hỏi: Bạn ơi! Chè hoa cau là chè gì bạn nhi?

Đáp: Theo cái hiểu biết nông cạn sệt của tui thì “chè hoa cau” miền Bắc nó giống như “chè táo soạn“ miền Nam.

Tui chỉ dám viết…nó giống như vì trên căn bản cùng là chè nấu với đậu xanh cà vỏ. Nhưng chè táo soạn nấu cho nhiều bột mì tinh nên sệt hơn, và ăn với nước cốt dừa. Trong khi chè hoa cau có hương thơm thoang thoảng nhờ nước bông bưởi.

Kêu là táo nhưng có…dừa. Gọi là hoa cau nhưng mùi hoa bưởi!! Hè hè, ngộ héng.

(Trau giồi tiếng Việt – ĐatViet.com)

Sưu tầm, sưu tập

Sưu tầm là tìm kiếm, thu thập, tập hợp lại một cách có hệ thống.

Bộ sưu tập là kết quả của công việc đó.

Cách nói đúng là: “Nhà sưu tầm và bộ sưu tập”.

Thí dụ: Nhà sưu tầm nổi tiếng với những bộ sưu tập quý hiếm.

Nhưng gần đây, trên sách báo trong nước gọi là “nhà sưu tập” như thể “nhà sưu tầm”  chưa bao giờ hiện hữu và tồn tại vậy.

Bất tri tam bách…

Có người cho là cụ Nguyễn Du rất cẩn trọng và khiêm cung nên câu “Bất tri tam bách dư niên hậu, thiên hạ hà nhân khấp Tố Như” là của ai đó viết, chứ câu ấy chẳng thể là của cụ Nguyễn Du.

Quan quả

‘’Quan’’ (Hán Việt) là người đàn ông không lấy vợ.

’’Quả’’ (Hán Việt) là người đàn bà góa chồng.

’’Quả nữ’’ (Hán Việt) là người con gái còn độc thân.

Chồng chết, đàn bà lấy chồng khác thì gọi ‘’tái giá’’.

Tái là thêm, là lại, là hai lần, giá là lấy chồng

Vợ chết, đàn ông lấy vợ khác gọi ‘’tục huyền’’.

Tục là tiếp nối, huyền là dây đàn. Ðàn ông vợ chết

coi hư dây đàn đứt nên lấy vợ khác nối lại dây đàn.

Đàn bà goá chồng gọi là ‘’quả phụ’’. Quả bộ thủy.

Đàn ông goá vợ gọi là ‘’quan phu’’. Quan bộ ngư.

(còn nghĩa khác nữa là chưa có vợ?)

Bố mẹ vợ gọi là ông bà nhạc.

Còn bố mẹ chồng gọi là gì?

Giá sách cũ thập niên 20

Năm 1913, Nguyễn Văn Vĩnh xuất bản Đông Dương tạp chí, mở đầu một giai đoạn mới trong nền văn học Việt Nam. Đông Dương tạp chí là một tờ tuần báo, ban biên tập gồm những người Tây học và Hán học.

Đến giữa năm 1917, Phạm Quỳnh phát hành tờ nguyệt san Nam phong tạp chí. Cả hai tờ báo được coi như hai luồng gió mới thổi vào nền văn học Việt Nam khiến cho chữ quốc ngữ phát triển nhanh chóng hơn.

Ông Vĩnh còn làm báo “An Nam Nouveau”, Trung Bắc Tân Văn. Tân Nam Tử là biệt hiệu của ông.

(Tạ Quang Khôi – Sơ lược văn học Việt Nam tiền bán thế kỷ 20)

Những dị biệt với Truyện Kiều

Theo Hoàng Xuân Hãn, Truyện Kiều có nhiều ấn bản khác nhau với những chữ khác nhau. Theo ông phải biết tiếng Nôm, phải hiểu tiếng Việt, nhiều khi gặp tiếng địa phương lại khác nữa, như:

Nằm tròn như cuội trong mây

Trần trần một phận ấp cây đã liều

Thực ra phảI đọc là:

Vuông tròn như cuội trong mây

Triền triền một phận ấp cây đã liều

(Thụy Khuê – Nguyễn Đình Toàn)

Tiếng Việt dễ nhưng…thương không dễ

Bà con nghe tui định nghĩa dìa “cháo Bắc kỳ” à nghen :

Cháo muốn – Cháo nấu với rau muốn (….rau muống)

Cháo hoa – Ăn wài vẩn hoa mắt… vì đói.

(Trau giồi tiếng Việt – ĐatViet.com)

Cội nguồn tiếng Việt

Vào cái thưở mới thôi nôi Ta chưa phải là Ta, Tầu chưa phải là Tầu, Ta đã có chừng 27.000 tiếng Việt trong ngôn ngữ thì mỗi tiếng phải có một ngồn gốc nào đó mà sinh ra và góp lại mà thấy nó quanh quất ở Đông Nam Á thì nguồn gốc nó là ở Đông Nam Á.

Thí dụ chữ cái “nếp sống” mà người Thái, người Lào gọi là “song viết” thì xưa kia, cụ Nguyễn Trãi cũng nói và viết với chữ Nôm là “song viết” rồi sau đấy mới có chữ…nếp sống.

Thật ra dù Ta có vay mượn 24.000 tiếng mà nói thì sau hai ngàn năm tức 24.000 tháng, Ta chỉ vay mượn mỗi tháng 1 (một) chữ mà thôi, có chi mà gọi là nhiều trong 270.000 chữ? Vì vậy chớ la hoảng tiếng Ta là…tiếng Tầu!

Vì vậy, tiếng Việt ta không hề là một bản rập khuôn của tiếng Tầu bao giờ đâu!Thí dụ:

Ta nói con cua gạch chứ đâu nói…con vô tràng công tử đâu.

Ta nói là con nhện chứ đâu nói…con tri thủ hồi nào.

Ta nói là con nòng nọc chứ đâu nói…con khoa đẩu.

(Nguyễn Hy Vọng – Tiếng Việt là linh hồn của người Việt)

Tiếng Việt diệu kỳ

Tiếng Anh nói “carry”, tiếng Pháp là “porter” thì Việt Nam ta có nhiều tiếng tương đương:

“ẵm, bồng, đội, đeo, mang, xách, ôm, xốc, vác, gánh, bưng, bê, khuân, chở, cõng, vực, dìu dắt, quảy, khiêng..v..v…”

(Cực kỳ hơn cả cực kỳ)

(Nguyễn Triệu Việt – tạp chí Tân Văn)

Giai thoại làng văn

Buổi chiều, trong tiệm cà phê bánh mì Hòa Mã đường Cao Thắng tôi (Hoàng Hải Thủy) nghe Văn Thanh báo tin anh Chương đã chết, tôi đạp xe về nhà ở Ngã Ba Ông Tạ. Tôi nhớ một buổi tối chừng ba, bốn tháng sau ngày 30 Tháng Tư, tôi gặp Hoài Bắc Phạm Đình Chương trên đường này, chúng tôi ghếch xe đạp lên vỉa hè đứng nói chuyện với nhau. Hoài Bắc kể:

– “Trần Dần nhắn người vào nói với Vũ Hoàng Chương: “Thơ của anh, và thơ của anh Hùng không bao giờ mất được.”

Anh Hùng đây là Đinh Hùng. Và đúng như lời Trần Dần, thơ Vũ Hoàng Chương không bao giờ mất được. Hai mươi năm sau những tập Thơ Mây, Thơ Say, Hồi Ký Ta đã làm cho đời ta của Vũ Hoàng Chương ngang nhiên xuất hiện và chiếm những chỗ quan trọng trên những giá sách thành phố Sài Gòn.

(Hòang Hải Thủy – Tháng Bẩy vào thu mưa lạnh bay)

Tiếng Tầu tiếng ta

Trước 75, một nước bên Âu Châu nằm thấp hơn mặt nước biển có tên Holland mà ta gọi là Hòa Lan.

Nay người trong nước gọi là Hà Lan. Nhiều người nghĩ “hà lan” đúng hơn vì đất nước này có nhiều…nước.

Thực ra vì người Tầu dịch là Hà Lan.

(Phụ chú: Vì “hà lan” phát âm thành “hồ làn”. Nếu dịch ra Hòa Lan thì người Tầu đọc là “Wò-Làn” nên…mất vui).

(Nguyễn Đức Tuấn – Đặc san Phù Sa Sông Cửu)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

KỲ 1 KỲ 2 KỲ 3 KỲ 4 KỲ 5 KỲ 6 KỲ 7 KỲ 8 KỲ 9 KỲ 10 KỲ 11 KỲ 12 KỲ 13 KỲ 14 KỲ 15 KỲ 16 KỲ 17 KỲ 18

KỲ 19

        Đúng ra là tôi chưa hẳn là khọm lắm vả lại đời sống tôi còn dài. Nhưng tuổi già sầm sập đuổi sau lưng. Đầu óc rối tinh, tôi quyết giở trò ú tim với nó bằng cách làm sao chạy trốn nó càng lâu càng tốt. Ngược lại cái mốc thời gian vào cái năm hai mươi tuổi, tôi phảng phất mình chớm già như ba mươi với những hoang tưởng cùng những ý nghĩ lớn lên rồi ra sao, mặc dù chưa lớn lắm. Nói cách khác tôi không muốn làm người lớn vì đang yêu. Năm tôi bốn mươi, tôi ngạc nhiên tự hỏi mình đã bốn mươi rồi sao cùng những đổi thay, mặc dù nghĩ cho cùng thì một ngày như mọi ngày với vợ với con. Ngày nào mới ba mươi thôi mà. Ấy là chưa tính đến năm. Năm sinh nhật năm mươi tuổi, tôi trầm ngâm thổi một ngọn nến tượng trưng, trong lòng tôi cảm thấy vị mặn của thời gian. Và đấy tưởng chừng cũng là sinh nhật cuối cùng của tôi. Cho đến ngày sinh nhật năm nay, do em bày vẽ cho tôi, với một ngón nến to đùng bằng cổ tay, sinh nhật ấy thì cũng đâu đó trong phòng ngủ nơi quán trọ bên đường.

      Năm nay tôi trên sáu mươi, nhìn vào cái gương chạy dài bên cái giường tôi không thấy hai con số trên khuôn mặt. Nhưng ưu tư trong tôi có những đổi thay, không giống ngày khai trường cùng những thay đổi nhè nhẹ của Thanh Tịnh, buổi mai hôm ấy một buổi mai đầy sương thu và gió lạnh. Sự biến chuyển trong cơ thể vào cái tuổi này làm tôi khó chịu pha lẫn lo âu. Nhưng đằm hơn, không cau có nhiều như ở cái tuổi trung niên. Như bất cứ ai, ngay như cả em bây giờ chẳng hạn, sẽ bắt gặp những giây phút ngẩn ngơ, ngơ ngẩn quên chẳng biết cái kính mình để đâu. Tệ hơn nữa, chùm chìa khóa rõ ràng cầm trong tay mà cứ đi tìm đây đó, như đi tìm thời gian biến mất tít mù ở sau lưng…Ở khúc trên, nằm ở thời gian em bị chộn rộn bên bờ đôi ngả cùng cái thú đau thương. Vì chẳng muốn em nghĩ nhiều đau đầu mệt xác, tôi đã nghịch ngợm chữ nghĩa và bỡn em rằng yêu gì mà khổ như chó thế này…Mà chẳng yêu có chết ai đâu! Bụng dạ tôi nhăm nhe mong em nhẹ nhõm, và bài viết về em cũng nhờ đó mà nhẹ nhàng hơn. Như bị ám chướng, bây giờ chính những câu quái quỷ ấy lại muốn vật tôi. Nghĩ về em, tôi đâm nghĩ quẩn: Em có người yêu như tôi, như thế này…thì …thì yêu làm đếch gì!. Cỏ xót xa đưa cỏ xót xa người, tôi lại thương cái thân tôi, cái thói già thành nếp rồi, sửa không được nữa mới đau đời chứ! Thế thì còn yêu làm đếch gì? Nhưng tôi biết câu trả lời của câu hỏi ấy. Tôi vẫn thường hỏi tôi khi ba mươi tuổi, bốn mươi tuổi, năm mươi tuổi: Thoắt trẻ đấy, thoắt già đấy, rằng mình sẽ già như vậy sao? Lâu lâu ghé tiệm sách thấy trên kệ có quyển “Tuổi vàng làm gì? Nghĩ gì?”. Nếu tôi có mua và đọc.  Tôi cứ lạc quan tếu là đọc chuyện của người già…khác chứ không phải là của mình!

       Tôi muốn cút khỏi cái tuổi già hiu hắt…Tuổi già cút khỏi cái thân tôi. Tôi sợ già! Nhiều khi phát chán, rồi lại không chán, rồi lại chán, rồi lại không chán, lại còn yêu đương nữa chứ mới khỉ? Khỉ ạ…Không yêu có chết đâu cơ chứ. Chẳng được như những bạn đồng môn đồng tuế đã dậy khôn tôi: “Già tốt hơn là không già”. Vì vậy tôi mới lấy bút hiệu là… Hùng già.

      Mới tháng trước đây trong một bữa rượu tẩy trần, bạn bè tôi thú thực rằng họ đang…về già. Tôi thì không. Vì tôi đã làm quen cái tuổi già trước họ. Quen chứ không thân. Điều tôi học được về tuổi già mới đây tay mỏi, chân chồn. Vì vậy muốn làm gì thì làm đi vì không còn nhiều thì giờ nữa. Thế nên thay vì đi Tầu thăm Vạn Lý Trường Thành, hoặc giả như đi Tây Tạng ngắm dẫy Hy Mã lạp Sơn thì tôi đâm đầu đi…học yêu và…học làm tình. Để rồi tôi cảm thấy mình trẻ ra, như mới nhập cuộc. Tôi chờ đợi cái tuổi này như khi tôi chờ đợi tuổi ba mươi, bốn mươi hay năm mươi. Nhưng chưa. Tôi chưa sẵn sàng. Tôi chỉ mới đặt chân ở ngưỡng cửa. Lạ một điều là, từ ở cái tuổi hai mươi cho đến năm mươi, tôi chưa hình dung và mường tượng ra là có một ngày: tôi bước chân ra khỏi ngưỡng cửa ngoài gia đình, vấp vào hòn đá và gặp một người không quen, một người đàn bà mang vóc dáng trẻ thơ…Như một câu chuyện ảo, một cuộc tình ảo. Một cuộc tình ảo đóng khung trong một không gian ảo và một thời gian ảo. Thế nhưng lại…hiện thực mới đau…cái đầu.

       Thêm một lần nổi trôi với em, hơn một lần tôi đã giải bày tôi là người hoang đàng…thì cứ cho là vậy đi. Từ cô bé người làm, cô cháu họ xa, cô bạn gái có đứa con lai, vợ bạn, bà mẹ của thằng em cột chèo, và chẳng thể thiếu những bà nạ dòng hoang tình. Cho đến khi cách đây mấy năm, tôi muốn viết một truyện hư cấu qua một người tình hoang tưởng. Vậy mà đầu óc có phóng đãng tận chín tầng mây trời cách mấy, tôi chẳng mảy may “sáng tạo” chuyện tình ảo nhưng lại có thật này. Như tôi đã múa máy “Không có người đàn bà nào giống người đàn bà nào và mỗi người đàn bà mỗi khác nhau”. Như với em chẳng hạn, bề ngoài qua khuôn mặt lẩn khuất nét vô cảm, nhưng tận cùng sâu thẳm của vô thức có những gợn sóng lăn tăn trong tách trà chỉ đợi một… một…

        Biết nói gì để em nắm bắt được đây, thôi thì hãy vẽ bức tranh vân cẩu bằng vào một ngày cuối tuần xuân sinh, hạ trưởng có gã thiền sư mở cánh cửa ra mưa ra nắng và lui cui đun bếp thổi khói cho siêu nước. Trà sôi bóng tăm nước li ti vừa bằng mắt cá hay đầu tăm, gã đổ vào ấm trà đợi một, hai phút, gã lơ đãng đợi nắng lên và đổ nước trà xuống đất. Cung cách nghi thức ấy trà đạo gọi là…tắm trà. Gã lại chan nước sôi vào ấm trà, có một..một…cơn gió thỏang…và tách trà sóng sánh như cơn bão trà và muốn tràn ra khỏi cái tách. Gã lắng đọng đợi trà vừa đủ ngấm bằng khoảnh thời gian xao xác của cỏ cây đầu mùa. Gã tĩnh tâm chờ đợi những gợn sóng lăn tăn trong tách trà lắng xuống. Bằng hai tay gã kính cẩn đưa cái chén quân to bằng hạt mít ngang mặt, gã ngửa cổ nhìn trời và nhấp một ngụm trà tầu có tên Vương Hậu Trà. Thường thì trà mới có vị đắng chát hay ngọt lim rồi chẳng để lại hơi hám gì như trà mộc, trà vối. Với trà này gã chẳng thấy gì khác lạ, vô tri, vô cảm…Thế nhưng dăm phút sau, gã ngậm miệng, suy nghĩ đi tìm cảm giác thì thấy men trà vương hậu len lỏi ngấm qua đầu lưỡi, qua não trạng, ngấm vào lục phủ ngũ tạng thật thấm, ngọt dịu trong lắng đọng. Ấy là trà có hậu. Gã cảm thấy nhẹ tênh và lềnh bềnh như gió và mây trong một ngày nắng hạ có nắng hanh vàng với gió heo may, gã như buông trôi vào một cõi khác trong chân không. Gã cứ độc ẩm như vậy, sau hai, ba tuần trà, gã thiền sư đổ bã trà đi. Để giữ cái hương vị bám vào lòng ấm trà cho những lần sau. Gã không rửa mà chế nước sôi tráng một lớp trong lòng cái ấm và sau đấy tẩn mẩn lau…cái ấm trà đã cũ, đã qua một đời chủ.

       Gã nâng niu bỏ vào hộp và cất đi.

       Kiến ngã bất vi. Hậu sự ít ai hay: Gã đang buông xả qua chữ nghĩa về chuyện tình của gã qua hương trà, gã thiền sư này đang có một người tình là…cái ấm cũ đã lên men, lên nước như một món đồ cổ. Kiếp hiện tại nói cho cùng, gã bằng lòng với vật giới ấy, cảnh giới ấy, gã nhẹ tay với cánh cửa khác được khép lại. Tận cùng của cái không là cái có.

  Sáng thức dậy ra vườn

  Lòng nhẹ tênh mùi đạo

  Tai vừa nghe chim hót

  Đã thấy mình vô vi

       Trong một năm, ở một ngày, vào một tháng, đang trên đường lái xe tới gặp em, tiện tay tôi bật một dòng nhạc cũ xưa lên mà ngay trong truyện ngắn Như Một Chuyện Tình, tôi đã không biết tên tác giả lẫn tên bài nhạc. Rôi đắm chìm trong âm hưởng: “ngày tuổi hoang đang ngủ yên, cơn mê tình len lỏi đến, con tim vàng nghe rộn tiếng, vội bay lên….”. Tôi chợt hiểu là: Tuổi sáu mươi là rạng đông của tuổi già trong một cuộc hành trình mới mẻ. Đang “rộn rã bay lên chín tầng mây trời”. Tôi hiểu ra rằng cuộc hành trình này sẽ rong ruổi suốt mảnh đời còn rơi rớt lại của mình. Tôi có thể nhìn cuộc đời sắp đến, rồi sẽ trôi qua chẳng khác gì một người vừa lái xe nhẹ tênh, vừa thảnh thơi nhìn con đường thênh thang trước mặt. Dòng nhạc lại vang vọng: “rồi hồn ta tắm trong mù khơi, chập chờn theo chín tầng mây trôi, lạc vào hương, hương lưng tóc người. Nên mãi ngày vui…”. Cái xe sẽ đưa tôi đi về phia trước…Ngẫm chuyện nhân sinh rằng có thể có những vụn vặt làm cho người ta chín chắn hơn khi về già. Nhưng đối với tôi thì thản nhiên nhìn đời thực tế hơn nên “mãi có những ngày vui…”. Thế nên trên xa lộ đang bon bon, xe tốt, đường trống trải, tôi chẳng thể bảo nó ngừng. Giống như cuộc đời càng banh ra chứ không co cúm lại. Âm giai và lời nhạc nhắn nhở tôi: “sao bây giờ môi mặn đắng, tình qua sông. Ngày thần tiên đã theo người đi và buồn đau đã tìm lối về. Còn mình ta đi vào ước mộng, cho hết cơn mê”. Có thể trong cơn mê trần, tôi đã trở thành một người đã ở cái tuổi xế chiều lặng lờ ngắm lá vàng bay, lá bay tường bắc lá sang đông. Nhưng tôi chẳng thấy khác gì cho lắm lúc tôi ở cái tuổi hai mươi, lúc đó sao thì bây giờ tôi vẫn vậy, chỉ có già hơn thôi, sao tôi không tự hỏi, sao tuổi trẻ chẳng bao giờ hiểu được và tránh được những vết lầy mà tuổi già sẽ đi qua. Và như trên tôi đã khua môi múa mép, tôi đã già lắm rồi để không còn bận tâm đến già hơn nữa…Tôi trộm nghĩ không biết như vậy có được chăng và tôi nghĩ là được. Tôi nghĩ còn lâu tôi mới già. Vì tôi đang…đi lên đi xuống may mà có em…Thế nhưng mai này nhằm ở cái tuổi bẩy mươi hay tám mươi thì sao, chẳng lẽ lại…thèm vào, đếch thèm yêu nữa cho xong …Chẳng lẽ: “…đừng gọi nhau, chỉ nghe vọng âm. Đừng tìm nhau đến sầu muôn chùng. Còn tình yêu chỉ là giấc mộng…trong cõi hư không…Thăng hoa cho những cuộc tình tuổi vàng…”.

      Ừ thì chuyện đâu hãy còn đó với ngày rộng tháng dài

      Theo bánh xe thời gian, tôi muốn trở về cái lúc trước khi tôi gặp em, tôi đang động não động tình với những nhà văn tình dục nữ trong nước thời hậu hiện đại. Có thể nói, tình dục đang trở thành đề tài thu hút sự quan tâm của nhiều cây bút. Người viết về đề tài này cả trong lẫn ngoài nước đều khá nhiều, và dường như các tác giả nữ chiếm ưu thế hơn về số lượng. Trong nước thì có Phan Huyền Thư, Vi Thùy Linh..v..v.. Ngoài nước thì Đỗ Kh., Khánh Trường, Lê Thị Thấm Vân, Nguyễn Thị Hoàng Bắc…v..v..Và mặc dầu sự dung tục trong chữ nghĩa giữa phái nam và phái nữ chẳng ai chịu thua ai, nhưng tên tuổi nổi bật hơn hết vẫn là những người viết nữ. Một số người cho rằng đây là cuộc cách mạng tình dục của nữ giới hay một sự khẳng định nữ quyền trong văn chương. Vì em vừa làm thơ và viết văn, nên tôi gửi đến em những bài thơ X-7, X-8 trong đó có câu ‘’Em yêu anh cuồng dại – Yêu anh đến tan cả em ra’’ hay những bài viết ngập dục tính như Cánh Đồng Bất Tận của Nguyễn Ngọc Tư, hoặc một xấp truyện ngắn đầy hừng hực lửa của Y Ban. Không ngoài cái hoài vọng em thoát khỏi cái sân trường Mai Bê Bi. Đợi em đọc xong…Tôi chẳng thấy em…bấn loạn gì cả. Từ đấy tôi ngộ ra giữa em và tôi có ít khác biệt nhân sinh quan về tình dục, tình yêu qua văn phong, từ dục vọng đến quán tính, từ vô thức đến ý niệm…Những bài viết về tình yêu của em không cái rạo rực của cảm xúc hay cái day dứt của hai người yêu nhau. Nói cách khác, tình yêu trong văn chương của em chỉ là một hoài niệm của cái tuổi mới lớn, con đường em đi phủ đầy quá khứ, mỗi viên sỏi, hòn đá bên đường như một giọt thời gian.

       Riêng với tôi, nặng nề với chữ nghĩa thì tình yêu thuần tuý cảm xúc nẩy nở chỉ là một cách nhìn bất cập: Con người không phải chỉ là tinh thần như quan điểm của Descartes. Con người vừa là một tinh thần vừa là một thể xác. Một tình yêu thực sự phải là sự hoà đồng cả hai. Nhưng tôi không phải lúc nào cũng có thể giữ vững được sự hoà điệu ấy. Thường một trong hai yếu tố, tinh thần và thể xác, sẽ chiếm ưu thế. Trong khoảng thời gian gần đây, qua những bài viết rải rác của tôi thì chỉ vì chữ si, yếu tố thể xác có khuynh hướng chiếm ưu thế hơn.

      Ngược về một mảng văn chương cũ, hình như chưa bao giờ tình yêu được hiểu nguyên vẹn là tình yêu. Ngày xưa, để giữ được thanh tao, tình yêu phải tự định nghĩa nó bằng cách tách rời ra khỏi tình dục để cái gọi là tình yêu chỉ là cảm xúc thôi. Thuần tuý là cảm xúc mà thôi. Như trong thời 1930-45 cũng như trước đó, trong suốt thế kỷ 18 và 19, Kim Trọng có tào lao thiên tôn đến đâu thì cũng đến mức “xem trong âu yếm có chiều lả lơi” là hết. Gặp lại nhau, sau mười lăm năm xa cách, Thuý Kiều và Kim Trọng chỉ mới có thơ, có nhạc, có thề thốt, có nhớ nhung, chứ chưa hề có những đụng chạm…tay chân. Tình yêu giữa Dũng và Loan trong Đoạn Tuyệt, giữa Lan và Ngọc trong Hồn Bướm Mơ Tiên… cũng tương tự.

      Trong lãnh vực văn xuôi trước năm 75, các nhà văn tiếp tục viết về đề tài tình yêu nhưng phần lớn những truyện tình ấy đều mất hẳn cái vẻ thuần khiết như nó từng có ở những thập niên trước. Lấy Nhã Ca làm ví dụ, chẳng hạn chi tiết Thuyền, một cô bé trong Ngày Đôi Ta Mới Lớn, lần đầu tiên phát hiện ra những xôn xao thầm kín của mình trước người khác phái. Cô đã kêu lên: “Chết cha, mình đang cảm động”. Cô gái trong truyện ngắn “Nhà Có Cửa Khoá Trái” của Trần Thị NgH. cô chưa từng biết đến nụ hôn, đừng nói gì đến những chuyện người khác cho là truỵ lạc. Thế nhưng mối tình đầu tiên của cô đã khiến khiến độc giả ngạc nhiên. Một hôm, được một người đàn ông đứng tuổi và đã có vợ tán tỉnh, cô bằng lòng ngay, với lý do: “Thử tưởng tượng một người đàn ông đứng tuổi, đứng đắn. Một người đàn ông sắp sửa bốn mươi tuổi, có vợ, có địa vị và tiền bạc. Không lý tưởng sao, tuyệt vời nữa.” Rồi đây là cảm giác của cô gái khi lần đầu tiên được hôn: “Cái hôn đầu tiên chưa kịp đoán trước hay chuẩn bị dù sao cũng đã làm tôi thất vọng chút ít. Tôi quệt nước bọt trong tay áo và chàng có vẻ bồn chồn khi nhìn thấy cử chỉ đó”. Sau đó, họ ăn nằm và ở hẳn với nhau. Một thời gian. Rồi một hôm họ “đồng ý xa nhau”. Trong lúc cô gái dọn dẹp quần áo, người đàn ông ngồi vân vê mấy cái đồ lót của nàng, rồi xin: “Cho anh một cái”. Nàng ngần ngừ: “Cái đẹp nhất của em đó.” Chàng hứa hẹn: “Anh sẽ đền cho em hai cái mới”. Rồi thôi. Tình yêu kết thúc. Với một chút bịn rịn thoáng qua. Khi bước chân ra khỏi nhà tình nhân, cô gái nhủ thầm: “Không hề gì, đâu sẽ lại vào đấy khi tôi đã đi”. Là hết.

       Chia tay, “chàng” xin cái quần lót để hít hà chăng? Ai cũng nghĩ vậy! Tôi chắt chiu cũng đi nhẹ về nặng có một cái quần lót mà tôi gọi trần trụi là cái sì-líp của em…Mấy tháng sau em ỡm ờ hỏi tôi về món quà gia bảo ấy. Tôi lững lờ không trả lời, vì em cho là tôi đang căng mắt ra với mảnh vải mỏng như tơ, nhẹ như…lông ngỗng ấy và sau đó là…“hửi”. Chuyện đó không có tôi. Vì cái sì-líp có lý lẽ riêng của nó. Mỗi lần nhớ em tôi lại mang nó ra mà ngắm. Nó là sản phẩm của đam mê. Ai sướng? Ai hạnh phúc? Cái sì-líp eo sèo ấy không cần biết. Và tôi biết rằng qua nó, tôi được hưởng những nỗi nhớ và cô đơn. Nỗi nhớ của sướng hay hạnh phúc thuộc về những ngày còn trẻ…Với tuổi tôi lúc này, càng cô đơn èo uột bao nhiêu, tôi càng thèm muốn, càng gần gũi em bấy nhiêu…qua cái si-lip. Từ “Yêu nhau cởi áo cho nhau – Về nhà mẹ hỏi qua cầu gió bay…” tôi lan man ra rằng tại sao là…”áo” mà là không phải cái khác? Đào sâu chôn chặt hóa ra các cụ bà ta xưa mặc “Cái váy mà thủng hai đầu – Bên Tây thì có bên Tâu thì không”… thì không mặc tuốt tuồn tuột gì ở bên trong. Cứ như vậy, dưới gốc cây đa, cây đề, cạnh bờ ruộng, ao cá, bên ụ rơm, gần chuồng lợn…Giữa ban ngày ban mặt hay đêm khuya thanh vắng, các cụ cứ tốc váy lên cho gọn, cho xong đời…

       Dẫn chứng ư, thì ngay trong phong dao đã có câu: “Em nằm, em ngủ, em để cái sự đời em ra, sự đời như chiếc lá đa, đen hơn mõm chó chém cha sự đời..”. Để văn chương tình dục dân gian qua ca dao kéo dài và thăng hoa cả mấy nghìn năm văn hiến. Hơn hẳn thư kinh của Ấn Độ, Tầu và ngay cả Hồi giáo nữa. Nếu có thể nói cái mảnh vải dai như miếng rẻ rách ấy làm cái mốc thời gian, đánh dấu quá khứ với hiện tại, cũ và mới. Ngay cả trên thân thể em, vừa là cái gạch nối trên và dưới, còn là một cái dấu chấm. Cũng từ trên dưới hai chục cuộc tình đến nát người, tôi chưa mè nheo ai cái của nợ che dấu cái sự đời ấy. Chỉ duy nhất với người vợ đầu của tôi, thời “Áo nàng vàng anh về yêu hoa cúc – Áo nàng xanh anh mến lá sân trường”, tôi cũng bon chen có một cái áo dài treo đầu giường với một thương hai nhớ. Cho mãi đến bây giờ, riêng với em, để đánh dấu với người tình cuối của tôi…bằng cái sì-líp. Gót nhọn đầu bút thì cái sì-lip có cái lý lẽ riêng của nó, ngẫm chuyện nhân sinh, tự nó có một nhân sinh quan riêng và triết lý riêng là….có đấy không đấy. Với không gian ba chiều qua quá khứ, hiện tại, tương lai, từ quá khứ tới hiện tại, cái sì-líp từ…không tới…có…Theo thời gian co dãn biến thái theo thời trang, cái sì-líp từ…to tới…nhỏ. Tôi đang ở hiện tại, nó chỉ nhỏ bằng cái bàn tay. Trong tương lai tôi tháo bỏ nó đi, nó sẽ thành…không…có. Nói đâu xa ngay trong Văn Đàn Thi Xã với vua Tự Đức, bà hòang phi mất, vua cũng còm cõi giữ lại một chút hương thừa và bật ra câu thơ “Đập bể kính ra tìm lấy bóng – Xếp tàn y lại dể dành hơi” huống chi tôi.

  Sau năm 75, không ở đâu bộ mặt tầm thường và nhạt nhẽo của tình yêu được mô tả trong truyện “Man nương” của Phạm thị Hoài. Cũng giống như truyện “Nhà có cửa khoá trái”, đây là câu chuyện về một chuyện tình sau khung cửa. Nhưng nếu “Nhà có cửa khoá trái” là chuyện lãng mạn, ở đó có lúc nàng mê chàng: “Tất cả những động tác chàng làm, những thói quen của chàng đối với tôi như một thứ rượu làm nghiện. Tôi muốn hớp cả đời sống chàng”, thì “Man nương” lại là chuyện của hai kẻ tầm thường. Nếu trong “Nhà có cửa khoá trái” hai nhân vật lao vào nhau như lao vào một cuộc phiêu lưu, trong “Man nương”, ngược lại, hai nhân vật gặp nhau vào những giờ nhất định. Nói với nhau những câu quen thuộc nhất định. Làm một số những động tác quen thuộc nhất định. Âu yếm nhau theo một thói quen nhất định. Và cuối cùng, ăn nằm với nhau dường như cũng theo một công thức cũng nhất định nốt. Như “Em nhổm dậy xoay lưng cởi áo, tôi cũng nhổm dậy xoay lưng. Bên nào ra bên ấy không có cảnh ngổn ngang vô chủ. Trung thành với truyền thống mảnh trong vẫn ở trong, mảnh ngoài vẫn ở ngoài và ngăn nắp trên sàn. Rồi chúng ta cùng quay nhanh lại cùng trườn vội vào lòng nhau cùng nhìn sâu vào mắt nhau thế là mắt khỏi chạm vào những chỗ khác”.

       Nếu trong “Nhà có cửa khoá trái”, khi rời căn nhà của người tình, cô gái còn bịn rịn nhìn lại lần cuối, đủ để thấy những sợi tóc còn sót trong chăn gối, còn bâng khuâng muốn để dành một chút cặn trong “cái ly bôi mình nhắp cạn rồi”. Trái lại trong “Man nương”, người đàn bà ra đi với “một nửa nụ cười hiền nhàu nát”. Chẳng phải đâm bị thóc chọc bị gạo gì với người viết trong nước, rõ ràng người đàn ông định bụng tặng cho người yêu một cây kiểng,  nhưng…Nhưng nghĩ lại một phần vì chả dây với của nợ vì “sợ vợ chết cha chết mẹ”, một phần khác vì “cho thì ruột xót như dầm’’. Nên cuối cùng cũng…quên bẵng đi mất vì…”bận rộn”. Trong khi người tình của quan chức, miệng lầu bầu như đĩ khấn tiên sư “ Ơ hay chửa kìa”. Rồi than: “Khổ thế cơ chứ, đúng là rau nào sâu ấy” là xong, là hết một chuyện tình.

         Vì vậy người đọc có cảm tưởng tình yêu của họ chỉ là một giấc mơ thoáng qua chứ không có thực bao giờ. Vì khi tình yêu không còn phải trả giá, bản thân sự tồn tại của nó cũng bị lung lay. Mối tình trong “Nhà có cửa khoá trái” cũng như trong “Man nương” sở dĩ bị xem là ơ hờ không có ai phải trả giá cho việc làm của mình. Sau đó, mỗi người lại làm lại một cuộc đời khác. Nhưng thế thì sự chọn lựa không còn ý nghĩa lớn nữa. Những cảm giác phập phồng, hồi hộp hay run sợ khi đối diện với mỗi chọn lựa liên quan đến tình yêu sẽ dần dần biến mất và cuối cùng, chính bản thân của hai người tình và bản chất tình yêu cũng sẽ bị biến dạng. Vì rằng người đàn bà bị hớp hồn bởi người đàn ông ở cặp mắt hay chiều cao. Người đàn ông lụy tình vì người đàn bà ở giọng nói, đôi môi. Để rồi họ tìm đến nhau, yêu nhau, họ đâm đầu vào nhau như những con thiêu thân và sống một cuộc sống mơ hồ. Theo các nhà phân tâm học, tâm lý học, bắt nguồn từ những biến thái như đàn bà khi có người tình hay mơ màng đến cuộc sống mới. Đàn ông thì khác, họ chỉ muốn người tình làm thi vị cuộc sống riêng vốn dĩ đang nhàm tẻ của họ. Theo năm tháng mối yêu đương của họ sẽ thưa dần, rồi thưa dần và chấm dứt bằng một cái chấm than nghiêng ngả như những cuộc tình ở trên.

       Tình yêu của em và tôi khác hẳn với họ, em rù rì: “Thì ra, không phải chỉ có em và anh yêu nhau không giống thiên hạ. Em thấy đuợc an ủi nhiều lắm…Tình yêu không khi nào bắt em phải ân hận dù bất cứ chuyện gì xẩy ra”. Em râm rả thêm” “Em chỉ ao uớc anh yêu em hoài như vầy thôi. Mình yêu nhau bây giờ và mãi mãi, nha anh”. Cùng những ấn ngữ đó của em, từ lúc đặt bút xuống trải dài trên giấy, tôi đã âm thầm mượn một câu kết trong bài viết Tiếng Hát Tìm Nhau từ năm ngoái, cho phần kết luận của truyện này: “Truyện viết được riêng gửi đến một người con gái Bắc Ninh, trong một thóang giây đã đến với tôi trong cơn mê trần, người ấy và tôi, cả hai chỉ có một…”

       Sau đó tôi gửi tiếp đến em truyện ngắn Bóng Đè của Đỗ Hòang Diệu. Truyện viết về đời sống nội tâm của một cô gái là vợ, là con dâu. Trong vai trò con dâu, cô gánh trên vai tất cả quá khứ, hiện tại và ngày cả tương lai gia tộc nhà chồng qua một bóng ma. Bóng ma chính là ông bố chồng đã nhiều lần làm tình với cô trên cái phản trước bàn thờ. Người đọc hiểu ấy là chuyện loạn luân giữa bố chồng và cô con dâu: Ấy là cái tội tổ tông. Tội của ông Adam và bà Eva. Thế nhưng tôi gửi đến em với những gửi gấm khác: Cô gái cô đơn trong cuộc sống riêng tư với chồng có những khao khát dồn nén mà không được đáp ứng. Sự lạnh nhạt của người chồng chính là nguyên nhân để cô có những mơ tưởng cũng như có những cảm xúc về một cái bóng mang tới và bóng ma ông bố chồng chỉ là hình tượng. Cô về quê ăn giỗ mười sáu lần một năm và lần nào cũng bị bóng ma trên bàn thờ tổ tông của nhà chồng cưỡng hiếp, cảm giác của cô lúc đầu sợ hãi, sau chấp nhận rồi thành ám ảnh thèm khát những lần sau. Mỗi lần trở về ngôi nhà xưa, nằm trên tấm phản cũ, lại xẩy ra những cảm giác nửa thật nửa mê. Trong khi người chồng phũ phàng ơ hờ và câm nín như một thói quen…Và cô đã sống trong dằn vặt và mê cuồng trong cái khao khát dục tính và đòi hỏi của thân xác.

       Tôi muốn gửi gấm đến em những chuyên chở, những ẩn ý, ý từ ẩn dụ qua truyện: Một thế giới khác lạ được tạo dựng và ở đấy, cuộc sống phức tạp của con người có nhiều hình dạng và biến thái khác nhau, lẫn lộn giữa mê và thực. Cô gái chính là “bản sao” của em và bật ra cái cái cảm giác ấm ức của một người đang thèm thuồng mà chưa được thỏa mãn. Em như người cô quả, một mình chống lại bóng đen của quá khứ và đối mặt với chính những đòi hỏi của chính bản thân mình. Thực giả lẫn lộn, thân thể lềnh bềnh giữa cái có và cái không. Y hệt một người bị mê sảng, khi cảm quan bị tê liệt và dẫn vào một thế giới lạ lùng và đầy ắp xúc cảm trong niềm khao khát thầm kín nằm trong vô thức, trong cái khao khát xác thịt của một người có chồng. Vậy mà chẳng được hưởng cái sung sướng của đời sống vợ chồng.

Với tôi tất cả chỉ là những đòi hỏi bình thường của một người đàn bà. Ngay cả với em.

(Còn Tiếp)

*Chú Thích: Bài nhạc mà tác giả nói đến và trích một số lời trong bài là bản nhạc ĐỈNH SẦU của nhạc sĩ Nhật Ngân (TV&BH).

Phố Kỳ Lừa

Đứng trước các di tích đã được truyền tụng lâu nay, tôi (Trần Công Nhung) chợt thắc mắc: “Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa,…”
Thực tế Đồng Đăng là một huyện lỵ sát biên giới phía Bắc, xa Lạng Sơn trên 10km, cách Ải Nam Quan chừng 3km. Phố Kỳ Lừa nằm ngay thị xã Lạng Sơn, bên kia sông Kỳ Cùng.

Như thế câu ca dao trên đúng chăng? Có người cho biết chợ Lạng Sơn có cái cầu nhỏ gọi là cầu Kỳ Lừa. Có thể mấy câu trên có từ thuở Lạng Sơn và Đồng Đăng là một?

(Trần Công Nhung – Về thăm Lạng Sơn)

Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ

Cờ bạc là bác thằng…ăn trộm.

Văn miếu, văn chỉ

Nơi thờ phụng Khổng tử thường gọi là văn miếu (ở huyện) và văn chỉ (ở tổng).

Riêng tại kinh đô được gọi là Quốc tử giám vì là trường dậy học cho vương tôn công tử.

(Nguyễn Ngọc Phách – Chữ Nho & đời sống mới)

Ải quan

Quỷ Môn Quan là một địa điểm hiểm trở, nhỏ hẹp trong Ải Chi Lăng. Ngạn ngữ Trung Hoa có câu: “Quỷ Môn Quan, Quỷ Môn Quan! Thập nhân khứ, nhất nhân hoàn”.

(Nguồn: Vương Sinh)

Tiếng Việt, dễ mà khó

Con số còn thay đổi được, huống gì những từ khác. Như từ “không”, chẳng hạn. Phủ định điều gì, người ta có thể nói “không”, mà cũng có thể nói “hông”, nói “khổng”, nói “hổng”. Xuất hiện trong câu nghi vấn, chữ “không” ấy có thể có thêm một biến âm khác là “hôn”: “nghe hôn?” Chưa hết. Một số âm vị trong cụm “nghe hôn” ấy bị nuốt đi; “nghe hôn” biến thành “nghen”, rồi đến lượt nó, “nghen” lại biến thành “nghén” hay bị rút gọn lần nữa, thành “nhen”, rồi “hen”, rồi “hén”, rồi “nhe”, v..v…

(Nguyễn Hưng Quốc – e-cadao.com)

 Câu đối dân gian

Ba nhà sư ngồi ở chính điện tụng kinh gõ mõ. Bỗng thấy bốn cô thôn nữ đội gạo lên chùa, bèn bỏ cả kinh kệ mà ỡn ờ trêu ghẹo:

Tứ nữ đồng hành, tung hoành bát khẩu

Tức thì một trong bốn cô đối đáp:

Tam nam đồng tọa, thượng hạ lục đầu

Sông Thương

Sông Thương – Một con sông ở bên Tàu (có thể là sông Tương ở Động Đình Hồ?). Khi bị trích ở Thương giang, Đỗ Phủ có câu thơ rằng “Nhất ngọa Thương giang kinh tuế vản”.

Ở Bắc kỳ gần biên giới Tàu, cũng có một con sông tên gọi là sông Thương chảy vào sông Thái Bình. Nghĩa là năm đau liệt ở Thương giang, năm cùng tháng tận rồi mà chưa về nhà.

Và ca dao ta có câu:

Ai lên xứ Lạng cùng anh

….

Đêm nằm tơ tưởng đi mò sông Thương

Hàm ý mộng ở Lạng Sơn, mơ tưởng đi đò sông Thương về với người thân.

(Phan Mạnh Danh – Thập ngũ san)

Ải quan

Pha Lũy hay Bắc ải là tên ải Nam Quan do người Việt gọi, ở thị trấn Đồng Đăng, phía bắc tỉnh Lạng Sơn. Người Trung Hoa vẫn gọi là trấn Nam Quan. Năm 1953, Mao Trạch Đông đổi là “Mục Nam Quan” và sau này có tên là “Hữu Nghị Quan” hay “Cửa Khẩu Hữu Nghị” (Vị trí cây số 0 ngày nay lùi sâu vào nội địa Việt Nam, khác với vị trí cũ). Ải Pha Lũy là nơi phòng ngự biên cương, chống sự xâm nhập của giặc Hán từ phương bắc.

(Nguồn: Vương Sinh)

Địa danh miền Bắc trong văn học sử

Phú Thọ

Phú Thọ được coi là vùng đất tổ cội nguồn của Việt Nam. Tương truyền tại nơi đây các vua Hùng đã dựng nước nên nhà nước Văn Lang – nhà nước đầu tiên của Việt Nam, với kinh đô là Phong Châu, tức xung quanh thành phố Việt Trì ngày nay.

Thời An Dương Vương, Phú Thọ thuộc Mê Linh, Phong Châu.

Thời nhà Lý, nhà Trần, quận, huyện thời Bắc thuộc được thay thế bằng các đạo (lộ, trấn, xứ, tỉnh), dưới đạo là các phủ, châu, huyện. Phú Thọ thuộc lộ Tam Giang.

Năm Minh Mạng thứ 12 (1831), đổi tất cả các trấn trong nước là tỉnh: Tỉnh Phú Thọ.

Khi đó tỉnh Phú Thọ gồm có 2 phủ lớn là Đoan Hùng và Lâm Thao. Phú Thọ có 3 con sông lớn chảy qua: sông Hồng, đoạn từ Lao Cai đến Việt Trì được gọi là sông Thao, sông Lô và sông Đà, chúng hợp lại với nhau ở thành phố Việt Trì.

Đôi mách

Đôi mách : nói xấu, đưa chuyện

(ngồi lê đôi mách

Người hỏi đôi mách giả mặt thật hay)

(Tự điển tiếng Việt cổ – Nguyễn Ngọc San, Đinh Văn Thiện)

“Nõn nường” hay ”nõn nà”?

Rất nhiều từ điển hiện nay đã giải thích nghĩa của từ “nõn nường” tương đương với “nõn nà”
Nhưng bản chất của “nõn-nường” (cũng nói “nõ-nường”) là gì?

Tục truyền rằng ở làng La (Hà Đông), vào ngày rã đám, dân làng tổ chức một ngày rước rất long trọng rồi đến một giờ nhất định tắt đèn đi để cho ông già, bà cả và thanh niên, thiếu nữ thả cửa sờ soạng nhau. Hồi gần đây, những làng như Miếu Trò (Phú Thọ) và Di Hậu (Hưng Hóa) giữ tục “rước cái nõn nường” trong những ngày tết cũng là nằm ở trong tinh thần khuyến khích đoàn kết, cầu nguyện cho sinh sản tăng gia, phồn thịnh. 

Nõn là bộ phận sinh dục của đàn ông, nường là bộ phận sinh dục của đàn bà.

Trong cuộc lễ, dân làng để nõn và nường làm bằng gỗ lên kiệu rước, có nam đồng quan và nữ đồng quan đi giật lùi trước kiệu vừa đi vừa hát “Ba mươi sáu cái nõn nường; Cái để đầu giường, cái để đầu tay.” Cuối cùng, các vị chủ tế tung nõn nường lên trên trời, trai gái đổ xô ra cưởp, gái mà được cái nõn, trai mà được cái nường thì may mắn vô cùng và nếu có sự gì trục trặc hay không tổ chức được buổi rước vì nguyên nhân gì đó thì cả làng lo sợ vì có nhiều phần chắc chắn là năm ấy không may mắn.

Đờ

Đờ: sờ mó

(đờ tay đến)

(Tự điển tiếng Việt cổ – Nguyễn Ngọc San, Đinh Văn Thiện)

Chữ nghĩa làng văn

Chợ búa: chợ búa đều chỉ nơi họp chợ mua bán nhưng ngày trước có phân biệt nghĩa.

Chợ là nơi có lều quán, họp theo phiên (có chợ họp mỗi tháng 6 phiên hoặc 12 phiên).

Búa thường họp trên một đám đất rộng, không có lều quán, không có phiên liếp che.

Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mõ

Đặt tay vào chỗ thường quen đặt

Quen đặt hầu như nghiện mỗi ngày

Quen đặt mà lòng không ngớt sóng

Đặt tay mỗi bận mỗi chơi vơi

Chữ Hán

Chữ Hán, chữ Nho hay chữ Tàu là một. Nước Tàu gồm năm giống dân Hán, Mãn, Mông, Tạng và Hồi hợp thành.

Riêng giống Hán mạnh và thông minh đã đồng hóa bốn sắc dân kia và dùng thứ chữ của họ làm quốc tự Triều đại nhà Hán (202 TTL – 220 STL) là triều đại huy hoàng , do đó người Tầu rất tự hào và họ xưng là “Hán tộc”, chữ viết gọi là “chữ Hán”.

(Trần Bích San – Văn Khảo)

Hội Nõ Nường

Ở miếu Trò Trám gần Đền Hùng, Phú Thọ thờ vật sinh linh thực khí và Lễ hội nõ nường

Dân làng ngợi ca cái hèm: Nõ to và dài như cái giằng xay. Nường rộng và sâu như cối xay lúa. Ngày 12 tháng giêng âm lịch Lễ hội nõ nường trai gái đối đáp nhau tại miếu thờ:

Gặp đây anh mới hỏi nàng

Cái gì lủng lẳng một gang trong quần

Chàng đố thì thiếp thưa rằng

Cái đeo lủng lẳng là giằng cối xay

***

Ước gì em hóa ra trâu

Anh hóa ra chạc xỏ nhau cả ngày

Ước gì em hóa lưỡi cày

Anh hóa thành bắp lắp ngay bây giờ

Đó là biểu tượng của ngày lễ hội nõ nường, không còn quan niệm “dâm” và “tục” nữa.

Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ

Tục ngữ: Không phải những lời thô tục mà những lời hay ý đẹp.

(Nguồn: từ sổ tay của một người Mỹ học tiếng Việt)

Kiến văn tiểu lục – Lê Qúy Đôn III

“Đạo ngô ác giả thị ngô sư – Đạo ngô mỹ giả thị ngô tặc”

(ai chê ta là thầy ta, ai khen ta là kẻ thù ta)

Địa danh miền Bắc trong văn học sử

Phủ Lý

Dưới thời Lê vào khoảng năm 1624, Thượng thư Nguyễn Khải đã cho chuyển thủ phủ Trấn Sơn Nam từ thôn Tường Lân huyện Duy Tiên phủ Lỵ Nhân đến đóng ở thôn Châu Cầu thuộc tổng Phù Đạm, huyện Kim Bảng, phủ “Lỵ Nhân”, Trấn Sơn Nam Thượng.

Đến năm 1832, vua Minh Mạng năm thứ 12 bỏ “trấn” thành “tỉnh”, phủ “Lỵ Nhân” được đổi là phủ Lý Nhân thuộc tỉnh Hà Nội.

Đến tháng 10 năm 1890 (đời vua Thành Thái năm thứ 2) tỉnh Hà Nam được thành lập từ “các huyện của Hà Nội và Nam Định”.

Tên tỉnh Hà Nam ra đời từ chữ Hà của Hà Nội và chữ Nam của Nam Định ghép lại và Phủ Lý trở thành tỉnh lỵ của tỉnh.

Địa danh miền Bắc trong văn học sử

Thái Bình

Vùng đất tỉnh Thái Bình ngày nay, vào thời Bắc thuộc trước thế kỷ 10, thuộc hương Đa Cương (vùng đất từ sông Luộc ra đến biển) của quận Giao Chỉ. Tới nhà Hậu Lê, thời vua Lê Thánh Tông về sau vùng đất Thái Bình ngày nay thuộc Trấn Sơn Nam.

Đến cuối thời nhà Lê Trung hưng sang đầu nhà Nguyễn, vùng này thuộc Trấn Sơn Nam Hạ. Năm 1832, vua Minh Mạng năm thứ 12 cắt hai phủ Thái Bình, Kiến Xương nhập vào tỉnh Nam Định, nhập phủ Tiên Hưng vào tỉnh Hưng Yên.

Tỉnh Thái Bình được thành lập vào năm thứ hai niên hiệu Thành Thái (1890), từ hai phủ Kiến Xương và Thái Bình của tỉnh Nam Định và lấy thêm huyện Thần Khê của phủ Tiên Hưng thuộc tỉnh Hưng Yên. Huyện Thần Khê lúc đó được nhập vào phủ Thái Bình, sau đó phủ này được đổi tên thành Thái Ninh. Đến năm 1894, hai huyện Hưng Nhân và Duyên Hà, phần còn lại của phủ Tiên Hưng cũng được nhập về tỉnh Thái Bình từ Hưng Yên, và phủ Tiên Hưng được tái lập trực thuộc tỉnh Thái Bình.

Sau đó, các phủ bị loại bỏ, các huyện có sở lỵ phủ thì đổi theo tên của phủ kiêm quản trước đó: Thanh Quan thành Thái Ninh, Trực Định thành Kiến Xương, Thần Khê thành Tiên Hưng.

Chữ nghĩa làng văn

Những từ có vần “ut” thường diễn tả “sự chuyển động từ không gian này đến  không gian khác”.

Thí dụ: đút, rút, hút, mút, sút, trút, tụt, vút, cút, v..v…

Nếu chúng ta chịu khó quan sát, tìm hiểu, chúng ta sẽ phát hiện những chữ tuy rất quen thuộc chúng ta sử dụng hàng ngày lại ẩn giấu những quy luật bí ẩn lạ lùng nhưng không kém phần thú vị

(Nguyễn Hưng Quốc – Tiếng Việt dễ mà khó)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

Bạch diện thư sinh

Đời nhà Tống, có người tên là Trầm Khánh Chi, từ nhỏ đã ôm chí lớn, giỏi về bài binh bố trận. Vua Tống muốn mở mang bờ cõi, sai nhóm Vương Huyền Mô đem quân Bắc phạt. Trầm Khánh Chi can ngăn, đưa ra trường hợp của nhiều vị vua trước, đã nhiều lần Bắc phạt nhưng đều thất bại. Trầm Khánh Chi nói:
– Muốn bàn luận về việc cày ruộng thì phải bàn luận với nông phu. Muốn bàn luận về việc canh cửi thì phải bàn luận với người đàn bà dệt vải. Nay bệ hạ muốn mở chiến tranh với nước khác, mà lại để những người bạch diện thư sinh không chút kinh nghiệm về quân sự đứng ra bàn luận, thì làm sao mà thành công được.
Vua Tống không nghe, cứ cho đem quân đánh phương Bắc, và quả nhiên bại trận nặng nề.

Từ câu nói của Trầm Khánh Chi, người đời sau rút ra thành ngữ “bạch diện thư sinh” để chỉ người chỉ có cái học sách vở, không biết đối phó với thực tế ngoài đời.

Nét đặc biệt trong tiếng Huế

Thổ ngữ ở Huế thì nhiều lắm và cũng lạ lắm. Vì đề mục có hạn, không thể giải thích từng chữ một, nên xin được ghép thổ ngữ thành từng câu, từng nhóm thổ ngữ, vừa đỡ nhàm chán lại ra câu ra kéo, có đầu có đuôi hơn:
Chộ chưa? Nỏ chộ!

(Thấy chưa? Không thấy!)

Nỏ là lối phủ nhận gọn gàng pha chút giận hờn, chanh cốm như chả biết, chả ăn, chả thèm vào ! Hắn mô rồi ? Nỏ biết ! Chữ nỏ biết ở đây pha chút, chút xíu thôi sự phủi tay về cái chuyện hắn đang ở đâu ! Tục ngữ Huế: Có vỏ mà nỏ có ruột .

(Nguồn ĐatViet.com)

Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ

Nếu bạn thấy không ai quan tâm tới mình, bạn hãy thử vào nhà hàng ăn và quên trả tiền đi. Sẽ có người quan tâm đến bạn ngay lập tức!

Từ điến, tự điển

Từ điển khác với Tự điển. Tự điển mỗi điều chỉ có một chữ, mà từ điển mỗi điều phải từ hai chữ sắp lên đến sáu bảy chữ, ấy là vì chữ “Từ” khác với chữ “Tự”. “Từ” nghĩa là lời, “Tự” nghĩa là chữ, hiệp nhiều chữ lại mới thành lời.

Nhưng không phải hễ thấy lời nào có nhiều chữ mà cho là “từ” hết thảy được đâu. Phải biết thế nào mới gọi là “từ ” được.

Từ (lời) là hiệp mấy tự (chữ) lại mà thành ra, để chỉ tên một sự vật hoặc một danh lý, để biểu thị một ý tưởng hoặc một tình cảm của người ta; song, tuy có nhiều chữ mà đã thành ra như một chữ, và nó có cái vẻ đặc biệt, gần gần như là một cái điển cố vậy.

Phải lấy ví dụ cho rõ hơn. Vậy như: Thiên mã thì gọi là từ được, mà tẫn mã hay dịch mã thì không gọi là từ được.

Bởi vì, đời vua Võ Đế nhà Hán có được một con ngựa bên Tây Vực hay lắm, bèn đặt tên là thiên mã, nghĩa là con ngựa của trời, thế thì thiên mã là tên đặc biệt, cho nên gọi là từ. Chữ thiên mã ấy đáng để vào từ điển, vì sau nầy con ngựa nào hay như con ngựa ấy thì người ta có thể dựa theo đó mà gọi nó là thiên mã được.

Còn tẫn mã là ngựa cái, dịch mã là ngựa trạm, chẳng qua lấy chữ tẫn chữ dịch ghép với chữ mã mà thôi, không đặc biệt, cho nên không gọi là từ được, và không đáng đem vào từ điển.

(Phan Khôi – Cái dốt của triều đình Huế)

Đất lề quê thói

Sinh chậm

Trong khi sinh đứa trẻ lâu ra. Nguời chồng phải:

Luồn qua những nấc thang của chiếc thang.

(Người Việt đất Việt – Toan Ánh)

Con cà con kê (I)

Nhưng tại sao Con cà con kê lại có nghĩa như vậy? Câu hỏi chính xác hơn là Con cà con kê là con gì?

Kê là chữ Hán, là con gà. Con kê là con gà… nửa Việt nửa Hán ! Còn Con cà ? Chữ Hán không có con cà. Thành ngữ Con cà con kê không phải là chữ Hán. Tiếng Việt không có con kê, con cà. Chỉ có vài con có tên kép như cà cuống, cà kếu, cà niễng…

Thành ngữ nói trống không con cà thì khó mà đoán biết là con gì. Nguyễn Lân cho biết cà là do từ cổ ca nghĩa là gà. Chữ Nôm gà được viết bằng chữ ca (người anh) và bộ điểu. Từ cổ ca (nghĩa là gà) của Nguyễn Lân có liên hệ gì với từ ca của chữ Hán không? Theo Nguyễn Lân thì về mặt ngữ nghĩa, thành ngữ “Con cà con kê” tương đương với con gà con kê. Nôm na là… con gà con gà.

Một thành ngữ chỉ có bốn chữ mà bị khập khiễng tới hai lần (vừa pha trộn Việt Hán, vừa lặp lại cùng một ý) thì khó tồn tại được. Rốt cuộc, thành ngữCon cà con kê cũng chẳng phải là tiếng Việt. Không phải Hán, không phải Việt. Hay là do đọc trại đi mà ra?

(Nguyễn Dư – Chimviet.free.fr)

Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ

Kiến tha lâu cũng có ngày …. mỏi cẳng.

Địa danh miền Trung trong văn học sử

Quảng Trị 

Champa đánh phá Đại Việt, năm 1069, vua Lý Thánh Tông thân chinh thống lĩnh 5 vạn quân cùng Lý Thường Kiệt đi tiên phong đánh thẳng vào Kinh đô Chà Bàn, bắt được vua Champa là Rudravarman III (sử Việt chép tên là Chế Củ) đưa về Thăng Long. Để chuộc tội, Chế Củ xin dâng 3 châu: Bố Chính, Địa Lý và Ma Linh cho Đại Việt.

Địa bàn của châu Ma Linh được phỏng đoán tương ứng với vùng đất từ Cửa Việt trở ra phía Bắc Quảng Trị ngày nay, gồm các huyện Gio Linh, Cam Lộ, Đa Krông, một phần đất của thành phố Đông Hà.

Đặc biệt từ sau năm 1558, khi Nguyễn Hoàng được vua Lê Anh Tông sai vào trấn thủ Thuận Hóa, đóng Dinh Cát ở Ái Tử. Trong suốt gần 300 năm, vùng đất Quảng Trị tồn tại với tên gọi Cựu dinh thuộc vào trấn Thuận Hóa. Mãi đến sau khi Gia Long lên ngôi năm 1802, đã đặt lại Cựu dinh thành dinh Quảng Trị.

Đến năm 1827, dinh Quảng Trị nâng lên thành trấn Quảng Trị. Năm năm sau, năm 1832, Minh Mạng thứ 12, trấn Quảng Trị đổi thành tỉnh Quảng Trị.

Chữ Hán, chữ Nho

Ta còn hay lẫn lộn khi họ gọi chữ Hán là chữ Nho. Thực ra “Nho” là một thứ đạo làm người phát xuất từ Trung Hoa. Bởi vì Nho đạo truyền bá qua Hán tự, thành ra thiên hạ dễ lẫn mà gọi chữ Hán là chữ Nho. Sau đó mới có cụm từ “ông đồ Nho viết chữ Nho”.

(Mạn đàm về Hán Việt trong Việt ngữ – Trần Văn Kiệm)

Chân nam đá chân chiêu

Thành ngữ “chân nam đá chân xiêu” đọc đúng phải là “chân đăm đá chân chiêu”. Nghĩa của từ “đá” đứng giữa hai vế mà người ta đều hiểu đúng nghĩa đen của thành ngữ này là “chân nọ đá chân kia”, từ “xiêu” trong kết hợp “chân xiêu” một cách đơn thuần là “xiêu xẹo” nên nghĩa bóng của thành ngữ này là “đi đứng không vững vàng”. Nhưng tại sao “chân nam” lại là chân này và “chân xiêu” lại là chân kia?

Thực ra, “nam” là do “đăm”, còn “xiêu” là do “chiêu” đọc chệch mà thành. “Đăm” và “chiêu” là hai từ cổ thuần Việt có nghĩa “bên phải” và “bên trái”. Từ điển “Đại nam quốc âm từ vị” của Huỳnh Tịnh Của  (1895) còn ghi: “đăm” là tay hữu; “chiêu” là “tay tả”. “Đăm” và “chiêu” còn thấy ở thành ngữ như: “Tay chiêu đập niêu không vỡ”

Như vậy, Thành ngữ “chân nam đá chân xiêu” đọc đúng phải là “chân đăm đá chân chiêu” tức chân phải đá chân trái để chỉ “trạng thái đi đứng không vững vàng”

(Nguồn: Tìm hiểu điển tích thành ngữ)

Phương ngữ Quảng Ngải        

Trong giòng chảy tình cảm của mình có một giòng của giọng Quảng. Có lẽ sống lâu ngày cùng với giọng Quảng, người Huế như tôi thấy giọng Quảng cũng dễ thương. Như:

Chửi choa khơng bèng phoa giạng

(Chưởi cha không bằng pha giọng)

(Giọng Quảng: Gần thương, xa nhớ – Lê Duy Đoàn) 

Chữ nghĩa trong câu đối

“Xuất đối dị, dị đối nan” hiểu theo nghĩa là “ra đối dễ, đối lại khó” . Tuy nhiên một đôi khi lại ngược lại “Xuất đối dị, dị đối…dị” như dưới đây: Cụ Nguyễn Khuyến về hưu, gần tết, ông hàng xóm bảo con kiếm cơi trầu sang thưa với cụ xin một câu đối về thờ ông bà. Người con bưng sang, đứng ở bên này dậu, cụ đã nghe biết nên vui vẻ bảo người con “Bố anh đã làm xong câu đối rồi, ta khỏi phải làm nữa”. Người con đang ngơ ngác không hiểu, cụ bảo lấy bút ra chép và cụ đọc một câu đối gần như ông bố đã dặn con:

Kiếm một cơi trầu thưa với cụ

Xin đôi câu đối để thờ ông

Chan

Chan: dầy đặc

(chứa chan)

(Tự điển tiếng Việt cổ – Nguyễn Ngọc San, Đinh Văn Thiện)

Phương ngữ Quảng Ngải

Vô Quảng Nam thời gian dài, nói chuyện với nhiều người tôi nhận ra là những chữ tưởng chừng như là phương ngữ của riêng người Huế, thật ra người Quảng cũng nói y chang. Cũng là một gốc những người di dân khai hoang lập ấp từ Thanh, Nghệ, Tỉnh thời vua Lê, chúa Nguyễn, người dân miền này đi đến xứ khác làm ăn sinh sống đem theo cả phương ngữ của mình dần dần người ở đó nghe quen tai và dùng quen miệng những từ đó thành ra không còn riêng biệt nữa. Đó là sự giao thoa, pha trộn phương ngữ trong tiếng Việt.

Dưới đây là một số từ ngữ người Quảng nói giống người Huế. Nghe giọng thì khác mà lối nói, chữ nghĩa quen tai nên mấy năm trời giọng nói thấm dần vào tôi như mưa lâu thấm đất và tôi cảm thấy gần gũi với giọng nói này.

Khi đặt câu hỏi người Quảng cũng như người Huế thường dùng từ ngữ: ri (như thế này), rứa (vậy, thế), răng (sao), mô (đâu), hỉ (hả) v.v…; khi nghe thế người kia trả lời: nớ (kia), tê (kia), ni (đây), trển (trên), chừ (bây giờ), chi (gì) , nì ( này)v.v…

“Tui” là tôi, “Tau” là “tao”, “chưn” là chân; “dị òm” là mắc cỡ, mắc cỡ lắm; “ưng” là thương; “nhớ hung” là rất nhớ, nhớ lắm;; “xí nữa” là chút nữa; “y nguy” là y nguyên; “răng” là sao, làm sao…”không reng (răng)” là không sao.

Khách tới nhà, chó xồ ra sủa inh ỏi, nhe răng như muốn táp khách mà chủ nhà tỉnh rụi”- Chó sủa thôi chớ không reng mô”. Nhe cả hàm răng nhọn hoắt mà nói chó không răng. Núa chi lọa rứa ?

Người Huế cũng nói như rứa, có khác chi mô!

(Giọng Quảng: Gần thương, xa nhớ – Lê Duy Đoàn) 

Nỏ mồm

Nỏ mồm ở đỏ mồm mà ra.

Tích Trần Nghệ Tôn nằm mộng thấy Trần Thuận Tông hiện về nói: “Trung gian truy hữu Xích chủy hầu – Ân cần tiếm thượng Bạch kê lâu”. Nghĩa là “trong ấy có con khỉ đỏ mồm đang tính chuyện lấn áp Bạch kê lâu”.

Trần Nghệ Tôn đem chiết tự mới biết Hồ Qúy Ly đang âm mưu chiếm ngôi nhà Trần.

Phương ngữ Quảng Ngải

Thêm một câu chuyện sau đây do ông Trần Tuyết, một thầy giáo người Quảng Ngãi (trước đây là hiệu trưởng trường trung học Tỉnh Hạt, thị xã Quảng Ngãi) kể tôi nghe:

Khám bịnh xong bác sĩ nói với cô bệnh nhân trẻ:
– Cô cho tôi xin số điện thoại của cô để khi nào có kết quả khám sức khoẻ thì tôi sẽ gọi điện báo cô hay.
Cô gái trẻ trả lời:
– Dợ, hai ba bửa tém một bửa !
Bác sĩ lắc đầu:
– Không! chuyện tắm rửa của cô thì tôi không cần biết. Số điện thoại của cô á !
Cô gái trẻ trả lời:
-Dợ, hai ba bửa tém một bửa!
Bác sĩ lắc đầu mạnh hơn:
– Cô tắm mỗi ngày 2, 3 bận hay là 2,3 tuần cô tắm một lần thì tôi không cần biết…..Số điện thoại của cô kìa..
Cô gái trẻ tức tối trả lời:
– Dọa! em đỏa núa sớ của em lòa hai ba bửa tém một bửa.

(Dạ, em đã nói số của em là 237.817)

(Giọng Quảng: Gần thương, xa nhớ – Lê Duy Đoàn) 

Định nghĩa phê bình văn học

Nghĩa chữ Hán với “phê” là bày tỏ cho biết và “bình” là luận về một điều gì. “Phê bình văn học” là dùng phương pháp khoa học để phân tích, phán đoán một tác phẩm với mục đích thẩm định giá trị khách quan của tác phẩm ấy.

Chính vì vậy mà người ta dùng danh từ gọi ngự sử văn đàn để gọi những nhà phê bình văn học chân chính.

(Phụ chú: Phan Khôi, người đầu tiên  dùng chữ “ngự sử văn đàn”)

(Trần Bích San – Văn Khảo)

Chạ

Chạ: lẫn lộn

(lang chạ – nói chạ: nói quấy quá))

(Tự điển tiếng Việt cổ – Nguyễn Ngọc San, Đinh Văn Thiện)

Phương ngữ Hà Tĩnh

Nếu nói “khoai”  thì người ngoài Bắc chỉ hiểu là khoai lang hoặc khoai tây mà thôi. Còn các loại củ ăn được thì kèm luôn tên gọi là “củ từ”, “củ mỡ”, “củ dong riềng”, “củ mài”, ….

Còn tiếng Hà Tĩnh thì phân chia rõ ràng hơn. Cây gì có rễ phình to thì cái rễ đó được gọi là “cổ”. “Cổ” gì ăn được thì “cổ” đó được gọi là khoai. Rồi mới đến tên riêng và thành ra “cổ khoai từ”, “cổ khoai vạc” (củ mỡ), “cổ khoai đao” (củ dong riềng), “cổ khoai mài” (củ mài)….  Như vậy là “cổ” trở thành một loại quán từ ngang hàng với “con” “cái”… Cũng chính vì thế nên người Hà Tĩnh ít ai gọi “cổ lạc” (củ lạc) mà thường gọi là “trấy lạc” (trái lạc, quả lạc). Tương tự là từ “ló” (lúa) để rồi có ló kê, ló ré (lúa tẻ), ló nếp, ló ngô (thường được nói nhanh là lồ ngô, tức là ngô, bắp)… hay “bù” để rồi phân biệt bù ta (bầu), bù rợ (bí đỏ)…..

(Tống Trần Tùng – Tản mạn về ngôn ngữ địa phương Hà Tĩnh)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

Tục ngữ Tầu

Thượng sàng phu thê, hạ sàng quân tử

(Lên giường là vợ chồng, xuống giường là quân tử)

(Nguyễn Lập Sơn – Dư Phát Linh)

Lợn

Nên lưu ý là về lợn, vốn từ vựng tiếng Việt rất dồi dào. Không những dồi dào mà còn chi li: lợn có nhiều loại khác nhau. 

Ví dụ: lợn. Ðã có lợn lại còn có heo. Lợn thì có lợn bột, lợn cà, lợn cấn, lợn ỷ, lợn sề, lợn lòi, lợn tháu,… Heo thì có heo bông, heo cỏ, heo cúi, heo dái (heo hạch), heo đèo, heo gạo, heo gió, heo lang, heo nọc, heo rừng, heo sữa, heo vá chàm, heo voi..v..v..

Tuy nhiên, đó là sống. Còn chết thì khác. Gà, vịt, chim, cá v.v… lúc sống thế nào thì lúc chết thế ấy. Có lẽ chỉ có vài bộ phận của chúng là được đổi tên: máu hay huyết sẽ biến thành tiết; cái đầu sẽ được gọi bằng một từ Nôm khác: cái sỏ hoặc một từ Hán Việt thanh nhã hơn: cái thủ. Thế thôi. 

(Nguyễn Hưng Quốc – Tiếng Việt: Cọp và Chó) 

Tiếng Việt cổ

Luốc: luộc

Khọn: con khỉ

Cuồng: khùng

Năm

Chữ Nôm là chữ của người nước Nam pha trộn với một số các từ Hán Việt (chữ Tàu phát âm theo kiểu Việt Nam). Lối viết của chữ Nôm dựa hoàn toàn vào chữ Hán và lại phức tạp gấp mấy lần. Thông thường một từ chữ Nôm là sản phẩm của hoặc một sự chắp nối ít nhất 2 từ của tiếng Hán, hoặc một sự vay mượn nguyên con một từ tiếng Hán nhưng đọc theo kiểu Nôm.

“Năm” có nghĩa số 5, tiếng Hán là ngũ, tiếng Nôm kẹp từ “nam” (chỉ phương Nam) với “ngũ”, mới viết được ra tiếng Nôm “năm”, năm = nam+ngũ.

“Năm” chỉ năm tháng lại dùng: nam+niên. Nam nghĩa phương nam cho âm, niên tiếng Hán Việt là năm.

“Bà” (lão bà) viết bằng “ba” (sóng) đặt nằm trên chữ “nữ”

(Phan Trọng Hoa – Tự điển chũ Nôm)

Chữ nghĩa máy vi tính

Diệt vi-rút chuyên ngành:

1 – Sao chép file chứa vi-rút vào USB.

2 – Khi copy nửa chừng: rút USB ra để vi-rút đang chạy từ PC sang USB sẽ bị rơi ra ngoài.

3 – Bỏ vi-rút vào túi, đem đi thử nghiệm và cho uống thuốc.

4 – Thả vi-rút vào máy để truyền thuốc cho vi-rút khác và chúng sẽ chết hàng loạt.

Công tử bột

Công tử bột là ai vậy? Theo nhiều người kể lại, các chàng công tử bột không phải ai xa lạ mà chính là các công chức ngành dây thép (bưu điện) trong thời Pháp thuộc. Thuở ấy, các công chức này thường ăn diện quần áo trắng tinh, bảnh bao, cứ chạy nhong nhong như cờ lông công trên các đường phố ở thành phố. Nhưng cớ sao lại gọi là công tử bột?

Từ “bột”, vốn là cách đọc chệch của âm từ “poste” trong tiếng Pháp, có nghĩa là bưu điện (dây thép). Hóa ra công tử bột làm nghề bưu điện. Hiện nay các hình ảnh đó đã xa vắng, khác lạ so với chúng ta, không còn hình ảnh nào để gợi nhớ tới họ nữa.

Chữ nghĩa @

Thế hệ @ với 8x hay 9x là thế hệ trẻ sinh năm 1980 hay 1990.

Những sai lầm trong làng văn II

Sau khi vào công tác tại Sài Gòn, một lần tôi (Hoài An) đọc một bài văn nghệ có những văn nghệ sĩ như Tô Hoài, Chế Lan Viên, Chu Thiên… Lúc đầu tôi hơi sửng sốt nhưng sau vỡ lẽ ra, chẳng là tác giả bài báo thấy có tên Hoàng Minh Giám nên đinh ninh đó là Chu Thiên. Thì ra qua đó tôi rút ra một điều:

Chu Thiên có độc giả của mình, nhiều người quý mến ông đến nỗi nhớ cả tên thật của ông được ghi chú sơ sài trong một cuốn sách phê bình văn học và mỗi khi đọc đến tên nhà hoạt động chính trị xã hội Hoàng Minh Giám, được xuất hiện liên tục trong báo chí mấy chục năm qua, vẫn yên trí đó là Chu Thiên.

Xưa nay chỉ có cái họa trùng bút hiệu…, nhưng đến cái họa trùng tên thì thật là quả hiếm có. Điều đó nhắc nhở chúng ta nên quan tâm giới thiệu tiểu sử các nhà văn chính xác và kỹ càng hơn nữa để tránh tình trạng lẫn lộn người này với người kia, mặc dù những người ấy đang còn sống sờ sờ.

(Phụ chú: Bên dưới bút danh Chu Thiên, Vũ Ngọc Phan ghi tên thật nhà văn là Hoàng Minh Giám trong hai ngoặc đơn. Ban đầu tôi cứ tưởng ông là Hoàng Minh Giám hiệu trưởng trường trung học Thăng Long được ghi trong danh sách giáo viên nhà trường đăng báo Ngày nay. Tôi hỏi cha tôi, cha tôi bảo ông Hoàng Minh Giám dạy trường Thăng Long là ông Hoàng Minh Giám khác, người làng Đông Ngạc huyện Từ Liêm, tỉnh Hà Đông, con cụ Phó bảng Hoàng Tăng Bí.

Còn ông Chu Thiên là người Phú Khê, huyện Ý Yên, Nam Định, ông tên Giám lấy hiệu Chu Thiên, do chữ “Giám chi chu thiên” nghĩa là “xem xét khắp cả vòng trời”).

(…trích Chu Thiên, gương sáng nhà nho chân chính – Hoài Ân)

Chữ nghĩa thập niên 20

Viễn phố Hợp phố – Sông Tiêu tương có 8 cảnh đẹp trong đó có Viễn phố và Hợp phố.

Xưa có một người nằm mộng: Thấy tình nhân ở Viễn phố, rồi sau thực được gặp ở Hợp phố. Cho nên có câu “Mộng quân ư Viễn phố hề phùng quân ư Hợp phố”.

(Tôn Thất Lương – Xuân mộng)

Chức vụ

Những chức vụ như vua, tổng thống, thủ tướng, v..v.. bình thường không viết hoa. Nhưng nếu đặt trước một tên nhân vật cụ thể thì phải viết hoa chữ đầu, ngoại trừ những trường hợp ngoại lệ.

Ví dụ “Vua Quang Trung” chứ không phải ” vua Quang Trung”.

(nguồn Wikipedia)

Ca dao tình yêu miền Nam

Sự mộc mạc hồn nhiên ở từ ngữ, cách thể hiện dung dị, hóm hỉnh thường thấy trong ca dao tình yêu miền Nam. Đó cũng là biểu hiện tính cách đặc trưng của người dân nơi đây. Trước hết là chất hóm hỉnh không cố tình, qua những từ ngữ mộc mạc, chân thật như tâm sự của một anh chàng đêm hôm khuya khoắt lặn lội đi thăm người yêu:

“Thương em nên mới đi đêm

Té xuống bờ ruộng đất mềm hổng đau

May đất mềm nên mới hổng đau

Phải mà đất cứng ắt xa nhau phen này”

(Đoàn thị Thu Vân – Chất hóm hỉnh trong ca dao miền Nam)

Già

Già – Do chữ “Già lam”, theo tiếng Phạn là chùa Phật (cửa Già)

Kiều có câu: “Có người đàn việt lên chơi cửa Già”.

Già: Còn có nghĩa là cái gông. ”Già giang” là cái gông đeo cổ.

Trong Kiều có câu: “Già giang một gái, một trai – Một dây xô loại buộc hai thân mình”.

Tự hiệu, biệt hiệu

Xưa, khi sinh ra đến 19 tuổi, con trai được gọi bằng tên tục tức là tên húy. Từ 20 tuổi trở đi bắt đầu đội mũ (mão), sau khi làm lễ đội mũ gọi là lễ gia quan mới có tên tự (tự hiệu). Do đó tuổi 20 gọi là tuổi nhược quan (nhược là tuổi 20, quan là mũ).

Với những người trong giới văn thơ có thêm hiệu (biệt hiệu). Hiệu để trước họ, tự đặt sau họ. Thí dụ:

Thanh Hiên Nguyễn Tố Như (Nguyễn Du) thì Thanh Hiên là hiệu (biệt hiệu). Tố Như là tự (tự hiệu). Còn Du là tên húy, tên tục.

(Phụ chú: Tầu có câu “Quan, hôn, tang, tế vô hồi” là bốn cái lễ lớn trong gia đình. Riêng với quan là lễ đội mũ cho con trai như trên..v..v..và tế là cúng lễ thần linh)

(Trần Bích San – Văn Khảo)

Ung dung tự tại?

Cụm từ “ung dung tự tại”, nhưng thực ra là “thung dung tự tại”.

Trong Nhị độ mai có câu: “Thung dung xuống hậu sảnh đường…”.

Thằng sàng…

Hồi xưa, khi vừa biết chữ võng (Hán tự) có nghĩa là cái lưới, tôi liền hoan hỉ thấy công việc tầm nguyên chữ nghĩa xem ra thoải mái quá. Cái võng do cái lưới mà ra: Đích rồi. Mặt võng khác gì mặt lưới? Giằng ra bắt chim bắt thú, gọi là lưới; còn treo nó lên để nằm đu đưa thì gọi là võng. Cũng nó thôi.

Thừa thắng xông lên, tôi phăng ngay ra quê quán của chiếc võng. Lại gốc từ phương Bắc nữa đây. Tiếp xúc với văn minh Trung Quốc có nhiều cái lợi; ít nhất là cái lợi cho thuở bé nằm bú sữa mẹ, và khi lớn lên thỉnh thoảng được nằm toòng teng về nhà ngoại. Tôi hài lòng về sự học hỏi của mình. Đến khi gặp bài thơ “Tức sự” của Cao Bá Quát liền nhận ra sự lố lăng của mình. Cao Bá Quát mở đầu:
Nhãn khan cao điểu độc phàn lung
Tự ỷ thằng sàng bất ngữ trung

Hoá ra cái võng nó không hề là cái lưới; nó là “thằng sàng”, là “cái giường” dây! Như vậy rõ ràng là ở Tàu võng không có tên, không có mặt. Người Tàu khi cần nói đến nó, phải tìm cách phiên dịch tiếng nước ta. Thế là cái võng mất quê quán ở phương Bắc.

(Võ Phiến – Cái võng)

Chữ Tầu gốc Việt

Tý chữ Hán là con chuột

Tử cũng là chữ Hán (con chuột) nhưng “tử” là tiếng Việt cổ.

Chữ tử viết bằng bộ khẩu, gần giống với chữ tý.

Bút hiệu

Dương Ngiễm Mậu bị giam giữ ở trại giam Phan Đăng Lưu với Hoàng Anh Tuấn, Nguyễn Hữu Hiệu và Nhã Ca. Chẳng hiểu vì lý do nào, cũng như với Lê Xuyên tác giả Chú Tư Cầu. Mậu là một trong hai tù nhân bị quản huấn bỏ quên lâu nhất. Mãi gần nửa năm sau, mới được gọi lên. Cuộc thẩm vấn thật tức cười:

– Anh tên gì?

– Dương Nghiễm Mậu. Tên thật Phí Ích Nghiễm.

– Sao lại những hai tên?

– Một tên cha mẹ đặt. Một tên vì nghề nghiệp.

Quản huấn lắc đầu, Mậu không có hồ sơ tội phạm. Đành hỏi:

– Anh bị bắt tội gì?

– Nghề văn nghệ sĩ.

Tên quản huấn mặt mày rạng rỡ:

– Có thế chứ. Vậy tôi ghi vào hồ sơ tội trạng anh, anh nhớ kỹ nhé: Tội anh là tội văn nghệ sĩ có…hai tên.

(Mai Thảo – Con đường Dương Nghiễm Mậu)

Chữ và nghĩa với địa danh miền Nam

Con sông Đồng Nai đã đưa ta đến tỉnh Biên Hòa (hòa bình ở biên cương), một trấn đã được sáp nhập vào nước ta năm 1653. Khoảng đất này xưa được gọi là Đông Phố đúng ra là Giãn Phố vì hai chữ Đông và Giãn viết theo chữ Hán hơi giống nhau.

Về sau nơi này đã được triều đình Huế giao cho người Trung Hoa gốc Quảng Tây di cư theo hai tướng Trần Thượng Xuyên và Trần An Bình đến khai khẩn và lập nghiệp năm 1679 tại Cù lao Phố, sau khi nhà Minh bị nhà Thanh lật đổ.

Trên Biên Hòa thì có Hố Nai (hố sập nai), Trảng Bom (trảng là một đồi bằng phẳng và rộng rãi có trồng nhiều cây chum-bao-hom đọc trạnh thành bom, sinh ra một thứ dầu gọi là chaulmougra, dùng để trị phong hủi).

(Hồ Đình Vũ – Nguồn gốc một số địa danh miền Nam)

Tên tác phẩm

Có nhiều câu thơ hay tên tác phẩm được các tác giả vay mượn lẫn nhau: Đường vào tình sử  là câu thơ của Vũ Hoàng Chương lấy từ tên thi tập của Đinh Hùng.

Trả ta sông núi là tên tác phẩm của Phạm Văn Liễu vay mượn từ câu thơ của Vũ Hoàng Chương. Nhiều nhất là tên bài thơ Khi tôi chết hãy đem tôi ra biển của Du Tử Lê, v..v..

Chữ nghĩa bệnh già

Người già không muốn nhắc nhở đến ngày sinh nhật.

Họ mở báo đọc hay tìm trang cáo phó đọc trước.

Bà Bé Tý

Bà là quả phụ của ông Tây chánh chủ sở Bưu Điện Hà Nội. Nhà bà ở phố Hàng Bạc đã nổi tiếng nhờ chuồng thú của bà còn được gọi là “sở thú tại gia” có nuôi nhiều con vật lạ.

Trong số đó có “Một con gà ba chân”.

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

KỲ 1 KỲ 2 KỲ 3 KỲ 4 KỲ 5 KỲ 6 KỲ 7 KỲ 8 KỲ 9 KỲ 10 KỲ 11 KỲ 12 KỲ 13 KỲ 14 KỲ 15 KỲ 16 KỲ 17

KỲ 18

       Đâu đó trở lại từ đầu…một lần tay phải đôi co với tay trái vì tôi muốn viết một truyện tình có thật cho ra hồn, tôi phải đi tìm một nhân vật nữ cũng có hồn không kém. Như có túc duyên, cùng thời gian ấy, em lại “vay” tôi một cốt truyện cũng để viết chuyện tình. Cái khoảng thời gian gặp lúc mây chiều gió sớm ấy, tôi chẳng mảy may với: “Rượu ngon, cái cặn cũng ngon – Thương em, chẳng luận chồng con mấy đời”. Rõ ra lúc đó tôi chưa biết em mây xanh gió tím như thế nào…Rồi ra một ngày sáng mưa chiều tạnh, bỗng em như trên cây rớt xuống đất…một cái bịch như hoa rơi cửa Phật. Em tạo một vòng từ trường, từ tính quanh em. Tôi như con thỏ nhẩy vào từ trường này. Hai cực từ trường cách biệt tuổi tác đang rình mò nhau. Em cuốn mình nằm co, em trườn mình cựa quậy để quyến rũ con thỏ. Con thỏ ngu ngơ bị hút vào từ trường không gian, con thỏ nửa muốn…bỏ chạy bằng bốn chân, nửa muốn…nhẩy vào bằng hai chân. Vì biết trước sau gì cũng lăn vào tình trường, giống như lăn xả vào chốn trường văn trận bút, đầy ngộ nhận, đầy gió tanh mưa máu. Định thần lại và nhìn kỹ giống chuyện hồ ly tinh: Hóa ra em là…một con trăn vừa từ trên cây rơi xuống. Con thỏ cảm nhận được tia nhìn chăm chăm của con trăn thiết tha, nồng nàn và chỉ trong giây phút miên du nó bị thôi miên và cả hai hút phụt vào nhau. Em cuốn lấy con thỏ, khi vờn, khi buông. Con thỏ bị quay quay mòng mòng như lên đồng thiếp đến chóng mặt. Vậy mà con thỏ lăn quay ra yêu con trăn ngon lành đến…mờ người. Thế mới đau cái đầu.

       Em thôi miên tôi không những bằng đôi mắt mà còn bằng cái lưỡi với những tiếp ngữ vận, mang âm hưởng tuềnh toàng đầy chanh cốm, cốm nhiều hơn chanh, nào là: “Thiệt mờ.  Người ta đã hứa rồi mờ”. –  “Mai mốt gặp em, anh đừng thất vọng nha”. – “Em viết bài thơ này tặng anh nè” –  “Em muốn em yêu anh nhiều cơ” – “Tại anh hay tại em đây hở ”. Cùng dễ hiểu thôi: Một anh già như tôi gặp ngày dại nắng dại mưa đến với em chỉ là để che đậy nỗi buồn phiền nhạt nhòa trong buổi trời đất âm u ảm đạm, ít nắng nhiều mây. Nghĩ cho cùng, đếm trên đầu ngón tay thấy thời gian qua nhanh như chớp mắt nhưng cũng chậm như sên. Khi hạnh phúc thời gian qua mau. Khi đau khổ, thời gian dừng lại…Nay được có em, để cho mảnh đời lay lắt còn lại còn ý nghĩa, hay giản dị là để biết được những khoảnh khắc hạnh phúc mang mang. Tình yêu hay hoa tình vướng víu trong những ngày nắng quái chiều hôm, chẳng hẳn là cuộc tìm kiếm của anh già thiếu thốn những niềm vui thân xác. Có thể anh già như tôi đây đang muốn tìm lại những ảo ảnh của thời còn son trẻ hay hoa niên nằm tít mù cả chục năm về trước, của sinh lực bắt đầu lụi tàn, của cuộc phiêu lưu chẳng ai muốn nhắc đến, nhưng không ngòai ắt hẳn là cuối cùng bằng vào một chuyến viễn du không hẹn mà đến.

       Ngồi buồn gãi gối nhẩm tính chuyện nhân gian lại nghĩ tới cái cảnh trong héo ngòai tươi của dăm cụ bạn già gần đây bị vêu mõm treo niêu một cách vô tội vạ. Rõ ra chỉ vì nhu cầu và khả năng “yêu” của cụ ông và cụ bà, mặc dù suy giảm theo tuổi tác mới đâu đó…tròm trèm trên năm mươi một chút. Nhưng vô duyên gì đâu vì tình trạng ông “còn”, bà “hết” trở thành dở khóc dở cười, chẳng là từ khi lên chức bà nội, bà ngoại, bà ngủ riêng để “có kiêng có lành”. Ông mon men sang với bà thì bị mắng vỗ là “Già rồi, con cháu nó biết thì…”, tình cảm ông, bà từ đó cũng nhạt dần. Về mặt sinh lý, sự kiện mãn kinh là một bước ngoặt lớn trong cuộc sống của bà. Nó đánh dấu thời điểm chấm dứt sản xuất estrogen từ hai buồng trứng. Sự thiếu hụt chất xúc tác khích dục này làm cho bà có tâm trạng không thoải mái. Cũng vì thiếu chất hormone tình yêu ấy, “cái đó” của bà co lại và khô, khiến cho việc “yêu” gặp khó khăn và tình dục trở thành cuộc “tra tấn” đối với bà. Thế là bà lảng tránh ông cho phải phép. Từ đấy, bà mang khuôn mặt u xì, cau có, suốt ngày lủng bủng vì ông…vô tích sự rồi đá mèo quèo chó.

       Ông…cụ non mặt chằm bằm, lặng lẽ bỏ về giường mình, cả tháng tâm hồn không động đậy, dương vật buồn thiu. Mỗi ngày teo đi một ít giới tính, theo năm tháng ông lặng lẽ bị…tàn phế dục tình với khúc thịt co rút lại, sạm đi, quắt queo và trở thành phế phẩm. Xuân thu nhị kỳ gặp được hôm hưởng cơm thừa canh cặn của cụ bà để lại, khổ một nỗi là trên bảo dưới không nghe, như con giun đất, nó cứ chun choe nhét chẳng vào. Nào ông có vô tích sự gì cho cam, để rồi sáng, trưa, chiều, tối…ông thơ thẩn đi ra đi vào như con chó đói, còn đâu cái ngày tình tứ với tình tự “Trông em buồn như con chó đói – Như con mèo ngái ngủ trên tay anh”. Ngẫm ra mới…chớm già chòm chõm một mình, như cá lòng tong mùa hè say nắng trong ao tù, cõi đời bèo nhèo như thịt trâu về chiều. Ông cám cảnh tuổi già đang đè nặng lên người và biết rằng mình đang tiến gần đến cái ảm đạm chiều tàn bóng xế.

       Thế nên ông ngồi không tắm khô búng ghét, ông để cái đầu buông trôi về một khỏanh quá khứ cùng những dịu ngọt đi qua đời với những tiếc nuối. ông đắm chìm trong trầm tư mặc tưởng rồi suy nhược, lão hóa lúc nào chẳng hay. Mà cũng chẳng mấy ai hay ông đây rơi rớt lại từ thời Tây thuộc địa, ông cảm khái nỗi mất mát to lớn trong đời ấy nên thay vì ông nhìn cái giường, ông ngâm nga câu ca dao đầy trìu mến đầy gợi nhớ “Anh về để áo lại đây – Đêm khuya em đắp gió tây lạnh lùng”. Thì ông sầu đời ngồi buồn nhệu nhạo ba chữ tiếng Tây tiếng u: “Moi, je n’ai rien entre mes deux cuisses”, hiểu theo nghĩa là ông tự thán, tự than rằng… “Tôi chẳng còn gì nữa…giữa hai bắp đùi”. Và ông buồn đời … buồn đến sưng cả đít. Chán ngăn ngắt nhưng vẫn phải…buồn.

       Một ngày bà cúng quả quy y vào chùa tu hay lỡ quy tiên theo Bụt…Ông lui cui một mình được dăm tháng, trai quá năm mươi tuổi vẫn còn tơ, để rồi khát vọng cháy bỏng của ông là về quê nhà, nghe lóm là đàn bà, con gái mộc mạc như nhánh lúa nhánh khoai, êm đềm, lai láng như ao hồ, trong lành như ngọn gió sau hè. Thế là ông về cưới vợ như đám cưới chạy tang, sang lại bên này ăn ở chưa bén hơi bén rễ ông đã sập sùi gạt lệ ca bài “Anh đã lầm đưa em sang đây” để lại cho ông…“con tim rướm máu” nằm lăn lóc bên lề đường. Thói thường thì trâu già thích gặm cỏ non, mà cỏ mới nhú chồi xanh mơn mởn mấy ông mới chịu “gặm” và cứ ngỡ cái đám cỏ non kia sẽ cùng ông trâu già ca khúc hoan ca lạc thú “Trâu ơi ta bảo trâu này, trâu ăn no cỏ, trâu…nằm với ta”. Đâu ngờ cỏ non đâu không thấy, gặp cô cứng tuổi, thấy tòan gốc rạ, gặm muốn sưng lợi e hàm nên chịu đờI không thấu.

      Tôi không giống họ ở chỗ ấy. Vì lúc này tôi chưa…sức tàn lực tận.

      Mọi sự là nhờ em. Cũng may.

      Như một dấu ấn không rời tiềm ẩn trong tôi, em có khuôn mặt hoang hoang, rượi rượi làm nát lòng người trong những ngày vào thu. Em là dải đất khô lạnh không dấy nhiều trong tôi chút nóng hổi ban đầu mới gặp. Em gầy gò, mỏng manh như gái hơ hớ đang thì, nhưng lồng trong óc não là người đàn bà ngoài bốn mươi ở cái tuổi hồi xuân. Cái tuổi với những người đàn bà khác, chưa đói đã no con mắt, tung tẩy thế nào dám…có bốn chân giường gẫy một còn ba lắm chứ chẳng chơi…Vì ngẫu sự ấy tôi phải học khôn qua sách vở để em vào tôi bão hòa. Cùng nét mặt trầm cảm, hững hờ vậy mà lôi cuốn đến điên người, thổi thốc vào cơn bão tình hoan cảm. Vì chẳng khác gì em khô lạnh cùng những mùa đông qua đi, tôi cũng vậy, lâu lắm rồi miếng thịt đeo giữa háng tôi mốc meo tạnh nguội theo tháng, theo mùa. Em đã làm nó sống lại qua những chiều nhớ em đến căng cứng. Buổi tối với cảm giác đê mê phấn khích. Thay vì cạn sức tôi sung sức. Miếng thịt thừa đeo giữa háng bớt bèo nhèo vô duyên.

       Để chẳng quên mùi hương da thịt em tiết ra trong căn phòng tĩnh mịch với buổi sáng hôm nào, tôi như ngửi thấy hương thơm nửa trẻ thơ, nửa đàn bà. Ăn theo mùa ở theo tháng, mùa nào thức nấy, để tôi mê mẩn mùi hương của riêng em theo xuân, hạ, thu, đông. Mùi mồ hôi ngầy ngậy giữa hai khe ngực lúc chớm xuân với hai nụ hoa hàm tiếu. Mùi nách hở hang ngai ngái mới sang hè ngập nắng vàng. Mùi khói ám thoang thoảng như khói bếp lam chiều ở phía dưới những khi thu rơi, thu rụng. Mùi chân ẻo lả nhưng chóang ngập hơi hướng của em vào một ngày lập đông qua con đường tình em đi. Để rồi tôi chưa ngửi thấy mùi một ai có cái mùi thơm dịu, nhẹ thoảng qua, rồi quyện lẫn với nồng đậm gây gây nửa đàn bà, nửa con gái như em. Có cái gì vừa nồng nồng lại vừa ngòn ngọt lây lan trong tôi khiến tôi nhẹ hẳn, nhẹ hẳn và muốn bay lên. Muốn bay lên…thoang thoảng một mùi hương dịu dàng man mát. Tôi muốn bay lên…tôi đang bị ảo giác lấn lướt trong đầu với một thóang hương xưa, hay một chút hương thừa chăng? Nhưng tại sao ảo giác lại đến trong lúc này? Để tôi không tránh được nỗi bùi ngùi, nỗi cô chiếc tuyệt vọng của tuổi già đang rình rập quanh đây.

       Em và tôi cùng đi một chuyến đò: “Em cứ tưởng khi mình già đi thì những cảm xúc, tình yêu sẽ cạn theo, nhưng không phải anh à. Em chỉ thấy tình yêu của em đối với anh càng ngày càng mãnh liệt. Tình yêu của anh làm cho con người của em như sống dậy, khao khát đuợc yêu thương. Và anh đã mang tình yêu màu nhiệm đến tưới mát tâm hồn em khô cạn. Em yêu anh nhiều lắm, anh có biết không?”. Sách vở dậy tôi rằng tình yêu của em cũng như ở những người đàn bà khác, sau một lần yêu không trọn vẹn, với họ tình dục khi nóng, khi lạnh, lúc nồng nàn lúc giá băng. Cái tấm tức sinh lý của một sự giao hoan lưng chừng nửa vời đến khó chịu, da họ buồn bực như lá chưa kịp xanh đã héo, như quả chưa chín đã khô, như người chưa lớn đã chớm già. Thà không có chồng, thà đừng ân ái, cái thứ ân ái “thịt dần…thịt” hay “thịt nhồi…thịt” là thứ ái ân họ ngán ngẩm nhất. Chỉ biết nhắm mắt cho xong đời. Sau những lần được đốt cháy ở thưở ban đầu, nay da thịt thôi đã hết sôi, ái ân khi đầy khi vơi. Đến một lúc nào đó cảm thấy thiếu vắng một bờ vai, cảm thấy mình cô đơn và khao khát một bến đỗ. Từ thất vọng, từ cay đắng, họ cố níu kéo một hy vọng nào đó, dù nó mỏng manh như sợi tơ thì vẫn cứ phải níu kéo. Biết làm sao…Nếu đã là người. Biết làm sao, họ hay em cứ phải đi tìm…Từ bến đò mới, em hay họ tìm ra những cái mới lạ trong một con người mới của chính mình. Và có cảm giác được chìm đắm trong mắt một người khác, được nhìn thấy ngay bản thân mình cũng mới mẻ không kém, đang được khám phá từ một người lạ nào đó. Hơn thế nữa, những đụng chạm đầu tiên với người đàn ông không phải chồng mình, họ thường bị xúc động ghê gớm và chẳng bao giờ quên niềm yêu nỗi nhớ. Khác hẳn những năm tháng buồn tẻ lẳng lặng đi làm, âm thầm đi ngủ, một mình thức dậy…

      Từ người dưng nước lã này, từ khuôn mặt mờ ảo như người vừa ở trong hàng thế kỷ chui ra, tạo trong em và họ một phản ứng sinh lý mà tôi tầm chương trích cú được ấy là cơ thể tăng adrenalline trong não bộ. Adrenalline là một hormone gây cảm xúc, tạo ra trạng thái nôn nao, say mê, nồng nàn. Đôi khi khiến họ chẳng thể kềm chế cảm xúc, trong đó có ham muốn gần gũi, vì vậy em cũng như họ, lúc nào cũng muốn sống mãi trong tình yêu. Đó là năng lượng hay sinh khí mãnh liệt của tình yêu, nó là sức mạnh hồi sinh, sức mạnh xoay ngược những vòng quay thời gian. Họ và em cảm thấy mình trẻ trung, nhìn vào gương thấy mình đẹp ra hay ít nhất ở một bộ phận nào đó của cơ thể lúc này thực sự có khác lạ, để thực sự quyến rũ ít nhất dưới mắt một người. Em xí xọn với mình nhiều hơn, lung linh, mơ mộng, khao khát. Khao khát đây không hẳn là dục vọng mà được chia sẻ, cùng thương, cùng nhớ. Chỉ những lúc lung linh như thế, người ta mới thực sự là mình.

       Cảm giác yêu và được yêu gây cho con người một nguồn năng lượng vô tận, sự xuất hiện nhiều doamine trong não bộ gần giống như tác dụng như ma túy. Nên có một phản ứng phụ dây truyền đầy phiền toái là trầm cảm quá liều, quá độ như đòi hỏi, u sầu, bối rối, khao khát nhớ và thương đến kiệt sức. Đặt người yêu mình lên cao quá, đôi khi quên cả bản thân mình, sợ mất người đó, cảm thấy thực sự trống rỗng khi không có người yêu ở bên cạnh. Nhất là sau những giây phút giao hoan ngập hạnh phúc với người tình hôm trước. Đàn bà hay em ngay ngày hôm sau rơi vào khoảng trống rỗng, hụt hẫng với cảm nghĩ sợ hãi nỗi hạnh phúc ấy mình chẳng giữ được lâu dài, chẳng biết đi về đâu và mang vào người căn bệnh trầm uất lo âu, mất mát này kia theo người tình. Vì vậy em mới tuyềnh toàng: “Anh đã thấy em “điên nặng” chưa?  Cho anh ớn luôn. Nói đùa thôi, chỉ khi nào em “có cảm tuởng” rằng anh muốn quên em, xa em, hết còn thương em thì em mới bị khủng hoảng như vậy thôi. Bình thường thì em không bị “chạm dây” bao giờ đâu, bảo đảm mà. Hồi sáng anh mà thấy em chắc anh tưởng mặt em giống y chang như một cái … bánh bao chiều!”

      Giờ thì em đang cận kề tôi, tuy nhiên khi lặng ngắm những nét tươi trẻ qua thân thể em. Cái trẻ mà tôi muốn miêu tả đây là sự cách biệt gần hai thập niên giữa em và tôi, trẻ hơn nữa là cả gần hai năm sau, tôi mới ngáo ra em hơn con gái đầu của tôi chẵn mười tuổi không hơn.

Em có gương mặt còn phảng phất nét đẹp thời con gái, nhưng có hơi một chút mệt mỏi, phiền muộn, như thể đã trải qua hàng chục năm vô vọng. Em có một dáng vẻ đàn bà thật chín, kín đáo, điềm đạm, tự tin. Em đang có mặt, đang khuấy động mặt nước ao đang hồ yên lành, rất yên ắng của tôi. Tôi bắt đầu suy nghĩ về em, bắt đầu nhớ lại những gì đã qua của một ngày xưa xa lắc, nó cứa vào bao năm chôn vùi ký ức. Con người hiện tại của tôi kêu lên: Bắt đầu nhức nhối rồi đây. Con người quá vãng của tôi thì bảo: Cứ hoài vọng về em, để tô điểm cho cuộc sống. Cuộc sống vốn dĩ đã chẳng đơn điệu đó sao? Tôi ngần ngại, tôi chần chừ…Cuộc sống nhàn tản của tôi bắt đầu chấm hết bằng một cái dấu chấm. Bằng vào những đêm không ngủ nhớ về những ngày thật đẹp trong quá khứ, cuộc sống vốn có nhiều bon chen tình cảm, tình tự ngay tự trong một người với một cảm giác như ngày xưa mới biết thế nào là tình yêu.

       Ngày đầu đưa em qua dẫy phố cổ phương Tây, dòng đời tha hóa đã cuốn đi những ảo ảnh trong tâm tư về một con phố, về một Hà Nội mà tôi ấp ủ từ tấm bé với những ẩn tàng qua khu phố cổ trầm mặc, để không tránh được là có một khoảng thời gian, Hà Nội đóng vai là người tình luống tuổi của riêng tôi. Là người hòai cổ, nó lại cứa vào bao năm chôn vùi ký ức, để bây giờ thêm một lần, tôi nhìn em mang vóc dáng một Hà Nội với phong thái thầm lặng, khép kín, trầm uẩn nhưng cũng đầy trữ tình…Tôi đã nhìn em qua Hà Nội trong mắt tôi. Hình như tôi diễn tả hơi khó hiểu thì phải, Tôi biết thế và nghĩ rằng như thế. Vậy thì em cứ nhắm mắt lại hãy để tôi hình dung về em, hãy bỏ hai chữ Hà Nội đi và thay vào là tên em: H mang vẻ thầm lặng, khép kín, trầm luân…Chẳng phải nhân cách hóa gì, tôi đã yêu Hà Nội qua một người tình, Tôi không tìm thấy ở em những khách sáo, câu nệ, xét nét của người Hà thành xưa. Tôi đã nhìn em qua cái hồn của Hà Nội là vậy đấy và em là như thế đó.

       Thế nhưng hãy quên quá khứ và trở về với thực tại, lúc này tôi và em đang nằm bên nhau, ngực em cương lên dưới bàn tay ve vuốt của tôi, hai núm ngực nhỏ xíu, chẳng có cái đầy đặn của một người đàn bà. Nhưng em đã rung động đến quên mình dưới bàn tay vuốt ve của tôi. Em sung sướng, thỏa mãn đến phát cuồng trong lạc thú. Có phải khoái lạc tùy thuộc vào chiều sâu tình yêu của em với tôi chăng?. Câu trả lời là có và ít nhất là như vậy qua em bóc ngắn cắn dài, ngập thổn thức: “Nếu không có anh, thì em cứ ngắc ngoải cho qua ngày, như con cá thiếu nuớc vậy thôi. Bây giờ em cảm thấy trẻ ra thêm vài chục tuổi. Anh có cảm thấy anh trẻ ra không? Dù em chưa bao giờ thấy anh già, hihi…vì người già thì không ai tình tứ, ly kỳ như anh cả. Em sẽ nghe lời anh dặn, sẽ cố gắng, nhưng có lẽ vì em đã “nín” lâu quá rồi. Em bây giờ là tiến bộ ra nhiều lắm rồi đó anh ơi. Em đã nói đuợc cho anh nghe tất cả những điều riêng tư, thầm kín, nên bây giờ em cảm thấy nhẹ nhõm lắm. Từ bao nhiêu năm nay, em đã ẩn trốn trong cái bóng tối buồn bã, chấp nhận nó như nguời đi đến cuối đường hầm đen tối không lối thoát. Rồi anh ở đâu hiện ra, dắt em ra khỏi cái bóng tối u ám đó, mang em đến một chân trời mới. Em đã tỉnh dậy, và sống lại. Anh đã mang sinh khí đến cho em. Em yêu anh không biết nói sao cho đủ. Anh có biết không?”

       Trong suốt hơn nửa đời người, trong tầm sâu và tầm rộng của sự ham muốn thể xác với đàn bà. Tôi bắt đầu cảm thấy có dấu hiệu của sự đi xuống thì lạ lùng thay, chính em đã khơi động mạnh mẽ quá khứ tình dục của tôi. Dưới mắt tôi, em là biểu tượng cho nữ tính ở cái tuổi thanh xuân. Để tôi tự dối lòng rằng em chẳng thể đã có hai con. Một người đàn bà còn trẻ. Tôi lại mượn dịp đẩy đưa về những cuộc hẹn hò lãng mạn trong quán ăn với hai ngọn nến mờ ảo, khi người đàn ông đón nhận từ tay người đàn bà ly rượu mạnh. Rượu ngon càng ngon khi chiếc ly ấy dan díu hơi hướng mùi vị người đàn bà bám vào đó. Và tôi thích Napoleon khi ông viết cho Josephine từ chiến trường vừa mới tan khói súng: “Josephine, ngày mai anh về, em đừng tắm nhé”. Đó cũng là câu tỏ tình đầy gợi cảm với hơi hám tình yêu cũng như tình dục. Cũng từ tích Napoleon và Josephine với… “em đừng tắm nhé” này, tôi đã mạo muội thảo vài nét mộc mạc thô thiển về mùi vị hương thơm của em qua bốn mùa ở khúc trên.   

        Sau buổi trưa lần thứ ba em nằm trần truồng bên tôi, thân xác duỗi dài như trong một giấc đông miên, hơi thở đều và nhẹ. Khuôn mặt dung dị nghiêng qua một bên. Trong nỗi đam mê dịu dàng với giao cảm cận kề. Tôi vẫn để em ngủ trong giấc nồng, không muốn đánh thức em dậy. Em chưa sẵn sàng và ngay cả tôi cũng vậy. Nhưng tôi biết rằng, núm ngực này, thân xác đàn bà này là một “món quà mọn” của em mang đến cho tôi sinh lực, cho quãng đời còn lại của những ngày vào thu. Còn em đang gần cuộc phiêu lưu, xa rồi những chộn rộn níu kéo. Ngay cả tình yêu của tôi với em, tôi yêu em nhưng không phải vì tôi mà em sống khác. Ngay như lần đầu gặp gỡ, tôi hôn em bằng đôi môi của một người đàn ông đã trải qua mọi sự, chứ không phải thèm khát nhục dục của kẻ mới lớn. Lần gặp nhau thứ hai, tôi có thể nhịp nhàng chiếm đoạt em, nhưng tôi không muốn. Vì em còn có cuộc đời của em, tôi muốn em vẫn còn nguyên vẹn với chồng mặc dù chỉ trong tâm tưởng. Cũng như tôi, người đàn ông lớn tuổi và có gia đình thường đi tìm tình yêu mới với cái vẻ đẹp tinh thần chứ chẳng phải là cuồng si của thể xác. Em vẫn nằm đấy, vẫn nằm bên cạnh tôi. Ngay khi tôi mơn trớn vuốt ve ngực em. Bỗng tôi có một ý tưởng lạ là để hồn đi hoang về những người đàn bà đi qua đời tôi xưa cũ. Không có người đàn bà nào giống người đàn bà nào.

       Tôi biết thế…Và nghĩ rằng như thế.

       Thế nhưng những ông già gần đất xa trời bạn tôi đều eo hẹp nghĩ theo một khuôn đúc…rằng đàn bà đều giống nhau. Tôi và họ, thêm một lần khác nhau ở chỗ này. Họ là những xác chết biết làm tình, vội vã trong chuyến tầu chót. Lòng ham muốn tình dục thì không đáy và tôi biết nó đến đâu sau hơn sáu mươi năm có mặt ở cái cảnh giới này. Tôi lại u hoài đến họ, nay chung quanh họ là những cô gái trẻ không ngừng ra đời, thịt mát, da tươi. Để các ông bạn già đó lại có dịp thở dài với những ngày tháng qua mau, những niềm mơ ước không thành, nỗi nhớ tiếc xót xa, những ngày tháng chưa sống mà đã…sắp qua đi. Những cô gái ấy đỏ da thắm thịt cho lắm dễ mấy ai có bộ ngực như em.

       Để tôi có những háo hức về em trong một ngày với một tháng của một năm.

      Lần trước tôi đã làm tình với em…một nửa với  “Trâu ta ăn cỏ đồng ta – Đồng ta hết cỏ ăn ra đồng người”, chẳng phải tôi muối mặt rằng như vậy, là như thế, tất cả cũng chỉ vì “Thời thời thế thế – Thế thời phải thế” đấy thôi. Thôi thì cứ tạm thời tôi là kẻ choán chỗ một nửa và cày bừa trên cánh đồng có chủ, tôi chẳng cảm thấy giông bão rình rập, chẳng thấy xói mòn đất đai hạt mầm ở đẩu, ở đâu. Cũng chỉ vì bộ ngực cám dỗ ấy. Bộ ngực trắng ngần của em nuốt chửng tôi như hồ ly tinh. Bất chợt một ý tưởng lạ lẫm đến với tôi: Tại sao bộ ngực của giống cái loài người, duy nhất so với loài vật khác. Sau một cuộc tiến hóa lâu dài, lại mang hình dạng đẹp đẽ. Cái đẹp huyền hoặc, trông đẹp một cách…điêu đứng của bộ ngực mà đàn bà con gái đã có phải chăng là tác phẩm tuyệt mỹ của tạo hóa. Nhất quý hồ tinh bất qúy hồ đa, vì vậy tôi xiết chặt người em vào tôi hơn, như thể tách em ra khỏi cơn mê chiều của buổi hẹn hò ra mắt sách Liêu Trai Chí Dị. Ngực em nép vào ngực tôi đến độ xẹp hẳn xuống. Em ôm tôi, hấp dẫn, ma lực, để tôi bị kích thích. Hình như tôi chưa bao giờ cảm thấy ôm ấp trọn vẹn da thịt một cô gái tươi trẻ, phù thủy và em như bước ra từ cõi liêu trai. Thân xác em vẫn sinh động qua nữ tính của mình. Em trở thành thân xác đàn bà trong vô thức. Hai cánh tay em ôm tôi thật dịu dàng. Tôi nằm im nhắm mắt, tận hưởng những ngất ngây, nồng ấm lan tỏa từ người em. Một sự sung sướng vô ngần, chẳng phải suy nghĩ nhiều. Mà có gì phải suy nghĩ cơ chứ. Khi lúc này đang có em bên cạnh.

      Nhưng trong não trạng tôi lại suy nghĩ đến mấy ông già khác, dường như họ đã xuống sức, mau mệt hơn và luôn luôn thấy rỗng tuyếch sau mỗi lần làm tình. Cái tuổi vắng gió đìu hiu là vậy, để riêng tôi cảm nhận niềm vui thú và vận may rằng tôi còn có em. Có phải nơi đây tôi đang nhận được ân huệ của tuổi trẻ. Tôi nhủ thầm, với những ông già khác ở cái tuổi gần đất xa trời, họ chẳng có những giây phút nào tuyệt thú hơn là ở lúc này, giây phút mà họ sẽ quên mình đi, khi nằm im để thịt tươi da mát quấn quanh mình. Chính cái mặc cảm tuổi tác, cũng là cái mặc cảm tội lỗi thầm kín tăng lên niềm thống khoái ở nơi họ. Thế nhưng chả ai nói phách nói tướng bằng họ, khổ một nỗi họ nhẩy đực, nhẩy cái như động rồ, ngoắc hai của nợ vào nhau được mấy hơi mà hoắng cả lên. Sau trận mây mưa là lăn ra…chết giấc và sau đấy là ngủ cái phò. Tôi tự hỏi bây giờ những ông già ấy đang ở đâu, trong khi tôi đang nằm đây, tôi tự hỏi cũng không lâu đâu, sự bất lực sinh lý của những ông già khác sẽ chụp kịp tôi. Trong một đời người dường như sắp kết thúc một cách yếu ớt. Vì rằng cứ nghĩ đến những năm tháng tới, ở cái tuổi thất thập cổ lai hy, rồi thì sinh khí rồi ra cũng bỏ tôi mà đi.

      Tôi sướng, tôi cũng muốn em sướng như tôi nên mò mẫm đi tìm. Vì trên thân thể em có tới mười bốn chỗ kích thích khác nhau, có một số nằm ở sau lưng và thường thì ở ráy tai hay vành tai. Ngay em cũng chẳng hay, nhiều khi chỉ cách nhau một gang tay. Thực ra cái tai không phải là chỗ kích thích cho một người, vì có người thích được hôn ở nách hơn, cái nhồn nhột dưới làn da mỏng nhạy cảm đó khiến họ rợn người và nằm dài ra như một con cá sặc khô mất hết khả năng chống đỡ. Trong khi ấy những ngón chân tôi đang tìm kiếm những ngón chân em. Các ngón chân mềm và dài. Các đốt chân gập lại, mở ra giống như những cánh sen. Chi tiết nhỏ nhoi này lôi cuốn tôi mãnh liệt. Bằng những ngón chân em cũng ngầm nói lên những lời lẽ nồng ấm để tôi say đắm. Những ngón chân ngập ngừng chan chứa những khoái cảm và tôi bò xuống hôn những ngón chân của em. Em không động đậy. Nằm im. Tôi hôn ngược lên trên. Lên nữa. Có tiếng thở không đều. Tiếng thở rung lên từng chập đều đặn với tiếng rên rỉ nho nhỏ, nhỏ lắm, nghe như tiếng mèo con mới đẻ còn tham bú. Rồi âm động trở nên nặng nhọc hơn. Chính hơi thở nặng nhọc ấy đã kích thích tôi. Em nằm thừ ra, ngất ngư, người đỏ hồng đầy quyến rũ, ẩn chứa những ham muốn mỏi mòn, khô cạn tiềm ẩn lâu ngày, tuởng đã tê liệt, tê cứng cùng lúc trổi dậy như tiếng réo gọi của tuổi đôi mươi của ký ức kéo về cuốn lốc, cuộn tròn….Em là của tôi. Và tôi sẽ làm gì với em cũng được mà. Tôi biết sau đây, cuộc đời em sẽ sang một bước ngoặt khác. Khi tôi đã vào sâu trong em.

       Tôi gần em từ đằng sau. Tôi thọc cái tuổi già cạn kiệt của tôi vào trong em. Cả hai cùng nhìn vào gương. Ngồn ngộn đến chóng mặt. Một cuộc sống mới mẻ đang động đậy, đang trổi dậy trong em. Tôi như say tình, say người, tôi nhấn mạnh, nhấn nữa. Ắt hẳn lâu ngày không gần chồng. Nhìn qua gương tôi thấy em nhăn mặt như thốn vì rát, vì hạn hán mật ngọt của hoa xuân mưa tình. Em si mê, dại cuồng, lắc lư, đầu tóc em rũ rượi như hồ ly tinh. Em như trút bỏ được sức nặng trì kéo ngàn cân từ bao năm nay. Em như tìm lại nguồn cơn của bản ngã, của nguyên sơ cội nguồn, nó tự nhiên trong sáng tròn đầy, viên mãn, chứa chan. Em như sống lại cái tuổi dậy thì nguyên sơ và chân thật đã bị nén chặt bởi đời sống gia đình. Em ngụp lặn trong tôi, ấn sâu chan hòa như một cuộc hóa thân trong cái cõi người.

      Chính cái lúc phong ba bão táp này, như có quỷ ám, tôi lại nghĩ đến cái tuổi tác tà tà bóng ngả về tây của mình…Tôi chẳng thể nào quên được em trong cơn vần vũ, chắc vì em là người đàn bà trẻ tuổi cuối cùng trong đời mình và tin rằng em cũng chẳng quên được tôi. Tôi là người đã đưa em trở về trên một dòng sông lai láng, tuôn trào của hạnh phúc, lênh đênh tới bến mê, bến giác, cơn mê hoang dại của một kiếp người như tiếng réo gọi muôn thưở với cuộc tình còn đấy, chưa để lại vết thương sâu kín nào và chẳng ai có thể quên được.

       Xong cuộc làm tình, sau khi tìm đến được tột đỉnh của khóai lạc em nằm gục xuống, thân xác rã rời, tóc tai rối mù, Em nằm sấp và bất động. Nhìn em, em không còn là hồ ly tinh nữa mà tôi gần như nghĩ tới em là hóa thân của vị Phật nào đó, như truyền thuyết xưa cũ. Có phải theo các truyện xưa, các bà các cô đi ra ngoài chuyện tình gia đình là những hóa thân bằng xương bằng thịt con người của các vị Phật sống. Cùng một lứa bên trời lận đận, để tôi có dịp vay mượn dòng thơ của Mai Thảo gửi Kiều Chinh, tôi muốn loạn ngôn loạn chữ với em:

             Em đủ mười phương từ thuở nhỏ

             Ngần ấy phương, anh tới tuổi già

             Tâm em là Bụt, tâm anh Phật

             Trên mỗi tâm ngời một nhánh hương

(Còn Tiếp)

Giai thoại làng văn 54-75

Nguyễn Thụy Long với tôi (Cung Tích Biền) có cái số viết cùng một tờ báo, rất lâu dài như Nghệ Thuật, Khởi Hành, Sống, Đời, Sóng Thần, Độc Lập, Đông Phương…

Sàigòn xưa [trước 1975 nay là …xưa rồi], có một cái vui là có những con đường nhiều nhà in, các tòa soạn báo nằm gần nhau. Có tòa soạn báo là có quán rượu, quán cà phê. Anh em tạt qua tạt về, rất gần gũi. Làm báo thuở này chủ nhiệm, thư ký tòa soạn thì cực nhọc vì nhiều mặt trực diện phải đối phó như chiến sự, lập trường chính trị. Hàng ký giả cũng phải chạy đó đây nhặt quơ tin tức, nhiều hiểm nguy khi phải lấy tin chiến trận. Nhưng làm anh sáng tác văn, phóng sự, bút ký thì nhàn nhã hơn.

Sáng ngồi cà phê viết bài. Chừng 11 giờ sáng là hết hạn giao bài [nhật báo Sài gòn thuở ấy phát hành vào lúc 4 tới 5 giờ chiều, tùy báo…] Bài vở xong là lai rai thư thả. Cánh văn nghệ không lo xa. Rảnh rỗi, nhưng không hề ngồi viết tiếp bài dự phòng cho ngày mai. Mai hẵng hay, anh em tụ trên lầu với canh xì phé.

Chỉ một quãng đường Phạm Ngũ Lão [nay là khu Tây Ba lô] trước sau có tòa soạn Văn [Nguyễn Đình Vượng – Trần Phong Giao], tuần báo Nghệ Thuật, Khởi Hành [hai tờ này do nhà văn Mai Thảo và nhà thơ Viên Linh đứng đầu], nhật báo Hòa Bình [Linh mục Trần Du]. Nhà báo Đinh Từ Thức cực kỳ nổi tiếng ở báo này qua bút hiệu Sức Mấy, với mục “phim” hằng ngày, ngay trang nhất.

Trên đường Võ Tánh có nhiều nhà in, nhiều tòa soạn báo kế cận nhau. Trước kia có nhật báo Tự Do (Phạm Việt Tuyền, Nguyễn Hoạt, Hà Thượng Nhân, tòa soạn Độc Lập [Đinh văn Phát, Hoàng Châu] nhật báo Điện Tín [Hồng Sơn Đông cùng nhóm C.S nằm vùng, núp bóng Lực lượng thứ ba Lý Chánh Trung, Huỳnh Bá Thành…] Nhật Báo Đông Phương, báo này có sự giúp đỡ về tài chánh của Nguyễn Tấn Đời] nhật báo Sóng Thần [Chu Tử, Trùng Dương, Uyên Thao].

(Cung Tích Biền – Kỷ niệm cùng Nguyễn Thụy Long)

Câu đối phúng

Nhà chỉn rất nghèo thay, nhờ được bà hay lam hay làm, thắt lưng bó que, xắn váy quai cồng, tất tưởi chân nam chân chiêu, vì tớ đỡ đần trong mọi việc.

Bà đi đâu vội mấy, để cho lão vất vơ vất vưởng, búi tóc củ hành, buông quần lá toạ, gật gù tay đũa tay chén, cùng ai kể lể chuyện trăm năm.

(Nguyễn Khuyến: câu đối khóc vợ)

Truyện chớp – Chiến tranh

Lần ấy, đại đội hắn bị phục kích. Bạn bè chung quanh hắn đều bị bắn gục. Hắn kinh hoàng vùng lên chạy. Ðạn bắn gắt theo sau. Hắn vẫn chạy. Tiếng đạn rượt theo. Véo véo véo. Hắn vẫn chạy. Lâu, thật lâu sau, tiếng đạn thưa dần rồi tắt hẳn. Hắn kiệt sức nằm xoài trên một bãi cỏ, giữa một khu rừng thưa.

Trời gần sáng. Chung quanh thật im ắng. Hắn chỉ nghe tiếng hắn thở. Rồi bỗng dưng hắn nghe có tiếng sột soạt trong một bụi rậm phía trước. Hắn giật mình, tay ghì chặt khẩu súng, mắt chăm chăm nhìn. Im lặng. Hắn toan gục đầu xuống nghỉ thì lại nghe tiếng sột soạt vang lên. Hắn lại căng mắt ra nhìn. Hình như có bóng người lom khom sau lùm cây.

Cái bóng ấy rõ ràng là đang rình hắn. “Tiên hạ thủ”, ý nghĩ ấy vừa loé lên trong đầu, hắn đã bóp cò. Ðoành. Tiếng nổ khô, lạnh. Cái bóng nọ gục xuống. Chờ một lúc, thấy chung quanh vẫn im tĩnh, và trời lại hừng sáng, hắn mới chồm dậy, chạy lại bụi cây dò xét.

Hắn giật mình thấy hắn đang nằm chết, viên đạn xuyên từ trán ra sau ót, nhưng không có một giọt máu nào cả.

Thơ thiền

Chúng ta bắt gặp tính chất vô thường của thơ Thiền đời Lý – Trần trong bài “Chợt tỉnh” của Tuệ Trung:

Đoán biết rằng “không” và “có” không cách nhau lắm
Sống và chết vốn từ một đợt sóng
Trăng sáng đêm qua vẫn là trăng đêm nay
Hoa nở năm mới cũng là hoa năm cũ
Ba sinh thấm thoắt thực như ngọn đuốc trong gió
Chín cõi tuần hoàn giống như con kiến bò trên miệng cối xay bột
Có người hỏi thế nào là cứu cánh
Ma-ha-bát-nhã tát-bà-ha

Trong các bài thơ Thiền đời Lý – Trần, các nhà thơ cũng phản ánh thân phận con người ngắn ngủi và chóng vánh. Đời người chỉ “như một ánh chớp, mới có đã thành không” (“Thị đệ tứ” – Vạn Hạnh). Tính chất vô thường này được biểu hiện sinh động qua hình ảnh “ba sinh thấm thoắt như ngọn đuốc trước gió” (“Đốn tỉnh” – Tuệ Trung).

Tất cả, cuộc sống, công danh phú quý, hạnh phúc tuổi xuân, đều chỉ là một giấc mộng ngắn ngủi, một áng mây nổi tụ tán không định trước, một mũi tên bay mất hút không trở lại. Các nhà thơ Thiền luôn kêu gọi mọi người nhận thức rõ điều này ”mặt trời lên rồi sẽ lặn, đời người nổi rồi sẽ chìm” (“Thư thời vô thường kệ” – “Khóa hư lục”, Trần Thái Tông); “tháng ngày không ở lâu; cái già, cái bệnh rất dễ xâm nhập” (“Hoàng hôn khuyến chứng kệ” – “Khóa hư lục”, Trần Thái Tông), kêu gọi con người nhìn thẳng vào thực tế.

Tính chất ngắn ngủi vô thường của thời gian trần thế cần được ý thức không phải để bi quan yếm thế mà để vượt lên khỏi nỗi sầu cố hữu này, đạt đến tâm thái “Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận – Đình tiền tạc dạ nhất chi mai” (“Chớ bảo xuân tàn hoa rụng hết – Đêm qua sân trước nở một nhành mai”) (“Cáo Tật Thị Chúng”, Mãn Giác thiền sư).

(Đoàn Thị Thu Vân – Thơ Thiền Việt Nam thế kỷ X – thế kỷ XIV)

Ma ha

“Ma ha” là tên một con sông ở Ấn Độ. Tương truyền các sư sãi tắm ở sông này thì tẩy hết bụi trần, trở nên thanh thản.

Trong bài Sãi vãi của Nguyễn Cư Trinh có câu “rửa bụi trần, sãi vui nước ma ha”.

Tiếng Việt, dễ mà khó

Tình cờ tôi chú ý đến chữ “đút” trong một câu văn không có gì đặc biệt: “Chị ấy đút vội lá thư vào túi quần…” Từ chữ “đút” ấy, tôi chợt liên tưởng đến chữ “rút”: Cả hai từ làm thành một cặp phản nghĩa: đút (vào) / rút (ra).

Ðiều làm tôi ngạc nhiên là cả hai từ đều có phần vần giống nhau: “-út”. Chúng chỉ khác nhau ở phụ âm đầu mà thôi: một chữ bắt đầu bằng phụ âm “đ-” (đút) và một chữ bằng phụ âm “r-” (rút). Hơn nữa, cả từ “đút” lẫn từ “rút”, tuy phản nghĩa, nhưng lại có một điểm giống nhau: Cả hai đều ám chỉ sự di chuyển từ không gian này sang không gian khác. “Ðút” cái gì vào túi hay “rút” cái gì từ túi ra cũng đều là sự chuyển động từ không gian trong túi đến không gian ngoài túi hoặc ngược lại.

Tôi nghĩ ngay đến những động từ có vần “-út”. khác trong tiếng Việt và thấy có khá nhiều từ cũng có nghĩa tương tự. “Sút” là động tác đưa bóng vào lưới. “Hút” là động tác đưa nước hoặc không khí vào miệng. “Mút” cũng là động tác đưa cái gì vào miệng, nhưng khác “hút” ở chỗ vật thể được “mút” thường là cái gì đặc. “Trút” là đổ cái gì xuống. “Vút” là bay từ dưới lên trên. “Cút” là đi từ nơi này đến nơi khác do bị xua đuổi.

Nếu những động từ có vần “-út” thường ám chỉ việc di chuyển giữa hai không gian thì những động từ có vần “-un” lại ám chỉ việc dồn ứ lại thành cục trong một không gian nhất định nào đó, thường là có giới hạn. “ùn“, “chùn”, “dùn”, hay “đùn” đều có nghĩa như thế. “Thun” hay “chun” cũng như thế, đều chỉ cái gì bị rút, bị co. “Cùn” là bẹt ra. “Hùn” là góp lại. “Vun” là gom vào. “Lún” hay “lụn” là bẹp xuống. Cả những chữ như (cụt) “lủn”, (ngắn) “ngủn”, “lũn cũn”… cũng đều ám chỉ cái gì bị dồn nhỏ hay thu ngắn lại.

(Nguyễn Hưng Quốc – e-cadao.com)

Khác biệt văn hóa

Người Hà-nội: nói dài dòng nhưng khó hiểu!
Người Sài-gòn: nói ngắn gọn nhưng dễ hiểu!

Thông Loại Khóa Trình

 Nó giống như Gia Ðịnh Báo (Số 1 ra ngày 15-4-1865), ở chỗ có hàng chữ Hán Thông Loại Khóa Trình (Juillet 1888). Kể từ số 6 mới có các bài văn vần, gọi là diễn Nôm của Trương Minh Ký làm để giải nghĩa các câu chữ Nho, có lẽ để cho người ta dễ học thuộc lòng, sau đó mới có bài của những người khác. Về nội dung gồm có : Dạy chữ Nho (chữ Hán), dạy chữ Pháp (thời bấy giờ gọi là Phang sa hay Lang sa), giảng nghĩa về luân lý, khảo cứu về thi ca, phong tục.

Sau đây là các bài trích dẫn:
Thập phần tinh tinh sử ngũ phần, lưu thủ ngũ phần giữ nhi tôn
Thập phần tinh tinh đô sử tận, hậu đại nhi tôn bất như nhân

Trương-Minh-Ký diễn ra ca Nôm rằng:

Mười phần rỡ rỡ lấy năm xài, Ðể lại năm phần trẻ gái trai,
Rỡ rỡ mười phần đều dùng hết, Ðời sau con cháu dám bì ai.

(Huỳnh Ái Tông – Báo chí)

Tiếng Việt không đơn giản

 Xin các bạn chỉ giáo dùm, tiếng Việt tui cũng dốt lắm, hôm New year, bạn bè tui có giởn về tiếng Việt, tụi tui thắc mắc mà không ai giải đáp được, ai biết xin chỉ dùm tui:

 – Chồng chết thì người ta gọi vợ là “góa phụ”
– Còn vợ chết , người ta gọi chồng là gì??

Bạn tui trả lời là “quá đã” (hiii)

Xin cho câu trả lời trúng, cám ơn à nha .

(Trau giồi tiếng Việt – ĐatViet.com)

Chữ nghĩa làng văn

Về văn hóa ẩm thực có những tiếng thật hay như:

Đánh chén, cơm đèn, cơm đóm, cơm sáng trăng, có khi ăn cơm khan chỉ chan nước mưa, động thớt, hễ bên đó đụng đũa, động bát là biết ngay, muốn ăn thì lăn vào bếp, lên ăn boóng được nhiều bữa nhờn môi. Ăn giả miệng, cái đói giáp hạt, nấu cháo độn rau tập tàng, ăn tợm lắm, con tì con vị được đánh thức, cứ nhao nhao lên như chào mào ăn dom, con nào cũng lành chanh, lành chói, chỉ có hai bữa cơm đèn, bà bón cơm cho cháu, bà ăn cả thể nhá, thôi ta ăn khan một cái, gạo vừa đỏ vừa dớn…

Vạn pháp quy nhất không

Với nguyên lý tánh không “Nhất là không, không là nhất”.

Điều mà linh mục Antoine de Fontes đã phiên âm từ buổi chữ quốc ngữ sơ khai:

– “Nhit la khuan, khuan la nhit”.

(Nguyễn Hữu Nhật – Tiếng Việt hay quá)

Lại cái

Danh từ La’ki của Mã Lai biến thành Lìcáy của Chàm và Cái của Việt. Danh từ riêng của miền Nam “người lại cái”, có nghĩa là bán nam bán nữ, chắc chắn là do danh từ Chàm mà ra, đó là “Càmay lagi lìcáy” dịch ra là “đàn bà lại còn là đàn ông”.

Ta nuốt mất chữ Càmay lagi, chỉ còn “Lìcáy” biến thành “lại cái”.

Nay người miền Nam vẫn thường nói sai là “đàn ông lại cái”, chỉ vì họ không rõ căn nguyên và lại hiểu sai chữ “cái” là…”đàn bà”.

Kiến Văn Tiểu Lục – Lê Qúy Đôn

Giới tửu hậu ngữ

Giới thực thời sân

Nhẫn nan nhẫn sự

Thuận bất thuận nhân

Không nói sau khi uống rượu

Không giận dữ khi đang ăn

Nhịn được chuyện khó nhịn

Thuận với người không thuận mình

Giai thoại làng văn

“Có anh chàng hải quan đến tán con gái anh Phùng Quán, nó để lên bàn gói ba số năm vuông, hút một điếu rồi ra về, giả đò quên để lại cho anh Quán. Anh quán rút một điếu định bụng hút thử xem thuốc ba số ra làm sao.

Vừa lúc Trần Dần đến, anh đập tay anh Quán phát, nói ây ây ngu ngu. Anh Quán tưởng anh Trần Dần mắng cho là ham của nhà giàu, ai ngờ anh cầm gói thuốc nhét túi, nói đang thiếu rượu lại đi hút thuốc này, có phí không.

Hai anh em ra quán đổi gói ba số vuông được một lít rượu trắng, lại được bà chủ cho nợ thêm một xâu nem, ngồi chén chú chén anh say sưa suốt một buổi chiều, say lên còn tranh nhau ca ngợi đất nước.

Chuyện đó lần nào anh Quán kể mình cũng ứa nước mắt.”

(Nguyễn Quang Lập – Bạn Văn)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

Ca dao và lịch sử

Khi Lê Lợi dấy binh chống Minh, khởi đầu ở vùng Thanh Hóa, sau chiếm lĩnh Nghệ An mở rộng đất đai. Sau đấy, người dân được cổ võ cho cuộc di dân vào vùng này:

Ðường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ
Ai vô xứ Nghệ thì vô

(Phương Nghi – Tạp chí Tài hoa trẻ)

Chữ nghĩa văn hóa ẩm thực

Lấy 12 tháng trong năm, tuần tự cắt mỗi tháng ra 28, 30 hay 31 phần. Đem rửa sạch mùi cay đắng, ghen tị thù oán…rồi để vào chỗ thoáng cho khô ráo. Trộn đều với ngũ vị hương: một chút tin yêu, một chút cố gắng và…một chút hy vọng.

Tác phẩm đầu tiên

Tác phẩm đầu tiên của anh Tam (Nhất Linh) là mấy bài dịch thơ Đường đăng trên báo Trung Bắc Tân Văn. Thơ Đường đã có ít nhiều ảnh hưởng đối với anh cũng như đối với các nhà văn nhà thơ Việt Nam. Nhưng anh không có hứng thú làm thơ, mà có hứng thú viết truyện hơn.

Năm 1926, tôi (Nguyễn Tường Bách) được đọc cuốn truyện đầu lòng của Nhất Linh. Chỉ còn nhớ cuốn sách đó in trên giấy bản, gáy sách đóng bằng chỉ. Là một cậu học trò nhỏ tuổi, tôi chưa đủ trí óc để phán đoán. Truyện một cô gái gặp khó khăn, nhưng hiền hậu đảm đang, cố gắng giúp chồng đỗ đạt, làm nên… thực có vẻ nho phong, tuy chưa thoát khỏi được lề lối cũ, song lối hành văn có vẻ trong sáng hơn, ít sáo ngữ hơn.

Có lẽ vì thế nên đặt tên truyện là Nho Phong.

(Nguyễn Tường Bách –Việt Nam, một thế kỷ qua)

Chữ nghĩa thập niên 20

Tang hải – Nghĩa là tang thương, bể dâu. Một bà tiên tên là Ma cô, đã từng ba lần thấy ruộng dâu hóa bể thẳm. Những việc biến cải lớn ở đời, cứ hết lớp này qua lớp khác, chẳng khác gì bể thắm nương dâu. Vì thế chữ bể dâu, tang thương, tang hải dùng để chỉ những biến cải lớn lao và mau chóng.

(Tôn Thất Lương – Xuân Mộng)

Giai thoại làng văn

Nguyễn Tuân đã nổi tiếng trên văn đàn, với cuốn “Thiếu Quê Hương”, “Vang Bóng Một Thời”, nhưng thật nổi trội, phải kể từ lúc anh viết truyện ngắn “Thèm Ốm” cho Trung Bắc Chủ Nhật” do Mạnh Quỳnh vẽ bìa. Đến cuốn “Chùa Đàn”, “Tóc Chị Hoài, ”Chiếc Lư Đồng Mắt Cua” thì tên anh thật vững.

Nhưng nói riêng về cá nhân Tuân, bao giờ cũng như bây giờ, tôi (Vũ Bằng) vẫn nói công khai giữa thanh thiên bạch nhật là tôi yêu mến anh thật, nhưng có nhiều điểm “tôi không thể nào thương nổi”. Tôi còn nhớ hồi làm Trung Bắc, tôi về Thanh Hóa thăm anh. Đi tầu hỏa đã mệt, tôi đến nhà anh chuyện trò một lát sau đi ngủ liền. Tuân nhè đúng lúc tôi đang ngon giấc, lay dậy, bảo mặc quần áo đi có việc cần. Trời thì rét mà ở ngoài còn tối om như mực, tôi không đi, nhưng không được. Tôi đành phải chiều anh bạn “lọ”. Để đi đâu? Anh bắt tôi đi bộ, vòng hết đường này sang đường khác, rồi rủ đi ăn bánh ướt ở một căn nhà lá mà anh bảo là ngon nhất Thang Mộc Ấp. Riêng một cái việc ngồi chờ cho bà cụ bán hàng thắp đèn lên, tráng bánh và rán đậu cũng đã mất hai tiếng đồng hồ.

Những hành động lẩm cẩm và dớ dẩn, lộn ruột như thế không thể nào kể xiết. Trong khi người ta mặc quần áo Tây, anh mặc áo gấm huyền, đội khăn; mùa nực, cầm cái quạt đánh chó phải chết, để phe phẩy; nói thì rấm rẳn, đang vui câu chuyện ngừng phắt lại, nhăn cái mũi cười rồi thôi, không nói nữa; đi ăn thì lè khè nhấm nháp, lấy hai ngón tay nhón cái chân chim bồ câu bỏ lò, ăn chậm như rùa – mà chỉ ăn có hai chân thôi – còn cả con chim thì lấy tay ngoắt phổ ky lại (chớ không gọi) bảo đem “cất giùm” vào bếp.

Cái nếp sống hàng ngày của Tuân đúng y như văn của anh viết trong các bài báo và tác phẩm của anh: khó chịu lạ lùng, làm cho người mới quen bực muốn chết; nhưng các bạn đã biết thì mặc cho anh muốn giở trò trống gì ra, tùy ý. Thanh Châu, Thượng Sỹ, Thâm Tâm, Ngô Tất Tố, Nguyễn Triệu Luật cho anh là một “quái thai” và đả kích kịch liệt, nhưng muốn “tẩy” cách nào, Nguyễn Tuân cứ lập dị nguyên như thế, không thay đổi và kỳ cục nhất là một số người đả kích tính lập dị của Tuân, về sau, lại nói giọng lè nhè, ăn uống kiểu cách, bắt chước như Tuân.

(Vũ Bằng – Bốn mươi năm nói láo)

Truyện chớp – Thay đổi cả một quãng đời

“Chao ôi!” Con chuột than, “mỗi ngày cái thế giới này lại trở nên bé nhỏ hơn. Ban đầu nó rộng lớn đến nỗi tôi cảm thấy e sợ, tôi cứ chạy mãi, chạy mãi và mừng làm sao khi cuối cùng tôi cũng đã thấy những bức tường hiện ra xa xa phía bên phải và bên trái, thế nhưng những bức tường dài này lại co hẹp nhanh đến độ rốt cuộc tôi đã ở trong căn phòng cuối cùng mất rồi, và ở góc phòng có một cái bẫy chuột mà tôi phải đâm đầu vào đó”. “Mày chỉ cần đổi hướng là được thôi mà”. Con mèo nói rồi xơi tái con chuột.

Chữ nghĩa làng văn

“Bùi” là một chữ rất khó dịch sang ngoại ngữ, với đồ ăn như khoai nướng, chỉ trạng thái mềm, bở. Thơm không hẳn là bùi, với “thơm như múi mít” chẳng hạn.

Bùi thuộc vào một trong năm vị của Tầu “toan, cam, khổ, tân, hàm” với nghĩa “chua, ngọt, đắng, cay, mặn”. Vì vậy mới có thành ngữ “cay đắng ngọt bùi”, từ “cay đắng” đi với “ngọt bùi”, cùng nghĩa với “ngon ngọt” và có yếu tố béo.

Không nên nhầm lẫn “mùi” với “bùi”, mặc dù đồng âm và mùi cũng có “ngọt”, như “giọng hát mùi mẫn”, “giọng hát ngọt ngào”, mặc dù giọng hát không có “mùi” nhưng nghe rất “bùi tai” và “mùi mẫn”.

“Bùi tai”  chẳng hẳn là…nghe bùi. Vì “nghe điếc” không có nghĩa là “tai điếc”.

Vậy thì giải nghĩa chữ “bùi” sao đây? Ấy là chưa kể dịch chữ này ra…ngoại ngữ!

(Quỳnh Chi – “Bùi”)

Khác biệt văn hóa

Sài Gòn: Em thích hôn? (Em thích không?) 
Hà Nội

: Em thích hôn? (Em thích anh hun em hay không…)

Nguồn gốc tên của 12 con giáp (III)

Theo cuốn “Austro-Thai, Language and Culture, with a glossary of roots” viết bởi nhà ngữ học người Mỹ Paul K. Benedict – NXB New Haven (1975). Benedict là một trong những học giả Tây phương nổi tiếng vì đặt lại vấn đề và đưa ra các dữ kiện ngôn ngữ cho thấy ảnh hưởng của phương Nam vào văn hoá ngôn ngữ Trung Hoa cổ đại, như nguồn gốc của tên 12 con giáp là từ phương Nam chứ không phải từ phương Bắc hay của người Hán.

Đó là hiện tượng mượn lại/back loan.

Năm 1976, Jerry Norman và Mei Tsu-lin xác nhận thêm một lớp từ trong tiếng Hán có gốc Nam Á – xem bài “The Austroasiatics in Ancient South China: Some Lexical Evidence”; thí dụ như chữ giang (sông) là mượn của phương Nam (Nam Á/Austroasiatic) với dạng âm cổ giao lưu văn hoá khi tộc Hán di thiên và gặp các dân tộc phương Nam ở khu vực Hồ Bắc khoảng 1000 TCN tới 500 TCN, nhưng còn có thể trước đó nữa vào thời nhà Thương.

(Nguyễn Cung Thông – Nguồn gốc Việt của tên 12 con giáp)

Truyện cực ngắn – Chiến tranh

Khi chiến tranh chấm dứt, gia đình hắn định mang hài cốt của hắn từ nghĩa trang liệt sĩ về quê. Nhưng đào mãi, đào mãi, cái huyệt vẫn trống trơn, không hề có vết tích gì cả. Có người nói: “Anh ấy hiển thánh rồi!” Lại có người đề nghị: “Thôi thì mang tấm bia có tên tuổi của anh ấy về quê cũng được.” Nhưng tấm bia bằng đá ấy lại quá nặng. Cuối cùng, bố mẹ hắn quyết định chỉ đục tấm bia, lấy hai chữ ‘hy sinh” mang về nhà.

Vấn từ trong ngữ pháp tiếng Việt

Tiếng Việt có nhiều “vấn từ” ở đầu câu khẳng định, như:

Ý chiều ngây ngất màu hoa cúc

Saomắt thu buồn dáng hạ xưa?

(Đinh Hùng)

Hoặc cuối câu:

Có tiền việc ấy mà xong nhỉ

Đời trước làm quan cũng thế a?

(Nguyễn Du)

(Đỗ Quang Vinh – Tiếng Việt tuyệt vời)

Tiếng nói xưa và nay

– Đồng áng: áng trong tiếng Việt cổ cũng có nghĩa là đám (áng mây: đám mây). Về sau, từ áng mở rộng chỉ những lĩnh vực trừu tượng: áng công danh, áng văn chương. 

– Nâu sồng: sồng là một loại cây dùng vỏ nấu thành màu đỏ sẫm dùng để nhuộm vải, thường nhuộm sồng trước, sau đó mới nhuộm nâu thì vải mới bền.

Tiếng Việt sao lắt léo thế

Về cách biến thể của những câu nói, chỉ cần 4 tiếng “Tôi không nói anh”, ta có thể sắp xếp thành 11 câu không giống nhau:

Tôi không nói anh
Anh không nói tôi
…
Không, anh nói tôi

Không, tôi nói anh

(Duyên Hạc – Trau giồi tiếng Việt)

Giai thoại làng văn

Lần đầu tiên vào Nam, tôi (Nguyễn Đăng Mạnh) rất xúc động. Thực ra khi dạy ở Đại học sư phạm Vinh tôi đã có dịp được tham quan Cửa Tùng, Vĩnh Linh. Tôi còn nhớ nhìn sang bờ Nam sông Bến Hải, thấy một khẩu hiệu rất lớn quay sang bờ Bắc – cốt cho người Bắc đọc: “ Ở đâu con tố cha, vợ tố chồng?”

Bây giờ xe tôi vượt qua sông Bến Hải. Tôi dán mắt vào bên đường cố ghi lại mọi cảnh vật. Đây là vùng ngụy, có gì khác với miền Bắc? Bao nhiêu địa danh nổi tiếng thường nghe qua đài phát thanh hay đọc trên báo, nay hiện ra trước mắt mình đây: Gio Linh, Cồn Tiên, Dốc Miếu, Đông Hà, Quảng Trị, Huế…vv…

Lần đầu tiên vào Sài Gòn, tôi mới thấm thía được thế nào là sự kì diệu của tiếng nói dân tộc. Ta vẫn nói, Nam Bắc là một nhà, Việt Nam là thống nhất. Tôi vào Nam, thấy nhiều điều xa lạ khác hẳn miền Bắc. Nhưng khi nghe người dân nói, thì đúng là vẫn ngôn ngữ ấy, vẫn tiếng nói ấy của người Việt. Vậy là vẫn người một nước, vẫn anh em một nhà. Tôi thật sự xúc động.

Chỉ có điều chính sách, thái độ chính trị của ta đã khiến họ trở thành xa lạ, thậm chí đối địch. Hồi giải phóng, ta đã đốt sách đốt vở rất nhiều. Sách vở dưới chính quyền nguỵ đều bị coi là văn hóa nô dịch, phát động thanh niên, học sinh tập trung đốt hết. Tưởng việc làm quá khích và dại dột ấy không lặp lại một lần nữa, khi giải phóng Sài Gòn.

Té ra vẫn thế, tập trung và đốt. Một hiện tượng thật vô văn hoá!

(Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh)

Tục ngữ Tầu, Ta

 “Tích thiện phùng thiện” –  “Ở hiền gặp lành”

Ca dao

Đề cập đến văn chương, chúng ta không thể nào bỏ qua nền thi ca bình dân mà ca dao là một trong những thể loại quen thuộc nầy. Từ lâu, ca dao đã đi vào lòng dân tộc về những nét bông đùa, hóm hinh, dí dỏm trong kho tàng văn chương bình dân của tiếng Việt ta. Như trong tình trường, những kẻ nhiều kiên nhẫn, “lì” thì đạt được thành công:

Chuông già đồng điếu chuông kêu,

Anh già lời nói em xiêu tấm lòng.

Nhưng đối với những phụ nữ nhẹ dạ thường nghe những lời nỉ non ngon ngọt ca dao ta khuyên:

Chớ nghe quân tử nỉ non,

Để rồi có lúc ẵm con một mình.

(Lê  Thương – Ca dao trào phúng)

Chữ và nghĩa

Đa phần – Nghe lai lai, như người Trung Hoa nói tiếng Việt.

Thay chữ này, nên viết: phần lớn, phần nhiều, hoặc nhiều phần.

(Ngô Nhân Dụng – Phiếm khảo)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

Phan Yên Báo

Nhiều nhà nghiên cứu đều cho rằng Phan Yên Báo viết bằng chữ Hán được xuất bản năm 1868, do ông Diệp Văn Cương chủ trương biên tập, Nguyễn Trường Tộ làm chủ nhiệm, về nội dung như Gia Ðịnh Báo lúc đầu (Số 1 ra ngày 15-4-1865). Tờ báo nầy về sau bị đóng cửa, vì có những bài báo có tánh cách chánh trị, do vậy mà tờ Phan Yên Báo ngày nay không còn, cũng không rõ nó là nguyệt san hay tuần san.

Tên báo Phan Yên từ Phiên An Trấn là tên cũ của đất Gia Ðịnh.

(Huỳnh Ái Tông – Báo chí)

Can qua

Can qua – Can: cái mộc để che thân khi giáp trận. Qua: cái giáo.

Người xưa dùng hai vật này khi giao chiến. Sau này hai tiếng “can qua” chỉ sự việc trải qua cuộc chiến tranh. Kiều có câu “Dấn mình trong đám can qua”.

Tiếng Việt trong sáng chỉ sự việc trải qua là…. “kinh qua”.

(Kinh thật!)

Đầu và đậu

Khi ta kể “đầu đuôi câu chuyện” hay nói “chè đậu đỏ, đậu đen”. Ít ai biết hai chữ “đầu” và “đậu” là chữ Nho đã bị nôm hóa.

Cũng bị Việt hóa như “”lục tầu xá” thành “lục đậu sa” (chè đậu xanh) hay “ngưu đầu mã diện” là “đầu trâu mặt ngựa”.

(Nguyễn Ngọc Phách – Chữ Nho & đời sống mới)

Cội nguồn tiếng Việt

Nguồn gốc của một tiếng nói là nguồn gốc từng tiếng một cộng lại với nhau. Thí dụ vào cái thưở mới thôi nôi Ta chưa phải là Ta, Tầu chưa phải là Tầu, Ta đã có chừng 27.000 tiếng Việt trong ngôn ngữ thì mỗi tiếng phải có một nguồn gốc nào đó mà sinh ra.

và góp lại mà thấy nó quanh quất ở Đông Nam Á mà thôi thì nguồn gốc nó là ở Đông Nam Á.

Thí dụ Ta nói “rộn rịp” thì không hiểu tại sao lại nói “rịp? Trong khi người Lào, người Thái nói “rịp” là họ hiểu ngay là bận rộn.

Tôi đang bận – Người Thái nói “phủm càm lăng rịp”.

Trong trẻo thì trẻo là trong.

Trong veo thì veo là trong suốt.

(Nguyễn Hy Vọng – Tiếng Việt là linh hồn của người Việt)

Chuyện bà Hồ Xuân Hương

Một nhà thơ, nhà văn trong nước viết:

“Hồ Xuân Hương không có. Không có Hồ Xuân Hương! Đàn bà không tả cái của đàn bà hấp dẫn như thể “Gái uốn lưng ong ngửa ngửa lòng”, đàn ông mới nói thế.

Và bài “Cô gái ngủ ngày” là đàn ông viết”.

Về bài thơ Khóc ông Phủ Vĩnh Tường thì có người dẫn giải huyện Vĩnh Tường, thuộc Vĩnh Yên trước đó suốt đời vua Gia Long được gọi là huyện Tam Đái. Cứ theo Đại Nam Nhất Thống Chí quyển Sơn Tây chép năm Minh Mạng thứ 2 thì vì chữ “Đái” thô tục nên đổi ra là Tam Đa. Mãi cho đến Minh Mạng thứ 12 vào năm 1832 mới đổi thành…”phủ Vĩnh Tường”.

Thời gian này thì bà Hồ Xuân Hương đã quy tiên lâu rồi.

Giai thoại làng văn

Nói chuyện với Tố Hữu, ấn tượng khó quên nhất của tôi là ông nói liên miên, nói rất nhiều. Tôi nhớ ông nói từ khoảng hai ba giờ chiều. Nói rất bốc. Lúc đầu còn ngồi ngay ngắn, sau co chân xếp bằng tròn trên salon. Tôi ngồi sát cạnh, thỉnh thoảng ông còn vỗ mạnh vào đùi tôi, hỏi một câu gì đó. Hỏi không phải để nghe trả lời, mà là cách gây chú ý, để nghe ông nói tiếp.

Ông nói cho đến khoảng năm giờ chiều. Anh thư kí riêng đi ra, xem đồng hồ, ý nhắc ông nghỉ cho đỡ mệt. Ông không để ý, đứng dậy bật đèn, nói tiếp.

Thực tình lúc ấy tôi mót đi tiểu quá. Ngồi ngay cạnh ông, đứng lên không tiện. Vả lại biết đi to Toalét ở chỗ nào! Mà cũng nghĩ ông sắp nghỉ rồi, vì trời đã muộn. Nhưng ông cứ nói, nói liên miên, nói say sưa hào hứng. Lúc đó, thực bụng tôi nghĩ:

Trên đời không có gì nhảm nhí bằng chuyện văn chương.

Chỉ có đi tiểu là quan trọng nhất.

(Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh)

Chuyện bà Triệu

Trong sử gọi bà Triệu là Triệu Ẩu.

Ẩu tiếng Tầu là “mụ”.

Có sách định nghĩa “ẩu” là “con đĩ” nên họ gọi là “con đĩ họ Triệu”.

Sử ta cũng có nhiều sách gọi bà Triệu là…bà Triệu Ẩu.

(Ẩu thật!)

Chữ nghĩa thập niên 20

Hồn mai – Nghĩa là hồn người nằm ngủ dưới cây mai. Triệu Sử Hùng đời Tùy, một hôm đi chơi đất La Phù, khi qua rừng thì vừa gặp trời tối. Ông vào trọ một quán rượu, thấy một người con gái niềm nở mời chào, ông uống rượu say, nằm ngủ đến sáng hôm sau, khi dậy thấy mình nằm dưới một gốc cây mai lớn.

Sau trong thơ văn dùng chữ hồn mai, cũng như chữ phách quế, để nói lúc ngủ.

(Phan Mạnh Danh – Thoại Mộng Hành)

Tiếng Việt dễ nhưng…thương không dễ  

Hỏi : Em đọc một câu văn rất dễ thương, rất trữ tình:

“…Viên-cuội-tôi lăn mòn trên bao con dốc đời, vẫn thấy cỏ dại đung đưa trong gió, vẫn nghe côn trùng kêu da diết… Tôi như con dế trũi rung cánh ưu phiền. “

Em chỉ nghe con dế mèn, dế nhũi….bây giờ là “dế trũi?”.

Đáp: Bộ có…dế trũi sao?

(Dế trũi, dế nhũi, dế dũi đều chỉ một loại dế cánh ngắn, có càng trước to khỏe hay cắn phá mùa màng, cỏ cây…)

(Trau giồi tiếng Việt – ĐatViet.com)

Tục ngữ Ta và Tầu

Trông lên thì chẳng bằng ai.

Trông xuống thì lại chẳng ai hơn mình.

(Tỉ thượng bất túc, tỉ hạ hữu dư)

(Nguyễn Lập Sơn – Dư Phát Linh)

Chữ Quốc ngữ

Tại miền Bắc, việc phổ biến chữ Quốc ngữ chậm hơn trong Nam:

– Năm 1909, Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút phần Quốc ngữ báo chữ Hán tên Đại Nam Đồng Văn Nhật Báo. Sau đổi tên thành Đăng Cổ Tùng Báo.

– 1913-1916, Đông Dương Tạp Chí tại Hà Nội do Nguyễn Văn Vĩnh làm chủ bút.

– 1917-1934, Nam Phong Tạp Chí do Louis Marty sáng lập. Phạm Quỳnh là chủ bút phần Việt ngữ. Nguyễn Bá Trác lo phần Hán văn. Năm 1012, có phụ trương tiếng Pháp.

Trong khi đó những người có công khai phá chữ Quốc ngữ đầu tiên ở Nam kỳ thuộc địa Pháp lại có khuynh hướng trở về nguồn dân tộc bằng cách viết Truyện Kiều (Trương Vĩnh Ký) và làm tự điển bằng chữ Quốc ngữ và chữ Nôm (Huỳnh Tịnh Của).

(Mặc Giao – Văn hóa Việt Nam)

Mây trắng

Quê ta xa mãi bên kia biển

Chỉ thấy tơi bời mây trắng vương

(Nguyễn Bính)

Mây trắng chỉ lòng nhớ cha mẹ. Tích Địch Nhân Kiệt khi đi làm quan, một hôm ông lên núi Thái Hàng, quay lại nhìn thấy đám mây trắng lờ lững ở phía xa. Ông ngậm ngùi nói với người chung quanh: “Nhà cha mẹ ta ở dưới đám mây trắng ấy”.

(Nguyễn Thạch Giang – Văn học tập giải)

Truyện cực ngắn  hay truyện chớp

Chị

Trong quyển Literature thường dùng ở năm đầu của văn chương Anh Mỹ nhắc đến một truyện cực ngắn của Thomas Bailey Aldrich chỉ dài độc có ba dòng.

Gần đây nhiều báo điện tử đưa ra thể loại truyện cực ngắn hay truyện chớp:

Chị ước mơ kiếp sau chớ làm người, mà được làm cái thùng gạo: chỉ nằm ngửa một chỗ mà chẳng mấy khi thiếu ăn.

Văn hiến

Văn hiến là một từ của người Trung Hoa, không có từ tương đương trong tiếng Việt.

Thế kỷ 14, thời vua Trần Dụ Tông, sứ thần ta là Doãn Thuấn Thầm đi sứ vì phong tục và y phục giống thời nhà Chu, nhà Tống nên được vua Minh thăng địa vị sứ thần ta trên sứ thần Cao Ly ba cấp, đồng thời tặng cho bốn chữ “Văn hiến chi bang”.

Từ nhà Minh, ta có hai chữ “văn hiến”.

Vào nửa đầu thế kỷ 15, Nguyễn Trãi viết trong Bình Ngô đại cáo : “Duy ngã Đại Việt chi quốc, thực vi văn hiến chi bang”. Câu này được Trần Trọng Kim diễn nôm : “Như nước Việt ta từ trước vốn xưng văn hiến đã lâu”.

Đây là lần đầu tiên từ “văn hiến” được dùng với chữ quốc ngữ. Chúng ta không thể tự xưng mình là “dân tộc có văn hiến” như lời của Trần Trọng Kim vì chữ “thực vi” của Nguyễn Trãi có nghĩa “thực là “ hay “đúng là”.

Từ Trần Trọng Kim, ta “tự khoe” có “Bốn ngàn năm văn hiến”.

(Mặc Giao – Văn hóa Việt Nam)

Tiếu tự thư sinh lạc đệ thì

“Lạc đệ thì” ở đây không có nghĩa là “lạc đề thi”. Thì là khi, là lúc. “Lạc đề” là “thi hỏng”. Toàn câu có nghĩa ”cười như thư sinh khi hỏng thi”. Nghĩa là cười không…vui.

Trong khi khóc như thiếu nữ về nhà chông, khóc mà…vui.

Hai câu đi đôi với nhau là:

Khấp như thiếu nữ vu quy nhật

Tiếu tự thư sinh lạc đệ thì

(Duy Lý – báo Tự Do)

Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa

Với câu ca dao:

Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa

Có nàng Tô Thị có chùa Tam Thanh

Rõ ra phố Kỳ Lừa nào đâu có ở Đồng Đăng! Mà phố ở trong ngay tại tỉnh Lạng Sơn.

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

KỲ 1 KỲ 2 KỲ 3 KỲ 4 KỲ 5 KỲ 6 KỲ 7 KỲ 8 KỲ 9 KỲ 10 KỲ 11 KỲ 12 KỲ 13 KỲ 14 KỲ 15 KỲ 16

Kỳ 17

      Thứ hai đi làm, em vun xới cho tôi: “Mấy đêm nay chẳng đêm nào em ngủ được anh à …  Ðầu em muốn nổ tung ra, vừa sung sướng, vừa sợ hãi ..”Em lẵng nhẵng: “Em đâu biết có cái gương ở đó, cho tới lúc anh kêu em nhìn. Vậy là em nhớ luôn hình ảnh đó, mỗi lần em nhớ anh …Em yêu anh lắm, em muốn ôm chầm lấy anh và hôn anh một cái thắm thiết quá …Anh có nhớ hình anh và em ở trong gương không?”. Em làm ràm: “Hôm qua em vui lắm, chẳng muốn về. Tối em lại còn nằm mơ thấy anh phải…”chờ hai tiếng”. Tỉnh dậy em cứ cười một mình mãi. Em yêu anh nhiều lắm, anh có biết không? Trời đất! Làm gì mà anh đòi tới thâu đêm suốt sáng? Hèn chi hông…hết “xí quách” sao đuợc!!! Em muốn ôm chầm lấy anh và hôn anh một cái thắm thiết quá…Anh làm như cái bóng “gân” như anh vậy! Cái bóng được ấp ủ ấm áp sẽ nằm trên ngực anh êm ru à, hông có “lộn xộn” đâu.. Ðể kỳ tới cái bóng làm thử, đợi anh ngủ quên, rồi …”ấy” xem sao…hihi…Anh tính làm sao thì tính, em có biết đấy là đâu…Tại anh cứ thả lỏng “nó” ra làm chi…hihi…Em yêu ‘’nó’’ lắm, anh  ơi ..’’. Em tỉnh rụi: “Người kia ơi à, tối qua người kia có ‘’ấp’’ người này không?  Người này khoảng năm giờ sáng tỉnh dậy nhớ người kia, nhớ đến lúc được người kia ấp ủ ấm áp rồi cười một mình …Như vậy cũng đã đủ làm người này vui cả ngày hôm nay…Người kia ơi à, người này đuợc người kia ấp nên thích quá nên “thung thướng … thả hồn vào giấc mộng, đâu biết là đã mất tiêu…hai tiếng đồng hồ, hihi…Nhưng mà đâu có mất tiêu. Người này nằm im re thấy người kia … ngủ, nguời kia truyền hơi ấm làm cho người này…”phê” quá …”

       Và rồi con đường tình tôi đi với em là những cuộc hẹn hò rong chơi…Ngay cả trong giấc mộng đầy lãng mạn của em cũng có hình bóng thuyền ra cửa biển và gặp nhau ngoài hoang đảo, khi vào rừng, lúc lên núi và tôi nhớ mang máng một câu nói của ai đó là “Lãng mạn là một cuộc phiêu lưu và khai phá’’. Em như vậy đó, không như tôi chỉ chật hẹp trong một cái phòng có một cái giường. Thế nhưng phải nhắm chừng nhìn trước ngó sau, chẳng phải  cứ đóng cái cửa lại là…xong chuyện như những cuộc tình ngoài khung cửa của các nhà văn nữ. Họ là đàn bà con gái, ấy vậy mà khi họ múa bút chẳng chịu cho những tình tiết oái oăm tới bến như chuyện của em. Rằng hẹn em tuần tới, tuần sau em rối như canh hẹ…vì tính khí…không đều, dọc đường gió bụi, đi đâu cũng không thấy nhà thấy cửa, chỉ thấy mưa sa trên mầu cờ…đỏ. Rồi thế nào đi đêm cũng có ngày gặp ma. Em ngượng ngùng cười bẽn lẽn: “Anh tinh thật, chẳng gì giấu được anh’’. Để rồi những ngày tháng sau đó, tôi cứ rong chơi theo em từng giấc mơ, khi lên núi ngắm mây trôi, lúc vào rừng nghe suối chẩy. Và mua dây buộc mình để chẳng phải những chuyện tình nào cũng đẹp như mơ. Các cụ ngày ngày dậy dỗ tôi trăm nghìn sự thì chẳng bao giờ chỉ cho tôi cái tình huống này: Vì rằng gần đây thì sinh tồn hơn với giấc mơ, em mủm mỉm cười: ‘’Em vừa nằm mơ thấy có con với anh, không phải là một. Mà tới hai ba đứa’’. Giời ơi là giời, em còn dọa dẫm: “Chuyến này là anh hết …về hưu rồi nha’’. Ngỡ em đùa, em bèn nhả một bài thơ đầy khẩu khí, giống những bài tự trào của vua Trần Nhân Tông.

       Ấy là bài Bơm Xe Đạp đầy nhân cách hóa khiến tôi giật mình đánh đùng:

Thò tay bóp thử cái xem sao

Thấy nó mềm nên đút vòi vào

Vặn vặn, xoay xoay rồi đứng dậy

Nhấp nhổm xuống lên nhấn ào ào

Mệt mỏi, mồ hôi đầy trên trán

Nữ khách đâm lo, nói thì thào

“Anh ơi, cẩn thận không chửa đấy!”

“Tôi nhấn thế này, chửa làm sao?”

        Chợt nhớ lại buổi hẹn hò tháng hai qua, tôi ướm lời ‘’Lỡ khi ăn miếng trầu xanh – Đêm lo ngày sợ mặt xanh như chàm?’’. Em ỡm ờ trả lời: ‘’Anh …kỳ quá, em hông viết ra đuợc đâu. Anh nhớ anh nói đó là ngày gì hông? Anh cũng làm em hồi hộp quá chừng chừng à’’. Giời ạ, ông cố nội ai mà biết chuyện đàn bà mỗi tháng mỗi trời làm một trận lăng nhăng, rồi em đòi ăn ô mai mới làm khổ tôi: ‘’Hihi … đòi ăn ô mai “chua” mà anh lại hỏi gì hay “chửa” là … trứng sắp nở rồi đó. Anh lo dần đi là vừa …Anh quả thật là một nguời chồng tuyệt vời. Em “ké” đuợc một chút trong đời sống của anh cũng đủ hạnh phúc rồi …’’. Suốt hai tối, tôi chợt tỉnh và mò ra sau vườn hít thuốc lá vặt để sầu đời, để trách thầm em hôm nào mè nheo: “Cho vào đi anh…’’.

      Tôi lẩm nhẩm bấm đốt ngón tay như bấm tử vi đầu số, rằng khoảng thời gian ba chìm bẩy nổi ấy bước qua ngày thứ mười hai trong tháng, nhằm giữa chu kỳ của em, tính hỏi bây giờ tháng mấy rồi hỡi em lại ngọng. Nhưng hôm ấy là một tối cuối tuần ngồi ngoài vườn nhớ nhà qua khói thuốc, sau cơn mưa chiều, bầu trời trong vắt, ánh trăng lấp lửng trên ngọn cây đầu cỏ lãng đãng khói sương, không gian yên ắng. Chợt nghe thấy tiếng xào xạc ở góc vườn trước kia tôi trồng dăm bụi chuối, hình như chuối đực nên không có trái rồi ngoẻo. Nhớ lại dạo trước cũng chỗ âm u ấy, một hôm sau cơn mưa bầu trời tả tơi đã kịp ắng lại, tiếng nước mưa còn đọng lại rớt lên lá lộp độp làm tôi sờ sợ ơn ớn vì trời tối hù, lại nghe tiếng con gì nhẩy từ đọt chuối xuống làm cây chuối lắc lư trông giống y như bóng nguời đàn bà xỏa tóc, đến như tôi đây hãi quá thể cũng không dám lại gần. Bỗng dưng tôi nhớ quê nhà, ngày bà ngoại tôi kể về sự chuyển dạ của cây chuối. Thường quá nửa đêm trước khi trời sáng, lúc âm dương giao hòa, cây chuối rùng mình kêu kẹt kẹt do những bẹ chuối trên đọt nở rộng và chui ra. Nước từ trong thân chuối tuôn trào như đàn bà chuyển dạ vỡ bọng nước. Tiếp theo là chồi chuối ra một bắp chuối non. Vì cây chuối mang đặc thù, đặc tính y hệt của một người đàn bà sinh nở, cũng đau đớn rên rỉ và trào nước trước khi trổ ra buồng chuối non. Cho nên tập tục làng xã có nơi khi đàn bà có chửa lỡ bị chết, người chồng mang cây chuối hột trồng trước đầu mả, chờ khi nào cây chuối trổ trái thì biết vợ mình dưới mộ đã sinh con.

      Bầu trời không có vẻ gì mưa, trời chỉ nổi dông khan, gió ì ùng trên ngọn cây, không gian ngột ngạt, nhức nhối như đàn bà đẻ khó. Châm điếu thuốc rít một hơi phà khói, tôi đưa mắt nhìn qua hàng rào, qua khoảng đất có những cột giây điện cao thế. Tôi nhớ đến em vì nghề nghiệp của em có dính dáng nhiều đến những sợi giây lùng bùng, lằng nhằng ấy. Mắt tôi trải dài lên cao qua những căn nhà lẩn khuất, nhấp nhô chìm trong bóng đêm, có tiếng cóc nhái gọi nhau ồm ộp để làm tình. Tôi liên tưởng người ta lúc này cũng đang làm chuyện ấy như cóc nhái hay cóc nhái cũng đang làm cái chuyện giống như con người. Tự xửa từ xưa cho tới nay, giữa lúc âm dương giao hợp là lúc động vật cũng rạo rực giao hoan. Muôn loài, muôn thú ngay cả cây cỏ cũng đều run rẩy cùng hưởng cái khoái lạc giống như nhau. Như em và tôi vậy. Tất cả chỉ là chuyện tất nhiên của đất trời. Tôi lẩn mẩn hình tượng em qua cây chuối bụng mang dạ chửa, đầy sinh khí, và cũng đầy mãnh liệt qua cây cỏ, qua đất trời hay chính với tôi. Để tôi thẩm nhận được rằng em đến với tôi qua cái vỏ con ốc mang nặng tình tự dân tộc dân gian nay có thêm cây chuối…đẻ này nữa.

       Buồng chuối non sơ sinh còn được gọi là hoa chuối, hoa vắt kiệt sức dung dị nẩy sinh ra trái. Hoa chuối hình thù giống như những ngọn nến lập lòe ẩn hiện trên cây. Hoa soi cho nhân gian trên hành trình đến cửa Phật, hoa soi cho nhân gian nhìn lại chính bản thân mình, rọi cả vào những góc u uẩn nhất, nơi những muộn phiền, thất vọng, những buồn đau xưa cũ đang dần quên. Và tôi hình tượng em qua hoa chuối là vậy. Tôi vẫn mải miết qua những buồng hoa chuối đơm mầm kết trái của hoài niệm, của ký ức. Trong bầu trời mù mịt những khóm chuối như mê hoặc dẫn dụ tôi. Tôi mụ lẫn đuổi theo, như đuổi bắt một cái bóng. Vì em qua cây chuối đã dẫn dụ mê muội tôi. Tôi cũng đang muốn có một thằng con trai với em.

       Tôi đang mừng húm thì nhận được điện đóm, em xởi lởi báo cho hay: “Sáng nay em đau bụng quá’’. Thế là chuyện cây trái mang vào đây ra thành chuyện đầu voi đuôi chuột. Tôi định bỏ khúc này đi, nhưng lại ôm đồm qua truyện người tình cùng con với cái. Ngay tình mà giải bày, vì nó nằm trong xấp truyện của một nhà văn nữ, tôi gửi vội đến em trong giờ làm việc nên chưa kịp đọc, nên chẳng hay truyện viết gì. Khỉ mốc gì đâu, rồi mang cái vạ vịt, vì đọc xong em líu ríu: ‘’Ðúng ra em không nên nói gì với anh lúc này, khi mà em đang bị xao động dữ dội. Em đã đọc hết xấp truyện Y Ban, trong đó có truyện Tình Nhân làm em suy nghĩ nhiều. Em nghĩ khi gửi cho em đọc truyện đó, có lẽ anh cũng đã muốn nhắn gửi với em điều mà em đã từng nhiều lần phải suy nghĩ. Ngay chính bản thân em cũng không hiểu đuợc em thì mong gì người khác hiểu đuợc em. Anh là một nguời chồng tuyệt vời, một nguời cha tốt. Thật hạnh phúc cho những nguời có diễm phúc làm vợ, làm con của anh’’.

       Tôi giật mình và về nhà, tôi mang truyện này ra đọc…

       Nàng chỉ đủ tiền thuê một căn nhà 12 mét vuông trong một khu xóm nghèo. Như để bù lại cuộc nổi loạn ra đi của nàng, anh đã ở lại với nàng đến 11 giờ đêm. Con bé nàng gửi sang nhà bà ngoại. Nàng cuộn tròn người rúc vào nách anh khóc tấm tức. Anh ôm chặt nàng dịu dàng: “Khóc đi em. Cứ khóc to lên. Bây giờ anh sẽ luôn ở bên cạnh em”. Sau đó anh hôn nàng. Chính vì những cái hôn này mà nàng nổi loạn. Nàng cảm thấy thật yên lòng. Thời gian như ngưng đọng trong vòng tay ôm. Nhưng thực ra nó trôi rất nhanh. Anh nói, đã đến lúc anh phải về. Nàng trở dậy tiễn anh. Quá mệt mỏi nàng ngủ thiếp đi. Trưa hôm sau anh gọi điện đón nàng đi ăn. Anh bảo về nhà nàng nghỉ một chút. Bây giờ sẵn có nhà nàng, anh và nàng không còn phải đi lang thang nữa. Anh lại ôm nàng vào lòng vỗ về an ủi và hôn nàng. Nàng yên lòng với cuộc ra đi cùng với một triết lý để trấn an mình: Cái gì cũng có giá của nó. Tôi không muốn sống trong cuộc sống gia đình tù túng thì tôi sống một mình với con. Nhưng tôi sợ sự cô đơn thì tôi phải có bạn tình.

       Tôi yêu một người đàn ông đã có vợ. Tôi chấp nhận sự sẻ chia đó.

       Quả là cuộc sống mới thật dễ chịu. Bây giờ nàng có thể thoải mái đi sớm về muộn mà không sợ ai cằn nhằn. Có hai mẹ con, lúc hứng thì nàng nấu ăn, lúc buồn bực thì ăn cơm bụi, lúc nào buồn nữa thì gửi con về bà ngoại đi lang thang. Nàng với anh đã có một giao ước: Dẫu có rất cần nàng cũng không gọi điện thoại về nhà anh. Vả lại, nàng đã có anh từ thứ hai đến thứ sáu, còn hai ngày cuối tuần phải trả lại anh cho gia đình anh chứ. Bây giờ nàng có nhà riêng nên anh thường đến với nàng buổi trưa, thời gian vừa đủ cho một cuộc âu yếm nhau, không quá khứ, không tương lai, không cả hiện tại.
       Thời tiết chuyển mùa, cái nắng gắt gao chuyển sang trong veo. Cái thứ thời tiết gợi nhớ, làm cho lòng người dễ sầu, dễ cảm. Nàng đi chơi lang thang cả tối thứ sáu, ngày thứ bảy. Nàng xem ti vi chán lại đọc sách. Một ngày sao mà dài thế. Ngày chủ nhật nàng thức giấc từ 7 giờ sáng định bụng sẽ đi đón con bé cho đi chơi công viên nhưng trong lòng không ổn và đầu nhức như búa bổ. Đến trưa thì nàng ốm thật sự. Nàng muốn có một người bên cạnh nàng lúc này. Người đầu tiên nàng nghĩ đến là anh. Hiện tại nàng đang rất cần anh nên nàng không còn nhớ đến sự giao ước bất thành văn bản kia. Nàng nhấc máy bấm số nhà anh. Đầu dây bên kia lại đúng là anh. Nàng nói vắn tắt tình trạng của nàng. Giọng anh lạnh tanh: “Chuyện công việc thì mai gọi”. Rồi anh bỏ máy. Tim nàng như ngừng đập. Chân tay nàng bủn rủn. Nàng nằm vật ra giường thở hổn hển. Nước mắt tứa ra chan chứa. Nàng khóc nức lên. Một chập. Cảm thấy đã vơi nhẹ nàng mới chợt nghĩ ra: Có lẽ, lúc ấy vợ anh đang đứng gần đấy.
     Trưa thứ hai anh mang đến cho nàng một bó hoa rất đẹp kèm thêm một túi hoa quả khổng lồ. Anh ghì chặt lấy nàng nhấm nháp hết những giọt nước mắt vương trên má nàng. Tiếng anh rót vào tai nàng: “Đừng khóc em, có anh bên cạnh em đây rồi mà”. Giờ thì nàng khóc. Nàng có mang, đấy là hệ quả tất yếu của một sự sơ sểnh. Khi nàng báo tin cho anh, mặt anh đầy vẻ đau đớn: “Khổ thân em tôi”.

      Cơn buồn ngủ ập đến làm nàng hơi lâng lâng. Có nằm lại 1 giờ, 2 giờ cũng thế. Âu là đi về nhà ngủ cho yên. Nàng ngồi dậy thay váy rồi rời nhà hộ sinh. Bước xuống cầu thang nàng cảm thấy đầu gối hơi bủn rủn. Nàng nhắc mình phải thật nhẹ nhàng, cẩn thận. Đến bậc cầu thang cuối từ bụng nàng tụt ẫng ra một khối chất lỏng. Nàng sợ hãi khép chặt hai đùi rồi từ từ ngồi xuống bậc cầu thang. Một lúc nàng tự nhủ mình phải đi tiếp. Nàng vịn tay cầu thang đứng lên. Từ chỗ nàng ngồi loang vết máu. Nàng đi ra cổng, mỗi bước chân của nàng đi, từ trong bụng nàng lại tụt ẫng ra chất lỏng. Nàng tựa lưng vào thành cổng chờ, một chiếc xe ôm đi tới, nàng gọi. Cuối cùng nàng cũng về được đến nhà, vào toa lét thay chiếc quần ướt sũng máu.
       Sự mệt mỏi nhấn chìm nàng vào giấc ngủ. Tỉnh giấc chiều đã chạng vạng. Không gian vắng lặng như tờ. Nàng quay ý nghĩ về với anh. Nàng thèm muốn có anh bên cạnh nàng lúc này. Nàng sẽ rúc đầu vào ngực anh để khóc rấm rứt. Khóc cho vơi đi sự tủi thân. Khóc cho vơi đi sự dỗi hờn. Anh sẽ ôm chặt nàng xoa vào lưng nàng. Hoặc như lúc thảnh thơi không âu yếm nhau anh nằm phía sau lưng nàng hít hà cái mùi của nàng.  Đến nước này thì phải gọi anh rồi. Nàng cố tạo một giọng khác hẳn để hỏi thăm anh có nhà không. Đầu dây nói bên kia trả lời, anh đưa thằng cún đi bơi chưa về. Nàng rã rời. Nàng đã nói với anh rằng hôm nay nàng sẽ đến bệnh viện kia mà.

       Cái bóng đèn đỏ nhìn chòng chọc vào mắt nàng diễu cợt: Khóc đi, cười đi, rồi gào to lên . Qua ngày chủ nhật, đến thứ hai anh lại đến. Anh sẽ lại âu yếm, yêu thương. Khóc đi, cười đi… Nàng muốn đập tan chiếc bóng đèn nhưng nàng không đủ sức. Nàng chỉ đủ sức với tay tắt nó đi. Đêm nay là đêm thứ bảy, ngày mai là chủ nhật rồi là sẽ đến ngày thứ hai.

     Anh sẽ đến, sẽ lại âu yếm, xót xa, siết chặt… ngọt ngào cơ mà…(Y Ban – Nhân Tình)

***

     Em rầm rứtlào thào: ‘’Anh ơi, em thì không thích đắng cay một tí nào…Anh làm em mất ngủ suốt mấy ngày hôm nay mà em đâu có than …”. Để trả lời em một cách trọn vẹn, dù có vận dụng bao vốn liếng kiến thức, bao hiểu biết tích luỹ bấy lâu về các lĩnh vực xuyên ngành, liên ngành khoa học, xã hội nhân văn hay siêu hình học gì gì đi chăng nữa…chắc gì đã đủ. Hoặc gỉả như tình yêu platonique kiểu Alissa và Jérôme trong “Khung cửa hẹp’’ của Gide, truyện viết tình yêu của một người đàn ông ích kỷ và người đàn bà gần như bị lệ thuộc vào tình yêu thần thánh này. Ngay cả với truyện ngắn “Ngoài khung cửa’’ của Albert Camus. Ông là triết gia nhưng cũng viết truyện và đây là một trong những truyện ngắn hay nhất thế giới. Nhưng tôi không thích câu kết luận của ông: Những người sáng suốt không thể yêu ai. Thế nhưng câu này lại đúng với ‘’chàng’’ trong truyện của Y Ban. Thú thực một điều là với tôi, yêu đương qua sách vở quả thật là trò chơi của chữ nghĩa như tình yêu phát xuất từ thuở hỗn mang qua chữ Phạn ‘’Lubhyati’’, nghĩa là ‘’Người ấy thèm muốn’’. Biểu tượng của người Ai Cập qua tình yêu với hình vẽ ‘’Một người đàn ông để tay lên miệng’’  biểu hiện thèm muốn và chiếm đọat. Đến đây chân tay tôi lại ngứa ngáy, như một lần tôi dấm dúi nhỏ to cùng em rằng: Vào cái tuổi mới lớn, yêu để mà yêu nhưng đằng sau vẫn có những đòi hỏi tình dục ngấm ngầm của cơ thể đang phát triển. Yêu rồi lấy, tình dục như một phương thức để gây dựng gia đình, sinh con đẻ cái, sau đấy trở thành một thói quen gần gũi giữa hai vợ chồng. Ngay khi nhà tôi mất, cả một thời gian dài bị dồn nén, nếu tôi có lang chạ thượng vàng hạ cám chơi trò chơi cút bắt với mấy bà mấy cô, thì vẫn có một lằn ranh tự vạch ra là để giải quyết vấn đề nhục dục nheo nhéo đòi hỏi trong cái khỏang thời gian phòng không đơn chiếc.

       Sau đấy là tôi ôm mớ quần áo phòng thân qua thuyền khác, mười năm tình ‘’mới’’, lão bạng sanh châu có được mụn con gái để làm vốn cho mai hậu. Mười năm tu đạo, tôi tu tỉnh, thế nhưng cốt lõi là người phàm phu, trông lên Bụt thấy xa vời, không dám đến gần. Thế nên tôi sống lây lất bên lề cuộc đời, tửu cũng không ham, sắc cũng không ham, danh lợi cũng không ham. Biết là xấu nên cắn răng bỏ cho bằng được. Bằng tuổi này ê hề đủ cả. Tôi không gần đàn bà! Đấy là toàn những yêu tinh, yêu ma. Tôi năng đọc sách báo! Đấy là thuốc ngủ. Tôi không ra cà phê rồi ngồi đồng với bằng hữu. Đấy là những nấm mồ chôn thì giờ. Tôi không đánh đụng bạn bè với ai! Đấy toàn là mèo mả gà đồng. Nói cho đúng ra thì mười năm này tôi vui thú với điền viên, gần như ăn chay trường và sống như bậc chân tu! Mặc dù tôi đã lỡ miệng bép sép rằng một ngày tôi chỉ…tu một, hai chai! Tôi ôm ba mớ sách cũ mèm chỉ để viết lách, viết để làm đẹp cho người, làm đẹp cho đời. Vậy thôi. Ấy vậy mà có thằng mèo mù treo đầu dê bán thịt chó bằng vào bài thơ thất ngôn tứ tuyệt về Hùng già tôi ‘’Công danh phú quý cũng chẳng màng – Điền viên vui thú trúc gia trang – Trà ẩm, rượu trưa, chiều bạn cũ – Một áng văn hay đợi đêm sang’’.

      Chả là cây giống bóng, của giống người, tôi như vậy đấy, bây giờ cuối mùa gặp em…Tôi dầy vò thêm, bằng vào với cái tuổi nhạt nắng này, tình dục với tôi chỉ đi sau tình yêu cho thêm chút hương hoa. Như trên tôi đã dài dòng, để em và tôi lẩn quẩn với nhau hơn. Vì vậy, ở em, tôi vắng bóng hẳn thèm muốn hay chiếm đoạt.

       Bởi lẽ tôi già rồi chăng? Lẽ nào…

(Còn Tiếp)