Tranh: THANH CHÂU

1.

Tháng tư, trời thường nhiều mây và những cơn mưa bất chợt từ biến cố lịch sử 30 tháng 04 năm 1975. Chuyện bầu trời tháng mấy trong vắt không một gợn mây hay trời nhiều mây và những cơn mưa bất chợt chưa hề có trong tôi trước đó. Nhưng khi nghe tiếng máy bay chiến đấu gầm rú trên bầu trời đến đinh tai nhức óc mà thành ký ức về vùng trời bình yên lúc hấp hối. Chiếc F5 đang truy đuổi chiếc Mig21. Bỗng đột ngột F chui vào đám mây như con gà đá bỏ chạy, nhưng con gà lì đòn và kinh nghiệm thì lại khác, nó sẽ tấn công bên sườn và lấy mạng đối thủ bất ngờ. Chiếc F đã làm chiếc Mig chới với, phải rời xa không phận Sài gòn… Hai chiếc máy bay chiến đấu rượt đuổi nhau ở độ cao thấp mà lại tốc độ cao trên vùng trời ngoại ô không bị cản tầm nhin bởi những toà nhà cao tầng thật đã mắt người xem. Nhưng tôi bỗng mất sự hứng thú, la hét ầm lên phấn khích. Thay vào đó là sự hụt hẫng, sự bất an trong lòng đã hiện thực.

   Hiện thực mỗi ngày gần hơn khi những cây phượng trong Thảo cầm viên chưa trổ hoa mà học trò đã nghỉ hè sớm. Trường tôi đâu lưng với phủ Thủ tướng nên thấy lính gác phủ gài thêm mìn dọc theo bờ rào để ngăn chặn cộng quân tấn công phủ. Làm cho cảm giác bất an trong tôi thêm hoang mang với chiến tranh sắp diễn ra tại Sài Gòn trong nay mai chứ không phải chiến tranh trên mặt báo mà tôi thường đọc cho ông Bá-Tòng trong xóm tôi nghe. Ông Bá có người con tên Tòng nên trong xóm quen gọi là ông Bá-Tòng. Nhưng anh Tòng đi lính rồi, nhờ tôi đọc báo cho ba anh nghe vì mắt ông đã mờ không đọc được báo nữa, đeo kính vào thì ông bị nhức đầu… Không biết có ai nhớ quê với những chuyện nhỏ nhặt như thế, hay tôi là người chỉ biết nhặt những chuyện nhỏ cất trong lòng để nhớ về quê hương đã mất. Nhớ anh Tòng dặn sao tôi làm vậy nên mỗi lần anh về phép là tôi huy hoàng, lần được anh mua cho đôi giày đinh để đá banh làm tôi hãnh diện với bạn bè còn mang giày bata, sút banh mà chiếc giày đi trườc trái banh là chuyện thường ngày ngoài bãi đáp trực thăng của lính Mỹ đóng quân để bảo vệ Sài gòn sau tết Mậu thân. Sướng nhất là anh đem về cho tôi cái đèn pin của lính để đi soi nhái những đêm mưa ngoài ruộng, không còn sợ gió mưa làm tắt cây đuốc. Tôi lại trở thành đứa nhỏ có đèn pin đầu tiên trong xóm.

   Nhưng lần cuối anh về phép buồn, cứ đi ra đi vào rồi đi nhậu tới khuya lơ vì nghe đâu gia đình bạn gái của anh không chịu gả con gái cho lính. Nhớ lại thêm buồn khi xe nhà binh cứ chở quan tài lính tử trận về xóm làng để cả xóm khóc thương và âu lo vì hầu như nhà ai cũng có người đi lính. Nhưng anh Tòng trước hôm trở về đơn vị cũng nhớ đến tôi, anh lấy chiếc Honda ‘67 trùm mền của anh ra chở tôi đi xem phim rạp, gió mát hơn đi xe đạp nhiều. Anh chở tôi đi ăn bò viên vì món đó tôi chưa bao giờ biết ngán, nếu được uống nước xá xị khi ăn bò viên là đã đời. Hai anh em còn đi ăn kem tới no cành hông nhưng anh cứ nhắc, “Ăn thêm đi Mập, ăn cho đã đời vì lần này anh đi lâu lắm mới về…” Và anh đã đi qua cuộc chiến không về nữa, không biết anh lên bàn thờ hay phiêu bạt nơi đâu sau hoà bình khi tôi trở lại nhà mình đã cỏ hoang ngập lối, sang nhà anh hoang phế điêu tàn với cái bàn trà làm bằng dây mây bị giông gió thổi ra tới góc vườn, tờ Đại Dân Tộc ướt mưa, úa vàng với cái kính lão của ông Bá gãy gọng nằm chơ lơ ngoài hiên vắng của căn nhà đã bỏ hoang…

   Tôi vẫn nhớ cảm giác tan học như chim xổ lồng ở Sài gòn bỗng mất hứng thú khi lững thững đạp cái xe đạp về nhà, không ghé sân Hoa Lư đá banh được nữa vì bên kia đường là đài truyền hình cũng trong tầm pháo kích của Việt cộng nên sân banh vắng. Làm gì cho hết buồi chiều của tuồi nhỏ bỗng bị cấm hết những trò vui, ra khúc sông chúng tôi thường bơi lội cũng bị cấm luôn vì lính từ đâu đổ về bảo vệ thủ đô có mặt khắp nơi, lính hạn chế sinh hoạt thường ngày của người dân vì lý do an ninh. Về nhà đích thực là chỉ ở trong nhà, ra ngoài với giao tiếp xa nhất là những nhà hàng xóm thì toàn nghe người lớn nói chuyện di tản từ vùng một tới vùng hai rồi thất thủ vùng ba chiến thuật. Cộng sản bắc Việt sẽ vô Sài Gòn trong nay mai… Thời sự đã hất thằng bé vô tư lự ra khỏi vùng trời bình yên để ưu tư khi gia đình tôi dạt về căn nhà cũ ở ngoại ô Sài gòn theo tính toán của cha tôi chiến tranh chỉ lướt qua những vùng ven, không nghiêm trọng như trong nội đô Sài gòn…

   Vùng ngoại ô, tôi có căn nhà có hầm chống pháo kích. Làm sao tôi quên được biết bao kỷ niệm ở căn nhà chỉ có vui chơi và phá phách từ sau tết Mậu thân 1968. Cha tôi cho đào hầm chống pháo kích ngay dưới bộ ván rất dày, cửa hầm là cái dốc 45 độ để khi nghe tiếng pháo kích thì trẻ nhỏ chạy nhanh đến hầm trú ẩn và tuột xuống hầm sẽ nhanh hơn làm bậc thang đi xuống. Cái dốc mài đũng quần đó kể không bao giờ hết chuyện vì nó là cái dốc tuột tuổi thơ đi.

   Căn hầm là xào huyệt của bọn thổ phỉ còn hôi sữa, chúng tôi đi thu hoạch được gì về cũng giấu dưới hầm từ trái bần, trái bình bát chưa chín ngoài bờ sông tới trái xoài, trái trứng gà hái trộm được ở nhà hàng xóm… đến mấy lóng mía, đậu phộng luộc cúng cô hồn đều được tích trữ dưới hầm chống pháo kích để kháng đói khi phải ngủ hầm vì cường độ pháo kích ngày càng tăng. Nhưng chuột ăn hết trơn, đến con dế không có đối thủ mới được đưa xuống hầm chống pháo kích cũng bị kiến xơi khi tôi về. Nỗi buồn không tả xiết dến bây giờ, chợt nghe tiếng dế đêm đông ở vạt rừng mỏng sau nhà là bần thần nhớ con dế chưa từng bỏ chạy trước đối thủ nào đã chết thảm trong hầm trú ẩn, kẻ chạy trốn quê hương còn vác mặt về làm gì?

   Nhớ nhà, nhớ quê dần quen trong đời sống hải ngoại, nhưng nỗi nhớ mênh mông đến đâu cũng quay về với ba hòn gạch vụn vỡ nhặt về hầm để làm bếp luộc trứng vịt nhặt được ngoài đồng khi ông già chăn vịt và đàn vịt đã đi qua. Nhớ đi mót trứng ngoài đồng vui tới trong mơ trọn đời người vì niềm vui khó tả khi nhặt được cái trứng ngoài đồng như nhặt được thỏi vàng vì đâu có hoài. Sau gặt lúa chủ ruộng mới cho đàn vịt xuống mót lúa, trẻ con mót trứng vịt khi đàn vịt đi qua. Và ngày xưa, mỗi năm làm ruộng có một mùa nên mùa lúa đủ trò vui từ đi mót trứng tới đốt đồng bắt chuột. Khi trái mùa lượm trứng vịt ngoài đồng mà lên cơn ghiền thì mượn trứng gà quên hỏi của bà vú. Vú cứ nguyền rủa mấy con chuột ăn cắp trứng, vạ lây con mèo vô tích sự vì đứa nào cũng nghĩ mình trộm có một trứng thì ăn nhằm gì với cả ổ trứng gà nên cuối cùng không còn một cái để bà vú nguyền rủa lũ chuột oan. Và ai đã ăn thì không quên được trứng luộc trong cái lon đồ hộp của lính Mỹ ngon tuyệt, càng ngon nhờ nấu bằng đèn cầy mượn quên hỏi ở nhà thờ, chùa gần nhà, kẹt quá thì ra nghĩa địa mượn đèn cầy bị gió thổi tắt trên những ngôi mộ. Chỉ cần qùy xuống, xá ba xá và xin thật lòng thì những linh hồn độ lượng luôn cho trẻ nhỏ ăn ngon miệng, không đứa nào bị đau bụng bao giờ. Tạ ơn những người đã khuất tốt bụng ở quê tôi. Xin thứ lỗi cho việc hành lễ xin nến do trẻ con nghĩ sao làm vậy…

   Nhớ căn hầm tối om những đêm đông cúp điện ở hải ngoại, cái lạnh len lỏi vào từng ngón chân làm nhớ muỗi ơi là muỗi ở hầm chống pháo kích, nhưng khi đốt nến thì muỗi bay đi, trả lại hang ổ cho bọn thổ phỉ xà lỏn ở trần, quậy đến bà vú chịu không nổi, đánh đòn không sợ nên bà bỏ mặc cho chúng tôi muốn làm gì làm. Bà chỉ điểm danh đủ quân số đã xuống hầm khi có pháo kích là được, khi dư quân số đồn trú là quân tiếp viện phá phách từ hàng xóm ham vui với hầm trú ẩn có cầu tuột. Nhớ tiếng pháo kích rít qua bầu trời nghe lạnh xương sống thì chúng tôi ngồi dựa lưng vào vách hầm vật vờ sau hồi chọc phá nhau tới đánh lộn luôn trong hầm. Có đứa lấy cái áo choàng bằng lông cừu không rõ xuất xứ, không biết của ai nên luôn ở trong hầm làm áo chống đạn khi chơi bắn bì. Nó khoác lên người thay áo Thánh cha, làm lễ trừ tà cho hai đứa đánh nhau u đầu bầm mắt do qủy ám vẫn không chịu hoà, cứ lao vào nhau như hai con dế lửa. Cuối cùng là răng nanh chúng dài ra, đầu chúng mọc sừng… theo tưởng tượng của đồng bọn nhưng hai đứa nó rất hoang mang vì trong hầm không có gương soi. Phải như đồng bọn nhịn được cười thì chúng đã không kết tội Thánh cha làm phép hại chúng mọc sừng, chính Thánh cha mới là qủy nên chúng hiệp thông giộng Thánh cha ói cơm, la làng…

   Nhưng nghe tiếng trực thăng là bừng dậy cả đám, la hét om xòm: Quân ta đã phản công, đuổi Việt cộng về rừng. Chúng tôi túa ra khỏi căn hầm mới xuống thì vui nhưng ở lâu trong đó như ở tù. Cả đám há hốc nhìn máy bay trực thăng bay thấp, lính nhảy xuống ruộng đồng, dàn trận tiến lên mê hoặc như phim Đệ nhị Thế chiến trên truyền hình. Lính hành quân đuổi Việt cộng về rừng xong thì trở về căn cứ ngoài mé sông. Những người lính trẻ la cà vô xóm dân chơi bầu cua cá cọp với chúng tôi. Các anh lính bị búng lỗ tai đỏ tía như tôm luộc, nhưng họ hành xử với trẻ nhỏ để chúng nhớ tới già khi các anh thua thì chịu cbị quẹt lọ nồi lên mặt, chịu bị búng tai với hết sức bình sinh của mấy thằng nhóc tì. Nhưng khi các anh thắng thì cho chúng tôi nợ, nợ chồng chất những cái búng lỗ tai để lớn lên biết hành xử với trẻ nhỏ như những người lính Việt nam Cộng hoà trong ký ức.

2.

   Rồi tất cả như trời sập khi không còn tiếng súng. Hồi chiến tranh, nhà nhà mở toang cửa trước cửa sau cho dễ chạy tránh pháo kích. Nhưng hoà bình thì nhà nhà khép cửa, người người chọt lỗ mọt vách nhà nhìn ra đường lạ lẫm với những người giải phóng quân, bộ đội chính quy ngoài bắc vào lăm lăm tay súng. Họ có sự đáng sợ, ngộ nghĩnh và tội nghiệp trong mắt người dân miền nam là điều lạ lùng. Sự đáng sợ vẻ mặt vô cảm của họ nên không đoán được tay súng của họ khi nào bóp cò như con thú rừng bị bắt về thành phố trông ngô nghĩnh, nhưng phải coi chừng phản ứng khó đoán của nó. Rồi nhìn lâu lại thấy thương anh bộ đội sờ mó chiếc xe đạp của ai đó dựa gốc cây. Sự thích thú của anh khiến những con mắt nhìn qua lỗ mọt thấy thương hại, làm thương luôn người giải phóng quân chân đất, đội mũ tai bèo, quấn khăn rằng trên cổ, đeo băng đỏ trên tay súng lăm lăm không khoan nhượng nhưng đứng chết trân trước bảng tên đường vì không biết đọc chữ…

   …

   Và khi trời đã sập thì mặt đất tối đen, dâu bể khôn lường. Người dân trong xóm tôi đi bộ vì những chiếc xe đạp bây giờ thuộc về những anh bộ đội. Trẻ con chúng tôi được những trận cười không thấy tổ quốc vì cười híp mắt với những anh bộ đội tập chạy xe đạp kiểu ngoài bắc, một chân đứng lên bàn đạp, một chân đẩy cái xe đi tới vã mồ hôi mà đâu dám trèo lên yên ngồi đạp cho tử tế như người ta. Nhưng hồi cười hết nổi, mở mắt ra nhìn lại tổ quốc đã đổi thay với những người đội nón cối, cột chùm hoa ny lon trước xe và đạp đi thu hoạch bất cứ thứ gì họ có thể đem về bắc. Những người có xe đạp để dựa gốc cây vì không cần đem về nhà thì nay đi bộ thành đoàn người đi đắp đê thủy lợi, những căn nhà dân hiền hoà trong xóm bỗng trở thành nhà hoang cho trẻ trâu tụ tập phá phách vì cả nhà đã vượt biên, hoặc đã bị cưỡng bức đi kinh tế mới.

   Những đứa trẻ thổ phỉ phá làng phá xóm chúng tôi đã lớn, đã bắt đầu cuộc mưu sinh tự túc khi gia đinh hết khả năng bảo bọc chúng tôi. Đến cái nhà cũng không còn để ở vì bị tịch thu sau những đợt đánh tư sản thì cuộc ra đi là không tránh khỏi. Tôi nhớ hình ảnh người Vệ quốc quân ra đi năm xưa, “người ra đi đầu không ngoảnh lại/ sau lưng thềm nắng lá rơi đầy…” là điềm gở, điềm báo một cuộc đời vứt đi từ khi người ta biết yêu thơ. Tôi cũng ra đi đầu không ngoảnh lại với chuyến ra bắc lần đầu, mới lên tàu hoả đã ám ảnh với những người bộ đội tay xách nách mang bất cứ thứ gì họ góp nhặt được trong nam. Một người bộ đội trong vài người bộ đội về bắc chung nhau một chuyến tàu. Người bộ đội ấy lên cơn sốt rét, đồng đội anh đắp chăn (trùm mền) cho anh qua cơn rét, tới cơn sốt thì họ cởi áo bộ đội anh ra cho hạ nhiệt. Trong áo lót anh có bó đũa nhựa được bọc vải cẩn thận, cột vào người anh. Đồng đội anh nói với nhau chứ người trong nam có việc ra bắc chỉ biết nhìn. Tôi đã nghe được người này nói với người kia trong bọn họ, “Cái thằng dốt đến nát, tao đã bảo là đũa nhựa nhưng nó có dám bẻ thử một cây để xem đâu! Nó tin là đũa ngà voi nên trói chặt đem về…”

   Thời mười năm bưng bít sau hoà bình như đồng ngập mặn, miền nam chìm xuống tận cùng đói nghèo vì vơ vét nhưng phân biệt đối xử lên ngôi đến mức “cây cột đèn biết đi cũng vượt biên”. Quái kiệt Trần Văn Trạch đã khái quát được toàn cảnh xã hội miền nam sau hòa bình qua câu nói ngắn gọn đã đi vào lịch sử nước mất nhà tan của miền nam. Tôi nhớ câu tục ngữ mẹ tôi thường nói, “giặc pha không bằng nhà cháy”. Nghĩa là cháy nhà mới không còn đôi đũa ăn cơm chứ giặc can qua chỉ cướp bóc vàng bạc châu báu, đâu thèm lấy tới đôi đũa ăn cơm như anh bộ đội…

   …

   Mười năm sau câu nói, “cây cột đèn biết đi cũng vượt biên” của Quái kiệt cũng là mười năm mà cố thi sỹ Tô Thùy Yên gọi là “mười năm chết dấp” trong trường thi “Ta về” của ông. Hai nhân sĩ trí thức thật của miền nam nói câu nào đi vào lịch sử câu nấy thì phía bên kia của hai ông cũng có người được người trong nam xem trọng qua câu nói về thành quả cách mạng giải phóng miền nam là ông Võ văn Kiệt, đã nói: “Nhiệt tình cách mạng cộng với sự ngu dốt tạo thành một sức phá hoại khủng khiếp” khi ông nhìn ra sự thật sau hoà bình của miền nam Việt nam vì ông là người miền nam, đói nghèo và tuột hậu so với những nước thua xa Việt nam trước năm 1975 ở châu Á như Thái lan, Đại hàn đã vươn lên thì cách mạng đã bần cùng hoá miền nam tới cây cột đèn biết đi cũng vượt biên.

   Ngoài bắc có câu thơ của ông Trần Dần diễn tả thực trạng đất nước và con người chính xác nhất, “tôi đi giữa phố phường/ chỉ thấy mưa sa trên nền cờ đỏ…” Tôi đã thấy mưa Hà nội đẹp nhưng buồn như tận thế với cái rét đầu đông trút lên áo tơi của người lao động nghèo, mưa lột xác ba mươi sáu phố phường đã già trơ xương và loang lỗ trên từng góc phố, những mặt người buồn tênh như lá bàng rơi, họ vô cảm sau tháng năm dài dưới chế độ xã hội chủ nghĩa như những hồn ma trên phố cổ Hà thành.

  Trở lại với ông Kiệt, sau khi làm bí thư thành ủy Sài gòn, ông ra Hà nội làm thủ tướng, chút hy vọng vào người cán bộ miền nam đã nói lên sự thật, nhưng chỉ để xoa dịu thời cuộc rồi gió cuốn đi. Tiếc cho những người Việt hải ngoại một thời đã coi trọng ông hơn thực tế trong mắt người ở lại. Nếu nói thế hệ trước bị ném vào chiến tranh do bàn cờ chính trị thế giới thời bấy giờ. Nhưng dù sao họ cũng đã được sống như một con người trên đất nước đang chiến tranh, một công dân của miền nam tự do. Họ tự chọn binh nghiệp hay bị bắt quân dịch, họ tàn phế hay hy sinh bởi chiến tranh thì cuộc đời họ vẫn được lịch sử công nhận, tôn vinh, tổ quốc ghi công những người lính Việt nam Cộng hoà dù tổ quốc ấy cũng không còn nhưng lòng dân vạn đại ở miền nam không bao giờ quên những người lính Cộng hòa dù họ còn đó hay đã ra thiên cổ.

   Nhưng thế hệ sau họ thì khác, chúng tôi bị phân biệt đối xử từ trong mái trường xã hội chủ nghĩa ra ngoài xã hội lạnh lùng những Viện kiểm sát nhân dân khắp nơi, Tòa án nhân dân các cấp từ bắc vô nam, cái gì cũng của dân trừ cái ngân hàng là Ngân hàng nhà nước nên chúng tôi vô sản khi những người thắng cuộc đã trở nên giàu sụ với chức quyền cai trị lũ con em quân dân cán chính Việt nam Cộng hoà. Thế hệ vô sản từ trong linh hồn ra đời từ bắc vô nam vì chiến tranh tây bắc với Trung cộng năm 1979, cuộc chiến tây nam bên Cam Bốt tạo ra tầng lớp thương binh bị bạc đãi trên cả nước chìm trong đói nghèo, mất phương hướng và vô vọng. Người dân khổ nạn với những chính sách thủy lợi phá hủy ruộng đồng tới không có cơm ăn, lớp người đi xây dựng vùng kinh tế mới sống không nổi phải trở về bám víu thành phố còn bị thương binh cướp chặn xe đò…

3.

   Năm mươi năm đã qua từ biến cố lịch sử, nhìn tận mắt thay đổi ở quê hương dẫn đến hành vi bỏ nước ra đi của biết bao người. Nhưng năm mươi năm cuộc phiêu lưu đến miền đất hứa vẫn chưa dừng lại, những thế hệ tiếp nối vẫn tiếp tục cuộc chạy trốn xuyên thế kỷ, rời bỏ quê hương không suy tư hơn cả những thế hệ trước. Gốc rễ của một dân tộc có bề dày lịch sử bốn ngàn năm văn hiến, có văn hoá thần truyền con rồng cháu tiên sao mãi ra đi? Mỗi hiện tình đất nước có những tự hào và đau thương theo dòng lịch sử còn đó, nhưng bề dày lịch sử chỉ thêm thời gian không cứu nổi một dân tộc. Vấn đề của đất nước, dân tộc là phát triển như Hợp Chủng quốc Hoa kỳ trong ba trăm năm thành cường quốc đứng đầu thế giới. Những quốc gia có lịch sử ngàn năm vẫn nghèo nàn lạc hậu là bằng chứng lịch sử không quan trọng thời gian tính từ lập quốc mà then chốt là tổng thu nhập tính trên đầu người, là kinh tế, thương mại và quân sự, khoa học… Nhưng chúng ta mãi tự an ủi với lịch sử bốn ngàn năm thì cho dù Việt nam tồn tại thêm bốn ngàn năm nữa, rồi bốn ngàn năm nữa thì thì người Việt vẫn là dân tộc được sinh ra để vượt biên, chạy trốn ra nước ngoài. Không biết có cách nào để thay đổi suy nghĩ trong mỗi người Việt nam về lịch sử bốn ngàn năm ấy chỉ là thời gian, không phải sức mạnh kinh tế tài chính, khoa học kỹ thuật, văn minh… mới là những giá trị đáng tự hào cho một đất nước, một dân tộc.

   Nhìn lại năm mươi năm đất nước thống nhất chính là năm mươi năm đoạn tuyệt với tiền đồ dân tộc, đất nước, quê hương, giang sơn mỹ từ vì người đi lớp trước đã mai một không về, những người đi sau không có lý do để trở về với đói nghèo và phân biệt đối xử. Thế hệ hiện tại là du học sinh càng không về khi đã tiếp xúc với văn minh và công bằng xã hội ở nước ngoài thì còn ai muốn trở về với thể chế độc tài đảng trị, kềm hãm tự do cá nhân thì xã hội cũng không phát triển, tiến bộ được khi mỗi người là một thành viên của xã hội, mỗi người không phát triển thì xã hội thụt lùi so với nhân loại phát triển. Nhưng làm người Việt nam trong chế độ vắt chanh bỏ vỏ, nhà cầm quyền xem người dân như công cụ xây dựng và bảo vệ độc đảng, thuận đảng thì sống chống đảng thì chết. Nhìn lại năm mươi năm hiém hoi có thầy Tuệ Sỹ không rời bỏ quê hương thì bị kết án tử hình vì âm mưu chống phá nhà nước. Thầy tự mô tả mình thay cho bản cáo trạng tội ác của nhà cầm quyền, “người ở lại trong bàn tay bạo chúa/ cọng lau gày trĩu nặng bóng tà dương…”  Người ở lại còn có ông Trịnh Công Sơn, cũng là một tên tuổi lớn của cả đôi bên, nhưng ông có “Nối Vòng Tay Lớn” được không? Hãy nhìn lại cuộc nội chiến xem chúng ta còn lại gì ngoài dòng nhạc Trịnh? Năm mươi năm người Việt hải ngoại được sống cuộc sống tự do sáng tạo ,nhưng có tác phẩm văn học nào đủ tầm, xứng đáng với cuộc chiến ấy không? Nhân năm mươi năm đã tròn, thiết nghĩ đôi dòng về ông không ngoài câu cổ ngữ ‘lực bất tòng tâm”. Mong cho linh hồn ông được siêu thoát khỏi “vũng lầy của chúng ta” mà người ca nhạc sĩ cùng thời với ông đã viết.

   Hãy thực tế nhìn lại năm mươi năm, một bên gọi là mất nước cũng chỉ đủ sống ở hải ngoại. Hiếm hoi một vài cá nhân tỵ nạn, di dân may mắn trở thành tên tuổi lớn thì bao nhiêu tên tuổi lớn của người Việt hải ngoại đã hóa nhỏ, tên tuổi nhỏ thành vô danh bên lề xã hội Mỹ và khắp nơi ở phương tây? Bên thắng cuộc gọi là thống nhất đất nước thì sao toàn dân đều muốn ra đi sau năm mươi năm đã im tiếng súng, vậy hoà bình ở đâu? Có  thể nói Việt nam đã có năm mươi năm không chiến tranh nhưng chưa hề có hoà bình hay thống nhất đất nước vì hoà bình ở lòng dân, thống nhất ở lòng dân, không nhà cầm quyền hay chính phủ nào áp đặt được lòng dân. Vậy hãy nhìn vào hố phân cách quốc- cộng bây giờ, sự phân biệt người trong nước với người ngoài nước sẽ thấy hoà bình và thống nhất chỉ là những sáo từ mục ruỗng. Người dân hai miền đâu có hoà bình và thống nhất với nhau. Đến cộng đồng hải ngoại bên đây cũng phân biệt đối xử với du học sinh trong nước qua đây học tập thì hoà bình, thống nhất ở đâu?

   Hệ quả, hậu quả của năm mươi năm bên gọi là thống nhất, hoà bình là không đúng. Bên gọi là mất nước, sao không về lấy lại? Nước mất thì nhà cũng không còn, ai chả biết điều căn bản ấy. Nhưng câu trả lời cho đôi bên sau năm mươi năm hết chiến tranh là Việt nam đã hoàn thiện một dân tộc thờ ơ với quốc gia, dân tộc của chính mỗi người Việt. Đất nước có toàn dân chạy trốn không mệt mỏi khỏi nhà cầm quyền cộng sản Việt nam. Dân tộc có căn bệnh chờ người khác bao trùm những cộng đồng người Việt hải ngoại nên tự do, dân chủ không bao giờ có cho người Việt trong nước và người Việt hải ngoại…

Phan

tháng tư 2025

Tranh (Minh họa): BẢO HUÂN

Tôi đang đổ xăng, bỗng có người thanh niên tiến đến nên tôi cảnh giác xem anh ta muốn gì? Anh ấy không có thái độ gây hấn hay gì hết, ngược lại là nụ cười xã giao dễ mến và và hành lễ khoanh tay là điều đã hiếm thấy ở giới trẻ Việt trên nước Mỹ bây giờ.

   “Thưa chú, chú khoẻ không?”

   “Cảm ơn con, chú khoẻ…”

   “Con xin lỗi chú nha. Con nhìn chú nãy giờ, con nghĩ chú là bạn của ba con, nhưng con không nhớ được tên chú…”

   “Chuyện bình thường thôi con ơi! Bây giờ con nói tên con, chú cũng không nhớ ra con là ai? Nói tên ba con thì may ra chú nhớ…”

   “Dạ, ba con tên Tòng, họ Lý nên chú hay gọi ba con là Lý Tống… Con cũng không biết ông Lý Tống là ai, nhưng thấy chú với mấy chú bác nữa cười vui lắm…”

   “Ồ, chú nhớ rồi. Vậy con là Tuấn anh hay Tuấn em? Con còn một đứa em gái nữa, nó tên là… chú quên rồi.”

   “Dạ em gái con ở nhà tên Síu, đi học tên là Karen Ly. Con là Tuấn anh, còn thằng Tuấn em bây giờ nó bự hơn con nhiều…”

   “Ba má con khoẻ không? Lâu quá rồi chú không gặp từ hồi gia đình con dọn về Houston.”

   “Dạ đúng, gia đình con dọn về Houston. Sau đó con còn nhớ có lần nghe ba con nói điện thoại với chú, nhưng sau đó vài năm ba con bệnh… được mấy tháng thì chết.”

   “Chúa ơi, chú không hay tin. Nhưng má con vẫn khoẻ chứ, thằng Tuấn em bây giờ làm gì, con làm gì, em con…?”

   “Dạ, má con khoẻ, đã nghỉ hưu. Bây giờ sống với con Síu, coi cháu ngoại cho vợ chồng nó đi làm. Thắng Tuấn em học kỹ sư, ra trường nó làm cho công ty dầu khí dưới Houston tới giờ, nó mới cưới vợ nhưng chưa có con, mới mua nhà… Con học xong thì làm cho Bank of America. Hôm nay con lên chơi nhà bạn gái ở Dallas, không ngờ gặp lại chú.”

   “Thời gian nhanh quá, ba con với chú hồi đó cỡ tuổi con bây giờ. Không ngờ ông ấy mất rồi, chú thì…”

   “Con thấy chú khoẻ mà, lo gì chú. Ba con mất sớm vì ung thư phổi.”

   “Ba con không hút thuốc mà ung thư phổi, lạ ha!”

   “Chúa gọi thì đi thôi, ai tránh được. Tội nghiệp má con buồn lắm, tới có cháu ngoại mới đỡ buồn.”

   “Thì hai anh em con kiếm thêm mấy đứa cháu nội cho má con vui…”

   “Con không may mắn chú ơi! Con có đứa con gái sáu tuổi rồi, nhưng vợ chồng con ly dị. Con của con theo mẹ vì ông toà quyết định như vậy, làm má con rất buồn.”

   “…”

   Chú cháu gặp lại nhau bất ngờ trong cuộc sống luôn diễn ra những bất ngờ tiếp nối những bất ngờ khác. Thằng bé hôm nào thích chơi đá banh với tôi vì ba nó chỉ biết chửi khi chú cháu tôi đá bể mấy chậu bonsai của ông ấy. Vậy mà bây giờ thằng bé cũng đã lắm thăng trầm trong cuộc sống, vui buồn trong cuộc đời. Tạm biệt Tuấn anh như một người thân để tình cờ gặp lại lần nữa hay không có lần nữa như tôi với ba nó vậy, nào ngờ bạn hữu chia tay để gặp lại vì Dallas với Houston đâu có xa xôi gì, nhưng đã không còn gặp nữa. Nhớ lại cuộc khủng bố New York năm 2001, sau đó là kinh tế suy thoái thời ông Bush con, nhiều người mất việc làm. Lý Tòng đưa gia đình về Houston vì người chị của anh có cái tiệm phở, chị em trong nhà nương nhau mà sống lúc khó khăn. Bạn bè chia tay, những cuộc vui gác lại, ai cũng phải lo công ăn việc làm khi con cái còn nhỏ. Đôi lần tôi xuống Houston hay anh lên Dallas đều có việc riêng, anh em đôi khi gặp nhau chỉ đủ thời gian ăn với nhau tô phở, uống ly cà phê rồi chia tay, hẹn gặp; cuộc sống như cỗ máy vô hình nhưng động cơ mạnh mẽ, thúc đẩy người ta tiến về phía trước để hoàn thành ít nhất là những hy vọng sau khi đã từ bỏ những ước mơ. Tôi giống anh ở điểm cùng mang hoài bão là đi học lại, nhưng ước mơ được đến trường lần nữa trong đời đã tiêu tan theo hoàn cảnh con cái ngày càng lớn nhu thì cầu của chúng ngày càng tăng nên ước mơ chỉ còn là hy vọng con cái học hành thành tài, đừng sa ngã vào những trào lưu xã hội.

   Nay những hy vọng nhỏ nhoi của người di dân đã thành hiện thực, con cái đã trưởng thành cũng đồng nghĩa với cha mẹ đã già, những hụt hơi trong quá khứ đã có thời gian để thở thì anh lại tắt thở. Cuộc gặp đưa tôi về mấy chục năm trước. Cuối tuần, tôi với Lý Tòng hay đi ăn sáng rồi đi nông trại, khi mua chục con gà vườn về nấu ăn cho hai gia đình vào tuần tới. Tuần thì mua nguyên con dê về làm món nhậu, rủ bạn bè tới uống bia xem banh cà na trên TV. Nghỉ lễ thì mua luôn con bê về ăn phủ phê bê thui, phở bê, lòng bê xào cải chua, xào sa tế, món xào thành công nhất là xào đọt mướp, bông bí… Những kỷ niệm vui tràn về làm tê tái chuyện hợp tan trong cuộc sống chạy theo cơm áo gạo tiền, bỏ lại sau lưng biết bao kỷ niệm. Khi cuộc sống chỉ còn sự im lặng là tử tế, người ta cố quên đi quá khứ để sống với hiện tại, bình tâm với được mất trong đời để bình an. Nhưng gặp lại ai đó trong đời như gặp lại mình trong quá khứ vậy, vui buồn vẫn đầy cảm xúc, được mất vẫn tiếc thương sau khi đã nghe, đọc nhiều về buông bỏ, nhưng thực sự của buông bỏ vẫn ngoài tầm với của lý trí nhỏ bé, sức lực của đôi tay đã hao mòn…

   Trên đường trở về nhà, ngang qua chùa Đạo Quang thì gặp người quen. Tôi hỏi, “Hôm nay lễ gì mà chùa đông vậy?” Thì ra hôm nay là ngày giỗ sư trụ trì đã qua đời là thầy Tịnh Đức. Vị sư già tôi quen, thầy từng tặng tôi tập thơ của thầy. Tôi nhớ bài thơ “cuộc đời”, nhớ câu thơ về cuộc đời mà ai chắc cũng vậy, đọc qua một lần là nhớ mãi cái nhìn cuộc đời của một nhà sư, thầy viết, “đời cũng chỉ là những sân ga rải rác/ của kiếp người vô định trước và sau…” Kính bái thầy nhân ngày giỗ kỵ, xin mượn thầy câu thơ tưởng nhớ người bạn Lý Tòng như một lời hẹn gặp khi đã âm dương cách biệt…

Phan

Hoa Loa Kèn – Tranh: MAI TÂM

…

Một người nói, “…Hồi cặp bồ, không biết chuyện đâu mà hai người có thể trò chuyện suốt ngày. Tạm biệt đã mặt trời lặn, về đến nhà đã trăng lên, nhưng chong đèn viết thư đến gà gáy sáng còn chưa đi ngủ. Sao bây giờ, nghe tiếng nhau đã chướng tai?”

   Cả bàn cà phê sáng cuối tuần đồng thuận về việc vợ chồng càng già càng khó trò chuyện với nhau nhưng lại giỏi chuyện bé xé ra to. Ông bức xúc nói toạc móng heo ra cho rõ, “Hồi nhỏ gặp nhau trong trường, lớn hơn gặp nhau nơi làm việc cả ngày, nói hết chuyện trên trời dưới đất nhưng lời trái tim muốn nói lại không thốt ra được nên đêm về viết thư; viết cũng ta bà trang này sang trang khác mà ý chính vẫn không thành chữ được. Bởi thế mới có lời thơ, lời nhạc được nhiều người yêu thích “ai cũng hiểu chỉ một người không hiểu…” Tôi kiên nhẫn, kiên trì đến cuối cùng cũng hiểu là họ giả vờ, kẻ ngu đần không hiểu không ai khác là mình. Chỉ khác nhau khi không thích nữa thì tên con trai hồ biến, nhưng con gái họ không như thế, vẫn giữ quan hệ như bạn bè vì chưa hết giá trị lợi dụng cho đến khi tên con trai tự hiểu, tự rút lui. Tôi thất bại bao tập nhiêu rồi mới biết thất bại toàn tập là gặp bà xã tôi…”

   Người khác nói tiếp, “thời trẻ thì ai chả thế, cứ thấy gái đẹp là quên cả lối về; ai mà biết về già, tôi đá con chó trong nhà cũng không được vì ‘…ông muốn đá thì cứ đá vào mặt tôi đây này. Con chó biết gì mà đá nó?’ Thử hỏi các ông, nó tè vào đôi giày của tôi mà không đáng đá cho nó một cái sao? Nhưng vợ già cứ hay suy bụng ta ra bụng người để chuyện bé xé ra to. Tôi cũng biết mình già, biết thói xấu của nhàn cư vi bất thiện, những chuyện nhỏ nhật thay vì cho qua thì bây giờ để bụng. Trên đời chỉ có một việc đúng là không cưới vợ nhưng đã muộn, trên đời mua cái gì cũng trả lại được trừ cưới vợ, nhưng trời sinh đàn ông có bản chất u mê thì chịu thôi.”

   Người thở dài chia sẻ thấy chưa đủ nên mở lời, “ Các ông có đồng ý là khi cưới hỏi nhau rồi, vợ chồng vẫn trò chuyện với nhau được, nhường nhịn nhau được là nhường nhịn trong mọi việc. Chồng có nói, con chó đẻ trứng dưới gầm cầu thang thì vợ cũng cười… Anh ngốc của em, con chó có đời nào đẻ trứng. Đó là trứng gà. Nếu vợ lỡ miệng thì chồng cũng cười xoà, chín bỏ làm mười thì lấy đâu ra cãi vã, suy bụng ta bụng người rồi vẽ rắn thêm chân mà thành chuyện bé xé ra to. Nhưng vợ chồng trẻ theo thời gian một mặt rồi hai ba mặt con, chồng cày sứt trán mẻ đầu lo cơm áo gạo tiền đã oải, về nhà nghe con nhỏ eo óc, vợ cũng không kịp tay lo cho chúng bữa ăn, giấc ngủ thì ai không biết mệt, vợ cũng đâu ngoại lệ. Sang Mỹ đàn ông đỡ hơn lúc còn trong nước về tính gia trưởng, nhưng đột xuất thôi, không thường xuyên. Khiến người vợ cam chịu tới tức nước vỡ bờ là tất nhiên. Từ đó, lời hay ý đẹp trong nhà không cánh mà bay, tai ương vạ gió gì cũng thành chuyện để chất vấn, nặng nề hơn là đay nghiến, được nhìn nhau bằng đôi mắt buồn vời vợi đã là may mắn khi hai người vẫn trộm nhìn nhau nhưng với ánh mắt mang hình viên đạn. Còn đâu hứng thú để trò chuyện?”

   Còn rất nhiều ý kiến về việc sao vợ chồng già đi ít nói chuyện với nhau như hồi còn trẻ? Có người cho là áp lực cuộc sống tạo nên khoảnh cách làm tình nhạt phai, nhưng khi con cái trưởng thành thì áp lực cuộc sống có giảm đi nhưng tình không biên giới nên tình đi luôn. Căn nhà rộn tiếng con nhỏ ngày thêm im vắng, là môi trường lý tưởng cho bất đồng nảy sinh. Khi thương củ ấu cũng tròn, khi ghét bồ hòn cũng méo… Thay vì để ý để khen nhau như hồi trẻ thì về già người ta hay để mắt đến nhau để trách khứ mà nên chuyện. Tôi cố gắng kiệm lời để không sinh chuyện rồi lại hối hận, nhưng khó hơn lên trời vì vợ cứ cố ý gây chuyện, con giun xéo mãi cũng oằn, phản ứng là phản xạ tự nhiên, phải như vợ nhà hiểu được…”

   Tôi nghe đầy tai rồi tràn tai bên đây sang tai bên kia không hết chuyện ‘phải như’ của mấy ông già, không biết các bà có hiểu ‘phải như’ của các bà không có tác dụng tích cựa mà chỉ đẩy qyan hệ vào bế tắc khi các bà thường vận lý, ‘phải như hồi đó… thì đâu có bây giờ.’ Chuyện ván đã đóng hòm có nhắc lại cũng làm tổn thương nhau thôi chứ ích gì, việc chồng có lỗi đã qua, thay vì cho qua hay công nhận sự phục thiện để khích lệ thì cứ nhắc lại để nhiếc móc, hay vợ đã không đúng một việc gì, thay vì khuynê nhủ quên đi thì chồng cứ lải nhải như chó tha tã thì ai mà chịu được…

   May sao tới khúc chuyện vui, chuyện ông ăn chả bà ăn nem cũng nói luôn ra được. “Ngày nào cũng ăn cơm thì tâm lý đương nhiên là thèm phở. Nhà thơ Nguyên Nhi lúc sinh tiền có tâm sự, ‘vợ là mì gói của ta/ là hàng đặc sản của thằng cha láng giềng’. Khi đói bụng đến không ngủ được người ta mới biết giá trị của gói mì gói đêm khuya. Người đi xe đạp thèm được chiếc xe máy để khỏi đạp, nhưng người đi xe máy lại thèm xe hơi để không sợ mưa nắng, người đi xe hơi thèm có chiếc máy bay riêng… không hoa hậu, hoa khôi thì cũng đừng giống chiếc máy bay đầm già ở nhà, gầm rú đinh tai nhức óc sáng chiều thì ai chịu nổi…”

   Có người nói về tâm lý đàn ông có mới nới cũ cũng đâu có gì lạ, gặp người thêm tính cả thèm chóng chán càng nguội lạnh vợ chồng. Kẻ cơm nhà quà vợ cũng thèm phở như ai, nhưng sợ ăn phở ói ra máu nên cam chịu. Nhưng công tâm nhìn lại khi vợ mới cưới đi đâu về trễ là chồng lo lắng ra mặt, đi tới đi lui tới chịu hết nổi thì xách xe đi tìm. Nhưng được bao lâu thì lộ nguyên hình, hết sốt sắng cuối tuần đưa vợ con về thăm ngoại, vợ có dắt con về thăm ngoại, nói ngày mai em với con mới về nha anh. Nhưng chiều đã thấy vợ con về tới nhà. Tôi không biết các ông có hỏi, ‘bên ngoại có chuyện gì mà mẹ con em về sớm vậy?’ Còn tôi, cái miệng hại cái thân nên tự nói ra, ‘Ôi ngày vui chóng tàn…’ Có khi vợ lờ đi như không nghe thấy, có khi nghe lời tên chồng khùng khùng điên điên thì hơi đâu trả lời, nhưng có khi vợ cũng đang điên tiết chuyện bên gia đình ngoại nên không khoan nhượng, ‘… Anh muốn sống một mình thì ra đường ở cho vừa ý anh, không cần phải nói xa nói gần.’ Dĩ nhiên là tôi bác bỏ mọi cáo buộc trước khi rời đi. Đi uống ly cà phê quán Mỹ cho khỏi gặp người quen, nhng ngồi ngắm chân dài không no bụng nên đi ăn tô phở cho chắc vì cơm tối coi như mình tự làm đổ mất rồi. Nói chung là vợ hay chồng đều tiếc cái thuở ban đầu lưu luyến ấy, anh bị đứt tay thì em làm như đổ ruột, băng bó thằng lớn vỗ về thằng nhỏ thâu đêm. Rồi khi cơm không lành canh không ngọt thì anh bị đổ ruột, em coi như đứt tay thôi đó mà. Em còn nhiều việc phải lo, anh tự lo cho anh chút được không? Thử hỏi anh

chồng nào ngủ được với nỗi lòng đã âm ỉ từ thời Eva gạt Adam nói là ‘vui thôi đó mà’, đâu có nói cô ấy có thể đẻ ra tám tỷ con người rắc rối hiện nay. Trời sinh ra đàn bà càng đẹp càng trở mặt như trở bánh tráng. Xưa, anh nói sao em làm vậy. Bây giờ anh nói gì cũng bậy thì em làm sao… Thôi em làm theo ý em.

   Bạn bè dạy tôi: khi đất không chịu trời thì trời cũng phải chịu đất cho khỏi long trời lở đất, ảnh hưởng bầy đàn. Nhưng khi sống khẩu phục mà tâm không phục thì biệt thự cũng là trại giam, mà ở trại giam thì ngoài tù nhân chỉ có quản giáo. Quản giáo học một sách ở trường đào tạo quản giáo do bà ngoại phụ trách, nhưng quản giáo có lòng độ lượng, từ bi đã tuyệt chủng. Quản giáo tân thời móng vuốt ngũ sắc, mỏ nhọn lưỡi tắc kè, nói một nó cãi mười còn doạ gọi cảnh sát…”

   …

   Người ta nói, “hai người đàn bà với một con vịt là một cái chợ”, nhưng chưa nghe ai nói mấy khựa dàn ông bất luận là già hay trẻ với cái bàn cà phê là một cái siêu thị, là trung tâm nói xấu đàn bà. Dù sao cũng có ý kiến, câu chuyện đáng suy ngẫm từ một ông ít nói dù không có gì bảo đảm là ông ấy nói đúng. Ông ấy chỉ trình bày: “Vợ chồng tôi ít nói chuyện với nhau từ khi con cái lớn, các ông ạ! Tôi quan niệm có sống ở Mỹ thì mình vẫn là người Việt nên hướng con cái sống theo quan niệm của tôi là không lãng phí. Tôi quan niệm tần tiện chứ không hà tiện, bần tiện. Nhưng sau lưng con, vợ tôi trách: Tụi nó lớn lên bên đây, đứa thì sinh đẻ bên đây mà anh cứ bắt tụi nó sống như anh thời bao cấp trong nước thì làm sao được? Tôi đã hiểu vợ tôi muốn vui lòng con cái chứ không phải ra mặt chống đối lão gia. Tình nghĩa vợ chồng vẫn trước sao sau vậy nhưng uốn khúc tre già này theo ý vợ là bất khả thi. Từ đó tình loãng theo những việc nhỏ nhưng tích tụ thành lớn như con mua đôi giày cả trăm bạc, về mang một hai lần đã hết thích thì bỏ. Tôi đâu có bốn chân để mang hết giày con tôi bỏ khi còn mới nguyên, nhưng khuyên bảo chúng đừng hoang phí thì vợ tôi đã không còn là đồng minh của tôi. Bà ấy chấp nhận lối sống hoang phí của con cái; chấp nhận lối sống Mỹ của con cái là xài trước trả sau bằng biện luận với tôi để bênh con: Chả là anh mua nhà, mua xe cũng xài trước trả sau đó sao? Khi người phối ngẫu đã ra lời ngụy biện với bạn thì có còn là vợ chồng? Đâu phải bà ấy không hiểu đó là những tài sản đắt tiền, lớn tiền thì tôi đành chịu cho nhà băng ăn tiền lời nhà suốt ba mươi năm, tiền lời xe suốt năm sáu năm. Tôi không chấp nhận việc con cái đã có cả chục đôi giày, nhiều đôi chưa xỏ chân lần nào thì hà cớ gì phải cà thẻ mua thêm đôi giày cho bằng chị bằng em. Rồi cuối tháng trả không hết thẻ thì phải chịu tiền lời của thẻ tín dụng, mà tiền lời thẻ nhựa thì đâu có cái nào dưới 18 phần trăm. Chính cách chọn lối sống làm vợ chồng không còn đồng thuận với nhau được, nặng thì tạo ra cãi vã, nhẹ thì bớt nói chuyện vì trò chuyện gì được với người không cùng quan điểm, quan niệm. Tôi không nói câu phân biệt đã có từ xưa là “con hư tại mẹ” thì tôi không vui được với cách này hay cách khác vợ tôi cũng giúp con trả nợ thẻ. Xong rồi đâu phải nó thất kinh với tiền lời thẻ nhựa mà tiếp tục dễ hơn lần trước nữa vì có mẹ chống lưng. Tóm lại vợ chồng già có điều chán nhất là vẫn sống bên nhau nhưng sống như âm dương cách biệt từ bao giờ đến không muốn nói cũng chẳng muốn nghe, chỉ có sự im lặng là tử tế đích thực, nhưng im lặng là sự phản kháng làm người ta khó chịu nhất mà thành chuyện…”

   …

   Không biết tôi có nghe nhầm không về chuyện ‘cuộc chiến xe Tesla’ của một ông bạn kể ra cho bạn bè nghe… Ông có người bạn gọi trước đến thăm ông, sẵn khoe chiếc xe Tesla mà con họ mới mua cho vợ chồng họ. Ông đón bạn tận ngoài đường để xem xe mới cho bạn vui. Ông kết luận một câu về xe mới vừa đủ… ‘Xe đẹp và hiện đại hơn tôi nghĩ nhiều.’

   Vừa lúc con trai ông về đến nhà, anh ta cũng khen cái xe mới của bạn cha tương tự như cha anh khen. – Ba tháng sau là sinh nhật ông vừa tròn bảy mươi lăm tuổi, người con trai tặng cha một chiếc Tesla mới tinh… Cuộc chiến Tesla bắt đầu nổ ra.

   Ông dứt khoát không nhận cái xe Tesla vì không có nhu cầu, ít ai hiểu ông thương con trai dù ăn lương kỹ sư nhưng đang trả nợ căn nhà với hai cái xe cả triệu bạc, vợ không đi làm hãng mà chỉ đi làm từ thiện, làm công quả ngoài chùa thì con trai ông khó có tuổi thọ như ông. Con trai ông là người con có hiếu nhưng anh ta cũng có tật lớn hơn tuổi là tật sĩ diện! Con bạn của cha mua Tesla cho cha anh ta thì anh cũng mua được Tesla cho cha anh. Vấn đề làm mất hoà khí của ông với con trai nên cô con gái ra tay. Cô nói sao làm vậy, “Bây giờ ba không lấy xe, trả lại đại lý lỗ mười ngàn, vậy con lấy cho khỏi lỗ tiền của anh Hai con. Chiếc xe con đang lái, vừa trả hết tiền xe sẽ cho ba, xe của ba cho con của con, nó tới tuổi lái xe rồi. Vậy là ổn hết…” Cô nói rồi làm đúng như cô nói, tưởng không mếch lòng chị dâu vì chị dâu đi làm từ thiện, công quả không lương nhưng vẫn lái xe BMW mới toanh. Cô hoàn toàn không ngờ là đụng với mẹ đẻ ra cô- bà muốn cái xe Tesla mà không ai hiểu để làm gì vì đã chục năm hơn bà không lái xe, bà đi đâu, đi chợ, đi chùa, đi chơi… hoàn toàn ông chở bà đi. Cái xe bà mới hơn hai mươi ngàn dặm mà đã trùm mền mười mấy năm, ông quyết dịnh bán đi cho rộng garage. Nay bà muốn cái xe Tesla bảy tám chục ngàn để lại trùm mền trong garage hay sao?

   Bà muốn không được thì giận chồng con, bỏ nhà đi. Bà về sống với người em gái của bà dưới Houston, chỉ liên lạc điện thoại với con dâu cả của bà… là người xúi mẹ chồng lấy lại chiếc Tesla bởi chồng cô ra tiền mua. Cô em chồng nói ngon miệng vậy nhưng đâu biêt có trả lại tiền cho anh Hai không? Nam mô A di đà Phật, cô là người đi làm từ thiện, làm công quả, nhưng cô có biết cô đã quậy cho banh nhà chồng. Cô có biết thương người cha chồng, không còn người nấu cơm cho ăn hằng ngày nên bảy mươi lăm tuồi rồi còn tự đi chợ về nấu sao ăn vậy, không biết xài máy giặt thì gọi cháu ngoại tới chỉ ông…

   Ôi cuộc đời, bảy mươi chưa gọi là lành nên bảy mươi lăm vẫn xảy ra xung đột nội bộ. Tình nghĩa vợ chồng nửa thế kỷ vẫn tồn tại một ngàn lẻ một lý do để xa nhau từ đồng sàng dị mộng tới xung đột lợi ích, bất đồng quan điểm, bất mãn đối xử, bất hoà giao tiếp… Cái lỗi của nói nhiều hồi trẻ yêu nhau là về già không còn gì để nói khi đúng với người nghe bây giờ không còn là lý cũng chẳng phải tình mà đúng là đúng ý người nghe. Người nói trái ý người nghe là hỏng bét. Ông có hiểu không? Bà có hiểu không? Không hiểu thì ông đi đường ông tôi đường tôi, tình nghĩa đôi ta có thế thôi…

Phan

ẢNH (NGUỒN: cloudatlas.wmo.int)

Sương mù sáng nay khiến bầu trời như bầu sữa mênh mông. Tôi gọi người bạn trẻ đi câu cá, anh ấy trả lời mù mịt như sương, “Trời này ở nhà cho nó lành đi đại ca…” Anh bạn trẻ nói rồi cười hì hì. Tôi không quen ép người khác nên đi ra đi vào garage và cõi sương mù ngoài sân trước nhà. Nghĩ đến cuộc sống Mỹ là mơ ước của vạn người trên hành tinh, nói cụ thể hơn về giấc mơ Mỹ của vài năm trước, có năm trăm ngàn đô la đầu tư vào nước Mỹ là có thể đi Mỹ định cư, có thẻ xanh cho cả gia đình. Nhưng bây giờ lên năm triệu với cái thẻ vàng thời Trump-dát-vàng. Nói cách khác bây giờ là triệu phú đô la hãy nói tới chuyện nhập cư Mỹ, cách nhập cư lậu đã lỗi thời.

   Nhưng người ở Mỹ lâu có cảm giác đời sống Mỹ, cuộc sống Mỹ tự do trong hạn chế. Nghĩa là cho người dân được tự do, nhưng tự do trong hạn chế của chính phủ. Người dân muốn mua bao nhiêu bia rượu thì mua, nhưng qua Cali thì những người bạn bên đó không dám uống nửa lon bia vì sợ cảnh sát quay đèn là tiêu đời. Bên xứ cao bồi này hễ thời tiết xấu một chút thôi là người ta nghỉ làm một ngày cho nó lành, ngừng hết mọi sinh hoạt ngoài trời như đi câu cá vì sợ đủ thứ hơn cần thiết. Tự do ở Mỹ quá rộng nên người ta phải hạn chế tự nguyện như bạn tôi tự nguyện ở nhà dù không ai cấm ra đường, đi câu cá trong thời tiết sương mù. Viết ra như nói nhắn với bạn bè cho rằng Mỹ là cộng sản cao cấp – tự do trong hạn chế. Không như thế đâu, ở Trung cộng, Bắc hàn, Nga… tự do bầu cử người lãnh đạo tối cao của đất nước nhưng hạn chế ứng cử viên chỉ có một. Đó là tự do trong hạn chế kiểu cộng sản, độc tài. Ở Mỹ tự do chọn người lãnh đạo đất nước nhưng không hạn chế ứng cử viên, ai sinh ra ở Mỹ và trên 35 tuổi đều có quyền tranh cử tổng thống. Vấn đề tự giác, hạn chế mình có cửa để thắng không, hay nộp đơn tranh cử làm trò cười cho thiên hạ.

   Cuối cùng tôi quyết định đi câu một mình vì mấy khi được đi mà không thấy phía trước, không bận tâm phía sau vì có thấy gì đâu. Hồi còn trẻ trời trong mắt sáng nhưng đã đi vào cõi u mê hết nửa đời trước, sao không thử đi vào cõi sương mù nửa đời sau, biết đâu sáng mắt ra, bớt u mê phần nào sau quãng đời an phận với đường đi làm đã quá quen với bao nhiêu ngọn đèn xanh đèn đỏ, những mặt người hối hả như nhau.

   Kể ra cơm áo gạo tiền thời lạm phát đã khổ, thêm thế sự Hoa kỳ rối như tơ nên không ít thì nhiều cũng ảnh hường đến ngu dân. Nhưng với cõi sương mù mọi chuyện khác hẳn, người lái xe đường quen, mỗi ngày trên đường đi làm sẽ không nghĩ gì với ngôi nhà nổi bật bên dường, sẽ không có suy nghĩ chắc ông chủ nhà tuổi chim bồ câu nên ông sơn nhà lắm màu như cái chuồng chim bồ câu; rồi gốc cổ thụ ở cua đường cùi chõ kia, không biết có từ bao giờ mà như thần chết cầm lưỡi hái, người lái xe ôm cua khó nên tập trung lái, rồi bất thần thấy gốc cây cổ thụ đen xì, hình thù quái dị như lão thần chết ốm nhách, cao nhòng, trùm đầu bí hiểm, nhánh cây to đưa ra lộ như cánh tay lăm lăm lưỡi hái… Coi vậy chứ thỉnh thoảng lão cũng tóm được một người lái xe yếu bóng vía, không rõ vụ việc xảy ra hồi nào, chỉ thấy cây thánh giá với vòng hoa còn tươi nguyên dưới gốc cây là biết lão thần chết vừa gặt cổ một người không biết nơi sinh nhưng biết chỗ chết của người đó. Trong cõi ta bà này, chuyện sinh tử như trò đùa của tạo hoá. Ai chả từng ngỡ ngàng với tin dữ: “ông ấy chết rồi hả?”; “bà ấy chết rồi hả?” Nhưng phút ngỡ ngàng chóng qua đi vì người hỏi phải sống tiếp cho đến khi người khác ngỡ ngàng hỏi về mình tương tự…

   Lái xe trong cõi sương mù sẽ không có những liên tưởng với cảnh vật bên đường, như kẹt xe bên ngọn đồi mà mười năm trước không có một ngôi nhà dưới chân đồi thì bây giờ cả khu thương mại sầm uất làn cho kẹt xe; Rồi cánh đồng cỏ, là nơi trẻ nhỏ tập trung dự lễ lượm trứng với hết cỡ hân hoan của tuổi thơ mùa Phục sinh, những đứa trẻ bây giờ nơi đâu, đã lấy bằng đại học hay đang chiến đấu bên Trung đông, hay vùi đầu vào sa đoạ, nghiện ngập… Tóm lại khi có cơ hội lái xe trong cõi sương mù sẽ hiểu biết thêm về cảm giác không có phía sau, không thấy phía trước, tâm trí hoàn toàn tập trung vào vô biên của hiện tại nên tôi đã lái quá ngã ba đường nhỏ quẹo vào hồ vì nó bên đây cây cầu cao trong khi tôi đã lái lên cầu. Nhưng không sao, tôi rành đường khu vực này nên cứ tà tà tới ngã tư tới, rẽ trái vào hồ cũng được trong cuộc sống đích đến là quan trọng còn việc đi đường nào để đến đích là tùy người. Đó là cõi sương mù không thấy được trong cuộc sống có ánh mặt trời nhưng mọi người thường mất phương hướng như đi trong sương mù.

   Cuối cùng tôi cũng đến nơi, từ chỗ đậu xe phải đi bộ nửa dặm mới tới bãi câu. Con đường nhựa quanh co trong công viên đẹp lạ với sương mù làm cho những cây cổ thụ trụi lá đẹp hơn hình ảnh chúng trơ cành trụi lá trong những ngày nắng đông nhợt nhạt. Đích thực đến nơi câu cá càng đẹp với sương mù đặc quánh tới không thấy mặt nước hồ. Đống lửa của người câu đêm còn âm ỉ làn khói mỏng, chợt hiểu ra từ “sương khói” vì khói bốc lên, hoà vào sương thì chỉ còn trời biết đâu là sương, đâu là khói? Tôi chỉ cảm thấy hơi lạnh nên đi nhặt ít cành khô ném vào đống tro tàn. Từ đống tro tàn bùng lên ngọc lửa, phải như những người chấp nhận buông tay nhìn thấy cảnh này thì họ sẽ có thêm động lực để làm lại từ đầu.

   Tôi ngồi bên đống lửa với ly trà nóng trên tay, uống trà như thói quen mỗi ngày, nhưng khi có thời gian ngồi ngửi mùi trà trước khi uống, ly trà ngon hơn. Nhớ ông triết gia nào đó bên Pháp từng nói, “người ta làm ra rượu là để ngửi…” Nhưng cõi tục chỉ có những kẻ nốc rượu tì tì như gã tục trà ngồi bên đống lửa chỉ biết uống thời gian còn lại một cách vô vị gọi là trà. Cảm ơn cõi sương mù không cho thấy phía trước, không thấy gì sau lưng nên thấy lòng tĩnh lại, đầu óc bớt u mê trong cõi sương mù chăng? Sương từ đâu đến, rồi sương đi đâu? Ôi những sáng sương mù mùa giáp tết ở quê xa và xưa nữa, sao nhớ quá đi thôi con đường đến trường làng sương mù bao phủ những hàng tre, bờ sông sương phủ bến đò chèo… Rồi cơn mưa hạ, đứng dưới đầu máng xối hồi nhỏ đã đi đâu? Những cơn mưa giông ngoài biển dữ dội tan biến về đâu? Những người bạn đánh cá, bạn vượt biên đã chìm sâu yên phận, nhưng những người không gặp lại đã đi đâu? Những cơn mưa dầm trên miền núi rừng kinh tế mới còn ai để giận hờn? Mưa học trò hẹn nhau nơi góc phố đã qua tự bao giờ hay chưa từng đến? Trời mưa đi phát báo ở hải ngoại nhớ hồi nhỏ theo mấy thằng bạn bụi đời đi bán báo, đánh giày, bán thuốc lá lẻ… Sài gòn Chợ lớn đã đời lưu manh như thơ Bùi Giáng, có trải nghiệm mới có kỷ niệm, có kỷ niệm mới có hoài niệm để thương nhau ngày mưa… Sáng nay mới hỏi mưa là ai trong cõi sương mù, mưa là ai mà làm mưa làm gió cả đời người? Mưa là mưa, không rõ từ đâu đến; mưa là mưa, không rõ về đâu! Đầy trời hạt nước gọi là mưa, mưa cùng lúc với gió lớn là mưa giông; mưa với gió mùa là mưa hạ, mưa cuốn lá vàng trôi là mưa thu, mưa đem rét buốt về là mưa đông; mưa không hẹn mà đến là mưa xuân… Mưa hạt nhỏ là mưa phùn, hạt nhỏ đến mắt thường khó thấy nên gọi là mưa bụi. Có câu thơ, “ngoài trời mưa bụi bay” trong bài thơ “Ông Đồ già” của Vũ Đình Liên. Và, hạt nước nhỏ hơn mưa bụi nữa thì không còn gọi là mưa mà gọi là sương. Bóng người đi trong mưa vậy chứ thấy được còn bóng người đi trong sương dày lại không nhìn thấy được nên gọi là sương mù.

   Trong cõi sương mù không thấy được gì ngoài lòng mình, những gì không hiểu lúc minh quang bỗng rõ ràng trong sương mù vì không thấy là thấy rõ, thấy rõ là không thấy gì. Trời nắng, nước trong, mặt hồ sóng gợn, không hiểu sóng gợn vì gió hay gió hiu hiu thổi là vì sóng gợn? Giờ nhìn vào cõi sương mù, không có ranh giới mặt nước với không khí, bầu trời không có nắng, không có sóng gió gì hết mới biết sóng không tự có nên không biết dạt về đâu, gió không tự đến nên thổi về đâu không tự gió quyết định… Ngưòi đi câu biết nhìn nước, nhìn gió đoán đàn cá đang di chuyển hay tụ lại được kể là có kinh nghiệm, người đi câu cá dưới nước mà mắt cứ trông theo đàn chim bay trên trời để xác định đàn cá dưới nước vì chim không dư hơi bay chơi, chúng bay theo đàn cá để mưu sinh. Và trong cõi sương mù này không chim không cá nên người câu mới có thời gian suy nghĩ vì sao cá chạy theo mồi trôi nổi trong những dòng hải lưu thay đổi theo nước lớn nước ròng, chim bay theo cá, người dõi theo chim nhưng để bắt cá. Trong cõi sương mù thấy được trời đất trong lòng người vô thủy vô chung, vạn vật vô ngã. Đừng hỏi sao cá theo mồi, chim theo cá, người theo cả hai? Chẳng con gì theo con gì trong trời đất này, chẳng qua là tự nhiên nhiên nhiên trong tự nhiên luân vũ. Nếu sáng nay không sương mù thì cá theo mồi, chim theo cá, người theo cả hai để câu cá. Nhưng sương mù thì cá ngủ trong ổ, chim ngủ trong tổ, người ngủ ở nhà, người đi tìm mình trong sương không muốn hay muốn đến không do sương đem đến, không do người mang theo; vạn vật theo tự nhiên biến mất vô cớ, xuất hiện tình cờ. Thuận theo trời đất sẽ không phiền não, khổ tâm như những phút giây trong cõi sương mù như chạm tới được vô ngã mà Đức Phật thường nói, cõi vô vi của Lão Tử cũng tự khởi tự diệt theo tự nhiên, sương không tự sa xuống mặt hồ, nắng không tự chiếu rọi khi mặt trời lên làm sương tan. Vạn vật vô ngã trong vũ trụ vô vi, những sinh linh bồng bềnh sương khói trong cõi sương mù…

Phan

Self Portrait – Tranh: Peter Coker RA (Nguồn: www.royalacademy.org.uk)

Gặp người khác là chuyện thường ngày trong đời sống, nhưng đã bao giờ bạn gặp lại mình? Tôi may mắn đã gặp lại tôi trong hôm qua đi câu cá một mình. Đi làm về mới một giờ trưa, gọi mấy người bạn câu thì ai cũng bận việc riêng, việc nhà, việc không tên vào ngày thứ bảy. Tôi đi câu một mình. Trời âm u, khá lạnh vì tuyết đổ hai ngày thứ năm, thứ sáu hai bên đường xe chạy chưa tan được bởi thiếu nắng.

   Câu lên vài con cá không lớn vì không phải mùa cá trắng nhưng đủ kích thước cho bắt, nhưng nghĩ đến về nhà phải làm cá, rồi đem cho chứ có ăn đâu nên tôi thả. Phóng sinh cho cá, phóng thích cho mình – đầy tớ của nhân dân thích ăn cá nhưng không biết làm cá. Nghĩ đến gương mặt cô em trong hãng phóng hoả cũng vui vui… ‘sao không đem về cho em?’ Em gì mà em, muốn ăn cá nhưng làm cá sợ tróc sơn móng tay. Ngành neo giúp bao gia đình Việt khá lên trên nước Mỹ thì cũng làm hư biết bao nhiêu phụ nữ Việt từ khi qua Mỹ là hết biết làm cá vì sợ tróc sơn móng tay, lại tốn mấy chục bạc chứ gì đâu không biết! Hồi còn sống trong đồng trong ruộng bên Việt Nam, không biết làm cá thì ăn cơm với gốc rạ được chăng, hay lục bình?

   Vừa thả mấy con cá xuống hồ thì một chú nhóc Mỹ đen đến câu. Không ngờ là ngoài tôi cũng có người đi câu trong thời tiết này. Chúng tôi chào hỏi nhau như những người đi câu cá đâu tiếc gì lời chào hỏi cho hoà đồng nơi bãi câu chung. Nhưng tôi đã thấy thằng bé có vẻ bị lạnh vì nó mong manh quần áo cũ mèm, cái áo lạnh của nó hư dây kéo thì đúng hơn là nó không kéo dây kéo lại cho ấm. Tôi bắt đầu quan sát nó với cây cần câu gãy, chắc của ai bỏ thì nó nhặt lấy, nó tháp vào chỗ gãy một que gỗ và dùng dây câu quấn chặt lại. Nhìn xấu xí nhưng cũng đủ sức bắt được những con cá nhỏ. Rồi nó dùng mồi giả cũng như tôi nhưng con mồi giả của nó nhìn lạ hơn những con mồi giả bình thường. Nó biết tôi để mắt tới con mồi giả của nó nên nó có ý không muốn tôi nhìn. Tôi đang không hiểu lý do vì sao thì nó dính cá, thằng bé mày mò tháo không được lưỡi câu vì con cá ăn hơi sâu. Tôi cầm cây kềm tháo lưỡi câu đến đưa cho nó mượn, cũng là cách tiếp cận để tôi quan sát rõ hơn con mồi giả… ngộ kỳ đời của nó.

   Thằng bé tỏ vẻ e ngại nhưng không có cách từ chối, nó dùng xong, trả lại cây kềm và cảm ơn tử tế. Nó đem con cá câu được vào gốc cây trên bờ, đặt con cá nhẹ nhàng xuống đất, gom lá khô phủ lên con cá cẩn thận, rồi trở ra bờ nước câu tiếp. Tôi đánh giá cao tính cẩn thận của nó nên bỏ ý định ra về để xem con mồi giả tự chế của thằng bé có hiệu quả không thì nó lại dính con cá thứ hai, cũng không tháo được lưỡi câu chứng tỏ tay nghề của chú bé chưa nhuyễn nên để cá nuốt lưỡi câu, cũng chưa chắc là tay nghề yếu hay dũng sĩ dùng dao chặt thịt heo nên vậy!

   Tôi lại đến cho nó mượn cây kềm tháo lưỡi câu làm cớ để bắt chuyện về con mồi giả có một không hai của nó. Thường con mồi giả câu lững lờ trong nước mà tiếng Anh gọi là “lure” ngoài chợ Walmart bán rẻ nhất cũng $2.94, cộng thuế nữa là hơn ba đồng. Có hết những con mồi giả mười đồng, hai chục đồng nhưng nói làm chi với chú bé tôi đã thích nó lắm rồi, nó chỉ tốn một xu mà có con mồi giả, quan trọng là đi câu được cá mới hay. Tôi thấy tôi trong thằng bé qua con mồi tự chế của nó vì nó lấy đồng một xu, đục hai cái lỗi nhỏ sát mép đồng xu và đối diện nhau, lỗi trên cột trực tiếp vô dây câu, lỗ dước buộc cái lưỡi câu. Sáng kiến của chú bé rất đáng khen khi quay ổ quay thì đồng xu cũng xoay tròn như chong chóng trong nước, như con mồi giả bán ngoài chợ có cái cánh bướm xoay xoay. Nơi lưỡi câu có những sợi ny lon nhiều màu nhỏ như tơ và sáng chói để dụ cá đuổi theo thì nó làm bằng những sợi len từ cái áo lạnh cũ rách nào nó, nhìn mất thẩm mỹ nhưng quan trọng là có hiệu quả, bằng chứng là nó câu được cá.

   Tôi sống lại với ký ức thiếu thời, tôi cũng tự chế ra biết bao nhiêu đồ chơi từ suy nghĩ cá nhân, tôi từng bị biết bao nhiêu trận đòn vì cái tội thích chế tác như chế ra xe cần cẩu có trục quay đàng hoàng như tôi đã thấy xe cần cẩu hoạt động. Tôi nghĩ ra được dây tháo ra từ bao xi măng Hà Tiên mà nối lại là chắc lắm nên đi học về, tôi ghé ngang căn nhà đang xây mới, nhặt dây bao xi măng mà mấy người thợ tháo bỏ đem về nhà nối lại. Cái cần cẩu tự chế đem lên lầu, thả móc cần cẩu bằng cây đinh uốn hình chữ S xuống dưới nhà cho thằng bạn hàng xóm móc vào đôi giày bata, tôi quay trục kéo lên đẹp mắt nên tôi xuống nhà cho thằng bạn lên lầu lái cần cẩu. Phải là thằng bạn thân nhất mới được rớ vô cây cần cẩu hiện đại của tôi chứ không phải chơi đâu. Tôi muốn biết sức mạnh của cần cẩu tôi chế tới đâu nên tôi cột cái bình bông bằng pha lê của mẹ tôi cho bạn tôi kéo lên. Đọc đến đây thì bạn đọc biết rồi, cái bình bông tan tành thì cái mông tôi cũng cong oằn những vết thù, lưng tôi dọc ngang những vết thù trên lưng ngựa hoang do cán chổi lông gà trong cơn trút giận của mẹ tôi. Nhưng anh hùng tử khí hùng bất tử, tôi lại chế tiếp ra cây súng thần công bắn đi cục đá để công thành như trong phim cổ xưa, cây súng thần công của tôi đã bắn bể toang cửa sổ nhà tôi bằng kính! Nhưng hậu quả không ngăn được tôi nghĩ gì làm nấy, khi có suy nghĩ trong đầu là tay bắt vào thực hiện không khoan nhượng. Tôi nghĩ cột hai cái lưỡi câu cá rô ngược chiều nhau trước khi buộc vô dây câu của cây cần câu bằng cây trúc nhỏ xíu, làm như vậy thì hết sảy cá vì giựt ngược lưỡi, bởi ngược lưỡi trước còn lưỡi sau ngược chiều cũng dính hà! Nhưng chưa bao giờ tôi dính được con cá ăn ngược lưỡi mà đã phải đi vào căn cứ lính Mỹ đóng ngoài bờ sông để nhờ mổ ngón tay, lấy lưỡi câu ra vì nó móc sâu vào tới xương. Buộc hai cái lưỡi câu ngược nhau không dễ vì nắm cái này thì cái kia lỏng lẻo làm sao cột, làm gì có bàn tay thứ ba để giải quyết vấn đề, nhưng tôi làm được. Khó nhất là lúc gút dây buộc vì phía nào cũng nhọn hoắt lưỡi câu, không có tay thứ ba nên không có thế cầm chịu hai đầu cho chắc nên gây tai nạn cho bản thân, gây tai họa cho bà vú không trông chừng thằng mập giàng trời, thằng trời gầm đó thì giật xập trời nó cũng dám làm…

   Tôi thích thằng bé sáng tạo rồi thương nó khi hiểu ra mặc cảm nên nó không muốn tôi thấy con mồi giả tự chế của nó chỉ với một đồng xu. Tình thương dâng lên khi nghĩ lại hồi nhỏ mình chỉ thích chế tác thôi chứ không nghèo đến không có tiền mua khi nghe thằng bé nói nó không có tiền mua con mồi giả ở chợ Walmart.

   Tôi mở ba lô đưa cho nó cái áo mưa của tôi, đi câu phải thủ sẵn áo mưa trong ba lô để phòng hồi mê câu rồi chạy không kịp mưa tới thì trùm vào cho khỏi cảm mưa. Nó chừng mười hai mười ba tuổi nhưng tạc người cũng ngang ngửa với tôi nên mặc được. Nó chảnh lắm à nha, “Cái áo xấu quá, có một màu vậy?” Tôi chỉ cười hiểu nhưng không nói ra cái gu của Mỹ đen là phải chói chang mới thích, phải có màu cam với màu xanh lá cây tươi mới ngầu. Tôi tiếp tục moi trong ba lô ra gói khô bò, mời nó ăn cho vui. Nó nói từng thấy ở cây xăng nhưng chưa bao giờ mua, chưa từng ăn khô bò, nhưng ngon thật. Chúng tôi đã thành bạn của nhau nên hết mặc cảm, không cần tự ái, tôi nói với nó, “Mike, tao đem vô đây hai cần câu, cây màu đen là của bạn tao mới tặng cho tao hôm lễ Tạ Ơn, tao giữ cây đó. Còn cây màu xanh lá cây đậm là tao mua, đã mấy năm rồi nhưng tao thích cây ấy lắm vì nó là cây cần câu may mắn của tao, khi câu không được cá tao mới lấy cây ấy ra, gần như chắc chắn là dính cá. Hôm nay gặp mày, tao thích mày ngoan. Tao cho mày đó…”

   “Ông cho tôi… cây cần câu… ông thích nhất?”

   “Được chứ. Khi thích ai thì cho người đó cái mình thích nhất mới xứng đáng.”

   “Ông… có… không bình thường?”

   Khen cho câu hỏi thuộc về người thông minh, nhưng tôi không thể mời nó uống chung bình rượu sake nóng trong ba lô tôi lôi ra nhấm nháp vì nó chưa đủ tuổi hư hỏng, hư đốn, trác táng… Tôi nói, “Bình này là rượu sake của Nhật, tao uống để giữ ấm cơ thể nhưng không cho mày uống được vì mày chưa đủ tuổi. Xin lỗi nha. Bây giờ mày hãy xài thử cây cần đó đi. Nếu mày không thích thì tao mua cho mày cây cần câu mới, chứ cần câu gãy của mày thì làm sao bắt được cá lớn.”

   “Cảm ơn ông, nhưng thôi đi. Nhưng khi tôi đến, tôi thấy ông chuẩn bị ra về…”

   “Đúng. Mày đến sớm hơn một chút thì tao đã cho mày bốn con cá tao vừa thả xong thì mày đến. Bây giờ tao ở lại, câu cho mày bốn con rồi tao về…”

   “Làm sao ông biết trước ông sẽ câu được bốn con cá?”

   “Tao chỉ cần cây cần xanh trong tay, cây cần may mắn của tao thì tao muốn bao nhiêu cá cũng được…”

   “Vậy ông cho tôi câu thử cây cần câu đó được không?”

   “Được chứ. Tao đã nói mày rồi, hãy thử đi. Còn tao mượn con mồi penny của mày câu thử cho biết.”

   “Được.”

   …

   Tôi cười trong bụng với cây cần câu đúng là cần may mắn của tôi nhưng hôm nay được nâng lên hàng cần câu thần thánh không bằng, muốn bắt bao nhiêu cá tùy thích, làm chú nhỏ dính dụ. Chúng tôi câu. Thằng bé mê mẩn cây cần xanh của tôi quá ngon lành với nó, trơn tru hơn nó tưởng. Gặp hôm tổ đãi xua bầy cá trắng vô bờ kiếm bữa chiều rồi ra sâu ngủ cho ấm hơn nước trong bờ cạn nên lạnh ngắt, nên hai tôi dính cá liên tục. Tôi thì sướng khoái với con mồi tự chế của thằng nhóc, nhìn nó đơn giản như dụng cụ săn bắt của người tiền sử vậy mà không bị sảy con nào, con mồi lại vừa sức nặng với cây cần câu đen mới của tôi nên câu biết đã.

   Trời tối sớm nên tôi nói nó ra về, đến đây tôi mới nghĩ đến việc làm sao nó đem cá về nhà được vì nó đến chỗ câu với mỗi cây cần câu, ngoài ra chẳng có gì hơn. Tôi không ra tay giúp đỡ để xem nó làm sao? Thằng bé thật không làm cho tôi thất vọng, nó lủi vô bụi rậm một lát chui ra với cọng dây dại đủ sỏ xâu hai mươi con cá trắng. Thế là xách xâu cá nghêng ngang trên đường ra cổng công viên. Thì ra nó đi xe đạp, mùa này người ta khoá cổng công viên, không cho lái xe vào tận chỗ câu. Muốn vào câu ghiền cũng được nhưng phải đi bộ, xe đạp vô được nhưng nó sợ thủng bánh xe với đá xanh nhỏ nhưng nhọn hoắt trải lối đi nên khoá xe ngoài cổng. Nó đố tôi mở được cái khoá xe nó tự chế. Tôi thích thằng bé này hơn nữa, chỉ với cọng dây cáp nhỏ bọc nhựa để khoá xe đạp nó nhặt được, không có ổ khoá thì nó bẻ, uốn sao đó từ hai đinh dài cỡ ngón tay, rồi chỉ mình nó gài được hai cây đinh đó vào nhau thành ổ khoá mà không ai mở được ngoài nó. Tôi phục nó vì tôi không mở được cho nó vui vì đã biết chiêu này này nó học trên YouTube.

    Nó nói nhà nó cách chỗ câu hai dặm nên tôi lái theo nó về nhà nó chơi cho biết vì nó mời tôi ghé nhà chơi cho biết bà ngoại nó. Nhà chỉ có hai người, nó sống với bà ngoại trong căn nhà nhỏ, cũ kỹ nhưng ngăn nắp, khá tươm tất. Bà ngoại nó hiền lành đến thương cảm bà cụ già nghèo mà tốt bụng, hiếu khách. Bà cứ liên tục mời tôi ăn trái hồng giòn do bà gọt đãi tôi, bà mời tôi uống nước chai vì nhà không có nước ngọt nhưng mời thật tình…

    Nó ra sau làm cá. Tôi ngồi lại phòng khách trò chuyện với bà một lát, tôi hiểu: Cha nó bỏ nhà đi, bỏ vợ con không lời từ giã, khi vợ hay tin chồng đã qua đời trong những xung đột băng đảng ma túy là tuyệt vọng, không giận mà thương anh ấy cũng vì vợ con mà liều mạng… Bà ngoại thôi ở căn chung cư được chính phủ cấp để về đây trông cháu cho mẹ nó đi làm. Rồi mẹ nó đi bước nữa, em gái nó theo cha dượng về nhà ông ở vì ông cũng có hai đứa con riêng nhưng nhà rộng rãi, khang trang hơn nhà nó. Nó không đi vì không bỏ bà ngoại đã già ở một mình. Hai bà cháu nương nhau mà sống bằng tiền già của bà là chính, mẹ nó thỉnh thoảng về khi bà ngoại đau bệnh, nó báo tin mới về vì cũng không khá giả. Nó là đứa cháu ngoan của bà, đi học thuộc loại học khá, về nhà lo hết mọi việc cho ngoại không kể nấu ăn cho ngoại, giặt đồ cho ngoại nó đều làm hết. Nó thích đi câu cá nên ngoại mua cho cây cần câu có luôn ổ quay nhưng chỉ hai mươi lăm đồng ở Walmart nên hôm dính cá lớn, đã không bắt được còn gãy cần câu. Nó không chịu ngoại mua cho cây khác mà tự sửa lại cây cần câu để đi câu. Câu cá hồ thì mất con mồi giả là chuyện thường, có hôm đi câu tôi mất đến ba con mồi giả trong một buổi câu  vì đâu biết được những gì dưới đáy hồ. Nhưng ba đồng một con nên nó tự làm con mồi giả đi câu cho ngoại khỏi tốn tiền.

   Thằng bé thật ngoan và dễ thương, tôi ra sau xem nó làm cá thì thấy được căn phòng nhỏ như cái nhà xí ngoài trời vì nhà kho thì không nhỏ vậy. Hỏi nó mới biết là phòng sấy cá khô nó tự làm bằng cây bờ rào người ta bỏ thì nó nhặt, tôn sét người ta bỏ thì nó nhặt. Mùa cá nhiều, nó câu về làm sạch, ngâm nước muối loãng một lát rồi xỏ dây kẽm thành xâu treo trong lò sấy, đốt lò lửa liu riu từ cành nhánh quanh nhà để sấy khô thành cá khô, để dành hai bà cháu ăn mùa lạnh. Thằng bé giỏi thật, biết hết chấm com đến cái thùng nhựa cũ ba mươi gallon nhặt về, nó cắt một mặt vách thùng ra làm cửa, có gắn bản lề. Mặt dưới gắn bốn cái bánh xe nhỏ từ va li cũ người ta bỏ thì nó nhặt về. Nó không nói thì tôi không biết, mùa cá nhiều nó đi câu đem theo cái trailer đó để đựng cá rồi cột dây vô xe đạp kéo về nhà làm khô cho bà ngoại ăn, làm khô không xương cho bà ngoại dễ ăn, không bị mắc xương.

   …

   Tạm biệt người bạn nhỏ mới quen mà tình thân thương đã đậm. Tôi nghĩ đến nó nên đi vào phòng quần áo, lựa ra mớ áo quần còn mới nhưng do giặt sấy bị co lại phần nào nên vừa khít với nó để cho nó, chỉ sợ nó chê xấu bởi chỉ có một màu. Quần áo tôi chỉ có ba màu là xanh nước biển, xám và đen, không có màu cam, màu xanh đọt chuối nó thích… Nhưng ra garage soạn cho nó mớ đồ câu thì bảo đảm chú nhóc mê tít thò lò. Người mê câu từ nhỏ như tôi thì đồ câu nhiều như mỹ phẩm của người phụ nữ, có những cái thích mắt thì mua chứ đâu có xài tới, còn mồi giả câu cá trắng thì tôi cũng hay làm những lúc rảnh rỗi vì con mồi tự làm có trọng lượng như ý, ngoài chợ không có bán. Tôi ngồi xuống cái bàn nguội của tôi ngoài garage, bắt đầu làm những con mồi giả bằng đồng penny. Chắc chắn thầy Mike của tôi sẽ khó tin có người khéo tay hơn thầy, nhưng dù sao học trò già này cũng thua thầy về óc sáng tạo. Cái hay của việc dùng đồng penny là trọng lượng rất phù hợp câu lure cá trắng, tiếng Anh gọi là white bass hay sand bass ở những vùng nước con cá hơi vàng, màu cát nên dùng chữ sand, nhưng nói tiếng Việt cho gọn là cá trắng. cái hay thứ hai là đồng penny vừa là body cûa con mồi giả vừa là cánh bướm xoay như chong chóng dưới nước để dụ cá đuổi theo và táp mồi. Khi body với cánh bướm là một thì không bị rối mồi như mồi bán ngoài chợ thường bị cánh bướm kẹt vào body.

   Đi một ngày đàng học một sàng khôn, chẳng có đời ai đủ thời gian để học hết cái khôn ở đời nên có lòng ham học, óc quan sát nhanh nhạy là cần thiết. Tôi vui với dự án làm mồi giả bán trên mạng cho hết thời gian rảnh rỗi khi về hưu, cho đầu óc và tay chân hoạt động sáng tạo sẽ chậm lú lẫn hơn cứ ngồi xem TV. Những con mồi giả tôi thường xài có giá bán ngoài chợ chừng hơn năm đồng cộng thuế, nhưng tôi đã đầu tư vài trăm bạc để mua đồ nghề về làm thử, thành phẩm chỉ một đồng một con mồi tinh xảo, đẹp, và hiệu quả sau khi xài thử. Rồi tôi sẽ bán năm đồng hai con, khách hàng trả tiền shipping nên họ sẽ mua nhiều cho lợi tiền ship. Tôi giải quyết được thời gian nhàn cư vi bất thiện cho mình, không chừng giúp được Mike kiếm tiền dễ ẹt với tình nết chịu khó của nó, óc sáng tạo phong phú, khéo tay nhưng thiếu đồ nghề giải quyết dễ mà. Với con người tính hiền, hiếu thảo của nó sẽ được trời thương… Biết đâu trên thị trường đồ câu ở Mỹ sau này có thương hiệu “Mike nhí” chuyên sản xuất mồi giả bằng đồng penny nhưng câu cá bảo đảm hiệu quả. Giá rẻ và bảo hành trăm năm vì có ai đi đòi bảo hành con mồi giả hai đồng rưỡi…

    Nghĩ ngợi là tự hại mình nhưng tôi không quên đi được tâm dụ có được một bà ngoại như Mike nhí, hay có đứa con, thằng cháu ngoại như Mike. Vẫn là niềm vui trời ban cho, gặp lại mình thuở nào thật hạnh phúc, không có gì trong tay đến nợ cũng không. Nhưng bon chen với đời mà có nợ tiền nợ bạc, nợ tình nợ đời không dứt. Khi hiểu ra sống thoải mái với tư duy sáng tạo như hồi nhỏ là hạnh phúc đích thực. Tôi không tin quá muộn từ nguồn cảm hứng từ Mike nhí, cái tên tôi đặt cho thằng nhóc hiện thân của tôi thời vô ưu. Cảm ơn nó cho tôi gặp lại mình là ân sủng…

Phan

Ảnh: Tết – Nguồn: hcmiu.edu.vn

Không nhớ từ bao giờ đã không còn ngồi xuống bàn trà, tay bốc miếng mứt hạt sen bỏ vô miệng, vị ngọt tươm ra không quá gắt như ăn miếng mứt bí, vị ngọt nhẹ, thanh, kích thích vị giác bởi hương sen quyện ngọt điệu đà, tới khi nhai cái hạt sen đã ấm ấm trong miệng nên không còn cứng cũng không quá mềm như khoai lang luộc. Độ dẻo của hạt sen khi đã sên mứt rất mê hoặc và cũng đâu có gì vội để nuốt đi cho mau, cứ ngậm mà nghe hương vị đất trời tinh khiết của hương sen xông lên khoang mũi làm cho người thưởng thức lâng lâng cảm giác xuân đã về. Có thể nói món gì có hạt sen góp mặt cũng ngon như món vịt tiềm có nhân bên trong là thịt bằm, nấm mèo, táo tàu, gia vị nhiều thứ, nhưng những hạt sen luôn khêu gợi những đôi đũa gắp vì hấp dẫn và ngon lạ miệng. Nhưng đã nhiều năm không ăn mứt hạt sen sao vẫn nhớ khá rõ hương vị độc đáo của hạt sen trong món ngọt ăn chơi ngày tết, hay món mặn ăn tiệc đều ngon. Đến món nhậu trên đường phiêu bạt như cái lẩu dê cũng không thể thiếu củ sen, phải chăng mùi vị toàn thân của sen luôn kích thích người thưởng thức từ hoa lá sen đến hạt sen, củ sen, ngó sen cũng ngon thơm hơn bất cứ loài rau củ nào đem trộn gỏi nên người ta không nói gỏi tôm, mực trộn ngó sen mà nói gỏi ngó sen trộn tôm hay mực. Xét theo ngôn ngữ Việt, nguyên liệu chính trong một món ăn được nói trước nên với món gỏi thì ngó sen là chính, các loại hải sản hay thịt trộn gỏi được nói sau, cho thấy ngó sen là chính, là linh hồn, trung tâm của món gỏi. Trong thực đơn ở nhà hàng Việt, người ta ghi ra cho thực khách chọn lựa là canh chua cá lăng, canh chua cá lóc chứ không ghi là cá lăng nấu canh chua hay cá lóc nấu canh chua để nhấn mạnh đặc trưng của món canh này là chua, nấu với cá lăng hay cá lóc đều là món phụ theo cho thực khách thích ăn loại cá nào.

   Và đến khi thời gian không ăn hạt sen đã nhiều năm, khoảng cách địa lý đã xa mù, thời gian xa quê đã mốc meo mới chợt nhận ra thêm vị độc đáo của hạt sen là người Việt thì ai không thuộc bài ca dao, “Trong đầm gì đẹp bằng sen/ lá xanh bông trắng lại chen nhụy vàng/ nhụy vàng bông trắng lá xanh/ gần bùn mà chẳng hôi tanh mùi bùn.” Nên tượng Phật thường toạ trên đài sen, hoa sen cúng Phật, ao sen trong sân chùa… đi quanh xóm làng dễ thấy hoa sen bởi sự gần gũi trong đời sống, có gía trị tâm linh nên tâm lý con người chưa ăn đã thấy ngon về sen. Bỏ thức gì vào miệng cũng cần thời gian để thẩm thấu độ ngon của thức ấy, nhưng chưa bỏ hạt sen vào miệng đã thấy ngon. Cái ngon tâm lý của người ăn làm cho vị trí của sen trong ẩm thực tăng lên phần nào.

   Thôi thì lầm lũi một phương trời, ăn tết với hương xưa còn nhớ cho đỡ quạnh hiu cũng chẳng sao, coi như vừa hưởng hương vị đất trời qua miếng mứt hạt sen. Bây giờ uống ngụm trà móc câu không quá nóng cũng không nguội, trà mộc Thái nguyên như sự trở về sau khi ra đời những loại trà ướp đủ thứ hương hoa, người thưởng thức trở về nguyên bản là trà mộc, không pha tẩm gì hết mới thấm thía linh hồn với hương trà đặc sản vùng miền, phong thổ Thái nguyên là để trồng trà cho người biết thưởng thức, nuốt ngụm trà nghe ấm lòng cuối năm, đầu năm. Ba trăm sáu mươi lăm ngày qua với biết bao mưa nắng nhọc nhằn, buồn vui lẫn lộn. Tất cả một năm qua chỉ còn hương thơm trà mộc trên nóc họng, vị ngọt dư hậu của vị đắng trà lưu luyến nơi cổ họng là vị ngọt không giống bất cứ vị ngọt nào trên đời bởi vị ngọt dư hậu của trà ngon là vị ngọt không có chất đường. Đó là tết. Cái tết đã ở lại quê nhà từ khi bước chân đi.

   Ở đây có trà móc câu Thái nguyên, có mứt hạt sen Đồng tháp, có thời gian để thưởng thức, có tiền mua hương vị quê nhà, có hết… chỉ không có tết ở trong lòng nên tết hải ngoại mâm cao cỗ đầy, danh trà hảo hạng đến đâu cũng không có tết vì thiếu cái không khí sáng mùng một thường se lạnh, ngoài đường vắng ngắt vắng tanh. Trời sương nhiều hay ít tùy năm nhưng năm nào sáng mùng một tết cũng sương giăng giăng ngoài ngõ, không khí vương vương mùi thuốc pháo đêm qua chưa tan hết vì hầu như đêm giao thừa nào cũng lặng gió, trời về sáng lại sương mù nên khói pháo chậm bay. Trong ngôi nhà ở quanh năm suốt tháng đi về không thấy gì lạ ngoài con lớn vợ già hơn năm trước thì hễ tết là nó lạ trong sáng mùng một tết với ly trà mộc, cắn cái hạt sen trong hộp mứt. Nhìn ban thờ gia tiên thơm thoảng khói hương, nhành mai không khoe sắc đua hương với những bình hoa, chậu hoa du nhập đắt đỏ, nhưng năm nào hoa mai cũng vô chung kết hoa hậu hoa tết trong căn nhà nhỏ của người chân quê. Hoa đào len lỏi vào Sài gòn như cô gái bắc lạc loài, da trắng má hồng cũng hay hay đấy nhưng chỉ để nhìn cho vui mắt tết chứ tình anh chân quê đã thuộc về hoa mai với má xấp nhỏ. Đó là tết. Cái tết đã ở lại quê nhà từ khi bước chân đi.

   Nhớ những cái tết khi mới đến Mỹ, được bạn bè còn trong nước gởi qua cho cuốn lịch treo tường, gói bông mai giả bằng nhựa thật vô giá vì mùi mực mới của lốc lịch, hình ảnh bông mai vàng; cả hai cùng kém phẩm chất từ in ấn trong nước thời đó đến kỹ nghệ làm đồ nhựa cũng chưa tinh xảo, nhưng trên hết vẫn là tình thân, tình bạn trong nước làm cho cảm giác lá xa cành chưa đến nỗi bị dòng đời cuốn trôi. Chút tâm tư cuối năm lắng đọng lòng biết ơn những người còn nhớ đến người trốn chạy. Thế là mặc thêm áo lạnh, lái xe đi Home Depot mua bao xi măng trộn sẵn. Trên đường về lại nhà thiếu gì cành nhánh trụi lá hai bên đường, cứ ghé lại là chặt được một nhánh cây khô giống cây mai, nhành mai, nhánh mai. Về nhà loay hoay với vợ con tới chiều cùng nhau ghim hoa lên cành, dính keo và nhìn ngắm sao cho giống thật. Cuối cùng cho vào cái xô nhựa, đổ xi măng. Hôm sau đi làm về lại tiếp tục dán giấy bóng kiếng hình bông hoa tết lên cái xô nhựa đã thành chậu là nhà có gốc mai ăn tết. Gốc mai giả vô tri vô giác nhưng chứa đựng biết bao ân tình của người thân, bạn bè còn trong nước gởi ra ngần ấy đã bay hết tháng lương của bạn còn đi dạy học. Hai vợ chồng “mất dạy” rồi mới hiểu thế nào là nỗi nhớ quê xa trong những ngày giáp tết, lòng hoài hương là gì, tình bạn không xa mặt cách lòng là gì trong cõi lẻ loi xứ người. Đó là tết. Những cái tết xa xứ đã thành cổ tích.

   Tết trong lòng đã già, tim chai sạn thương tích đã thành thương tật, vết thương nào cũng có phần lỗi của người thọ thương để bình tâm sống đời còn lại. Sáng nay tuyết rơi đẹp tuyệt ngoài khung cửa, những bông tuyết đầu mùa ở xứ nóng đương nhiên muộn hơn trên miền bắc nhưng tuyết miền nam cũng giống tuyết miền bắc là êm đềm rơi xuống nhân gian những bông tuyết tinh khiết đến nao lòng nhìn lại, nhớ đến những bông tuyết  êm đềm như cuộc sống quen thân, những bông tuyết cuồng nộ trong những cơn bão tuyết cuộc đời, những bông tuyết vay mượn từ trong tiểu thuyết cho đời bớt khô khan, gấp quyển truyện lại chỉ còn ta với tuyết đang rơi ngoài khung cửa. Trong những trang sách về triết lý nhân sinh có trang nói, “thật ra về già người ta chẳng cần người bạn nào hết…” đọc có vẻ phũ phàng, cảm xúc bàng hoàng đến không lâu khi nhìn ra những bông tuyết đẹp đẽ nhẹ rơi xuống nhân gian này tạo thành lớp tuyết trên sân cỏ ngày một dày hơn. Ai mà đếm được đã bao nhiêu những bông tuyết đẹp đẽ bị vùi chôn đưới những bông tuyết đẹp đẽ tiếp tục rơi tới bông tuyết cuối cùng, để rồi tất cả đều tan chảy khi nắng lên. Cõi người cũng giẫm lên nhau mà sống để về chung nơi gió cát phù du. Có bông tuyết nào hiểu về sự hình thành của mình nhưng tất cả đều hiểu sự tan chảy vào hư vô vì cùng rơi xuống nhân gian. Người ta cũng không biết mình từ đâu đến, vùi giập lên chính đồng loại với bản năng sinh tồn, hỷ nộ ái ố nào cũng qua khi tất cả cùng về cát bụi bởi đã họp mặt trong nhân gian này. Chắc chắn có những giải thích về từ “gian” theo tôn giáo, theo khoa học, theo triết học nhưng tuyết rơi ngoài kia là bài học về không gian, thời gian, trần gian, nhân gian đều không có thực. Nhân quần trong cõi tạm này đều chờ giải thoát theo những quan niệm tôn giáo, tín giáo khác nhau. Đích đến của sinh mệnh mới quan trọng, mọi người chỉ sống ở trạm trung chuyển này một cuộc đời, thuận buồm xuôi gíó hay bơi trên dòng nước ngược đều chào đời không mảnh vải che thân, hồi đi đến cái cúc áo cũng lắt lại. Hiểu mình quan trọng hơn cả đời đã lãng phí thời gian đi tìm hiểu người khác. Hãy làm bạn với chính mình, hiểu người bạn này là giải thoát trong nhân gian nên chẳng có ai cứu rỗi người khác. Trò chuyện với những bông tuyết đầu năm. Đó là tết. Cái tết của giác ngộ.

Phan

tết 2025

Ảnh: CHAT/GPT – Nguồn: nguoiquansat.vn

Ông bà xưa nói, “năm thìn năm tỵ chị không nhìn em” chẳng phải tình máu mủ của chị em phai lạt mà người xưa để lại kinh nghiệm cho đời sau về những năm thìn năm tỵ trong lịch sử thường là những năm thiên tai, dịch bệnh hoành hành. Mỗi người tự bươn trải cuộc sống, có thương tình máu mủ cũng chẳng giúp đỡ nhau được đâu. Thứ nhất câu ca dao như lời cảnh tỉnh những năm thìn năm tỵ mọi người phải chú ý đến việc phòng chống bão, phải tự lực cánh sinh, bỏ tư tưởng nương tựa, cậy nhờ vào người thân. Thứ hai là đừng vì những năm thìn năm tỵ khó khăn mà đánh mất tình thân ruột thịt vì đâu phải năm nào cũng là năm thìn năm tỵ, khó khăn không triền miên mà chỉ nhất thời, khó khăn rồi qua đi nhưng tình thân mất mát khó tạo lại. Chia chung củ khoai mùa giông bão hơn mâm cao cỗ đầy không ai đến chung vui.

   Nhìn lại những năm thìn năm tỵ trong lịch sử như một quy luật tự nhiên theo khoa học, khi những năm ấy trở lại thì chu kỳ bão lụt, hạn hán, mất mùa, dịch bệnh cũng trở lại. Lật lại những trang sử năm thìn dưới lăng kính khoa học. Thìn là rồng, con vật có xuất xứ từ trí tưởng tượng của phương Đông, tượng trưng cho uy quyền vì có uy lực trong thiên nhiên về thời tiết. Người xưa cho rằng trong những năm thìn thường có bão tố và lũ lụt qua dòng lịch sử nước nhà và dân tộc. Nam Bộ là vùng đất lành, hiếm khi có bão lụt nhưng năm thìn 1904 đã xảy ra cơn bão kinh hoàng tàn phá từ Vũng tàu đến tận Cà mau. Theo thống kê còn lại, có hơn năm ngàn người chết, với mật độ dân số đầu thế kỷ hai mươi ở miền nam là nhiều lắm; súc vật thì mười phần chết tám và hơn phân nửa nhà dân bị sập. Từ đó mà người dân có câu nói, “Năm thìn bão lụt”. Sáu mươi năm sau tức năm 1964, cả miền trung phải hứng chịu trận lũ lịch sử, gây thiệt hại thảm khốc từ Huế đến Bình định. Thảm họa này được lưu truyền trong dân gian với tên gọi, “Đại họa năm thìn”. Vừa đây, đúng chu kỳ 60 năm là năm 2024,  người dân miền bắc phải đối mặt siêu bão Yagi, cơn bão mạnh nhất trong mười năm trở lại đây với sức gió hơn trăm dặm/ giờ. Tất cả là trùng hợp ngẫu nhiên hay quy luật tự nhiên, câu trả lời vẫn để ngỏ vì khoa học và tâm linh vẫn song hành. Nhưng cái ngộ trong tử vi phương đông là hễ người tuổi thìn thì được xem là thông minh, quyết đoán và có số làm lãnh đạo. Cứ hình dung ra con dân có đức vua tuổi thìn thì khè ra lửa trên bờ, quậy ra sóng thần dưới nước có khác nào, “nướng dân đen trên ngọn lửa hung tàn/ vùi con đỏ xuống dưới hầm tai vạ…” như Nguyễn Trãi viết trong “Bình ngô đại cáo”. Nhưng người tuổi thìn bao giờ cũng được xem trọng trong xã hội phương đông, con rồng không đại diện cho tai ương hoạn nạn nên những người lấy vợ, lấy chồng tuổi thìn triền miên với sóng gió chờ huy hoàng quyền uy không có thật.

   Nhìn lại những năm tỵ trong lịch sử gần cũng chiến tranh, dịch bệnh, thiên tai, nhân họa không kém. Chọn năm tỵ gần với biến cố kinh hoàng thế giới là vụ thảm sát Thiên an môn bên Tàu cộng năm 1989, hàng chục ngàn người chết dưới xích xe tăng của đảng cộng sản Trung cộng. Người Tàu gọi là sự kiện lục tứ tức ngày 04 tháng 06 năm 1989. Đến nay đảng cộng sản Trung cộng vẫn cố bưng bít thông tin về vụ đàn áp đẫm máu nên nhiều người trẻ Trung quốc cũng không biết đến sự kiện dã man này. Cũng vào cái ngày định mệnh khốc liệt của năm tỵ này, Ba lan đã thành công cuộc cách mạng dân chủ, thoát khỏi Hệ thống Liên sô cũ, mở màn cho phong trào đòi dân chủ, đánh sập chủ nghĩa cộng sản ở Đông âu, giật sập bức tường ô nhục ở Berlin Đức vào năm 1989. Đến năm tỵ 2001, toà tháp đôi WTC ở New York bị khủng bố đánh sập bằng máy bay dân sự mà chúng cướp được vào ngày 11 tháng 09 năm 2001, đẩy nước Mỹ và  thế giới vào những cuộc chiến tranh tàn khốc, ba ngàn người chết vì khủng bố chưa yên mồ thì lính Mỹ chết bên Iraq, trung đông cùng với những người dân sở tại bên trung đông bị chết, tan cửa nát nhà cũng nhiều vô kể. Năm tỵ không lành cứ tiếp diễn trên toàn cầu, năm tỵ 2013 ở biển Đông dậy sóng. Trung cộng tung hoành, chiếm hết biển đông, tạo ra bao thảm cảnh cho ngư dân những nước láng giềng thì ngư dân Việt nam là nạn nhân nặng nề hơn hết bởi nhà cầm quyền cộng sản Việt nam cùng lắm chỉ bô ba cái miệng trên đài truyền hình về chủ quyền lãnh hải, lãnh thổ nhưng thực tế ở biên giới Việt-Trung, ngoài biển Đông, có dám làm gì Trung cộng đâu! Năm thìn 2012 đầy bão tố ở biển Đông thì năm tỵ 2013 biển Đông chứng kiến tai ương, nhân hoạ do Trung cộng gây ra cũng khủng khiếp như bão tố. Người dân Việt đặc biệt là ngư dân vùng biển một cổ hai tròng đến bao giờ? Trong bờ thì cộng sản Việt nam o ép đến ngạt thở, ra khơi thì giặc Tàu đốt tàu đánh cá, đánh đập ngư dân Việt nam…

   Với mười hai linh vật trong tử vi phương đông, con rắn hay người tuổi tỵ thường khó đoán, tính cánh lầm lì nhưng lợi hại có dư. Người xưa nói, “tránh voi không hổ mặt nào” không nói tới con vật nhỏ bé như con rắn nhưng nó cắn chết người, chỉ lưu lại hậu thế câu dân gian, “trong nhà rắn rồng ra đồng hổ ngựa”. Tính chất hai mặt của con rắn cũng đáng ngại. Cẩn thận với con rắn vẫn hơn.

   Năm tỵ 2025 đã đến, chiến tranh đang bao phủ toàn cầu. Cuộc chiến Nga với Ukraine liệu có kết thúc hay nổ ra chiến tranh thế giới thứ III? Cuộc chiến sắc tộc của Israel với Paletine không hồi kết. Những nhóm phiến quân do Iran hậu thuẫn vẫn ngày ngày tạo bất ổn ở Trung đông cho người dân vô tội phải lầm than trong cảnh nhà tan cửa nát, mất mát người thân. Ở trời Á châu Thái bình dương thì chí phèo Kim-Ủn cứ ăn vạ rối tung cả lên, dân đói không lo mà cứ hoả tiễn xuyên lục địa bắn như pháo hoa, vấn đề là có ai sợ Bắc Triều tiên đâu? Trục ma quỷ Iran, Nga, Trung cộng, Bắc hàn đã đi đến hồi kết suy tàn. Nhưng hãy hình dung ra năm tỵ 2025 nếu Trung cộng sụp đồ hoàn toàn thì sao chứ? Bộ tứ ma qủy tan theo vì không còn điểm tựa về quân sự và tài chánh. Nhưng một nước Trung hoa rộng lớn, tỷ dân lâm cảnh thiếu lương thực, dịch bệnh lại đang hoành hành không có hồi kết. Thảm cảnh thế giới diễn ra với chuỗi cung ứng toàn cầu cũng sụp đổ. Vẫn là người dân Trung hoa khó thoát kiếp nạn năm tỵ 2025. Trung cộng sụp đổ năm tỵ 2025, chủ nghĩa cộng sản hạ màn năm 2025 là niềm vui toàn cầu nhưng cũng là bất hạnh tận đáy cho người dân Trung hoa. Cái bất hạnh cho người dân Trung hoa và người dân ở các nước cộng sản, nước độc tài theo xã hội học là họ phải mất một thời gian khá dài để làm quen với tự do, dân chủ sau nhiều năm sống trong áp bức đã quen. Hãy hình dung ra con gà nuôi chuồng được thả ra vườn, nó vẫn đứng đợi tới giờ người nuôi cho ăn, nó không có khả năng tự kiếm sống như gà vườn. Dân Mỹ chửi tổng thống thẳng thừng trên truyền hình nhưng người Bắc hàn chỉ biết vỗ tay và khóc với lãnh tụ, phải mấy đời nữa họ mới quen với tự do, dân chủ khi được phép.

   Nhìn lại những năm thìn năm tỵ trong lịch sử cận đại đã thấy tang thương, tang tóc, dịch bệnh, thiên tai, nhân hoạ… đủ diều không may. Nên người xưa nói câu, “năm thì năm tỵ chị không nhìn em” không có gì quá đáng hay thổi phồng sự thật. Chu kỳ thời gian trở lại, diễn ra những sự kiện bất lợi cho nhân loại là tự nhiên hay sách trời đã định thì con người vẫn phải sống, sinh tồn trong điều kiện không thuận lợi đến đâu con người cũng phải duy trì nòi giống. Nhưng nhìn lại lịch sử dã qua và lịch sử tiếp diễn cũng phần nào trấn an được chúng ta kiên trì với hoàn cảnh để vượt qua. Biết trước được chút gì về tương lai cũng an tâm hơn cóc ngồi đáy giếng, và biết rồi thì hỷ xã tha nhân, bớt hung hăng gây sự, an phận thủ thừa cho những năm thìn năm tỵ tai ương qua đi vì những năm thìn năm tỵ khó khăn trong quá khứ đã qua, những năm thìn năm tỵ trong tương lai cũng sẽ qua với lòng kiên định, niềm tin chánh đạo vào quyền năng tối thượng đã sinh ra loài người thì không bỏ mặc chúng ta. Hãy mau quay về với những giá trị tinh thần mà chúng ta đã đánh mất từ khi khoa học kỹ thuật phát triển; từ khi niềm tin vào thượng đế lung lay đã làm tha hoá con người với phá thai, chuyển đồi giới tính, thụ tinh trong ống nghiệm, chỉ cần một đứa con mà tạo ra vài cái phôi rồi phôi dư thì cho vào đông đá trong khi cái phôi đã được kể là một sinh mệnh. Những cặp vợ chồng chọn cách thụ tinh nhân tạo, trong ống nghiệm, có bao giờ nghĩ tới hành vi giết người hay chỉ biết tung hô khoa học đã đem đến hạnh phúc có con cho gia đình họ. Văn minh là nhìn nhận mọi vần đề từ mọi khía cạnh nhưng con người mới đạt được nhận định vấn đề theo chiều hướng có lợi cho bản thân, cá nhân… là hành vi ích kỷ. Rất nhiều những việc không nên làm thì chúng ta dã làm với vỏ bọc khoa học kỹ thuật. Nhân năm tỵ khó khăn đã đến, hãy bình tâm nhìn lại những đúng sai trong khó khăn dễ tỉnh thức hơn nhìn nhận trong hoan lạc của những năm không phải là năm thìn năm tỵ…

Phan

Đón Tết Trên Xứ Người – Ảnh: LN

Tôi may mắn hơn nhiều người Việt sống bên ngoài Việt Nam là được sống trong một thành phố không cần biết tiếng Anh vì mọi dịch vụ đều có người Việt phục vụ đồng hương. Dịch vụ mới nhất tôi nghe được trong chiều ba mươi từ người bạn bị mất việc hôm tháng trước, anh giao hết cho dịch vụ trương bảng nhận khai thuế nhưng có làm thêm dịch vụ xin tiền thất nghiệp, nghĩa là lo khâu xin việc mỗi tuần ở những hãng xưởng khác nhau theo yêu cầu của Sở thất nghiệp TWC để được hưởng tiền thất nghiệp hàng tuần nhưng bảo đảm không ai gọi đi làm đâu mà sợ. Tiền thất nghiệp cứ chuyển vào tài khoản nhà băng người thất nghiệp mỗi tuần, không phải lo gì hết ngoài việc trả cho dịch vụ vài chục bạc. Nghe xong không biết nên vui hay buồn với cộng đồng mình vào một chiều cuối năm ở hải ngoại.

   Chiều nay tôi cũng gặp người bạn mới đi Việt Nam về, ngồi chung bàn tiệc gây quỹ chiều ba mươi không nghe ai nói về tết cho đỡ buồn, đỡ nhớ quê xa nên đành nghe anh bạn mới đi Việt Nam về tuyên bố thẳng thừng là thức ăn bên Việt Nam bây giờ không ngon bằng bên Mỹ. Anh bị đồng hương bên đây phản đối mạnh nhưng đương sự vẫn kiên trì chứng minh qua vài món bình dân như phở, lẩu dê, lẩu bò, lẩu thập cẩm…, bánh xèo, mì hoành thánh, hủ tiếu gõ, gỏi khô bò đu đủ, tới bánh bò bánh tiêu… Tất cả chỉ cón tên gọi không thay đổi chứ phẩm chất đã biến chất hết rồi. Hồi xưa ăn miếng bánh bò hấp thơm mùi lá dứa tới đi xa nhớ hoài, nhưng bây giờ xài hương liệu mùi lá dứa cho tiện và rẻ hơn lá dứa tươi nên miếng bánh bò hấp thời hiện đại chỉ vừa khẩu vị những người sinh sau đẻ muộn, chưa từng ăn qua bánh bò hấp với lá dứa tươi…

   Đúng là những món chợt nhớ chợt thèm trong lòng người xa xứ đến da diết, nhưng anh bạn mới đi Việt Nam về cho biết: Bên Việt Nam bây giờ nấu ăn không ngon bằng bên Mỹ vì dùng hương liệu nhiều quá, không còn tính chất tự nhiên như xưa. Hồi xưa mình ăn miếng xôi gấc thơm khác bây giờ, vị nhẫn nhẫn của vỏ hột xôi gấc không nhầm lẫn vào đâu được thì nay gấc chế biến cũng mỗi hiệu một mùi hương theo gia truyền nên xôi gấc tự nhiên của bà bán gánh đã tuyệt tích…là chưa nói đến mánh khoé của người buôn bán trong nước bây giờ theo trào lưu lên mạng, cái gì cũng lên mạng… Tôi xem trên YouTube, không ngờ ngay đầu hẻm nhà vợ tôi bên Sài gòn lại mở ra cái quán lẩu bò. Tôi nhìn thôi đã thấy thèm vì thấy ngon và quá rẻ, chỉ hai trăm ngàn một cái lẩu bò hai người ăn. Tôi mơ về để rủ hết bạn bè, bà con đi ăn lẩu, tôi đãi hết mọi người; tôi bao quán một ngày cũng đủ tiền vì mỗi người ăn chưa tới năm đô la, lại không thuế… Nhưng sự thật tôi về hoàn toàn khác! Cái lẩu hai trăm ngàn trên YouTube là để quay phim, làm clip thôi, quảng cáo cho xôm tụ thôi. Cái lẩu hai người ăn mà nhiều và nhìn ngon mắt ấy là phải kêu thêm, chừng sáu trăm ngàn mới tương đương với cái lẩu lên phim; không phải là treo dê bán chó nhưng có một nói ba để dụ khách là có thật. Việc thứ hai làm nản lòng người xa xứ là bước vào nhà bếp của quán lẩu thì hết dám ăn vì từ khâu sơ chế đến khâu nấu nướng, cuối cùng là khâu dọn rửa, đều thiếu vệ sinh cơ bản nhưng cần thiết cho một nơi bán hàng ăn.

   Có về mới biết tất cả đã thay đổi, nói chung là người ‘ăn dơ’ nhờ chức quyền thì mới có tiền ăn rau sạch, tôm cá tự nhiên; còn người ‘ăn sạch’ với lương tháng ba cọc ba đồng thì chỉ đủ tiền ăn rau dơ, rau phân bón hoá học tới lá rau quế bằng lá trầu nhưng chẳng có mùi rau quế gì hết; ăn tôm cá nuôi bằng thực phẩm chế biến nên con tôm con cá ú nụ mà thịt bã chè như ăn tôm bột, cá bột…

   …

   Thôi thì nhận xét của một người đâu phải là tất cả, nghe để biết bâng khuâng chiều ba mươi vì quê tôi bây giờ có như thế nào thì cũng vẫn là nơi tôi muốn về, nhất là chiều ba mươi tết. Dù đồng hương bên đây chín người mưới ý thì tôi cũng nên vui mừng mới đúng vì chiều ba mươi ở quê người mà không cần phải nói một câu tiếng Anh nào hết. Cả thế giới xung quanh đều mang hồn Việt với những gian hàng tết bán đủ cả những món quà tết, quần áo tết, bao lì xì đỏ, bánh tét, bánh chưng, không thiếu thứ gì liên quan đến tết… trộn lẫn trong mùi hương thực phẩm tết lan toả từ những gian hàng bán thức ăn, tạo nên không khí tết, trầm bổng cùng tiếng Việt làm ấm lòng xa xứ… Nhưng nỗi buồn cuối năm như khối u trong lòng, cứ chiều ba mươi là xưng tấy lên đã nhiều năm qua. Từ những chiều ba mươi bâng khuâng nhớ nhà da diết nhưng không có điều kiện để về thăm nhà, thăm cha mẹ, anh em, láng giềng… thèm một bữa nhậu ở trần bên sân nhà hàng xóm, thèm nghe tiếng pháo chuột lẹt đẹt của trẻ con đang đốt tuổi thơ bay, thèm nghe tiếng guốc xuân của cô gái dậy thì đi qua ngõ… Những cái thèm trong tâm tư người hải ngoại làm cay mắt chiều ba mươi ấy có nguội lạnh bớt theo thời gian xa xứ, nhưng chưa bao giờ biến mất khỏi tâm tư người xa quê. Chiều nay gió đông tàn và những bông tuyết muộn làm trắng cả giấc mơ ngày về, không biết xóm làng xưa ai còn ai mất để hàn huyên bên ly rượu xuân như lời bài hát “đầu xuân nâng chén ta chúc nơi nơi…” Cảm giác về nhà ăn tết bay biến theo dòng sống hải ngoại hay cha mẹ đã qua đời, làm cho sự thôi thúc về lại mái nhà xưa khi năm tàn tháng tận không còn mãnh liệt. Dù trong lòng không quên những chiều ba mươi chen lấn nơi bến xe, chịu trả gấp đôi tiền vé xe đò chỉ để về nhà ăn tết, và ngậm ngùi thay khi về đến nhà đã chạng vạng chiều ba mươi mới hay nhà chả có gì để gọi là tết. Chiến tranh và hoà bình đã làm nên những cái tết chỉ có ở Việt Nam như tết Mậu thân ăn tết dưới hầm chống pháo kích, trẻ con chúng tôi dùng bột nếp rứt ra từ bánh ít mà chơi nặn hình thay đất sét. Trong khi tết hoà bình, không có tiếng đạn bay thì lại không có gì để ăn là tết xã hội chủ nghĩa, chỉ có loa phóng thanh trên cột đèn hô khẩu hiệu, lải nhải những điều thừa thãi oang oang, còn tất cả đều xìu như bao tử lép. Nhưng thể nào anh em, bạn bè trong xóm cũng bói ra chai rượu quốc doanh, chút dưa giá lẻ bạn vì thiếu thịt kho tàu… tết lâng lâng với ly xuân ấm lòng phiêu bạt để ra giêng, anh em, bạn bè lại chia tay. Miếng cơm manh áo ở quê nhà tuy khó nhưng có quê hương là chòm xóm nhỏ. Nay có cả cộng đồng ăn ngon mặc đẹp đi xe sang nhưng nói chuyện trên trời dưới đất, tào lao thiên đế hơn thật lòng thương tên bạn hàng xóm cả năm mới gặp lại nhau chiều ba mươi vì cùng về ăn tết với gia đình, nhường nhau ly rượu lạt, nhịn nhau câu lỡ lời, chín bỏ thành mười tình nghĩa thủy chung… không chém gió như người ăn bơ sữa quen miệng bên này.

    Không biết chiều ba mươi giữa phố đông người hay người đông làm con phố chật. Tôi đi dự tiệc gây qũy vì nể mặt người mời, nhưng mau chóng về lại garage là cứ địa bình an nhất trong đời hải ngoại. Nơi chỉ có cái lạnh làm khó những ngón chân, rồi lân lên đến vành tai tê buốt cũng không tha cho tâm trạng lạc loài, ánh đèn vàng kiên nhẫn như một nhà sư khất thực, thầm lặng soi bóng sự cô đơn đến cái bóng cũng biết già nên đứt bóng đêm ba mươi ngoài garage với bộn bề tâm trạng. Nửa đêm lạnh lẽo bước qua năm mới, giật mình dậy vì lạnh nhưng còn ngoan cố không chịu vô nhà. Ngồi nhìn mấy đòn bánh tét, mấy cái bánh chưng âm thầm lạnh một góc garage, góc tường trắng đến vô cảm làm nổi bật gói quà ai cho từ lễ Tạ ơn hay Giáng sinh gì đó đang nghiền ngẫm sự lãng quên. Trà, rượu, bánh, mứt, chocolate gì đó trong gói quà ấy là một bữa sang cả dưới vòm trời quê xưa thì xa xưa ấy đã qua lâu rồi. Bây giờ ăn gì cho qua cơn đói tâm tư đang thèm khát một chỗ ngồi trên sân hàng xóm với những người muôn năm cũ…

   Một đêm ba mươi đi dự tiệc gây quỹ về trong trời đất gây quỹ như dịch bệnh đang hoành hành thành phố tôi ở đến tội nghiệp thần linh, không được về nhà ăn tết mà cứ phải ngồi đó chờ đến lượt tượng Chúa, tượng Phật được đấu giá như mua bán thần linh. Linh hồn tượng đá bị rút ống thở theo lời tuyên án của những đại MC ở địa phương là Ngài đã thuộc về ai? Địa chỉ mới của bức tượng chiều ba mươi tết, đêm ba mươi tết đã dời về khu váng nhện và bụi bặm trong lâu đài của những người thành đạt. Tấm lòng của những người tạo tác nên những tác phẩm nghệ thuật cũng yên nghỉ hẩm hiu từ đó. Chút an ủi đóng góp hiện vật để gây quỹ từ thiện, gây quỹ cứu bão miền trung của những người có lòng với đồng bào còn trong nước theo gió cuốn đi chiều ba mươi bâng khuâng từ độ.

   Nhưng quan trọng hơn là những thế hệ người Việt lớn lên ở hải ngoại, không có thôi thúc bằng mọi giá phải về nhà ăn tết. Hình ảnh chen chúc ngoài bến xe đò những ngày giáp tết như sống lại trong căn garage mạnh mẽ hơn bao giờ hết. Giá như giờ này được khăn gói ra ga, mua vội chút quà cho cha cho mẹ, cái cập rập làm cho hưng phấn hơn mệt mỏi ấy đã chết tự bao giờ? Chả trách con cái đã bằng tuổi mình những năm dành dụm chút tiền để về quê ăn tết, nhưng chúng đã không về nhà đêm nay dù không hề xa xôi hay trở ngại gì; chỉ đơn giản chúng không có sự thôi thúc về nhà ăn tết như những thế hệ chen lấn ngoài bến xe xưa kia.

   Rồi đêm dài lắm mộng cũng qua. Sáng đầu năm âm lịch đã về trên búp non cây táo sau nhà. Một năm mới sáng dần theo vòng quay trái đất để giấu nhẹm những đêm ba mươi như ung bứu trong lòng đến trừ tịch năm sau lại nhói buốt tâm can.

Phan

Lối Đá – Tranh: MAI TÂM

Cứ mỗi lần có dịp đi lên miền bắc hay sang Cali, được hít thở không khí mát mẻ, tôi thường suy nghĩ: Sao mình cứ ở mãi Texas này, mùa hè nóng như con gà trống mới đạp mái. Người bản địa ở đây thường nói vậy về thời tiết mùa hè, sang mùa lạnh thì tê tái với gió rét, không có cái lạnh dễ chịu như bên Pennsylvania. Nhưng rồi ở đâu quen đó, tâm lý con người theo thời gian cũng giảm nhiệt phiêu lưu. Đâu đã quên thời trẻ, ăn sáng ở Sài Gòn nhưng bữa trưa ngoài mũi Né, bữa tối uống chai bia ở Nha Trang với mực một nắng ngọt đẫm chân răng. Sau đó ngủ vài tiếng cho lại sức là đã có thể ăn sáng hôm sau ở Quy nhơn. Cuộc sống cơm đường cháo chợ rong ruổi nam bắc tuy vất vả nhưng ly kỳ, sinh động. Có lẽ mê phim cao bồi thuở nhỏ với một chàng cao bồi và con ngựa vạm vỡ, rong ruổi qua núi rừng, đồng cỏ bạt ngàn vùng trung tây Hoa Kỳ mà tôi đã định cư nơi này. Nhớ những lần lái xe xuôi nam, hai bên đường xa lộ 45 S về Houston là những cánh đồng cỏ bất tận; hay lái xe về phía tây bắc Texas, con đường xa lộ tiểu bang 287 như không có điểm đến, đôi khi lái cả tiếng đồng cũng không thấy một ngôi nhà ở, chỉ toàn là rừng với ruộng bắp, lúa mì tiếp nối tới chân trời. Rồi thấy một ngôi nhà thì lại không hiểu người sống ở ngôi đó làm sao đi chợ vì quá xa thị trấn. Trẻ nhỏ đi học ở đâu mà chẳng thấy ngôi trường học nào. Thường tôi nhớ về những căn chòi trong đồng trong ruộng ở quê nhà, cả tháng người ta mới đi chợ một lần, ra tới chợ huyện là đã xa lắm rồi, mua gạo và gia vị là chính cho đời sống uống nước sông ăn cá đồng bắt được trong ngày, ăn rau rừng rau ruộng, củi đốt là cành nhánh hoang dại. Trên vùng cao núi đồi, những căn chòi sâu tít trong rừng cũng tương tự như người trong đồng trong ruộng ở miền xuôi, người vùng cao cũng cả tháng mới đi chợ, mua gạo muối là chính. Thức ăn săn bắt được gì ăn nấy như lộc trời. Cuộc sống rất buồn tẻ, nhàm chán với người thị thành. Nhưng kẻ sinh ra ở Sài Gòn lại thích sống trong căn nhà chòi ở ruộng đồng hun hút tiếng quốc kêu, hay căn nhà sàn trên núi rừng hẻo lánh… Cuộc sống cơm áo gạo tiền làm người ta không có quyền chọn lựa, nhưng khi được phép thì sự chọn lựa khó khăn hơn cả cơm áo gạo tiền vì ở đâu quen đó, tình cảm con người gắn bó với nơi nào đó rất khó hiểu như lang thang bên châu Âu mù sương bỗng thèm nắng Texas đổ mồ hôi hột. Nhớ nắng hoa mắt bên xứ sương mù thì máy bay đã cất cánh về lại xứ nắng như con gà trống.

   Người ta luôn khát khao những gì ngoài tầm với để từ “khát khao” còn trong tự điển chứ chả để làm gì, như người dân quê bị mê hoặc bởi ánh đèn thành phố, trong khi người thị thành thích ánh đuốc đêm rừng cô lạnh hay ngoài đồng bao la gió chướng mùa cuối năm. Có những điều diễn ra trong đời sống mà chúng ta chỉ làm được là lướt qua như gặp rất nhiều người, người quen biết cũng không ít nơi đô thị nhưng những mặt người cứ lướt qua, lướt qua rồi thôi. Họ chân tình cũng có, hờ hững cũng nhiều, khoe mẽ thoả thích, hay khiêm tốn khả kính đều lướt qua cuộc sống vội vã này vì lòng người mau quên. Nhưng quen biết được một ai đó nơi đồng hoang vắng bóng người qua, một ai đó nơi thâm sơn cùng cốc, tình cảm như chậm lại để nhớ hoài khi không còn gặp nữa trong đời còn mang ơn nhau về sự sẻ chia trong đời sống núi rừng hay bao la sông nước. Ai đội mưa rừng bằng tàu lá sang thăm nhau, ai mời chung rượu lạt chiều mưa đồng trắng trời, đưa cay gắp cá linh kho lạt ăn với rau tạp tàng mùa nước nổi thành nỗi nhớ không quên.

    Tất cả là những thoáng nghĩ khi trời chưa tỏ mặt người, đã cả tuần mưa đông trút nước đến không khí cũng ướt sũng. Đi làm thì ai nấy cứ thi nhau cảm cúm bỏ về giữa buổi. Đi câu thì trời mưa trói chân ngồi trong xe nhìn mặt hồ vỡ những hạt mưa. Mưa cuối năm hay đầu năm cũng là mưa, một hiện tượng thời tiết, hiện tượng vật lý khác gì nhau nhưng mưa cuối năm như đưa người ta về những khung trời xưa cũ. Có lời bài hát nghe như tiếng mưa, “mưa rừng ơi mưa rừng, hạt mưa nhớ ai mưa triền miên, phải chăng…” Thật là hay diễn tả mưa rừng với lòng người vì thường mưa rừng cả tuần, cả tháng cũng có, lòng người mau quên nhưng đã nhớ thì suốt đời. Nhớ mưa đồng sau những cơn giông dữ dội, bì bõm nước đi soi nhái đêm mưa còn dư vị trong lòng tình quê ấm áp. Nguyễn Trung Cang viết bài “thương nhau ngày mưa” cũng hay lắm, “Như mưa ngày nào thấm ướt vai em/ như mưa ngày nào khuất lấp sao đêm/ thương em ngày nào tóc ướt môi mềm. Thương nhau thật nhiều biết mấy tin yêu/ cho nhau trọn tình dẫu có điêu linh/ xa nhau trọn đời vẫn nhớ thương nhau …” là những người đã gặp trong đời và ở lại trong lòng mãi mãi, không như những mặt người nơi phố thị cho nhau lời hoa mỹ lúc gặp nhau rồi qua đi như mưa rào nắng hạn; những cái tên người nơi thị thành nghe lãng mạn như trong tiểu thuyết nhưng chỉ lướt qua đời nhau như ánh đèn phòng trà, còn chăng những cái tên quê mùa mộc mạc nhưng lắng đọng ân tình.

   Tôi đang ngôì thúc thủ nhìn mưa cuối năm trút xuống mặt hồ mênh mông như biển, những gương mặt người còn lại trong tôi là ân sủng đời này. Lòng thấy bình an với niềm tin ai cũng được bình an, chắc chắn những người đã gieo vào lòng người khác sự mang ơn đều được bình an. Quên đi những cái tên, những mặt người đã cho nhau khổ hạnh, cùng lắm cũng chỉ là một lúc ác tính trong con người trỗi dậy thì người ta mới thế. Bản chất thiện lương của nhân sinh sẽ bình tâm, những ăn năn, hối hận cũng chỉ là cảm xúc nhất thời rồi qua đi; không ai tắm cùng một dòng sông được hai lần nhưng đã quên trân qúy nước sông trong lần tắm trước để lần sau ngậm ngùi nhìn dòng nước cũ… Hôm nay ngày cuối năm, một năm nhiều biến động trên toàn cầu, năm bầu cử ở Mỹ ngập ngụa tin giả, tin thật nên cuối cùng là không biết tin ai nên tin vào chính mình là thực tế thêm một năm xa nhà, câu trả lời cho người khác về tuổi tác sẽ thêm một tuổi, quỹ thời gian còn lại ngắn thêm một lóng tay.

   Mưa cuối năm vẫn rả rích ngoài trời mù sương và gió lạnh, thảm lá vàng ướt mưa về cội. Bỗng nhớ câu nói đêm qua của một vị thiền sư bên Nhật, ông nói, “cuộc đời như một chiếc va li, sống phải biết khi nào xách lên, khi nào để xuống, phải soạn lại va li cho mỗi hành trình…” Tôi nghe không hiểu ý ngài lắm vì thiền sư đâu phải người thường dễ hiểu, chỉ nhớ bà ngoại mấy đứa nhỏ từng nói, “cái gì cầm lên được thì bỏ xuống được.” Hiểu khi còn trẻ đã qua rồi, hiểu khi không còn trẻ về cuộc đời ưu tư phiền não triền miên không giải quyết được gì! Những vui buồn xưa cũ hãy quên đi để sống đời tự tại, thành công hay thất bại trong quá khứ không nên để trong lòng mãi vì chỉ có ưu phiền, buồn nhiều hơn vui. Điều duy nhất con người có thể là không vấp một mô đá hai lần còn sai lầm hay thành tựu cũng đã qua rồi… 

   Đêm qua nghe vị thiền sư ví cuộc đời như cái va li là một liên tưởng lạ khi phải biết khi nào xách lên, khi nào để xuống. Cuộc đời của mỗi người là thân tâm người ấy, không thể tách rời khi sự chết chưa đến, làm sao có thể xách cuộc đời mình lên hay để cuộc đời mình xuống với thân tâm không rời? Có thể ngụ ý là phải biết phát huy hết khả năng cá nhân trong đời người khi thiên thời địa lợi nhân hoà; và lắng đọng lại cuộc đời khi lực bất tòng tâm, gạn lọc những vui buồn trong mớ hỗn độn nhân sinh đã từng trải. Qua một đoạn đời, sự kết thúc cũng là khởi đầu một hành trình mới, người ta nên soạn lại hành lý bên trong va li, là những ngồn ngang trong quá khứ cuộc đời, giữ lại những cần thiết cho bất cứ hành trình nào tiếp diễn như lòng vị tha, sự bao dung, hướng đạo, buông bỏ những phiền toái, tham lam, ích kỷ trong quá khứ đã làm cho những hành trình đã qua không trọn vẹn.

   Mưa cuối năm như bữa tiệc chia tay thêm một năm nữa trong đời, bữa tiệc nào cũng tàn, cơn mưa nào cũng tạnh trong cõi đi về trước lúc đến nơi không phải quay về trong cõi đi là chia xa về luôn sầu muộn như những lời nhạc đã nghe trong u mê, “hạt mưa nhớ ai mưa triền miên…”; hay “thương nhau ngày mưa” làm gì để từ đó về sau cứ khắc khoải mỗi khi nhìn mưa với tâm trạng “xa nhau trọn đời vẫn nhớ thương nhau…”

Phan

Đêm Trắng – Tranh: MAI TÂM

Mọi người đều phải kiếm sống vì sớm muộn cha mẹ ai cũng qua đời, không còn ai nuôi thì phải tự kiếm sống. Nhạc Trịnh nghe hay, triết lý sâu xa nhưng buồn nhiều hơn vui, “tin buồn, từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người…” Làm người là khổ từ lọt lòng mẹ đến lúc qua đời, cứ lẩn quẩn trong vòng sinh lão bệnh tử, hết kiếp này lại đến kiếp luân hồi khác. Lại còn phải ăn ở sao cho tử tế trong đời người ngắn ngủi để kiếp sau không trở thành lục súc càng khó cho cuộc mưu sinh. Mấy ngàn năm rồi, không biết đã được bao nhiêu Phật tử an nhiên trả nghiệp, bao nhiêu tín đồ sống theo Kinh thánh cho vừa tầm với sự phát triển chùa với nhà thờ trong đời vẫn nhởn nhơ những người chẳng làm gì cả, sống suốt đời dựa vào phúc lợi xã hội nhưng ăn ngon, mặc đẹp hơn cả người lam lũ đi làm. Ai cũng biết trong những người ăn trợ cấp thực phẩm, ở nhà chính phủ, có medicare khi phải đi bác sĩ là những người có hoàn cảnh nên được thông cảm như dị tật bẩm sinh hay tai nạn đã làm tàn phế một con người. Ngược lại vẫn thấy những người ăn mặc bảnh bao, phong thái nhàn nhã, đi chợ mua tôm cá đắt tiền bằng tem phiếu chính phủ, họ không có khuyết tật thấy được nhưng lòng tự trọng của họ đã ung thư.

   Tôi đã có lần gặp một người Việt bảnh bao như nói ở trên nơi quán cà phê, anh đã dạy đời những người chung bàn cà phê sáng, “Từ hồi qua Mỹ đến giờ, tôi chưa bao giờ phải đóng một đồng bạc thuế. Tại sao các ông cứ phải đi làm và đóng thuế cho mệt vậy, chỉ cần suy nghĩ một chút là sống khoẻ ở Mỹ này…” Tôi tôn trọng người bạn mời tôi đi ăn sáng, uống cà phê. Ngày cuối tuần nên quán đông, phải ngồi chung bàn thì đành chịu. Tôi cũng thử suy nghĩ một chút như anh ta dạy đời nhưng suy nghĩ không vượt qua được suy nghĩ mình có tay có chân thì đi làm mà ăn, người tàn tật mới xứng đáng được hưởng phúc lợi xã hội, không có ngoại lệ.

   Nhìn lại mấy chục năm sống ở Mỹ, trải qua khá nhiều ngành nghề cũng chẳng có gì trong tay ngoài lòng tự trọng còn đó. Hồi mới qua Mỹ, có anh bạn là lính cũ, qua Mỹ từ ‘75 nên anh rành rẽ hơn chúng tôi qua sau. Anh nói với đàn em làm chung hãng là chúng tôi, “Tụi Mễ quét dọn cho chợ Walmart ăn cắp quá nên quản lý chợ muốn mướn người Việt. Nếu mấy đứa muốn làm thêm kiếm thêm thì anh nhận lời người quản lý chợ Walmart anh quen.”

   Thế là chúng tôi đi làm cho Walmart từ tám giờ tối tới mười giờ, làm hai tiếng đồng hồ được hai chục bạc là lớn lắm rồi vì đi làm hãng khi xưa có năm đồng một giờ. Việc làm dễ ẹt vì quét thì không có rác nên đẩy cái máy hút bụi, sau đó đẩy máy lau nhà cho có là được vì cũng chẳng có gì dơ bẩn. Cực nhất là làm vệ sinh ở hai cái nhà vệ sinh nam và nữ, kể ra cũng chẳng khó vì kéo vòi nước nóng, xịt hết xuống cống là xong việc, bỏ thêm mớ giấy vệ sinh cho hôm sau là hoàn tất.

   Chúng tôi làm được một tuần êm xuôi, ông quản lý chợ rất hài lòng nên cho bia xách về uống vì chúng tôi không trộm bia, không trộm vặt đủ thứ trong chợ khi chưa có camera giám sát lắp đặt khắp nơi như bây giờ. Nhưng những người Mễ bị chúng tôi cướp việc làm của họ nên họ trả thù! Họ dẫn theo vợ con như đi trẩy hội, họ tràn vào hai cái nhà vệ sinh và nhét hết những cuộn giấy vệ sinh xuống những cái bồn cầu. Không có vòi nước nào cứu nổi mà chỉ còn cách móc bằng tay lên thôi. Ông quản lý chợ trang bị cho chúng tôi găng tay dài, nhưng anh em cứ lần lượt bỏ việc, không làm “job Mễ”. Cuộc sống Mỹ nhìn bề ngoài văn minh, cơ hội, nhưng khi bước vào, nhập cuộc mới thấy kiếm sống ở Mỹ cũng không dễ chút nào, nhất là những công việc thuộc về người không hợp lệ sống trên nước Mỹ. Đặc biệt mùa cuối năm, những người Mễ lậu không còn việc cắt cỏ, họ sống khổ lắm, có quen biết họ mới rõ.

   Tôi tiếp tục làm thử công việc mà tôi chưa từng nghĩ đến trước đó. Anh bạn người Mễ trong chung cư mà tôi thường cho gia đình anh ta cá tôi câu được. Một hôm cuối tuần, cuối năm, anh ta nói với tôi, “Ngày mai anh đừng đi câu cá hay ở nhà uống bia nữa, hãy đi làm với tôi, kiếm tiền mua quà Giáng sinh cho vợ con.” Tiếng Anh tôi chưa thạo, anh ta cũng không rành, nhưng hiểu nhau. Sếp anh ta nói tìm thêm người làm nên anh ta muốn tôi đi làm cùng anh ta, công việc dễ thôi, làm ngày nào lãnh lương ngày ấy, làm tiền mặt nên không phải khai thuế.

   Vậy là mười giờ đêm tôi rời khỏi nhà để đi làm cùng anh ta. Lần đầu tiên trong đời tôi biết đến công việc rửa bãi đậu xe ở khu thương mại. Chỉ quan sát được một nhóm mà tôi là người mới trong nhóm họ chứ còn nhiều nhóm khác nữa cùng làm việc lúc nửa đêm ở bãi đậu xe chỉ có gió lạnh và buồn ngủ, tôi còn thấy buồn tủi trong tâm can mình vì từ cha sanh mẹ đẻ chưa bao giờ phải làm những công việc âm thầm, lặng lẽ trong gió lạnh như vầy. Cảm giác lẻ loi nơi đất khách quê người, xa nhà khi năm hết tết đến như những mũi kim châm vào phế phủ buốt giá hơn cả thời tiết.

   Chừng mười người đeo trên lưng mười cái máy thổi cỏ, họ giăng hàng ngang và xuôi theo chiều gió để thổi rác. Công việc của tôi là hốt rác vô bao, đầy bao cột lại thì tiếp tục bao khác, để gọn vô một chỗ nào đó để gom hết bao rác một lần. Mười người thổi rác xong việc thì họ trở lại xe, đeo lên lưng bình xịt hoá chất thay cho cái máy thổi cỏ. Họ lại giăng hàng ngang đi xịt hoá chất tẩy nhớt do những chiếc xe hơi cũ của khách hàng bị chảy nhớt, lâu ngày làm đen xì bãi đậu xe. Sau đó họ làm lính cứu hoả, kéo ống xịt nước từ cái xe chở bồn nước từ từ chạy theo sau lưng họ, rửa nhớt xe và hoá chất trên bãi đậu xe… Chúng tôi làm xong một khoảng lớn bãi đậu xe tính theo cột đèn trong bãi thì nghỉ giải lao một chút rồi làm tiếp tới cột đèn tiếp theo. Đến hừng đông đi thu gom bao rác lên xe để chở đi bỏ rồi về nhà ngủ. Bãi đậu xe của khu thương mại chiều qua còn dơ bẩn những bãi nhớt đen xì thì sáng hôm sau đã sạch sẽ, tạo cảm giác dễ chịu cho khách hàng đi mua sắm mùa lễ… Coi như làm tám tiếng từ mười giờ đêm đến sáu giờ sáng trong môi trường khắc nghiệt với thời tiết cuối năm mà làm việc ngoài trời. Công việc thấy vậy nhưng rất mệt, dễ bị cảm lạnh, nhưng lương bèo chỉ có năm đồng một giờ. Dù không trả thuế nhưng tôi cầm bốn mươi đồng tiền lương rửa bãi đậu xe một đêm đông lần đầu cũng là lần cuối trong đời. Sau đó là mâu thuẫn bản thân khi trót nghĩ đã muốn viết lại cuộc sống của người di dân trên nước Mỹ thì việc gì cũng nên trải nghiệm để không viết bằng tưởng tượng sau khung cửa sổ, nhưng vợ con cứ năn nỉ đừng làm nữa vì công việc đêm hôm cực quá lại dễ cảm cúm, thật là khó vẹn đôi đàng.

   Nói tới kiếm sống ở Mỹ còn nhiều ngành nghề khác mà sau khi qua Mỹ tôi mới biết như người đi mua garage sale là công việc chính thức của anh ta. Anh ấy người Việt nên thương cảm tôi mới qua còn lơ ngơ, không kinh nghiệm. Anh dạy tôi,

   “Mới qua phải không?”

   “Dạ đúng.”

   “Ừ thì mới qua, đi mua đồ garage sale về xài cho đỡ tốn tiền cũng được. Nhưng đi garage sale thì phải nhanh mắt, trả giá và mua cho lẹ rồi nhanh chân để còn đi chỗ khác. Anh cứ xà quần ở đây, rồi họ không bớt giá thì không mua được. Trong khi ở chỗ khác thì người khác mua hết rồi.”

   “Vậy hôm nay tôi theo anh để học hỏi được không?”

   “Tôi đâu cấm anh chạy theo tôi được, nhưng đừng hỏi tôi gì nha. Tôi không có thời giờ để trả lời anh đâu!”

    Tôi sốc với người Việt ở Mỹ về lối nói chuyện thẳng thừng đến khiếm nhã, tôi không nói chuyện với ai như thế ở quê nhà, nhưng quê nhà đã là dĩ vãng từ khi bước chân đi. Thế là tôi lái xe theo anh ta, không hỏi câu nào như không quen biết, đi được năm bảy nhà bán garage sale trong thời gian rất ngắn. Anh ta xuống xe, đảo mắt một lượt và mua món nào là bốc luôn để người khác khỏi giành. Quan trọng nhất với anh ta là hốt hết mớ vòng vàng đồ giả. Cuối cùng là trả giá mẻ vòng vàng, dây chuyền giả. Những đồ vật cũng gộp chung trả giá một lần, rồi nhanh chóng cho lên xe và vọt đi chỗ bán garage sale khác.

   Cuối cùng tôi cũng biết được nhà anh ta, việc làm của anh ta là đi mua garage sale ba lần cuối tuần, đến lần thứ tư trong tháng thì anh bán garage sale tại nhà vào hai ngày cuối tuần. Những ngày người khác đi làm thì anh có nghề thợ bạc nên ở nhà lọc lấy vàng từ những đồ trang sức mạ vàng mà anh đả mua tiền đồng nhưng bán ra vàng thật. Chuyện này làm tôi nhớ người bạn khi còn ở trong nước, cũng làm nghề thợ bạc. Tôi thấy uổng phí nên hỏi anh ta, “vòng vàng, bông tai giả của con nít đeo chơi ba ngày tết mà anh mạ vàng thật thì có uổng phí vàng lắm không?” Anh ta đã trả lời tôi, “Mạ vàng mà không dùng vàng thì dùng gì để phủ lên bề mặt của dây chuyền, bông tai làm bằng dây kẽm? Chỉ khác là người có một chỉ vàng thôi nhưng muốn đeo cái lắc chọi chó cũng chết nên mướn tôi làm cái lắc năm chỉ, vậy một chỉ vàng phải mạ lên cái lắc bốn chỉ bằng đồng, thau gì đó. Cái lắc đó đeo vài năm thì vàng thật bọc ngoài bị mòn đi, trơ ra lõi bằng đồng, thau, hơ lửa đen xì nên mới có câu vàng thật không sợ lửa. Còn tết đến, tôi xi mạ cả rổ bông tai cho con nít với nửa chỉ vàng thì đúng là qua tết, bông tai trơ ra dây kẽm đen xì, vứt bỏ…”

   Trở lại với người kiếm sống bằng nghề garage sale, thu nhập của anh ta gấp đôi người đi làm hãng xưởng. Trở thành quen biết nên mấy chục năm sau, tôi biết anh vẫn giữ nghề, hành nghề mua bán tự do tự tại. Hồi đó chưa có karaoke nên rảnh rỗi, vợ chồng anh chơi nhạc sống, rủ thêm vài người bạn biết chơi đàn, chơi trống để hát hò ở nhà om xòm với giàn nhạc anh mua từ garage sale. Tôi biết thêm một nghề ở Mỹ như nghề mua ve chai bên Việt Nam vậy, nhưng kiếm tiền dễ ụi, mua trúng mớ vòng vàng của mấy bà Mỹ già, không thích nữa thì bán garage sale, đâu nhớ cái đó là vàng giả hay vàng thật! Hay may mắn mua được mớ cần câu cá của một ông già Mỹ thì lời hết biết nói luôn, mua cây cần câu mười đồng nhưng bán lại cả trăm bạc là chuyện thường vì những cây cần câu tốt có giá vài trăm cũng là chuyện thường. Và những cây cần câu mà một cần thủ đã giữ lại bên mình tới già, tới đi câu hết nổi thì bán garage sale như chạy trốn quá khứ và kỷ niệm thì đâu kể bán được bao nhiêu tiền. Một người bạn câu có lần mua mão mớ cần câu của ông già Mỹ trắng bán garage sale hai trăm đồng, sau khi anh ta đã chừa lại cho mình hai cây cần câu tốt nhất, vậy mà còn bán lại cho bạn câu được hơn một ngàn đồng, là bán giá bạn câu rồi đó nha.

   Còn biết bao nghề lạ như đi bỏ quảng cáo cho nhà hàng, cái nghề khiến tôi nghĩ về lòng người khác hết những bài học trong trường khi nhỏ về lòng nhân ái, những trang sách tôi đọc về tình người sưởi ấm lúc gian nan trong đời. Hồi nhỏ, đọc truyện “cô bé bán diêm” bỗng ứa nước mắt; đọc truyện “cánh đồng tuyết” cũng thương cảm đến ứa nước mắt khi cô bé hỏi mẹ, “chừng nào anh con chết” chỉ để nó được ăn thức ăn của những nhà hàng xóm cho gia đình có người chết theo lệ làng là nhà có đám tang thì không nổi lửa. Nhưng kiếm sống ở Mỹ mới biết ứa nước mắt không phải vì thương cảm nhân vật trong truyện mà là thương thân mình…

   Chủ nhà hàng thuê bạn đi bỏ quảng cáo đã nói trước là không bỏ trong chung cư mà bỏ khu nhà riêng, họ chỉ định luôn những khu nhà giàu, vì sao? Vì họ cần khách hàng giàu có gọi đặt thức ăn nhiều tiền hơn dân nghèo trong những chung cư. Làm người đi bỏ menu mới thấm thía tầng lớp ở xã hội nào cũng vậy. Khi vào chung cư, bạn xoay người một vòng đã bỏ được bốn cái menu vì bốn cánh cửa nhà tụ lại chân cầu thang. Bạn kiếm được bốn lần bảy xu cho một cái menu, bạn có hai mươi tám xu bỏ túi không đầy một phút. Bạn làm việc siêng năng thì một ngày bỏ menu trong chung cư bạn có thể bỏ được một ngàn cái, kiếm được bảy mươi đồng tiền mặt, hơn lương đi làm hãng năm đồng một giờ, ngày tám tiếng chỉ có bốn mươi đồng, tuần bốn mươi giờ được hai trăm, trừ thuế còn trăm tám. Nhưng đi bỏ menu thì không được chơi trò gian lận, bỏ thùng rác menu của nhà hàng, vì thuê bạn xong là họ có người đi kiểm tra. Những người Mễ lậu, Mỹ đen mất “job” vì tống menu của nhà hàng vào thùng rác, họ không ăn năn đâu, họ kiếm chuyện với bạn, phá bạn nữa là đàng khác. Bạn bỏ đến đâu thì họ nhặt đến đó… rồi bỏ thùng rác chung cư, bỏ cho vương vãi ra để chủ nhà hàng đi kiểm tra dễ dàng phát hiện. Một mình bạn dám đương đầu với cả đám không khi hành hung xảy ra?

   Cũng vẫn là bảy xu cho một cái menu nhưng chủ nhà hàng chỉ khu nhà giàu, bạn không được tự ý đi bỏ khu nhà khác. Bạn đi rụng giò một ngày cũng chỉ bỏ được năm trăm cái vì nhà cách nhau hai cái sân cỏ mênh mông. Những khu nhà giàu có hơn nữa thì cách nhau những cái sân cỏ có thể cưỡi ngựa vì nhà này cách nhà kia tới bốn số. Ví dụ căn nhà số 1800 thì nhà bên cạnh trong khu nhà bình dân là 1804, nhưng khu nhà có thể cưỡi ngựa trong sân thì nhà số 1800 có nhà bên cạnh là 1820, cách nhau không thương xót người đi bỏ menu nên chua lắm, chua chát luôn là những ngôi nhà như biệt thự ấy thường có bảng gắn trên tường trước cửa nhà họ là không được bỏ quảng cáo, không dán hay treo trên nắm cửa. Lòng người giàu không nên căn cứ theo số tiền họ cho từ thiện mà nên nhìn cư xử của họ với người nghèo sẽ thấy thực hơn vì tiền cho từ thiện khai thuế được còn thông cảm với người đi bỏ menu thì đồng tiền họ chi ra không có tiếng keng như lên báo đài là nhà từ thiện. Họ chỉ có thời gian để gọi mắng vốn chủ nhà hàng, còn tái diễn thì họ có thời gian gọi cảnh sát vì người giàu không muốn người nghèo xuất hiện trong khu nhà họ ở. Dù sao tôi cũng biết thêm được một nghề ở Mỹ mà khi còn trong nước tôi không thấy, không biết bây giờ có nghề đó ở Việt Nam chưa?

   …

   Hôm nay tôi biết thêm được một nghề, đúng hơn là một người, không đúng hết vì nghề và người tôi đã biết trước rồi. Nghề câu cá bán thì người Lào nhiều lắm, họ chịu cực chịu khổ đi câu hai ngày cuối tuần, về làm cá còn cực hơn câu cá. Họ bán lại cho những người làm chung hãng cũng nhiều tiền chứ không ít đâu; họ gom tiền đồng thành tiền chục, tiền chục thành tiền trăm, tiền trăm thành tiền ngàn thì đi đóng tiền điện cho sòng bài một lần, nhiều khi còn không đủ thì bán xe, bán nhà vì người Lào thường rất máu với bài bạc.

   Sáng nay nghỉ lễ Giáng sinh, đã hai hôm tôi ngồi xem TV tới muốn mục xương sống vì trời lạnh quá nên không đi câu được. Chịu hết nổi bốn bức tường câm nên tôi đi cầu may, đi là ra khỏi nhà cho bớt tù túng. Dĩ nhiên tính trong bụng là không câu cá striper được vì trời lạnh câu rê sao nổi khi phải đứng ngoài trời và hai tay làm việc liên tục chứ đâu giấu hai bàn tay trong túi áo lạnh được. Tôi tính câu catfish, móc mồi bỏ đó rồi vô xe ngồi, chừng chuông gọi hồn ai tính sau. Nhưng xa xa một dáng người quen quen, tôi đoán là anh Thuần. Mới đầu tôi nghĩ: Ông già gân ha, trời này mà dám đứng lure cá striper. Tuy thời tiết bốn mươi độ F không phải là lạnh lắm, nhưng ngoài hồ thường lạnh hơn trong thành phố cả chục độ, rồi gió mười bốn dặm một giờ thì lạnh cóng tay, nước mắt nước mũi tha hồ chảy, sóng đánh một hồi làm đôi ủng dưới chân cứng và lạnh như nước đá. Tôi gọi anh không được vì sóng gió, thêm tuổi già lãng tai của anh. May hay rủi mà trời mưa, anh chạy về phía tôi. Tôi mời anh lên xe tôi uống ly trà nóng cho ấm bụng.

   Tuy quen biết đã lâu, chào hỏi thân tình nhưng không trò chuyện nhiều vì thường gặp ngoài bãi câu nên ai cũng lo câu. Hôm nay lễ Giáng sinh nên ơn trên cho cho hai ông già một cơn mưa ân sủng. Chúng tôi trò chuyện,

   “Anh gân quá ha, trời này mà dám đứng lure striper. Tôi chỉ dám câu catfish để trốn lạnh…”

   “Tôi thì câu catfish làm gì khi nhà không ai ăn.”

   “Catfish kho ăn cơm trắng cũng ngon vậy? Catfish kho tộ, nấu canh chua như ngoài nhà hàng được mà, catfish nướng cuốn bánh tráng cũng hết sảy…”

   “Hồi vợ tôi còn khoẻ thì bà ấy làm, tôi không biết làm cá, nấu cá. Hai đứa con tôi cũng chỉ biết ăn thôi. Bây giờ chúng có gia đình, sống riêng ra, tôi câu được catfish về cho con cháu cũng chẳng ai làm. Cho cá striper thì con trai tôi còn làm cho vợ con nó ăn, nó chia cho gia đình em gái nó cùng ăn cá ông ngoại câu. Nhưng con gái, con trai cũng chẳng đứa nào múc sang cho ông bà nội, ông bà ngoại một miếng, có lẽ tôi cho không đủ ăn nên cứ áy náy trong lòng.”

   “Thì ông đã cho con cháu hết đời ông rồi còn gì mà áy náy với ân hận?”

   “Tính tôi vậy. Nếu trời không mưa chắc tôi cũng không uống của anh ly trà nóng ngoài hồ quý như nước thánh vì đúng lúc mà trà lại ngon. Tôi sợ nợ ân tình khi mình không có gì đáp trả. ”

   “Anh khách sáo quá, mình người Việt với nhau thì ly trà có đáng gì. Lúc nào tôi cũng có bình trà nóng trong xe, mai mốt gặp nhau anh cứ tự nhiên uống là tôi vui. Anh thấy xe tôi có khoá cửa bao giờ, cái gì tôi có cũng là ơn trên ban tặng nên sống là câu trả lời: ‘Ai là anh em tôi’ mà Chúa hỏi chúng ta. ”

   Tôi thấy ông đeo trên cổ cây thánh giá bằng gỗ như đồ cổ lên nước bóng loáng, không biết mình thật lòng được bao nhiêu nên sợ Chúa phạt thấy mồ, nhưng hãy nói lời vinh danh Chúa với người mộ đạo là kinh nghiệm hồi nhỏ hay đứng ngẩn tò te với mấy người em xóm đạo…

   Ông tư lự  nói, “Cảm ơn anh nhiều nha. Tôi biết anh từ lâu lắm rồi nhưng không có dịp nói chuyện. Tôi thường đọc anh trên báo. Chừng gặp anh đây thì ai cũng mê câu nên không dám làm phiền…”

   “Anh Thuần năm nay bao nhiêu tuổi rồi?”

   “Tôi bảy mươi hai, hưu rồi anh ơi.”

   “Bảy mươi hai thì anh còn khoẻ lắm, trời này dám đứng câu striper thì tôi chịu thua anh…”

   “Tôi nghĩ, cái hoàn cảnh khiến người ta làm được hết à anh ơi. Nếu bây giờ anh phải ra ngoài trời làm việc thì mới có cơm gạo cho con ăn, tự nhiên anh làm được hết à!”

   “Anh còn phải nuôi ai mà hoàn cảnh, tiền già, tiền hưu của anh đâu? Đừng có nói với tôi tiền già không đủ trả tiền child support…”

   “Mỗi người một hoàn cảnh, biết đâu mà nói. Nhưng tôi biết anh như nói hồi nãy là đã lâu rồi. Đọc báo tôi cũng biết người viết nên nói thật anh thương. Vợ chồng tôi tính về hưu sống ở Việt Nam nên giúp đỡ con trai, con gái mua nhà sau khi tụi nó lập gia đình. Căn nhà của vợ chồng tôi sẽ bán là vốn liếng để về Việt Nam sống mấy năm cuối đời. Nhưng về già vợ tôi bệnh hoài nên bỏ kế hoạch về Việt Nam vì bên đây mới có medicare. Hiện tại tiền già, tiền hưu không tệ nhưng vô bà ấy hết vì tôi không nói ra được. Nói gì với vợ mình khi đã già, nói được thì phụ nữ Việt đâu có chết như nhau vì bà nào cũng hồi đau quá, phải đi bệnh viện mới chịu nghe bác sĩ, uống thuốc tây. Nhưng chỉ xuất viện về nhà là lại đi ông thầy thuốc nam, thuốc bắc, mười bà Việt Nam qua đời thì chín bà bị thuốc vật mà chết chứ đâu tới bệnh làm chết người.”

   “Tôi mới nghe anh là người đầu tiên nói ra đúng với suy nghĩ riêng tôi. Tôi thấy mẹ tôi, má vợ, rồi tới chị tôi cũng đều chết y chang như anh nói. Má vợ tôi hưởng thọ được bảy mươi mốt tuổi, đâu đã già nhưng sáng thuốc tây chiều thuốc tàu nên lên đường sớm. Mẹ tôi được tám mươi sáu vì ăn chay trường nên kiệt sức mà chết. Nguyên nhân dẫn đến tử vong của phụ nữ phải kể thêm vụ ăn chay trường nữa, đại ca. Sau khi cha tôi chết, mẹ tôi ăn chay trường như tạ ơn trời phật cho hết nợ hay sao, ăn chay tới kiệt sức mà chết. Nhưng chị vợ tôi mới bảy mươi sáu, sống ở Mỹ hơn bốn chục năm vẫn chết bởi thuốc nam, thuốc bắc đánh lộn với thuốc tây trong người thì ai sống nổi. Thêm ông thầy Tàu châm cứu bằng dao lam, một lần châm vài mũi kim mà tính hai trăm đô la tiền mặt như cứa cổ người ta bằng dao lam…”

   “Thôi thì tiền hưu, tiền già vợ tôi có xài hết cũng được. Nhưng tôi còn cha mẹ già trong nước mới khó cho tôi…”

   “Anh còn cha mẹ. Hai bác được trăm tuổi chưa?”

   “Ba tôi chín mươi tám tuổi rồi, má tôi chín mươi hai. Cả đời hai người không uống viên thuốc tây nên thọ…”

   “Vậy bây giờ hai bác sống với ai?”

   “Tôi có bốn anh chị em. Anh Hai, chị Ba tôi chết rồi. Tôi thứ Tư, sống bên đây. Cô em út tôi sáu mươi tám, nó nuôi cha mẹ chứ tôi vô dụng. Nhưng ba năm trước nó bị đột qụy, không làm được gì nữa. Bây giờ ngồi, nằm một chỗ mà vẫn phải nuôi cha mẹ…”

   “Tôi hiểu rồi, anh không giúp được gì cho em gái anh nên anh buồn…”

   “Thì hoàn cảnh tôi bây giờ là vậy đó. Tôi chỉ tốn tiền đổ xăng chứ có xài gì đâu. Mới nghỉ hưu thì đi câu giải trí, tới hồi gia cảnh cứ eo hẹp lại vì tiền thầy tiền thuốc nam thuốc bắc cho vợ tôi. Đời sống ngày càng khó, thấy con gái, con dâu cứ cho chồng con tụi nó ăn gà kho gừng với thịt heo kho trứng riết tôi cũng buồn nên ráng đi câu cá striper cho con cháu được ăn chứ ngoài chợ bán mười đồng, mùa cá hiếm mười hai đồng một cân striper thì tiền đâu mua nổi…”

   “Anh hơi lo quá đáng rồi đó! Anh chị tới tuổi này còn tự lo cho hai người, không hoặc chưa nhờ tới con cái đã là hay lắm rồi. Mình không thể lo cho con cái tới hết đời nó đâu…”

   “… Thì cũng lo cho tới hết đời nình chứ anh. Điều tôi lo hơn nữa là em gái tôi nằm một chỗ ba năm nay rồi. Cháu gái tôi đã chồng con lo không hết, lo cho mẹ đột qụy nằm một chổ thì cháu rể còn chấp nhận được, nhưng lo luôn cho ông bà ngoại vợ thì hơi quá đáng. Tôi là cậu, là con trai của ba má tôi thì ngồi yên được sao? Hôm em gái tôi bị biến chứng, phải nhập viện, cháu tôi cho cậu hay chứ không yêu cầu gì. Tôi đang câu bỏ về nhưng nghĩ về nhà thì giúp được gì cho em tôi. Tôi ghé chợ Tàu bán mấy con cá câu được, không dám ghé chợ Việt vì xấu hổ và sợ người quen biết được sẽ nói lại với vợ con tôi. Xấu hổ nhất là cháu nội cháu ngoại hỏi hôm nay ông không câu được cá hả ông? Người làm ông mà nói dối cháu mình làm tôi không ngủ được…”

   …

   Tôi lặng người với ông mới ngồi trong xe tôi chưa được một tiếng đồng hồ đã già thêm mười tuổi. Đôi mắt ông như mờ đục hơn trời âm u ảnh hưởng bão ngoài kia, ai cũng nghĩ là mình khổ quá, rồi trách trời trách đất, nên gặp người khổ hơn thì người ta thúc thủ để bảo toàn nỗi khổ riêng mang. Ông cũng vừa kịp nhận ra mình đã không nên nói nên xin tạm biệt. Tôi biết nói gì với người đồng hương xa xứ lúc tuổi già…

   “Anh ngồi nán lại chút nữa, trời còn mưa mà, uống với tôi ly trà nữa rồi về chứ câu ciếc gì trời này. Cảm ơn anh đã tâm sự cho tôi nghe, nhưng coi như tôi chưa từng nghe gì hết. Anh nói biết tôi đã từ lâu, mình chào hỏi nhau đã nhiều. Xin cho tôi nói thật lòng: Anh không nhờ vả con cái giúp đỡ vì họ cũng không dư giả chứ không phải con cái anh tệ với cha mẹ, anh không giao tiếp nữa để khỏi có qua có lại vì eo hẹp tài chính cũng đúng đó. Tôi cũng đang như thế nhưng không do tài chính mà do ngộ ra chỉ có sự yên lặng là tử tế, biết sống một mình là trưởng thành.

   Tôi không nhiều tiền nhưng cho anh mượn vài trăm bất cứ lúc nào cũng có, anh cần vài ngàn thì tôi cũng xoay sở được, bảo đảm với anh là có. Tôi chỉ có một yêu cầu với anh là không mạo hiểm, anh nghĩ coi anh tuổi này rồi mà giờ này ra đây thách đố với thời tiết thì ai thắng. Tôi không biết anh là không duyên nợ gì nhau theo ông Phật nói, nhưng đã quen biết anh là ý Chúa muốn thế khi Ngài hỏi, “ai là anh em tôi?”. Anh nghe lời tôi đi…”

   “Thiệt là cảm ơn, tôi cũng tự trách mình nhiều lắm vì cái gì đã làm được lần đầu sẽ có lần sau, nói dối con cháu đem cá đi bán được một lần nên sau đó tôi thường mất ngủ …”

   “Thôi như vầy đi, khi anh cần cứ mượn tôi tới tôi không còn để cho anh mượn thì trời cho mình cách khác. Trời không có đường cùng, tôi không muốn anh chết vì cảm lạnh ngoài hồ này…”

   “…”

   Ông rời đi sau khi từ giã tôi, quyển truyện “cánh đồng tuyết” đọc hồi nhỏ như cuốn phim cũ tái hiện trong đầu. Ông tiều phu đốn củi nuôi gia đình sóng qua ngày. Ông cố đi chuyến cuối, đốn mớ củi để gia đình sưởi ấm khi tuyết đã trắng trời, Giáng sinh đã về, nhưng không may trượt chân té xuống vực thẳm và qua đời. Tục lệ làng là nhà có đám tang không nổi lửa, những nhà hàng xóm nấu thức ăn đem sang cho nhà có tang.

   Cách làng họ một cánh đồng tuyết có ngôi nhà trắng, bán nhu yếu phẩm cho cả làng. Gia nhân của nhà trắng đem đến nhà người tiều phu không may mâm thức ăn toàn cá, thịt thơm ngon. Nhưng tang lễ qua khi Giáng sinh về, người mẹ không thay chồng đi đốn củi trong rừng được để nuôi hai con nhỏ. Bà đi giặt màn cửa sổ, chẻ củi, dọn dẹp nhà cửa cho hàng xóm đón Giáng sinh cũng đủ nuôi con tạm bợ. Nhưng Giáng sinh đến, hàng xóm không cần bà giúp việc nữa. Bà nghĩ ra cách kiếm sống, đi hỏi hàng xóm cần mua gì ở nhà trắng, bà vác bao vải, băng qua cánh đồng tuyết để mua cho họ, tiền công đi chợ thuê cho hàng xóm, bà mua lương thực cho con. Nhưng bà bị cảm lạnh sau vài ngày vì ai cũng ngại băng qua cánh đồng tuyết mùa Giáng sinh, bà không đi được nữa. Đứa con trai mười tuổi thấy mẹ bệnh, em gái kêu đói mà lều không có gì ăn. Nó vác bao vải đi chợ thuê cho hàng xóm. Nhưng rồi nó cũng cảm lạnh, không đi được nữa. Người mẹ trong cơn sốt nghe con gái nhỏ kêu khóc vì đói. Bà cố dậy, moi móc trong lều được củ khoai, nướng cho nó ăn đỡ dạ. Cô bé bỗng hỏi mẹ, “chừng nào anh con chết?”

  Đã ba mươi lần Giáng sinh xa quê, năm mươi lần Giáng sinh nhớ cô bé ngây thơ trong truyện “cánh đồng tuyết”. Nghĩ đến những người xa quê kiếm sống bằng đủ các ngành nghề trên nước Mỹ bao la, may là bao dung. Chúa đã thương xót những mảnh đời phiêu bạt với câu hỏi “ai là anh em ta?” Câu trả lời của mỗi người Chúa đều nghe hết…

Phan

Giáng sinh 2024