Hè năm 2023, tôi đến Berlin chờ chuyến filibus để đi thăm các bạn văn ở Dressden. Lúc ấy là buổi chiều, khi tôi cùng Elena đi đến bến xe, đi ngang phía lối ra ngoài sân bay thì chợt nghe tiếng hát trong trẻo nhưng buồn của một cô gái đứng nơi góc phố gần bức tường trung tâm. Cô gái còn trẻ, dáng người mảnh mai, mái tóc vàng nhạt buông lơi, tay ôm cây ghi-ta hát những bản nhạc buồn. Dưới chân cô có đứa bé chừng 1 tuổi đang nằm ngủ trên tấm vải đặt dưới đất – một bàn tay bé đặt lên con thú nhồi bông to bằng nắm tay. Trong ánh mắt của người mẹ nhìn con tôi thấy chất chứa một tình yêu vô bờ.

Tiếng hát lay động tận sâu thẳm lòng người nên hai chúng tôi đi chậm lại để lắng nghe.Tuy không hiểu lời bài hát, nhưng có thể nội dung nó cũng giống như bài thơ dưới đây chăng?

Nghe đến bài hát thứ hai Elena mở ví rút ra tờ hai mươi Euro, chờ trao tận tay người mẹ trẻ khi cô ngừng hát. Các khách qua đường khác thường bỏ những đồng xu vào hộp đàn của cô đặt dưới đất, khẽ nhìn cô một thoáng rồi đi.

Khi Elena hỏi chuyện thì được biết cô đến từ Ukraine. Khi nghe câu trả lời, nỗi niềm sâu thẳm trong tôi trỗi dậy và nhớ đến những cảnh ly tán bởi chiến tranh. Cô gái trẻ này buộc phải rời ngôi nhà yên ấm mà cô sinh ra và lớn lên, phải rời xa đất nước và lưu lạc tới đây, đứng nơi góc phố cất lên giọng ca đầy bi thương trong trái tim mình. Sau khi trả lời, cô khẽ nói lời cảm ơn, tay chỉnh nút dây đàn, mắt nhìn tránh đi nơi khác, có lẽ cô không muốn người lạ thấy được nỗi tủi thân của mình.

NIỀM ÂN HẬN TRONG HẦM TRÚ ẨN

Con yêu ơi,

Con mở mắt nhưng chẳng thấy mặt trời

Mà chỉ thấy đêm đen trong hầm trú ẩn.

Cha vừa chết khi đi tìm thực phẩm

Mẹ chui xuống hầm

Tránh cái chết oan khiên.

Sau hai tháng đêm ngày không phân biệt

Đất và trời chao đảo dưới mưa bom.

Thức ăn có chăng hay chớ

Nước uống từng giọt cầm chừng.

Những đứa bé gào la

Nhay vú mẹ khô như hạn hán.

Căng mắt nhìn quanh

Tia nhìn hoảng loạn

Rồi trong đêm chợt nghe tiếng thét gào

Có tiếng nổ vang rền

Từ trần hầm tóe lửa ma trơi

Một quả pháo rơi gần lỗ thông hơi

Mẹ quặn mình vật vã

Con ra đời

Gần hai tháng trước ngày sinh nở.

Con yêu ơi!

Bước ra chi trong thế giới này

Được sinh ra nhưng chắc gì được sống?

Nhìn tấm thân gầy gò bé bỏng

Bồng trên tay lòng mẹ nghẹn ngào,

Sống mà không có niềm tin,

Chẳng còn hy vọng,

Sống không cửa không nhà.

Lớn lên trong hầm trú ẩn

như loài giun loài dế.

Không thể có những giấc mơ nhỏ bé

Nhìn trời xanh mây trắng cũng không

Không thể nghe

lời thì thầm dung dị

Niềm hạnh phúc đơn sơ

khúc hoan ca gia đình sum họp.

Mẹ không khóc mà mắt mờ ứa lệ

Tiếng thở dài ngân vọng lê thê.

Tương lai là tiếng nấc ê chề

Toàn bóng tối não nề bao phủ.

Thế kỷ hai mươi mốt

Núi xương chất chồng oan khổ

Thần chết rập rình, chực chờ nhảy múa

Người giết người, vô tận lòng tham

Cõi trần gian mênh mang bia mộ.

Mẹ muốn gào to

Dù thế giới lặng im

vẫn chưa tỉnh thức

mẹ tặng con gì

ngoài tuyệt vọng mênh mông

Nên quỳ xuống,

Lạy, mong con tha thứ

Vì đã sinh con trong cõi giới này!

Milano 2023

Trương Văn Dân

     (Trích từ tập thơ Bài ca thế kỷ 21 – Thơ về thảm họa và các cuộc chiến tranh- nhà xuất bản Thuận Hóa, 1-2026)

Chiến tranh luôn gây ra bởi những kẻ có quyền lợi kinh tế nhưng họ luôn ở rất xa chiến trường và nạn nhân là những kể yếu đuối, vô tội.  Nói theo Paul Valéry  thì đó là một cuộc thảm sát giữa những người không quen biết vì lợi ích của những người biết nhau rất rõ nhưng không tham chiến.

Khi tôi viết tập thơ nhỏ này thì trên thế giới có hai cuộc chiến tranh lớn đang diễn ra (và có năm mươi cuộc chiến đẫm máu khác mà truyền thông phương Tây không đưa tin vì chưa ảnh hưởng đến lợi ích của họ). Đó là bằng chứng vô cảm của giới chính khách trước những cuộc thảm sát, đau khổ về thể xác lẫn tinh thần của những thường dân vô tội. Hàng triệu người Palestine phải di cư và hàng nghìn sinh mạng của người dân Ukraine bị tàn sát. Những kẻ trục lợi trong  các  phi vụ buôn vũ khí (và buôn cái chết) áp lực lên các chính phủ phải từ chối bất kỳ thỏa hiệp nào để chấm dứt chiến cuộc, vì đó là nguồn lợi và nguồn uy quyền tối cao của họ.

Các chính phủ trên thế giới đã đồng loạt bỏ phiếu trắng tại Liên Hợp Quốc về nghị quyết kêu gọi ngừng bắn nhân đạo ngay lập tức ở Gaza.

  Đó là một sự điên rồ! Và sắp tới là những ngày khó khăn cho nhân loại.

 Hơn 2 ngàn năm trước nhà thơ Virgilio đã từng cảnh báo: “Rất dễ xuống địa ngục nhưng thật khó trồi lên để nhìn thấy bầu trời” (“facilis descensus Averno sed revocare gradum superasque evadere ad auras, hic labor est” (è facile scendere all’inferno, ma è molto difficile tornare a vedere il cielo). Nhưng có lẽ còn kinh sợ hơn với những điều mà Bertrand Russell đã viết: “Quên nó đi, những gì xảy ra trên thế giới không phụ thuộc vào bạn. Nó phụ thuộc vào ông Krushchev, ông Mao Tse-tung, ông Foster Dulles. Nếu họ bảo “chết” chúng ta sẽ chết, nếu họ nói “sống” chúng ta được sống.”

Chẳng lẽ một số ít cũng bằng xương bằng thịt lại có thể quyết định về sự tồn tại của chúng ta? Có lẽ nào những “sáng kiến” hay quyết định tùy tiện của họ…  lại có thể thay đổi lộ trình của sự vật và số phận của đa  số con người? Những câu hỏi đó không có tính giả định mà là một sự thật, khủng khiếp, dù nó xúc phạm quyền được sống của chúng ta, những bầy cừu bất lực trong tay của vài kẻ chăn cừu  gian ác.

Vì chính họ, những sinh vật ma quỷ mới có thể tạo nên những dự án hủy diệt tập thể, mới có quyền quyết định chiến tranh, gây ra cái chết của hàng triệu người mà bản thân họ vẫn được  bình an, không trải qua nguy hiểm. Bọn họ giàu có, sống xa hoa trong căn nhà tiện nghi và ngồi phòng máy lạnh mùa hè, sưởi ấm  mùa đông. Bọn họ không cần biết về cuộc sống bên ngoài. Đối với mọi gia đình, chiến tranh là nỗi đau mất mát không thể nguôi ngoai nhưng đối với bọn họ thì đây chỉ là  những con số,  những thống kê thiệt hại.

  Vì nếu hiểu được ý nghĩa của sự  đấu tranh giành sự sống thì bọn họ sẽ  không đủ can đảm để làm.   

  Nếu thử mời lũ người kia vào bệnh viện để xem người bệnh tranh đấu giành sự sống hay bắt chúng trải qua ít nhất một đêm trong giá lạnh, không giường chiếu, không nước, không đèn, đói không thức ăn, bệnh không thuốc uống, đón bình minh dưới trận mưa bom, nhìn xung quanh người thân ngã xuống như rơm rạ … thì có lẽ bọn họ có thể hiểu được thân phận khốn khổ của những người không được chọn nơi và thời điểm sinh ra, để trở thành những nạn nhân không hề biết ai chịu trách nhiệm về những thảm họa trên đầu mình.

Còn có một điều mà bọn họ không hiểu, là khi nghĩ rằng nỗi đau chỉ thuộc về kẻ khác thì theo nhân quả, sự hủy diệt  đang ở gần họ hơn những gì mà bọn họ tưởng.

                                                     *

Trong  tiểu thuyết Trò Chuyện Với Thiên Thần tôi đã viết “ Bên dưới lớp áo hoa hòe, chính nghĩa, bản chất chiến tranh vẫn luôn là một sự áp đặt, giành giật và cướp bóc trá hình.”

Si vis pacem, para bellum – “Nếu muốn hòa bình, hãy chuẩn bị chiến tranh”  theo tôi là câu nói khủng khiếp nhất của loài người. Chỉ vì tư tưởng vô ý thức này mà nơi nơi đều chạy đua vũ trang, chế tạo vũ khí và trên quê hương của Chúa hơn hai ngàn năm nay vẫn chưa thấy được cảnh giới thái bình. Cuộc chiến nào cũng là trang sử đen tối được vẽ lên trên mặt mũi nhơ nhớp và tội lỗi của loài người.

Nhà văn Lev Tolstoj cũng nói: “không thể lau khô bằng nước, không thể dập tắt lửa bằng lửa vì thế không thể chống cái ác bằng cái ác. ”

Một điều chắc chắn là chỉ có tình yêu mới có thể kết nối được  con người trên thế giới nhưng quyền lực luôn tìm cách chia rẽ họ.

Chúng ta sinh ra thì ai cũng muốn được sống hạnh phúc. Nhưng cuộc đời rất ngắn ngủi, nếu chúng ta phung phí thời gian để vơ vét và xem việc tiêu thụ là động cơ  thì cuộc sống của chúng ta không chỉ nghèo nàn, vô vị mà còn làm cho hành tinh này ngày càng ô nhiễm. Hình như đã có người nói rằng “Trái đất của chúng ta rất đẹp nhưng giờ đang hấp hối, vì căn bệnh của nó là con người”.  “La Terra è in fin di vita e la sua malattia è l’uomo!”

Có thể (hay có quyền) sống xa hoa khi quanh ta có hàng tỷ người chịu thiếu thốn, đói khát, và bạo lực chiến tranh, hỗn loạn từng ngày?

                                                      *

     Bảo tàng Tưởng niệm Hòa bình Hiroshima     

Mấy năm trước cũng  trong tác phẩm Trò Chuyện Với Thiên Thần tôi có ghi lại phần phỏng vấn như sau đây: “Hỏi: Anh nghĩ thế nào về chiến tranh?

Đáp: Tôi xem chiến tranh là sự phá sản của trí tuệ loài người! Tôi không hiểu tại sao ký ức thảm khốc của chiến tranh từ xưa đến nay vẫn chưa làm thay đổi nhân loại? Vậy thì lịch sử và trí khôn có ích gì cho ta không?

Nhưng dường như chung sống hòa bình không phải là đặc tính của loài người!

Hòa bình không có nghĩa là sự vắng mặt các xung đột nghiêm trọng. Nó không đòi hỏi con người phải trở nên các vị thánh hay thiên thần và sống với nhau trong tình anh em hoàn hảo. Những điều như thế sẽ không bao giờ xảy ra trên mặt đất. Hòa bình đơn giản chỉ là tình trạng mà trong đó con người có thể dàn xếp mọi dị biệt của họ bằng đối thoại thay vì bằng bạo lực.

Trong chiến tranh, theo tôi, không có kẻ thắng người bại. Chỉ có hàng triệu người chết.

 Còn sự tàn ác thì vô biên! Đôi khi sự đau đớn cũng có thể là một pha trình diễn.

Có ai đó đã nói “Nếu chúng ta biết học cách yêu từ loài vật thì có lẽ chúng ta sẽ bớt thú vật hơn.”  Con sư tử xé mồi ra ăn nhưng chưa bao giờ nó nghĩ đến cách hành hình hay tra tấn nạn nhân, khoái trá nhìn kẻ địch quằn quại trước khi chết.

Tôi nhắc đến điều này khi nhớ đến cảnh một chiến binh giật đứa bé trong vòng tay người mẹ, tung lên cao cho rơi xuống lưỡi lê trước mắt bà. Gã thích thú nhìn nạn nhân giãy giụa của đứa bé và khuôn mặt người mẹ đau đớn như thế nào.

Vì sao anh giết nó? Đứa bé ấy là kẻ thù của anh sao?

Tất cả những gì mang tính thú vật đều được hai bên cổ vũ. Còn nhân tính thì bị truy bức.

Chiến tranh là cơ hội tốt nhất để  những con quỷ giận dữ, bạo dâm, hung bạo, tàn ác nấp kín trong lòng người trổi dậy.

Có người nói không có quỷ, nhưng thật ra các nghệ sĩ đã dựa theo hình ảnh của con người để tạo ra quỷ đó thôi!

Bảo tàng diệt chủng Tuol Sleng          

Đã từng có những nghệ sĩ làm cái công việc cần mẫn và kỳ dị: kết một tấm bản đồ bằng sọ người, trên mỗi chiếc sọ đều có một vết cuốc bổ toác ra: Đó là tấm bản đồ Campuchia rộng lớn chiếm cả một bức tường để  ghi nhớ tội ác chiến tranh thời Polpot.

Tấm bản đồ kì  lạ được kết  bằng đầu lâu này nằm trong bảo tàng tội ác chiến tranh, nơi trước kia từng là nhà tù  khủng khiếp Tuol Sleng, đã từng gây tranh cãi  trên phạm vi quốc tế vì một số ý kiến cho rằng quá tàn nhẫn.

 Có lẽ trên cái cõi người rộng lớn này không nơi đâu  có 1 tấm bản đồ như thế.

           Nhưng… loài người vẫn lặng lẽ quên đi.

Trương văn Dân

Bài ca thế kỷ 21 của Trương Văn Dân ra đời từ tâm trạng phẫn uất trước sự tàn bạo và phi lý của các cuộc chiến tranh, cả trong quá khứ và hiện tại, luôn lặp đi lặp lại và không có ai thực sự  chiến thắng mà chỉ toàn xác chết phơi thây trong đổ nát và tuyệt vọng. Tác giả định nghĩa thế kỷ của chúng ta là một kỷ nguyên đổ máu và thảm họa, với cuộc sống ngày càng bấp bênh và nỗi lo sợ về một cuộc chiến tranh thế giới thứ ba có thể xảy ra.

Tuy nhiên, bên cạnh sự phẫn nộ, tác giả luôn có một niềm hy vọng (mong manh) rằng lương tâm ngái ngủ cuối cùng sẽ thức tỉnh, để chống lại sự thờ ơ từng khiến chúng ta biến thành đồng lõa với những kẻ gây ra tội ác.

Tác giả, người đã trải qua nỗi đau trong thảm kịch chiến tranh Việt Nam từ thời thơ ấu, tha thiết kêu gọi trái tim và khối óc con người hướng tới một kỷ nguyên mới có sự chung sống hòa bình, trong đó những khác biệt có thể được giải quyết thông qua đối thoại. Những ký ức về xác người và sự tàn phá mà ông chứng kiến ​​khi còn nhỏ thường xuất hiện và ám ảnh ông mỗi khi có chiến tranh nổ ra, bởi vì hình ảnh về cái chết, ông viết, luôn giống nhau ở khắp mọi nơi. Chắc chắn, những kẻ trục lợi từ việc buôn vũ khí có lợi ích trong việc gây chiến, nhưng bọn họ không thể tồn tại nếu không có sự thờ ơ và im lặng của nhiều người.

Trong bài thơ “Một Người Và Một Triệu Người“, Trương văn Dân đã đặt câu hỏi ai là người phải chịu trách nhiệm cho quá nhiều cái chết do chiến tranh gây ra. Câu trả lời là tất cả chúng ta đều có trách nhiệm, bởi vì khi im lặng và thờ ơ, chúng ta vừa là nạn nhân vừa là những kẻ đồng lõa bất đắc dĩ.

Nhiều bài thơ trong tập thơ BÀI CA THẾ KỶ 21  đề cập đến thảm kịch xảy ra ở Ukraine, nhưng tác giả cũng suy ngẫm về tất cả các cuộc chiến tranh khác, luôn do lòng tham, hận thù và khát vọng quyền lực gây ra. Chúng xuất hiện như một sự sỉ nhục trí tuệ của loài người, vì chưa bao giờ chiến tranh có mục đích khôi phục quyền lợi hay tự do cho các dân tộc.

Trên thực tế thế giới luôn bị tàn phá bởi chiến tranh, như thể nhân loại không học được gì từ lịch sử, và điều này đã xảy ra kể từ khi con người xuất hiện trên Trái đất, như tác giả đã viết trong bài thơ “Những Câu Trả Lời Khó Nhất“.

Cảm xúc và suy tư đan xen trong những bài thơ trong Bài ca thế kỷ 21, tác giả đã khắc họa thế giới trong tất cả những bi kịch đã và đang xảy ra, giữa những thảm họa thiên nhiên, đại dịch, động đất, nạn đói và băng tan. Trong bối cảnh đó, chiến tranh dường như càng trở nên phi lý khi hàng tỷ đô la được chi cho vũ khí thay vì nghiên cứu và giáo dục.

Đối mặt với bi kịch chiến tranh, tác giả không bao giờ đứng về phe nào, mà đứng về phía các nạn nhân và đau khổ cùng họ. Đối với ông, viết là một cách để giải tỏa nỗi đau, để tránh cảm giác đồng lõa và đồng thời nâng cao nhận thức và chạm đến trái tim người. Qua thơ ca, ông đã thể hiện được những cảm xúc sâu sắc nhất, một cách đau đớn, không khoa trương hay giả tạo, với một sự nhạy cảm không thể để người đọc có thể thờ ơ. Những từ ngữ, trong sự thuần khiết của chúng, đã truyền tải một thông điệp hòa bình chân thực, phổ quát.   

         Với ông,  những anh hùng thực sự không phải là những chiến binh, mà là những người vứt bỏ vũ khí.

Bài ca thế kỷ 21là tập thơ mang tính thời sự đến mức lo ngại, và đặc biệt là trong bối cảnh các cuộc xung đột gần đây, nó thúc đẩy sự suy ngẫm về sự cần thiết phải phản ứng lại sự thờ ơ trước khi quá muộn. Với những hình ảnh chết chóc hàng ngày ở Ukraine, Gaza và rất nhiều nơi khác trên thế giới, chúng ta không còn có thể trốn tránh trách nhiệm bằng cách nói rằng chúng ta không biết.

Trong bài thơ “Còn nơi nào khác trên Trái Đất”, tác giả khẳng định rằng hành tinh của chúng ta đang chết dần vì mắc một căn bệnh nan y, đó chính là con người. 

Rất cảm động, trong bài thơ cuối cùng của tập thơ, là hình ảnh một cây đàn guitar, trong một khung cảnh tận thế, bị lệch dây và bị trúng một mảnh đạn pháo: khi ánh sáng của thế giới đang dần tắt, trong sự im lặng tiếp theo không còn âm nhạc nữa, mà chỉ còn sự tuyệt vọng.

      Marco Adami

(Giảng viên đại học Milano)

Milano 1.2026

Nguyên tác:

Marco Adami

Il Canzoniere del XXI secolo di Truong Van Dan nasce da uno stato d’animo offeso, per l’atrocità e l’assurditàdelle guerre, passate e presenti, sempre tutte uguali, senza veri vincitori, con i cadaveri allineati, le rovine, la disperazione. L’Autore definisce il nostro secolo un’era di sangue e disastri, con la vita che diventa sempre più precaria e il timore di una nuova guerra mondiale.

Accanto all’indignazione, però, c’è sempre la tenue speranza che le coscienze sopite si risveglino, così da reagire all’indifferenza che ci rende complici dei carnefici.

L’autore, che durante la sua infanzia ha vissuto con dolore la tragedia della guerra in Vietnam, fa un appello disperato al cuore e all’intelligenza degli uomini, per una nuova era di convivenza pacifica, in cui si possano risolvere le divergenze con il dialogo. I ricordi dei cadaveri e delle devastazioni cui ha assistito da bambino riaffiorano in lui ogni volta che scoppia una guerra, perché le immagini della morte, egli scrive, sono sempre le stesse ovunque. Certamente, chi trae profitto dalla vendita delle armi ha interesse a scatenare le guerre, ma esse non potrebbero durare senza l’indifferenza e il silenzio delle moltitudini.

Nella poesia Una persona e un milione di persone, Truong si chiede chi sia il colpevole, di fronte a così tanti morti causati dalle guerre e la risposta è che responsabili siamo tutti noi, perché, stando in silenzio e indifferenti, diventiamo vittime e complici inconsapevoli.

Molte poesie del Canzoniere sono riferite al dramma dell’Ucraina, ma il pensiero dell’Autore è rivolto anche a tutte le altre guerre, sempre causate dall’avidità, dall’odio, dalla volontà di potenza e che appaiono come un insulto all’intelligenza umana, perché non sono mai servite a ripristinare i diritti o a ridare la libertà ai popoli. Eppure, il mondo è devastato dalle guerre, come se l’umanità non imparasse niente dalla storia ed è stato così fin dalla comparsa dell’uomo sulla Terra, come scrive l’autore nella poesia Le risposte più difficili.

Emozioni e riflessioni si alternano in queste poesie, che rappresentano il mondo nella sua drammaticità, fra disastri naturali, pandemie, terremoti, carestie, scioglimento dei ghiacciai: in tale contesto appaiono ancora più assurde le guerre, con miliardi spesi in armi anziché in ricerca e istruzione.

 L’Autore, di fronte al dramma delle guerre, non si schiera mai per l’una o per l’altra fazione, ma sta dalla parte delle vittime e soffre con loro. Scrivere è, per lui, un modo per dare sfogo al suo dolore, per non sentirsi complice e, al tempo stesso, per sensibilizzare e parlare al cuore degli uomini; con la sua poesia, egli riesce a esprimere le emozioni più profonde, in modo sofferto, senza retorica e senza alcun artificio, con una sensibilità che non può lasciare indifferenti. Le parole, nella loro purezza, riescono a trasmettere un autentico messaggio universale di pace. Appare allora chiaro che i veri eroi non sono i combattenti, ma coloro che gettano le armi.

Il Canzoniere del XXI secolo è di un’attualità sconcertante e, anche alla luce degli ultimi conflitti, induce a riflettere sulla necessità di reagire all’indifferenza, prima che sia troppo tardi per farlo. Con le immagini quotidiane di morte in Ucraina, a Gaza e in tante altre parti del mondo, non è più possibile deresponsabilizzarsi, dicendo che non sapevamo. Nella poesia In quale altro posto sulla Terra, l’autore afferma che il nostro pianeta sta morendo, perché ha una malattia incurabile, che si chiama essere umano.

Molto toccante è, nell’ultima poesia della raccolta, l’immagine di una chitarra che, in uno scenario apocalittico, perde la sua accordatura e viene colpita da un pezzo di proiettile di artiglieria: mentre la luce del mondo si sta spegnendo, nel silenzio che subentra non c’è più musica, ma solo disperazione.

 Milano 1-2026

Canzoniere del xxi° secolo. Nxb Pace (Bản tiếng Ý  – 10.2025) Bài ca thế kỷ 21 nxb Thuận Hóa 1.2026

Trước hết tôi xin được thưa: tôi không phải “nhà thơ”,  tuy lúc nhỏ, thời học lớp đệ tứ ở một thị trấn nhỏ, tuy có làm thơ tình vì con tim dậy thì lúc ấy đã bắt đầu biết rung động trước một bóng hồng.

         Cũng trong năm đó, sự kiện Tết Mậu Thân (1968) thì thơ có thêm chủ đề thân phận và nỗi đau của con người trước cuộc chiến. Chừng vài chục bài thơ lẫn lộn được chép cẩn thận trong một tập giấy pelure nhiều màu.. cho đến cuối năm 1971 nó cũng theo tôi qua Ý du học và hơn 40 sau, năm 2008 lại cùng tôi quay về Việt Nam.

           Tất nhiên đó là những bài thơ xoàng, chỉ dành cho một vài bạn thân đọc chứ chưa bao giờ công bố.

           Năm 1973, bài thơ “Vết thương hồng trên cánh chim câu” được hội sinh viên sáng tác ở Paris đưa vào tuyển tập, tiếc là sau đó bị thất lạc. Rồi  khi làm trưởng ban báo chí của Hội sinh viên Việt Nam tại Milano, tôi viết văn xuôi, chỉ thỉnh thoảng mới lạc vào vườn thơ. Có lẽ đến năm 1987 tôi có viết bài thơ cuối cùng rồi vì công việc mưu sinh nên hoàn toàn bỏ bút.

Mãi đến 1994 được đọc truyện ngắn “Những ngày đánh mất” của Dino Buzzati tôi hiểu được ý nghĩa sâu sắc về thời gian, xưa nay cũng là nỗi ám ảnh thường trực của tôi. Xúc động, tôi  liền dịch ra tiếng việt rồi gửi  cho tạp chí Thế Giới Văn ở Mỹ. Bài được đăng và còn được chủ bút khích lệ nên từ đó tôi mới dịch rồi viết, và bắt đầu cầm bút trở lại. Nhưng chỉ viết văn xuôi.

           Tiếng thơ như đã ngủ im  từ những ngày thơ ấu bỗng một hôm thức dậy.

 Thức dậy vì cuộc chiến  Nga – Ukraine!

          Tôi viết về cuộc chiến này nhưng cũng là viết cho quê hương tôi, cho tất cả những cuộc chiến tranh từ trước đến nay ở bất cứ nơi đâu mà tôi đều cảm thấy vô nghĩa.

Tâm hồn tôi đau đớn khi nhận thấy bao nhiêu người đã chết trong cuộc chiến tranh này, với biết bao kẻ bị tàn tật và bao nhiêu gia đình mất nhà cửa. Tự dưng, như đất bằng dậy sóng, hàng vạn con người bị ném vào lò lửa chiến tranh, nhiều người trong số họ sẽ không bao giờ trở về nhà vì đã biến thành tro bụi. Nhiều người bị tàn tật và hóa điên vì những gì đã chứng kiến.

Hình ảnh hằng ngày trên TV… cùng những bài nhận định về nguy cơ chiến tranh thế giới thứ ba có thể nổ ra… đã bật trong lòng tôi những câu chữ. Nó giống như con sò đã nuốt nhầm hạt cát làm mình đau phải tự vệ bằng cách đem máu thịt của mình phủ lên và hóa thành các vần điệu “có thể gọi là thơ”. Nó cần thiết như một trị liệu pháp.

 Thơ hay không thơ, mới hay cũ, cách tân hay không… tôi chẳng quan tâm..  và kết quả là bài thơ  “Thế chiến 12 đoản khúc” ra đời.

 Bạn Trần Ngọc Châu gọi đó là “Tiếng lòng không thể không viết.”

Sau đó thì những bài “thơ” khác được tiếp tục viết. Nó mở đầu cho những suy tưởng về thân phận con người  trong cõi sống vào đầu thế kỷ 21.

                                              &

 Tôi không viết cho Ukraine hay Nga mà viết cho quê hương tôi, cho các các dân tộc khác đã bị  bằm nát trong thế kỷ này, từ Trung Đông cho đến Châu Á và lan sang cả Đông Âu. Như Iraq, Libya, Afghanistan, Syria, Crimea…  Màu máu đỏ của nhân loại có khác gì máu đã  mấy ngàn năm từng nhuộm đỏ đất nước tôi?

Nhìn những đoàn người tị nạn với hành trang ít ỏi, áo quần không đủ ấm dưới nắng cháy da hay mưa tuyết…,  tôi không thể không nghĩ đến những thảm kịch tương tự mà người dân nước tôi đã từng gánh chịu.

Nạn nhân đó cũng chính là tôi và  tất cả những người từng bất lực chứng kiến những khổ đau, mất mát… Ukraine chỉ là chất xúc tác để những cảm xúc buồn đau trong tôi lan rộng, nên viết về họ cũng là viết cho tất cả những cuộc chiến đã và đang xảy ra. 

Bởi những hình ảnh chết chóc ở bất cứ nơi nào cũng giống nhau.

Những cái xác bị thiêu cháy thì da đen da vàng da trắng cũng chỉ là một khối thịt hóa thành than. Một sự bình đẳng đến nghẹn ngào và đau đớn!

                                                *

          Có lẽ tôi sẽ chẳng bao giờ quên hình ảnh những đoàn người gồng gánh, địu con chạy nháo nhào khỏi các vùng chiến sự ở quê tôi. Có cụ già héo quắt, đôi mắt hoảng loạn, ôm cái xác trên tay. Có đứa bé thơ day vú mẹ cạn sữa dần, khóc đến khản giọng mà không hề hay biết người mẹ đã chết thảm bên đường di tản.

Trên Tivi sáng nay tôi thấy một người cha đang vuốt ve khuôn mặt  đứa bé gái và nức nở bảo mọi người hãy nhìn xem cháu xinh đẹp biết bao. Cháu như đang ngủ nếu không có tấm vải liệm màu trắng. Trên một góc phố khác có cậu bé đang vật lộn trong mưa dầm mình trên con đường ngập lụt, cõng trên vai thi thể cứng đờ của một đứa em đã chết mà cậu chưa sẵn sàng xa nên không chịu bỏ lại phía sau.

Bỗng dưng tôi thấy trên khuôn mặt đờ đẫn của những đứa trẻ này khuôn mặt của chính tôi, của cả loài người đang quằn quại trong tuyệt vọng. 

Với lương tâm con người, những gì đang xảy ra ở Ukraine là không thể chịu đựng.  Để duy trì quyền lực, bán buôn vũ khí… người ta sẵn sàng chà đạp lên hàng ngàn xác chết của người già, phụ nữ và trẻ em vì tội lỗi của họ “là người Ukraine”. Cái hố sâu thù hận giữa Nga và họ đột nhiên biến thành một vực thẳm không thấy đáy và có thể sẽ tồn tại trong nhiều thập kỷ, nhiều thế hệ.

Tôi đã khóc. Dù biết tiếng khóc ấy không làm ai no, không xoa dịu được những vết thương. Không an ủi được người đau khổ.  

 Bỗng dưng tôi nhớ đến những cái tên lạ lùng của những đứa trẻ ở quê tôi.  Cha mẹ đặt tên con là gạo, là cơm, là nhà, là xóm, là làng…  với mong ước  lớn lên chúng sẽ có miếng ăn, có nhà để ở, có quê hương nguồn cội.  Các sư cô hay các “ma soeur” còn đặt tên các bé ở các trại mồ côi  là mẹ, là cha, là anh, là chị … để nó quên đi thân phận mồ côi, bị bỏ rơi hay được nhặt trước cổng chùa. Rồi đến tên các thôn xóm là An Lạc, Phú Hòa, Thạnh Mỹ.. với ước vọng bình an, giàu có, hiền hòa, … bởi chiến tranh đã tàn phá mọi thứ, chỉ còn lại một đống tro tàn.   

           Hơn 50 năm qua, từ khi còn là một thiếu niên mới lớn, đến giờ đã trở thành một người qua tuổi 70 nhưng nỗi đau xưa trong lòng tôi vẫn còn âm ỉ như một căn bệnh không thể chữa lành.

          Khi một người bị giết người ta luôn tìm hiểu nguyên nhân và truy lùng thủ phạm. Thế nhưng khi có hàng triệu người bị giết thì mọi người lại dửng dưng! Chẳng lẽ không ai là  kẻ sát nhân? Hay tất cả chúng ta đều là đồng phạm vì đã câm miệng, thờ ơ?            

                                                   *

Các bài thơ của tôi viết trong tập thơ Bài ca thế kỷ 21 -Thơ về thảm họa và các cuộc chiến tranh với ước mong là thế giới không còn chiến tranh, khẩn thiết kêu gọi mọi người cùng tưới mầm hòa bình, hóa giải mầm mống bạo lực, tham lam và sợ hãi. Vì chỉ do sợ hãi và nóng giận chúng ta mới chế ra bom hạt nhân, vì tham lam và mê muội nên chúng ta sản xuất vũ khí để kích động xung đột. Chiến tranh chỉ đến từ tâm trí chúng ta, nó đến từ sợ hãi, giận dữ và nghi ngờ rồi tự làm khổ mình và gây đau thương cho người khác.

Chúng ta đang sống trong một thế giới chia cắt và hận thù. Đã có nhiều người đánh mất niềm tin nên trong mùa Giáng Sinh đã đem đặt Chúa Hài Đồng giữa đống đổ nát của một trận bom.

Nhưng xin đừng bi quan mà  hãy lan tỏa tình yêu vì  đau thương và thống khổ đã có quá nhiều trên trái đất này.

Có thể câu chữ vụng về của tôi giống như tiếng gào trên sa mạc, nhưng tôi thiết tha kêu gọi những người có quyền lực và lợi ích hãy chấm dứt ngay những cuộc chiến tranh.

Tôi ước mơ được làm người, để sống với nhau, sống cùng nhau và sống cho nhau.

 Bởi chiến tranh nào giải quyết được gì?  Hơn 2500 năm trước đức Phật đã  dạy:

                      “Chiến thắng gây hận thù,

Thất bại chuốc khổ đau,

Ai từ bỏ thắng bại,

An tịnh liền theo sau”. (Tương Ưng Bộ kinh, Samyutta Nikàya I-102)

 Và những ai muốn sống an lạc tránh sợ hãi và khổ đau, hãy từ bỏ sát sanh:

“Hận thù tiêu diệt hận thù

Ðời này không thể có,

Từ bi diệt hận thù,

Là định luật nghìn thu”. (Pháp Cú, Dhammapada, 5)

                                        *

Có lẽ khi đến một tuổi nào đó, chừng 70/ 80 lòng ta đã lạnh, tim ta đã khô, chuyện gia đình xã hội, cơm áo gạo tiền sau bao năm tháng đã  không còn đè nặng trên vai, thơ như lối thoát, như cái phao giúp ta khỏi chết chìm trong biển đời trước khi bay về miền mây trắng?

          Cuối cùng, tôi muốn gửi đôi lời tới những người đã đọc tập thơ này… Xin các bạn đừng quên, dù sao trái đất này cũng là thế giới tươi đẹp của chúng ta, nó xứng đáng được chúng ta đấu tranh để bảo vệ. Thờ ơ trước cái ác và đóng cửa lương tri liệu có phải là một điều không kém phần tàn ác?     

Đời sống là một thiên đường khi chúng ta biết sống với nhau. Được sống trong một thế giới văn minh, trong một nền văn hóa có tình người rực rỡ. Bất kỳ  nguồn gốc chúng ta ở nơi đâu trên trái đất, không phân biệt màu da, tôn giáo, ngôn ngữ, thói quen hay truyền thống… Chúng ta hãy nắm tay để đi cùng nhau chống lại chiến tranh để không còn ai bị hành hạ hay bắn giết chỉ vì tham vọng của một nhóm người  và tôi tin chắc không có điều gì không làm được khi mọi người đều chung tay hành động.   

Cần phải chứng minh là chúng ta đang có phương tiện tinh thần để chống lại sự tiêu diệt nền văn minh.

Chiến tranh chỉ là sự hủy diệt! Xưa nay chưa ai thấy có cuộc chiến nào nhằm khôi phục lại nhân quyền, tự do hay công bằng xã hội mà chỉ là sự tranh giành quyền lực, kẻ chiến thắng là ông chủ mới, chưa chắc tốt hơn ông chủ cũ mà nó vừa đạp đổ.

Cho dù bạn ủng hộ bên nào, bạn vẫn có thể yêu cầu ngừng bắn, thả con tin và ngừng giết chóc cũng như tiếp cận viện trợ không hạn chế.

Trong mọi quan hệ luôn có điều đúng điều sai nhưng tôi nghĩ không có lý do nào có thể biện minh cho bạo lực và chém giết. Sự hung hãn chỉ để phô bày tính yếu đuối của con người, nó chỉ đập phá chứ  không bao giờ  xây dựng được điều gì tốt đẹp. 

Tôi luôn mơ xây một bức tường in các tranh vẽ, bài thơ hay và có chủ đề chống chiến tranh ở khắp nơi trên thế giới. Đặt bên những bức tượng  ở nơi trang trọng nhất thành phố: Nó nhắc nhở mọi người đừng bao giờ quên những tội ác và đau khổ,  để chúng ta không trở thành nạn nhân trong tương lai.

Chúng ta không thể quên vì sự lãng quên ấy tạo điều kiện cho cái mầm ác trỗi dậy rồi tiếp tục chiến tranh nhân danh những điều tốt đẹp.

Tôi mong các bạn không lùi bước trước cái ác và cùng đứng lên, bên nhau và vì nhau cho đến chừng nào chúng ta còn sống. Nếu bạn còn chần chừ thì xin hãy tưởng tượng  là bạn đang sống bình yên ở một nơi nào đó rồi bỗng nhiên có một quả phi tiễn từ xa bay tới làm căn nhà đổ sập và người thân của bạn đang nằm dưới gạch đá hoang tàn . Bạn không thể chờ được nữa! Hãy cùng chúng tôi góp phần phản đối để ngăn chận chiến tranh trước khi quá muộn

Bạn ơi, nên nhớ rằng chúng ta luôn thuộc về số đông, chúng ta là một sức mạnh to lớn có thể làm thay đổi mọi thứ. “Chúng ta có thể loại bỏ chiến tranh. Chúng ta có thể nấu thép xe tăng, tàu chiến thành tàu du lịch hay gom hết vũ khí trên trái đất đúc thành những chiếc chuông nhỏ và phân phát cho tất cả mọi người, mời tham gia vào một cuộc đại diễu hành vòng quanh thế giới để kêu gọi hòa bình.

 Đồng loạt, đồng loạt những tiếng thơ trong Bài ca thế kỷ 21 – Thơ về thảm họa và các cuộc chiến tranh cũng là những tiếng chuông cùng lúc gióng lên, ngân vang trong không gian, truyền đến mọi quốc gia trên quả địa cầu để tỉnh thức tâm thiện của loài người.

Trương Văn Dân

Milano 12.2022               

PHỤ LỤC:

Giuseppe Deiana

                                     Về  tập thơ   BÀI CA THẾ KỶ 21  

                                         của Trương Văn Dân (Paceedizione 10.2025)

Ngày càng thấy rõ rằng sự khởi đầu của thế kỷ mới trên toàn thế giới đang được định hình như một kỷ nguyên của sức mạnh quân sự, của sự thay đổi chế độ với khủng hoảng của các nền dân chủ và sự trỗi dậy của các chế độ độc tài,  đã làm suy yếu luật pháp quốc tế và vai trò của Liên Hợp Quốc, đồng thời cho phép tình trạng vô pháp luật lan rộng, thậm chí đến mức phải dùng đến chiến tranh với tinh thần chủ nghĩa dân tộc hiếu chiến và chủ nghĩa bá quyền thực dân. Trong đó các chính sách của Trump, Puntin và Netanyahu nổi bật hơn cả, và số lượng những kẻ bắt chước họ càng ngày càng đông.  

Những thời khắc đau buồn mà nhân loại đang trải qua hiện nay đã thôi thúc tôi khuyên mọi người nên tìm đọc và suy ngẫm cuốn sách tuyển tập thơ Bài ca thế kỷ 21: Về thảm họa và các cuộc chiến tranh” của tác giả Trương Văn Dân, được nhà xuất bản  Pace Edizioni phát hành vào cuối năm 2025 tại Ý.

Tác phẩm này kết hợp thơ và văn xuôi để mạnh mẽ lên án những thảm họa do chiến tranh gây ra. “Các bài thơ của tôi viết ra với ước mong là thế giới không còn chiến tranh, khẩn thiết kêu gọi mọi người cùng tưới mầm hòa bình, hóa giải mầm mống bạo lực, tham lam và sợ hãi. Vì chỉ do sợ hãi và nóng giận chúng ta mới chế ra bom hạt nhân, vì tham lam và mê muội nên chúng ta sản xuất vũ khí để kích động xung đột. Chiến tranh chỉ đến từ tâm trí chúng ta, nó đến từ sợ hãi, giận dữ và nghi ngờ rồi tự làm khổ mình và gây đau thương cho người khác. […]. Nhưng xin đừng bi quan mà  hãy lan tỏa tình yêu vì  đau thương và thống khổ đã có quá nhiều trên trái đất này.  Có thể câu chữ vụng về của tôi giống như tiếng gào trên sa mạc, nhưng tôi thiết tha kêu gọi những người có quyền lực và lợi ích hãy chấm dứt ngay những cuộc chiến tranh.” (trang 7-8).

Dù không cố ý hay nói rõ, nhưng những câu thơ của Trương Văn Dân là một tuyên ngôn hòa bình đáng được xem xét nghiêm túc và cần được cụ thể hóa, tùy theo khả năng của mỗi người.                                    “… Chỉ xin nhắc các người

                                     Chiến thắng đích thực là gìn giữ hòa bình

                                     Đem cơm no áo ấm đến mọi người

                                     Ai làm được chính là người BẤT TỬ! (trang 52).

               Ý thức hay vô thức, đây là nội dung cốt lõi của thông điệp trong Tin Mừng: “Ta đói, các ngươi cho ta ăn; ta khát, các ngươi cho ta uống; ta là người xa lạ, các ngươi tiếp đón ta; ta trần truồng, các ngươi cho ta mặc; ta đau ốm, các ngươi đến thăm ta; ta ở tù, các ngươi đến thăm ta” (Ma-thi-ơ 25:31-46).

Trong  tinh thần chủ nghĩa thế tục chung, đây là điều mà Albert Einstein luôn viết và ủng hộ, nhắc lại những thông điệp của Khổng Tử, của đức Phật, Chúa Giêsu và Gandhi về những gì họ đã làm cho nhân loại. Tấm gương vĩ đại của Gandhi là cần phải “vượt qua, thông qua sự thức tỉnh sức mạnh của đạo đức, nguy cơ tự hủy diệt mà nhân loại đang phải đối mặt do sự bùng nổ và phát triển công nghệ. Mối đe dọa này được đặc trưng bởi các từ ngữ phi nhân hóa, kỷ luật hóa và chiến tranh tổng lực, trong khi sự cứu rỗi được đặc trưng bởi các biểu hiện trách nhiệm cá nhân, kết hợp với bất bạo động và phục vụ con người theo nghĩa của Gandhi” (Andrea Cattania, Ánh sáng, Thời gian, Hòa bình. Thiên nhiên và Con người trong Tầm nhìn của Albert Einstein, Milan 2025, tr. 334).

 Do đó, tập thơ Bài ca thế kỷ 21 của Trương Văn Dân có thể được coi là một bản tuyên ngôn  hòa bình nhỏ, cần được tất cả công dân trên Trái đất ký kết, cũng như các quốc gia văn minh, trong đó việc bác bỏ chiến tranh (Hiến pháp Ý, điều 11) phải trở thành một lựa chọn chính trị tự nhiên, một lựa chọn đạo đức chung, được thúc đẩy bởi nhu cầu tránh leo thang, trong nhận thức rằng chiến tranh không giải quyết được vấn đề mà chỉ làm trầm trọng thêm, và rằng không có cuộc chiến tranh nào là chính nghĩa bởi vì luôn có yếu tố trách nhiệm ở cả hai bên.

Vì vậy, không còn ý nghĩa gì khi lập luận rằng nếu muốn hòa bình, hãy chuẩn bị cho chiến tranh (“si vis pacem para bellum”), mà đơn giản hơn là nếu muốn hòa bình, hãy chuẩn bị cho hòa bình (“si vis pacem para pacem”).

Tác giả  Trương Văn Dân đã diễn đạt điều đó một cách thi vị, giản dị nhưng sâu sắc.

“… Tôi là người cầm bút thơ ngây

Mơ những điều không tưởng

Mơ thế giới hòa bình

Người với người hòa thuận an vui.

Chợt bất bình

 thấy sinh mạng bị đem  ra buôn bán!

 Thay vì nâng cao giá trị làm người?…”

Do đó, sự cam kết của mỗi người đối với việc bảo vệ nhân quyền, quyền xã hội và lợi ích chung là điều thiết yếu, đạt được bằng cách thúc đẩy các thể chế quản trị toàn cầu mới (ví dụ, chuyển đổi Liên Hợp Quốc thành Nghị viện Thế giới) và các thể chế bảo đảm toàn cầu (an ninh toàn cầu, y tế, dinh dưỡng, giáo dục, môi trường, phúc lợi xã hội, v.v.), đó là những gì bản dự thảo Hiến pháp Thế giới được hiệp hội Costituente Terra ủng hộ đề xuất, bắt đầu bằng lệnh cấm vũ khí hạt nhân (Điều 53).

Trương Văn Dân viết: “Chiến tranh là cơ hội tốt nhất để  những con quỷ giận dữ, bạo dâm, hung bạo, tàn ác nấp kín trong lòng người trổi dậy...” (trang 77). Chúng ta cần phải thúc đẩy những giá trị đối lập của bình đẳng, bác ái, công lý và hòa bình trong tinh thần hy vọng. Đây là nền tảng để xây dựng các thể chế quốc tế mới trong khuôn khổ dự án Liên đoàn Trái đất, như một triển vọng khả thi để giải quyết các vấn đề khẩn cấp toàn cầu và định hình lại thế kỷ 21, mà Bài ca thế kỷ 21  của Trương Văn Dân đã viết tặng.

Milano 6.1.2026

Giuseppe Deiana

          Vài hàng về tác giả

                                                                      Nxb PaceEdizione  10.2025   

Giuseppe Deiana sinh năm 1947 và giảng dạy Lịch sử và Triết học tại các trường trung học.

Hiện ông là chủ tịch Hiệp hội Trung tâm Cộng đồng Puecher tại Milan.

Các tác phẩm của ông bao gồm: (cùng với Alessandro Cavalli), Giáo dục vì Quyền công dân Dân chủ (Rome 1999); Giảng dạy Đạo đức Công cộng.

Giáo dục Văn hóa và Quyền công dân: Một Thách thức cho Trường học (Trento 2003); Giáo dục chỉ mang tính hướng dẫn chứ không mang tính giáo dục. Giáo dục Đạo đức và Sư phạm Công dân để Hình thành những Công dân Năng lực, Chủ động và Có trách nhiệm (Cosenza 2011); Câu chuyện này đã Thay đổi Cuộc đời Tôi.

Ký ức về Phong trào Kháng chiến và Thế hệ Trẻ (Milan 2013); Nhân danh Con trai. Gia đình Puecher trong Phong trào Kháng chiến (Milan 2013); Người Sardinia và Phong trào Kháng chiến.

Sự đóng góp của lực lượng du kích Ardauli vào cuộc đấu tranh giải phóng (Ghilarza-Or 2014).

Nguyên tác tiếng Ý:

Per CANZONIERE DEL XXI° SECOLO: SUI DISASTRI E SULLE GUERRE

 di Van Dan Truong

        È sempre più drammaticamente evidente che l’inizio del nuovo secolo si caratterizza nel mondo come era della forza militare, dei cambiamenti di regime con la crisi delle democrazie e l’affermazione delle autocrazie, che svuotano il diritto internazionale e il ruolo delle nazioni Unite, e fanno prendere il sopravvento all’illegalità diffusa fino al ricorso alla guerra nello spirito del nazionalismo aggressivo e del suprematismo coloniale. Spiccano su tutte le politiche di Trump, di Puntin e di Netanyau, con un numero sempre più crescete di imitatori.

            I tempi tristi che l’umanità vive oggi mi spingono a consigliare la lettura e la meditazione sui contenuti del libro di Van Dan Truong, Canzoniere del XXI° secolo. Sui disastri e sulle guerre, Pace Edizioni 2025. Si tratta di un testo che unisce poesia e prosa per denunciare fortemente i disastri prodotti dalle guerre. “Le mie poesie sono scritte con l’augurio che nel mondo non ci sia più la guerra, invitando tutti con urgenza a seminare la pace, a neutralizzare i semi della violenza, dell’avidità e della paura. Perché è solo per paura e rabbia che creiamo bombe nucleari, è solo per avidità e ignoranza che produciamo armi per fomentare conflitti. La guerra nasce solo dalla nostra mente, nasce dalla paura, dalla rabbia e dal dubbio, con i quali facciamo del male a noi stessi e causiamo dolore agli altri […]. Per favore non siate pessimisti, diffondere amore perché c’è troppo dolore e sofferenza su questa terra. Le mie semplici parole potrebbero suonare come un grido nel deserto, ma rivolgo un sentito appello a coloro che hanno potere e interessi affinchè pongano fine alle guerre immediatamente” (pp. 7-8).

               Senza volerlo e dirlo esplicitamente, quello di Van Dan è un vero e proprio manifesto pacifista meritevole di prenderlo sul serio e tentare di renderlo concreto, ognuno secondo le proprie possibilità. “Vorrei solo ricordarvi che /

La vera vittoria è preservare la pace /

            Portare cibo e vestiti a tutti /

            Chiunque riesce a farlo è IMMORTALE” (p. 52).

Consapevolmente o inconsapevolmente, si tratta dell’assunzione sostanziale del messaggio evangelico: “Ho avuto fame e mi avete dato da mangiare, ho avuto sete e mi avete dato da bere, ero straniero e mi avete accolto, nudo e mi avete vestito, malato e mi avete visitato, ero in carcere e siete venuti a trovarmi” (Matteo, 25, 31-46).

                 Nello spirito di una laicità condivisa, è quanto ha sempre scritto e sostenuto Albert Einstein richiamando i messaggi di Confucio, Buddha, Gesù e Gandhi per quello che hanno fatto per l’umanità. Il grande esempio di Gandhi, per il quale è necessario “superare, con un risveglio della forza morale, il rischio dell’autodistruzione che corre l’umanità, come risultato dell’esplosivo sviluppo tecnologico. Questa minaccia è caratterizzata dalle parole spersonalizzazione, irreggimentazione, guerra totale, mentre la salvezza è caratterizzata dalle espressioni responsabilità personale, in congiunzione con la nonviolenza e al servizio degli esseri umani nel senso di Gandhi” (Andrea Cattania, La luce, il tempo, la pace. La natura e l’uomo nella visione di Albert Einstein, Milano 2025, p. 334).

                Dunque, quello di Van Dan è ascrivibile a un piccolo manifesto per la pace, da far sottoscrivere da tutti i cittadini della Terra, ma anche dalle nazioni civilizzate, in cui il ripudio della guerra (Costituzione italiana, art. 11) deve diventare una scelta politica naturale, una scelta etica condivisa, motivata dalla necessità di evitare l’escalation, nella consapevolezza che la guerra non risolve i problemi, anzi li aggrava, e che non esistono le guerre giuste perché c’è sempre una componente di responsabilità da entrambe le parti. Perciò, non ha più senso sostenere che se vuoi la pace prepara la guerra (“si vis pacem para bellum”, ma molto più semplicemente che se vuoi la pace prepara la pace (“si vis pacem para pacem”).

                 L’autore lo dice poeticamente con grande semplicità, ma molta incisività.

“Sono uno scrittore ingenuo /

Che sogna cose inimmaginabili /

 Che sogna la pace in un mondo /

 Dove la gente possa vivere in armonia e felicità. /

Mi sono improvvisamente indignato /

Nel vedere le vite messe in vendita! /

 Perché non migliorare i valori umani?”

               Quindi, è l’impegno di tutti per la salvaguardia dei diritti umani, i diritti sociali e i beni comuni, che si ottiene promuovendo nuove istituzioni globali di governo (trasformano ed esempio l’ONU in Parlamento mondiale) e istituzioni globali di garanzia (sicurezza globale, salute, alimentazione, istruzione, ambiente, prestazioni sociali, ecc.), che è quanto propone il progetto di Costituzione mondiale sostenuto dall’associazione Costituente Terra, a cominciare dalla messa al bando delle armi nucleari (art. 53).

               Scrive Van Dan Truong: “La guerra è l’occasione migliore per far emergere i demoni della rabbia, del sadismo, della violenza e della crudeltà nascosti nel cuore delle persone” (p. 77). Sta a noi promuovere i valori opposti dell’uguaglianza, della fraternità, della giustizia e della pace nel segno della speranza. È questo il terreno su cui costruire nuove istituzioni internazionali nel quadro del progetto di Federazione della Terra come prospettiva credibile per risolvere le emergenze globali e dare una nuova impronta al XXI secolo, a cui è dedicato il Canzoniere di Van Dan Truong. 

             Giuseppe Deiana

Nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên và Tác Giả

Thơ và nhạc có một mối giao tình đặc biệt: Sự tương tác giữa giai điệu và ca từ được xem như cuộc hôn phối dịu dàng giữa âm nhạc và thi ca. Nhạc sĩ đã đem ý và lời thơ lồng vào nốt nhạc, biến ngôn ngữ câm lặng thành những thanh âm. Tất nhiên để phổ nhạc thành công thì ngoài tài năng người nhạc sĩ phải có sự rung cảm, đồng điệu với bài thơ đó.

Ở nước ngoài hình như không thấy có thơ phổ nhạc! Có lẽ đây là nét độc đáo trong ngôn ngữ Việt, nhờ có 6 thanh âm nên sự liên kết với 7 nốt cơ bản trong âm nhạc dễ thành một hòa trộn máu thịt và bài hát cũng dễ nhập tâm người nghe.

  Bằng cách “phổ”, người nhạc sĩ đã tôn vinh và lan tỏa bài thơ qua tiếng hát. Vì thế sự tương tác giữa nhà thơ và cảm xúc của nhạc sĩ là vô cùng quan trọng: có bài thơ tầm thường thành một ca khúc hay còn một bài thơ hay chưa chắc có được bài hát tốt.  

    Khi phổ thơ thì nhạc sĩ nương theo ý và lời có sẵn và để chọn giai điệu, họa hằn mới phải thay đổi vài từ cho phù hợp theo cung bậc và cảm xúc của mình.

    Với thơ thì thế, còn với  tiểu thuyết  hay văn xuôi thì phức tạp hơn nhiều.          

Nhà soạn nhạc không thể đem vài trăm trang sách vào một bài hát có thời lượng trong năm ba phút nên khi có sự đồng cảm chỉ có thể đem cái hồn của tiểu thuyết để biến con chữ thành âm thanh. Mỗi từ khi đó là một nốt nhạc, câu chữ thành những hơp âm và giai điệu của ca khúc sẽ chấp cánh bay theo những nỗi niềm, hạnh phúc  hay  khổ đau của  nhân vật.

 Tất nhiên, trước khi sáng tác nhà soạn nhạc phải đồng cảm, nhìn ra cốt lõi và chủ ý của tác giả gửi gắm trong tác phẩm, hòa trộn vào cảm xúc của mình để tạo ra chuỗi âm thanh phù hợp.

Có thể nói đây là công việc ba trong một, rất gian truân và đòi hỏi cảm xúc lẫn thời gian. Nhà soạn nhạc phải cao tay… vì lơ mơ là vấp ngã.  

                                                &                             

             Tôi may mắn có được cái duyên như thế với nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên: Hai tiểu thuyết  Bàn Tay Nhỏ Dưới Mưa và Ước Hẹn Cuối Cùng đã được anh đồng cảm và chia sẻ qua 3 bài hát lung linh, lãng mạn Bàn tay nhỏ dưới mưa, Khúc tình buồn và Mối tình thiên thu…  Mà bài nào cũng có đầy chất văn- có người nói là thơ-  nên được nhiều ca sĩ yêu thích, trình bày. (Sau này con có có ca khúc Áo Dài ơi mà anh đã cảm tác  sau khi đọc bài viết của Elena Pucillo Trương về chiếc áo dài Việt Nam )

Có thể nói là anh đã biến sự im lặng của tiểu thuyết thành một thực thể sống và ngân vang để gửi đến thính giả, dù đã đọc sách hay chưa, những tâm tình và cảm xúc mà anh cảm được từ trang viết.

             Tôi không biết mối giao hòa giữa âm nhạc và tiểu thuyết này có phải là trường hợp đầu tiên ở Việt Nam không nhưng tôi tin là những ca khúc này sẽ mở ra một lối rẽ liên-nghệ- thuật mới mẻ giữa văn chương và âm nhạc. Biết đâu, bắt đầu từ những sáng tác của nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên sắp tới ở  Việt Nam sẽ có những nhạc phẩm bắt nguồn từ tiểu thuyết (và sẵn sàng cho một nhạc phim?)

Một điều thú vị và tương tự như thế cũng đã từng xảy ra với thi ca và điêu khắc: Từ một bài thơ của Philip Levine (trong đó có ý “Họ nói rằng trong đầu tôi chỉ nghĩ đến kinh doanh…) mà nghệ sĩ- điêu khắc gia Terry Allen đã tạc nên một bức tượng “Corporate   Head”[1] (1990) bằng đồng rất đặc sắc:

Phổ thơ là chuyển từ dạng ngôn ngữ thành âm thanh. Khi nghe các bài hát phổ từ thơ hay bài hát có lời Việt được chuyển từ giai điệu của nước ngoài như “Trở về mái nhà xưa” (Torna a Surriento- Ernesto De Curtis) hay Chiều Tà (Serenata- Enrico Toselli)… tôi đều liên tưởng đến việc phiên dịch một tác phẩm văn học. Người biết ngoại ngữ, chỉ cần dịch từ rồi sắp xếp lại bằng tiếng việt, bỏ một ít công phu chỉnh sửa là xong. Thế nhưng bản dịch ấy sẽ khô cứng, nói lên được cái ý mà bỏ mất cái hồn. Dịch giả giỏi phải là người hiểu sâu sắc tác giả và tác phẩm,  hiểu văn hóa nguồn và văn hóa đích, phải nhập tâm và biết chuyển cảm xúc vào ngôn ngữ nghệ thuật của mình thì bản dịch mới có giá trị văn chương.

 VÌ KHÔNG AI CÓ THỂ “MƯỢN” CẢM XÚC CỦA NGƯỜI KHÁC MÀ SÁNG TẠO ĐƯỢC.

Ngôn ngữ nghệ thuật có thể là âm thanh, đá hoa cương, hợp kim, đồng, thép, hình ảnh, màu sắc… tùy theo công việc của người nghệ sĩ; bởi sự kết nối đó là một thứ Ngôn ngữ / văn bản liên-nghệ-thuật.

                Bởi thế người nhạc sĩ nếu muốn ghi lại bằng ký hiệu âm thanh thì ngoài tài năng thiên phú còn phải biết lắng nghe những rung cảm từ lòng mình chứ nếu “phổ”  mà  chưa cảm được hồn vía của tác phẩm thì cũng giống như dịch từng từ, thực hiện một khâu đoạn trong quy trình sản xuất chứ không phải là cảm tác nghệ thuật.

Hiện nay có nhiều “nhạc phẩm” được “xuất xưởng” dễ dãi nên có những  bài hát vô hồn, có ít ca sĩ nào hứng thú trình bày… họa hoằn mới có người quen hát để giúp vui mà chẳng mấy thành công. Những bản nhạc như thế chỉ minh họa cho sự ép hôn, cảm xúc vay mượn, làm theo “đơn đặt hàng”… nên khó truyền được rung cảm.

Nghệ thuật phải tự nhiên như rừng thông khi có gió thì reo, nó phải đến từ cảm hứng thật ở bên trong tâm hồn người nghệ sĩ chứ không thể gượng ép. Nghệ thuật không thể lừa được ai, mà cũng không ai lừa được nghệ thuật. Những tác phẩm lạ hóa, quái dị có thể làm xôn xao chốc lát nhưng sẽ sớm tan như bọt biển trước khi chạm vào bờ.

Nghệ thuật phải gắn liền với tâm tình, với hoàn cảnh, với khát vọng sáng tạo xuất thần nào đó của người nghệ sĩ. Không thể có một thứ nghệ thuật chung chung cho mọi hoàn cảnh.

Mọi trường lớp đều có ích nhưng người ta có thể dạy nhau nhiều thứ, nhưng không thể dạy nhau (có) tâm hồn.

                                                               &

Âm nhạc là món quà của cuộc sống. Nó tồn tại để bù đắp những mất mát, lo âu; nó giúp tâm hồn ta bay bổng, kích thích trí tưởng tượng để ta không chết vì thực tại chán ngán mỗi ngày. Hình như  có ai đó đã nói, vì không thể nghe những lao xao trong cõi người ô trọc nên thần linh đã  tạo ra âm nhạc.

Thế nên khi có tiếng nhạc vang lên thì hãy im lặng, lắng nghe.

Trong vũ trụ bất kỳ chuyển động nào cũng tạo ra âm thanh và trong quá trình sống chúng ta đã nghe vô vàn lần tiếng lá cây xạc xào trong gió, tiếng dòng nước êm dịu rì rào hay tiếng sấm rền vang… và những âm thanh đó được con người ghi nhận, chọn lọc và sắp xếp để diễn tả nỗi buồn, niềm vui, ca ngợi tình yêu… vì thế có thể nói âm nhạc là sự bay bổng phiêu diêu của tâm hồn, nó có thể đánh thức hay gợi mở về những giấc mơ của con người.

   Tất nhiên mỗi dân tộc đều có những loại hình âm nhạc khác nhau. Tiếng ru con của người Mông Cổ là bản hùng ca của thảo nguyên bất tận, của người Nhật là tiếng sóng biển dạt dào, âm thanh của người Ấn là lời cầu nguyện thiết tha hướng đến thần linh còn của nước Việt buồn thì  giống như lời thở than về  chiến tranh với những sự chia ly tang tóc… mỗi đất nước đều có một tâm hồn đặc trưng với trải nghiệm và địa hình tự nhiên cùng nét văn hóa của mình.

 Nhưng dù bất cứ ở đâu âm nhạc cũng theo ta suốt cuộc hành trình của đời người.

                                                       &

Chúng ta đang sống trong một thời đại vô cùng hối hả và dường như không còn thời gian để thở trước những gì đang xảy ra. Thực tế, thị phi, thảm họa cùng thông tin, quảng cáo… cứ liên tục ập vào chúng ta với sự tàn bạo của một cú đánh. Nó làm ta mất phương hướng nên rất nhiều người trong chúng ta cảm thấy bất an. Qua chiếc điện thoại di động chúng ta đã cảm thấy mệt mỏi vào sáng sớm, như thể đang đắm chìm trong một hiện tại tuyệt đối không cho phép bất kỳ sự nghỉ ngơi nào.

 Cuộc sống như thế cứ đòi hỏi chúng ta phải luôn sẵn sàng, hấp tấp  thì khoảng lặng chính là phương thuốc triệt để giúp ta lấy lại hơi thở. Ralph Waldo Emerson nói “Hãy im lặng nếu muốn lắng nghe tiếng thì thầm của các vị thần.”

Ông nói thế vì  trong âm nhạc không chỉ có những âm thanh mà còn có những khoảng lặng (pausa) và khoảng trống  để giữ nhịp, tưởng  như tiếng thở dài, mà chứa đựng cả mông mênh vũ trụ.

                                                               &

Tôi có duyên gặp nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên qua một buổi họp mặt văn học rồi sau đó thường gặp nhau trong các buổi sinh hoạt của tập san Quán Văn.

                 Nguyễn Phú Yên và Trương Văn Dân

             Văn chương/ âm nhạc  tưởng như mỗi người nhìn một hướng, nhưng bất ngờ là chúng tôi đã “hội tụ” qua âm thanh.

Lần đầu gặp anh tôi hơi bất ngờ vì  nét mặt anh rất giống người bạn thân của tôi ở Ý! Và có thể cũng vì thế mà chúng tôi dễ thân nhau như đã quen biết từ lâu chăng?

Tuy là một nhạc sĩ thành danh  từ trước 1975 nhưng anh khiêm tốn, ăn nói nhỏ nhẹ và rất dễ gần. Anh có dáng người hơi gầy, dong dỏng cao tính tình hiền lành và nét mặt thường có vẻ ưu tư. Mới tiếp xúc với anh tôi nhận ra một phong thái từ tốn, thâm trầm như một nhà nho, nhưng khi quen lâu tôi còn thấy tinh thần tự do, cởi mở của một trí thức theo Tây học. Về sau tôi còn biết anh là người nhạy cảm, rất kỹ  tính và kỷ luật với mình, đặc biệt là quý trọng thời gian để làm việc  nên có nhiều tác phẩm  mà tác phẩm nào cũng giá trị và xuất sắc.

Nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên là người gốc Huế nhưng có lẽ vì đất nước đang chìm trong khói lửa nên ba mẹ đã đặt tên anh là Phú Yên chăng? Mới nghe tên rất dễ lầm tưởng anh là đồng hương “Xứ Nẫu” quê tôi!

            Lớn lên từ một miền quê có hồn văn hóa nên từ nhỏ Nguyễn Phú Yên đã được tiếp cận với các loại hình nghệ thuật và âm nhạc như chảy qua anh như dòng máu luân lưu. Có lẽ nó không  chỉ  là loại hình giải trí mà còn  là sự cần thiết của tâm hồn.                              

     Sau khi tốt nghiệp cùng lúc hai trường Đại học Văn Khoa Huế, Đại học Sư Phạm Huế năm 1969, Nguyễn Phú Yên vào dạy học ở Phan Thiết nên có nhiều kỷ niệm buồn vui với miền gió cát.

      Sau này anh chuyển về sinh sống tại Sài Gòn nhưng nỗi nhớ quê xưa vẫn thường trực gây cảm hứng trong tâm hồn anh. Những ca khúc về Huế  thường được anh đưa vào trong tuyển tập Hát trên quê hương tôi (NXB Thuận Hóa, 2020), nhưng ca từ viết về mẹ có lẽ là  hình tượng nên thơ và da diết để lại trong lòng người nghe một nỗi niềm sâu lắng nhất:  “Mẹ đã sinh con trên một bến đò. Nên suốt đời con dạt dào sóng vỗ. Từ đất quê xưa mưa dầm nắng đổ. Con lại ra đi bao dặm đất trời. Con vẫn thầm mong nghe giọng à ơi… Lòng nhớ thương hồi làng quê ngày ấy…”

          Không chỉ sáng tác, anh còn nghiên cứu về âm nhạc, viết nhận định, dịch các tác phẩm văn học hay âm nhạc nước ngoài. Nhìn chung vốn kiến thức của anh đa dạng và phong phú. Tác phẩm “Cuộc phiêu lưu vĩ đại của âm nhạc”  của Kurt Pahlen đã được anh dịch ra tiếng việt đã được giới chuyên môn đánh giá cao còn các bài nghiên cứu như “Tìm hiểu thang âm ngũ cung trong âm nhạc Huế” nói lên sự  tương quan lịch sử  giữa âm nhạc của người Việt và sự tiếp nhận/pha lẫn  với âm nhạc Chiêm Thành (Chăm).

          Có thể nói nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên đã bị ném vào cuộc chiến tranh nên dù muốn hay không anh và các bạn cùng thế hệ đã phải đối diện với thực trạng của đất nước. Họ thao thức, buồn cho thân phận và âu lo nên đã cùng viết nên những giai điệu để thể hiện tâm trạng khắc khoải, khêu gợi tình tự dân tộc, để chia sẻ cùng những phận người đang gánh chịu những mất mát, đau thương.

            Về sau, khi quê hương thống nhất, không giống vài người thu mình, câm lặng, anh vẫn can đảm nói lên tiếng nói xây dựng hòa nhập vào hơi thở cuộc sống đang thay đổi để góp phần làm cho xã hội tốt đẹp hơn.

            Tôi quý anh vì tính nhất quán và quan niệm sống.

Những năm gần đây, trong thầm lặng nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên đã khởi viết và hoàn thành 2 tập biên khảo “ Nhìn lại âm nhạc Miền Nam”. Đây là một công trình đồ sộ gồm 16 chương, dài gần một ngàn trang sách trong đó anh viết về bối cảnh lịch sử âm nhạc miền Nam Việt Nam, có những phân tích xã hội vừa mang tính biên khảo sử học vừa là nhận định, phê bình hay nói về những nghệ sĩ có tầm ảnh hưởng lớn.

 Phải thừa nhận là Nguyễn Phú Yên đã bỏ ra rất nhiều thời gian và tâm huyết “liều lĩnh nhận một công việc đáng ra là phải của một tập thể” để công tâm mời mọi người “nhìn lại di sản âm nhạc của miền Nam bằng những trang viết tổng quan về các hoạt động, các khuynh hướng và phong trào âm nhạc đã từng hiện diện”. Anh khiêm tốn xem đây như là một “viên gạch trong hàng ngàn viên gạch để xây dựng lại ngôi nhà di sản mà các thế hệ sau cần biết tới.

     Vào tháng/5/2022, tại Sân khấu Hải Đăng (566/2 Điện Biên Phủ, Q.10, Sài Gòn)  đã diễn ra chương trình KẾT NỐI ÂM NHẠC nhằm vinh danh nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên, với chủ đề “Hát trên quê hương”.

                                                    &

Mỗi khi gặp nhau tôi và nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên  thường chia sẻ về văn chương hay những trải nghiệm về cuộc sống. Anh ít nói nên là người giỏi nghe hơn là nhiệt tình tranh luận. Thế nhưng khi nhận xét anh rất công bằng về những nét đặc thù về văn chương hay hoàn cảnh, vùng miền hay cách ứng xử của từng người.                                                      

    Mối duyên đặc biệt của tôi và nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên là sự giao thoa giữa âm nhạc và văn chương. Từ hai quyển tiểu thuyết “Bàn tay nhỏ dưới mưa” và “Ước hẹn cuối cùng”   anh đã viết nên ba ca khúc,  mà mỗi ca khúc đềucó đặc tính khác nhau.

 Trong “Bàn tay nhỏ dưới mưa” nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên đã thả hồn cho Gấm bằng những ca từ miên man như những cơn sóng thăng trầm giữa hạnh phúc và khổ đau và cuối cùng thấy nàng ngã quỵ dưới cơn mưa đời, thế nhưng người nghe vẫn muốn được đắm mình trong cơn mưa ấy vì nàng cũng đã nếm trải được sự ngọt ngào cao nhất của đời người là TÌNH YÊU. Thứ tình yêu đích thực mà ai cũng khao khát, ước mơ, dù có chết thì cũng chỉ là “về trời thảnh thơi” chứ không có gì hối tiếc.

Ca từ Bàn tay nhỏ dưới mưa dung dị, êm dịu nhưng khắc khổ, ưu tư và có lúc thảng thốt làm người nghe nghĩ về một cuộc sống đầy tai ương, bất trắc và cảm được sự khắc khoải về cái đẹp  trong thân phận mong manh ở cõi người!

 Bài hát sau khi được chia sẻ lần đầu lên Facebook với tiếng hát của ca sĩ Thanh Hoa[2]   và một buổi sáng trời mưa nhà văn Đặng Châu Long  đã nằm nghe và xúc động, anh liền viết bài  “Mưa vẫn dài rơi trên bàn tay nhỏ dưới mưa” [3]: “Tiếng mưa đang rơi trên mái tôn … hòa trên nền nhạc âm u rĩ rền như tiếng dội từ mê cung đời và tiếng mưa lòng nàng Gấm:

“Bước đi trên đường đời

Bơ vơ giữa dòng người

Em đi sao hình hài tả tơi.

Tay che mưa đầy trời

Che dông bão cuộc đời

Mong manh thân phận này rã rời”

Tay em có che nổi trời không, hay những chất ngất bão giông dường như cứ nhắm thân phận Gấm để dập vùi. Dù cũng có lúc vui nhưng vẫn như bàn tay nhỏ chỉ che lấy lệ sầu thương mưa gió từ đời.

Đây là bản nhạc  cảm tác và viết dựa theo  nôi dung  cốt lõi của tiểu thuyết chứ không phải ôm đòm gom hết nội dung. Về ca từ anh chỉ cần dùng vài nét phát họa là đủ để phô hết những đau thương trong tình yêu và  phận đời của Gấm:  

“Bước đi trong ngậm ngùi

Khi đau thương dập vùi

Dấu chân xưa trong chiều u tối

Em ra đi thật rồi

Mây trên cao bồi hồi

Đưa em yêu về trời thảnh thơi”

   Những dòng nhạc cuối rơi xuống, bốn chữ ‘về trời thảnh thơi” để lại cho tôi và người nghe một nỗi ngậm ngùi và  “tôi chợt nghe thêm một tiếng mưa rơi thứ tư, mưa trong lòng:

Gian nan giữa cuộc vật vờ

Bàn tay chỉ để che hờ nỗi đau

         Mấy năm sau  thật tình cờ nhà báo Nguyễn Thị Trâm (một giọng ca vàng thời sinh viên của trường Đại học Sư Phạm Hà nội) đã đọc và đồng cảm và viết cho tôi: “Trời ơi, bài viết thật da diết, cuốn em phải vào nghe ngay lập tức. Và quả là anh Đặng Châu Long đã nói hết lòng mình. Em thích bài hát này. Và sẽ tập theo để hát để tặng anh chị.”

            Rồi sau đó nhân ngày lễ phụ nữ, chị đã chia sẻ tiếng hát lên trang FB[4] của mình: “Một bài hát thật buồn. Vui, đâu phải của tất cả chị em vì còn rất nhiều những mảnh đời bơ vơ, tơi tả, xót xa đến tận cùng, và chỉ có thể thảnh thơi khi được… về trời. ”

  Bảy năm sau thì  bạn Cao Bá Hưng cũng nghe được bài hát: “Tôi vừa nhận được một bài hát của nhạc sĩ Nguyễn phú Yên viết từ cảm xúc sau khi đọc tiểu thuyết Bàn Tay nhỏ dưới mưa, một tác phẩm viết về  tình yêu và thân phận cuả con người. Buồn tênh quá. Kết cục nó buồn tênh quá. Bài hát nó chạm vào mình! xin chia sẻ với các bạn và mong rằng chúng ta hãy yêu thương nhau trong cái giai đoạn thật đặc biệt này.

Tôi không phải là một nhạc sĩ, hoạ sĩ, khắc sĩ, ca sĩ hay tu sĩ nhưng tôi có cảm xúc của những cái con người ấy bởi sĩ chỉ là người mà thôi.

Tôi sẽ hát với cây đàn guitar đơn điệu mộc mạc như chính tôi[5]…

 Sau đó còn có nhiều bạn trong nhóm Quán Văn như Quyên Nguyễn[6], Quang Đặng[7],   ca sĩ Trúc Bạch [8] Vân Châu[9]  Tố Mai,[10] Hồng Hạnh[11], Thy Phượng,  Trịnh Phúc Nguyên…. đã hát và chia sẻ.

                                                           &

   Nếu “Bàn tay nhỏ dưới mưa” do nhạc sĩ thương cảm số phận của Gấm trong tiểu thuyết nên đã viết cả nhạc và lời thì trong tiểu thuyết “Ước hẹn cuối cùng”  anh cảm được cái hồn của thân phận tình yêu nên lúc đầu đã viết lời Việt “Khúc tình buồn” mà giữ nguyên giai điệu gốc Concierto Aranjuez, bản hòa tấu lừng danh của Joaquín Rodrigo. Thế nhưng về sau, được đọc bản thảo đã chỉnh sửa,  cảm hứng sáng tạo liền trỗi dậy nên  sau đó anh đã ngồi xuống và viết  cả nhạc lẫn lời ca khúc “Mối tình thiên thu”.

     Lúc anh viết lời cho “Khúc tình buồn”[12] thì tôi đang bị kẹt Covid.19 ở Milano (Ý) còn anh thì đang ở Sài Gòn. Chúng tôi chỉ liên lạc với nhau qua Facebook và chỉ nghe kể mà anh đã thấy có nhiều điểm tương đồng giữa tác phẩm và lịch sử sáng tác Concerto d’Aranjuez. Có lẽ  liên tưởng đời mình với nhân vật chính  trong Ước hẹn cuối cùng, Đôn đã mất vợ là Anna  cũng như anh đã từng mất người vợ yêu… nên cảm xúc đã giúp anh nhập vai và ca từ  trong “Khúc tình buồn” là một nỗi đau da diết của tình yêu được anh cho chắp cánh về trời!

…Em về đâu

Từng dòng nước mắt trôi xuôi đã từ lâu

Ngày vui đã hết

Khiến trái tim ta bao nhiêu tháng năm sầu đau…

Khi nghe tin vợ con của mình có thể sẽ  bị nguy hiểm tính mạng Nhạc sĩ Rodrigo trở về nhà, ngồi trước cây đàn piano và sáng tác phần adagio của nhạc phẩm. Những ngón tay tài hoa của ông chạm lên các phím đen và trắng, biểu tượng của hạnh phúc và khổ đau, và tiếng nhạc vang lên thàn một lời cầu nguyện với Chúa, xin Ngài đừng lấy đi linh hồn của vợ và con… và giai điệu như đã mượn những ngón tay ông mà rót vào tai, nhỏ xuống những giọt nước mắt để đi vào tâm hồn người nghe.

…Thôi còn chi

Từ đây ta mãi mãi khóc câu biệt ly

Mắt biếc em trông nói lời lâm ly

Cho thêm sầu bi đớn đau người đi

Nơi chân trời bóng xế

Lòng ta mãi mãi say mê.

…Ngoài trời mưa rơi

Đàn gieo sầu vơi

Tình xa ngàn khơi

Lòng ta thêm nát tan tơi bời.

            Khi lần đầu nghe ca sĩ Đông Quân hát tôi vô cùng xúc động và như cảm được mọi cung bậc cảm xúc của âm thanh. 

             Bản nhạc về sau cũng còn được ca sĩ Sao Mai[13] hát rất truyền cảm.

Cũng cần nói thêm  là khi viết ca khúc này nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên chỉ nghe tôi tóm tắt về tiểu thuyết Ước hẹn cuối cùng chứ chưa đọc tác phẩm.  Mãi hơn 2 năm sau, khi lệnh giãn cách ở Ý chấm dứt, vào tháng 3-2022 tôi được bay về Việt Nam và chuyển cho anh bản thảo “Ước hẹn cuối cùng”, như càng nhập hồn sâu sắc vào tiểu thuyết nên anh đã viết thêm một ca khúc nữa.  Đó là ca khúc Mối tình thiên thu.

Khác với Khúc tình buồn, Mối tình thiên thu hoàn toàn do anh sáng tác, cả nhạc và lời. Tôi thực sự cảm động và biết ơn anh nhưng anh chỉ  khiêm tốn nói: Câu chuyện trong tiểu thuyết cũng khá giống tâm sự cuả tôi nên tôi đã viết bằng cảm xúc.

            Bản nhạc còn rất mới  và tiểu thuyết Ước hẹn cuối cùng  cũng chưa công bố nhưng tôi đã được may mắn nghe anh hát thử: Hầu như tất cả trạng thái tình cảm trái ngược nhau đang trỗi dậy trong tôi khi nghe bản nhạc này: có lúc vui, lúc buồn não ruột, âm thanh vang lên như một trời đau khổ và màu sắc đất trời cũng như nhuốm lên một thế giới sầu thảm để đồng cảm cùng tâm trạng  của người nghe đang nghĩ về tình yêu, về sự sống- cái chết, trời đất và tất cả những gì chung quanh đời sống.

Đầu tháng 2-2024  nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên đã cho công bố nhạc phẩm MỐI TÌNH THIÊN THU này qua tiếng hát của ca sĩ Thảo Quyên và được nhiều người nghe và chia sẻ.

Tôi nghĩ là nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên đã thành công vì diễn tả đúng tâm trạng trong chuyện tình yêu của Đôn và Anna trong tiểu thuyết Ước hẹn cuối cùng: Buồn đau, mất mát, ca từ và giai điệu nói lên được tình yêu vĩnh cữu và nỗi lòng quạnh hiu của con người trên trái đất. Đây đúng là một sự pha trộn tuyệt vời của tiểu thuyết và âm nhạc, đã tạo nên chiếc cầu kết nối liên-nghệ-thuật để văn chương và âm nhạc được nâng cao và lan tỏa.

Tiểu thuyết là kể lại một câu chuyện, chuyển tải ý tưởng hay  khát vọng của đời, nhưng nó tồn tại thầm lặng như một chiếc dương cầm xinh đẹp dựng trong phòng  khách. Và chỉ khi nào có người nghệ sĩ gỡ áo, ngồi xuống thì những ngón tay điêu luyện mới giải phóng những nốt nhạc êm dịu để chúng thánh thót vang lên thì ngôn ngữ mới vươn mình qua một hình hài và thân phận khác.

Chỉ khi có hai tâm hồn đồng điệu thì người viết và nhà soạn nhạc mới hòa quyện được câu chữ và thanh âm trong  một bản nhạc để những đợt sóng âm có thể chạm đến nơi sâu thẳm và  nhạy cảm nhất trong tâm hồn mà chữ viết hay bàn tay không thể với tới!

Có lẽ âm nhạc là cách  tốt nhất để kể lại những điều  tốt đẹp và diễn tả được cảm xúc lưu giữ trong lòng. Thính giả không chỉ cảm nhận bằng tai mà  còn cả trái tim.

Xin  cảm ơn  sự sắp xếp của định mệnh để chúng tôi gặp và quen nhau.

 Xin chân thành cảm ơn anh, nhạc sĩ Nguyễn Phú Yên!

Trương Văn Dân

[1]https://www.facebook.com/Mir.Arte/posts/pfbid0KB9bUMcVGBXKPKXbjx8WsPouDh92xZs3uWYMzBKa3hSbHyUehLp4D8WAGBGwAW3zl

[2] https://www.youtube.com/watch?v=sf0q_rkft4k    Thanh Hoa

[3]http://www.art2all.net/tho/truongvandan/bantaynhoduoimua/btndm_dangchaulong_nguyenphuyen.html

[4] https://www.youtube.com/watch?v=hxEGYdQA-l0&lc=Ugym0w4tJHy7y1DWBXx4AaABAg    ca sĩ Nguyễn thị Trâm

[5] https://www.youtube.com/watch?v=KQaPBMC4whg     ca sĩ Cao Bá Hưng

[6] https://www.youtube.com/watch?v=dsa08Vn43zA       ca sĩ  Quyên Nguyễn

[7] https://www.youtube.com/watch?v=qQSvSJtuZ4g       ca sĩ   Quang Đặng

[8]    https://www.facebook.com/watch/?v=1135190947506291   Và
                        https://www.facebook.com/100016429265959/videos/810284904158653/   ca sĩ TRúc Bạch

[9] https://www.youtube.com/watch?v=3_TQlTD7gPU       Vân Châu

[10] https://www.youtube.com/watch?v=ic6T_2VREjk   ca sĩ Tố Mai

[11] https://www.youtube.com/watch?v=lLV2BCKpxU4 ca sĩ Hồng Hạnh

[12]https://www.facebook.com/messenger_media/?attachment_id=380841654116451&message_id=mid.%24cAAAAAHtD0R6JxBrsyGDktQ9JsNf6&thread_id=100009425859068    và   https://www.youtube.com/watch?v=0_uRfDG82jY    Ca sĩ Đông Quân

[13] https://www.youtube.com/watch?v=_tBnANpWwWY&list=RDnMNTSr57SN8&index=3   Sao Mai

Phụ Lục:

“Corporate Head” by Terry Allen.

Tác phẩm điêu khắc bằng đồng của một doanh nhân với cặp và đầu bị kẹt trên tường.

Scultura in bronzo di un uomo d’affari con valigetta e con testa incastrata nel muro.

Los Angeles. California.

Questa è la poesia che ha ispirato questa creazione.

“Hanno detto che avevo una testa per gli affari.

Hanno detto di andare sempre avanti,

ma ho dovuto perdere la testa.

Hanno detto sii concreto

e sono diventato calcestruzzo.

Hanno detto, vai, figlio mio,

moltiplicare, dividere, conquistare.

Ho fatto del mio meglio”.

Philip Levine.

“Người đứng đầu công ty” của Terry Allen.

Los Angeles. California.

Đây là bài thơ đã truyền cảm hứng cho sự sáng tạo này.

“Họ nói rằng tôi có một cái đầu cho công việc.

Họ nói rằng hãy luôn tiếp tục,

Nhưng tôi đã phải mất trí.

Họ nói hãy cụ thể

và tôi trở nên cụ thể.

Họ nói, hãy đi, con trai của cha,

nhân lên, chia, chinh phục.

Tôi đã cố gắng hết sức.”

Philip Levine.

https://publicartarchive.org/art/Corporate-Head/5977adec

Những năm 1980 được biết đến như một thập kỷ mà việc theo đuổi tiền bạc là thước đo của lợi ích chung. Các lợi ích thuế hào phóng cho tầng lớp thượng lưu, loại bỏ một số chương trình của chính phủ, bãi bỏ quy định đối với ngành Tiết kiệm và Cho vay, và tăng gấp bốn lần nợ quốc gia đã giúp xác định kỷ nguyên. Trong bối cảnh này, Corporate Head đã được thành lập, nhắm vào các giá trị và đạo đức của những năm Reagan-Bush. Mặc dù có quy mô tương đối nhỏ, nó đặt ra những vấn đề lớn hơn với sự phê phán về tâm lý doanh nghiệp và nhấn mạnh vào lợi nhuận bằng mọi giá.

Nghệ sĩ Terry Allen đã tạo ra một tác phẩm điêu khắc bằng đồng có kích thước thật về một người đàn ông mặc vest công sở và mang theo một chiếc cặp trên tay trái. Doanh nhân đang cúi xuống, cúi đầu và vùi đầu vào nền móng vật lý của tòa nhà, tượng trưng cho lòng trung thành của anh ta với cấu trúc công ty. Người đó tách biệt với tòa nhà văn phòng chỉ từ cổ trở xuống, cho thấy anh ta đã bị tiêu thụ tinh thần bởi lợi ích của cơ sở.

Allen nhấn mạnh tác phẩm được đặt ở phía trước của tòa nhà, nơi nó sẽ dễ nhìn thấy và được nhấn mạnh bởi địa chỉ và bảng tên của tòa nhà. Kết hợp với thơ của Philip Levine (mà người xem có thể đọc bằng cách áp dụng tư thế của bức tượng), Corporate Head là chân dung của người xem, người mà Allen coi là người đàn ông bình thường thường mang gánh nặng của một số áp lực kinh tế và lợi ích đáng ngờ.

Source:

https://www.brookfieldproperties.com/en/our-approach/arts/art-collection/poets-walk-corporate-head.html

 Thơ và tượng-

Từ một bài thơ của Philip Levine ( trong đó có ý  “Họ nói rằng trong đầu tôi chỉ nghĩ đến kinh doanh…) mà nghệ sĩ- điêu khắc gia Terry Allen đã tạc nên một bức tượng “Corporate   Head”  (1990) bằng đồng có kích thước thật về một người đàn ông mặc vest công sở và mang theo một chiếc cặp trên tay trái: Doanh nhân đang cúi xuống, cúi đầu và vùi đầu vào nền móng vật lý của tòa nhà, tượng trưng cho lòng trung thành của anh ta với cấu trúc công ty. Người đó tách biệt với tòa nhà văn phòng chỉ từ cổ trở xuống, cho thấy anh ta đã bị tiêu thụ tinh thần bởi lợi ích của cơ quan.

 Bức tượng hiện đang chưng bày tại   Ernst & Young Plaza, Los Angeles

Những năm 1980 được biết đến như một thập kỷ mà việc theo đuổi tiền bạc là thước đo của lợi ích chung. Bức tượng đặt ra những vấn đề lớn hơn với sự phê phán về tâm lý doanh nghiệp và nhấn mạnh vào lợi nhuận bằng mọi giá.

https://www.facebook.com/Mir.Arte/posts/pfbid0KB9bUMcVGBXKPKXbjx8WsPouDh92xZs3uWYMzBKa3hSbHyUehLp4D8WAGBGwAW3zl

(Nguyên tác tiếng Ý: prendi una mascherina, indossala e ti diro’ chi sei- Bản dịch của Trương Văn Dân) 

Lê Sa Long (Le Sa Long Art) nghệ sĩ trẻ “toàn diện” của Sài Gòn, đã thể hiện những bức tranh chân dung của những người nổi tiếng từng ghi dấu trong thế kỷ 20.

Trong những bức tranh chân dung anh đã sử dụng chiếc khẩu trang như biểu tượng về cuộc chiến chống lây nhiễm Coronavirus (Covid 19) xảy ra năm 2020.

Các nhân vật của anh người nào cũng mang khẩu trang với những biểu tượng đặc biệt để nhắc nhở về sự nổi tiếng và sự vĩ đại của họ; đàn ông và phụ nữ thuộc các lĩnh vực khác nhau đã từng  ghi dấu một thời đại.

Nghệ sĩ đã khéo léo sử dụng kỹ thuật, màu sắc, phong cách, ánh sáng để khuếch đại ký ức của nhân vật nhưng không bóp méo thực tế cá biệt của họ

Tôi đã cố gắng, khi quan sát các tác phẩm của anh, để tìm đọc mọi sắc thái màu sắc, khuôn mặt, đôi mắt, nụ cười đôi khi ẩn giấu đôi khi rất mạnh mẽ.

Bối cảnh của các chân dung, các biểu tượng được sử dụng, hình dạng, không gian, tất cả các yếu tố cho phép tôi kết nối lại sợi chỉ của quá khứ huy hoàng của những người nổi tiếng đã đồng hành cùng một thời tuổi trẻ của tôi: Michael Jackson, Lady Diana, Kate Winslet, Frida Kalo và những người khác.

Mỗi nhân vật đều đeo một chiếc mặt nạ đã được “cá nhân hóa”, vì vậy nghệ sĩ mang đến cho chúng ta tầm nhìn cá nhân của anh, mà cũng là tầm nhìn của khán giả, của chúng ta, những người quan sát để thưởng thức nghệ thuật này.

DIANA SPENSER, CÔNG NƯƠNG XỨ WALES

Diana mang chiếc khẩu trang có biểu tượng lá cờ Anh với một bông hồng ở giữa.

“Tạm biệt bông hồng của nước Anh”, Elton John đã hát trong bài hát dành tặng bà, như một lời tri ân đến ký ức của bà. Một hình ảnh thơ mộng xem Diana là biểu tượng của vẻ đẹp và sự duyên dáng của nước Anh.

MICHAEL JACKSON

Michael được miêu tả trong thời kỳ đỉnh cao của cuộc đời với chiếc mặt nạ đỏ có hình Billie Jean, một bài hát do anh viết, sáng tác và trình bày vào năm 1983.

“Cô ấy nói với tôi rằng tên cô ấy là Billie Jean và điều đó đã gây ra một vụ bê bối”, Billie Jean không phải là người yêu của tôi.

KATE WINSLET

Kate đeo một chiếc mặt nạ tóm tắt như tình yêu chiến thắng bi kịch, cô và người tình trẻ của mình, Về tình yêu mãnh liệt của họ và sự tất yếu của cuộc sống.

Kate, nữ diễn viên chính trong bộ phim TITANIC, một trong những người sống sót, kể về hành trình của cô trên con tàu xuyên Đại Tây Dương, được coi là không thể chìm, đã chìm sau khi đâm vào một tảng băng trôi, trong chuyến đi đầu tiên vào tháng 4 năm 1912 khiến hơn 1500 người thiệt mạng.

BỨC ẢNH BỐN PHỤ NỮ TỪ CÁC THỜI KỲ KHÁC

Bức chân dung khiến tôi say mê nhất khắc họa 4 người phụ nữ cùng nhau, 4 câu chuyện, giữa hư cấu và thực tế.

Trong bộ tứ này, Frida Kahlo thực sự sống, những người khác được sinh ra từ phép thuật và cảm hứng của những bậc thầy nghệ thuật vĩ đại.

 Tranh tứ đại mỹ nhân trong lịch sử mỹ thuật thế giới: từ trái sang 1- Mona Lisa (hay còn gọi là La Gioconda) được danh họa Leonardo da Vinci vẽ khoảng năm 1503; 2 là thiếu nữ đeo hoa tai ngọc được họa sĩ Johannes Vermeer vẽ vào thế kỷ XII; 3- Thần vệ nữ sinh ra từ biển  do danh họa Sandro Botticelli vẽ năm 1486; mỹ nhân người Mehico được họa sĩ Frida Kahlo vẽ. (Chú thích của TVD)

Trương Văn Dân (Chuyển ngữ)

 (Bản gốc tiếng Ý: Angela Niro)

…VÀ TÔI ĐÃ PHẢI CHẤP NHẬN …

Rằng tôi không biết gì
                 về thời gian…
                 Đó là một điều bí ẩn. Đối với tôi
                   Vì tôi không thể hiểu
                   Về sự vĩnh hằng.
Tôi đã phải chấp nhận,
                   Là thân xác của tôi
                   Không phải là bất tử,
                  Rằng nó sẽ già đi
                  Và một ngày nào đó nó sẽ tiêu tan.
Rằng chúng ta được tạo ra,
Bằng những kỷ niệm và cả những lãng quên;
Những ước muốn, những ký ức
Những cặn bã, những ồn ào.
Những thì thầm, im lặng,
Ngày và đêm,
Bằng những câu chuyện nhỏ
có những chi tiết mỏng manh.
.

Tôi phải chấp nhận
rằng,
      Tất cả đều là tạm thời
       Mọi thứ chỉ là thoáng qua.
Và tôi đã phải chấp nhận,
Rằng tôi được đưa đến thế giới này
Để làm điều gì đó,
nên cố gắng để lại
Điều tốt đẹp nhất của tôi
Những dấu chân
Trước khi xa lìa cõi thế.

.
Tôi phải chấp nhận,
         Rằng ba mẹ tôi

         Sẽ không ở bên tôi mãi mãi
         Còn những đứa con của tôi,
         Từ từ, từng chút,
         Sẽ chọn lấy con đường riêng biệt
         Mà chúng sẽ đi
         Nhưng không có tôi bên cạnh.

.
Và tôi đã phải chấp nhận,
Con cái không thuộc về tôi,
Như tôi đã tưởng, và rằng
Tự do đi hay đến
Cũng là Quyền của chúng.
Tôi cũng phải chấp nhận,
Là tất cả tài sản của tôi
là tôi được Đời cho vay mượn,
Và nó chưa bao giờ thuộc về tôi
rằng đời chỉ giao tôi giữ tạm
vì chúng sẽ thoáng qua
Như sự tồn tại của bản thân tôi. trên Trái Đất.

.
Và tôi phải chấp nhận rằng,
mọi thứ vật chất còn lại
sẽ được những người khác sử dụng
Khi tôi không còn ở trên đời này nữa.

.
Tôi cũng phải chấp nhận,
Mỗi ngày
Tôi đều quét vỉa hè trước nhà mình
Nhưng thế cũng không bảo đảm
Nó là sở hữu của tôi
Dù tôi có quét với sự kiên trì
để ảo tưởng rằng mình được sở hữu nó.
Tôi đã phải chấp nhận,
Cái mà tôi thường gọi
Là nhà của mình
Nhưng đó chỉ là nơi trú ẩn tạm thời
Vì một ngày nào đó,
Nó sẽ là Nơi trú ẩn trần gian
Của một gia đình khác.

.
Và tôi còn phải chấp nhận,
Sự níu kéo vì gắn bó với đồ vật,
Chỉ khiến tôi thêm đau đớn
Trong ngày tạm biệt
Khi rời bỏ trần gian.
Tôi cũng phải chấp nhận,
những con vật tôi yêu
những cái cây mình trồng,
Hoa và chim chóc của tôi
Trước sau cũng đều phải chết.
Tất cả,
Chưa bao giờ thuộc về tôi.

.
Thật quá khó
Nhưng tôi vẫn phải chấp nhận điều đó.
Cũng như tôi phải chấp nhận,
những điểm yếu của tôi,
những hạn chế của tôi
vì thân phận của tôi
là của những người phàm,
Nên cuộc đời chỉ là thoáng chốc.

.
Tôi cũng phải chấp nhận,
Rằng cuộc sống sẽ tiếp tục mà không có tôi
Và, sau một thời gian,
Đời cũng sẽ quên tôi.

.
Tôi phải khiêm tốn thú nhận,
Rằng tôi đã phải chiến đấu
Rất nhiều trận chiến nội tâm
Để có thể chấp nhận những điều đó.
Và tôi phải chấp nhận,
Rằng tôi không biết gì về thời gian,
Nó là cái gì
Quả là một bí ẩn đối với tôi.
Điều mà tôi không hiểu,
Vĩnh cửu là gì
Chúng ta dường như
không ai biết gì về nó
Dù bao nhiêu điều người ta đã viết,
Đã bao nhiêu lần giải thích
Để giúp ta hiểu Về thế giới và cuộc đời
Mà chúng ta đang sống!
Nhưng, Tôi đã bỏ cuộc, và
đã phải chấp nhận những gì
tôi cần chấp nhận,
Và nhờ thế tôi đã thôi đau khổ.
Tôi đã buông bỏ,
Niềm tự hào và Sự kiêu ngạo,
Và tôi đã thừa nhận rằng
Thiên nhiên
Xử lý mọi việc
Như nhau
Công bằng,
không phân biệt hay thiên vị.
Tôi phải làm như thế,
Tự vô hiệu hóa bản thân
Để mở rộng vòng tay
Và ghi nhận
Cuộc sống là như thế.
Thừa nhận rằng.
Tất cả chỉ thoáng qua
Đó là cách hoạt động
Khi chúng ta ở trên trái đất
Điều này
Giúp chúng ta suy gẫm
Và chấp nhận, Để có thể đạt được
Sự bình yên mong ước!
Rằng sự suy ngẫm này
Thấm vào sâu thẳm
Trong trái tim của chúng ta,
Để nó biến thành
LÒNG TỪ TÂM
VÀ TÌNH HUYNH ĐỆ
ĐỂ NÓ LẤP ĐẦY TÌNH YÊU
VÀ BIẾN TA TRỞ THÀNH MỘT THỨ ÁNH SÁNG CỦA RIÊNG MÌNH,
NHƯNG KHÔNG QUÊN
NHỮNG NGƯỜI THÂN THIẾT.
Một cái ôm chân thành thật chặc
từ trái tim tôi đến trái tim của bạn
.
“Cuộc sống là một món quà
Là những gì được trao cho bạn”
.
Ghi chú : Trương Văn Dân dịch từ bản tiếng Ý từ trang web Univers… nhưng rất tiếc là không thấy ghi tên tác giả. Tôi phải đi tìm và cuối cùng mới biết tác giả là Silvia Schmit, là nhà tư tưởng và nghị sĩ người Đức.

Sách Cũ – Tranh: Duane Brown (Nguồn: www.saatchiart.com)

Chỉ mới vừa 5 tuổi mà tôi đã biết là mình sẽ phải làm gì trong cuộc đời!

Bằng tất cả sự chắc chắn tôi đã làm mọi người ngạc nhiên khi họ hỏi lớn lên bé sẽ làm gì, tôi thường lập lại lời mẹ:

– Quyển sách sẽ nằm trong định mệnh của con!

Mẹ tôi kể là trong ngày sinh nhật đầu tiên, gia đình đã bày trước mắt tôi một cây bút, một quyển sách, một tờ giấy bạc, một chiếc hàn thử biểu và một cái muổng gỗ dùng để nấu ăn. Chọn thứ nào sẽ là dự báo tương lai cho cuộc đời tôi.

Không chần chừ, tôi đã chọn quyển sách, có lẽ vì nó lớn và có nhiều màu sắc.

Từ ngày ấy quyển sách trở thành món đồ chơi yêu thích của tôi. Tôi đã cầm, cắn xé và gặm nhắm dù mẹ cố tìm cách can ngăn. Khi bà giật ra được thì tôi la hét và khóc lóc cho đến khi quyển sách không trở về trong tay mình. Nhiều lần tôi gối đầu lên sách để ngủ và khi tôi thức giấc mẹ cũng không hay biết vì tiếng trở mình hay những tiếng ư ử trong cổ họng. Bà chỉ thấy tôi ngoan và yên lặng, ngồi trên giường lật từng trang sách miệng bi bô những lời chỉ có nghĩa với tôi và những con búp bê.

Ngày đầu tiên đến trường tôi mới biết là còn có những cuốn sách khác và đối với tôi thì đó là một khám phá thật diệu kỳ. Trong lớp tôi có một chiếc kệ trên đó có những quyển sách rất dày hay những xấp bản đồ để chúng tôi học về môn địa lý. Trên tờ giấy lớn có nhiều màu sắc khác nhau: blu của đại dương, màu nâu của dãy núi, màu xanh sậm là của các khu rừng còn màu xanh dương là của các dòng sông. Cô giáo giảng cho chúng tôi về tầm quan trọng của các dòng sông trong quá khứ, cô chỉ những đường vẽ ngoằn ngoèo, những khúc quanh, nơi đã có những nhóm người dừng lại để sinh sống và xây dựng nên thành phố.

Tôi là một đứa bé trầm tĩnh và siêng năng, tôi vui thích làm các bài tập ở nhà, trong tay tôi luôn có một cây bút chì và một quyển vở để ghi chép những điều thú vị mà tôi đọc trên trang sách. Còn ở lớp, cô giáo đã cuốn hút tôi khi nói về mặt trăng, cái vật bí ẩn xuất hiện mỗi lúc mỗi khác trên bầu trời; Có những đêm ta không nhìn thấy còn những đêm khác thì thấy nó to tròn và chiếu sáng.

Nhiều lần tôi tự hỏi là tại sao mặt trăng có hình tròn và tại sao chúng ta chỉ có thể nhìn thấy một mặt của nó thôi. Tôi muốn biết cái mặt bên kia thế nào và hiểu là còn có nhiều điều mà mình cần phải học!

Những lưc rảnh mẹ thường ngồi bên cạnh tôi, bà giải thích các thắc mắc rồi nói cho tôi biết là con sẽ học được nhiều điều nếu chịu đọc sách, bà giúp tôi có thêm lý do để thoả mãn sự tò mò. Thế rồi khi lớn lên tôi thấy mẹ mình già đi, tóc bạc trắng, bà gầy yếu và khổ cực. Khi 15 tuổi tôi đã trở thành kẻ mồ côi. Chỉ lúc đó tôi mới hiểu là mình chưa bao giờ có một người cha. Thế mà trước đó tôi chưa bao giờ bận tâm về điều ấy.

Trước đây, mỗi khi nói với mẹ là những trẻ em khác hay nhắc về ba mình còn tôi thì chẳng biết nói gì. Mẹ cho biết là ba tôi đã phải đi làm ăn ở một nơi rất xa.

Tôi chỉ cần những lời ấy của mẹ nên cái người đàn ông đã sinh tôi ra chỉ là một bóng ma vô ích.

Mẹ mất, tôi chỉ còn lại một mình trên cõi đời và một cô giáo đã cứu giúp tôi, bà liên hệ và sắp xếp cho tôi sống trong một trường nội trú và xin cho tôi có được một học bỗng. Mục tiêu của tôi lúc đó là học để có thể được trợ giúp tài chính cho tới khi mình có thể đi làm.

Cuộc sống của tôi cứ thế trôi đi bình thản và êm đềm, đôi khi cũng có chút niềm vui.  Tính tôi đơn giản nhưng cũng hay quan sát và học hỏi những tính cách từ người giỏi để hiểu hơn về cuộc sống.

Khi bắt đầu đi làm tôi hạnh phúc như thể đang bay lên mấy tầng trời! Tôi không dám nghĩ là mình có thể tìm được cơ hội tốt và phù hợp với mình hơn.

Một ngày, lật các trang báo, tôi biết là ở thư viện thành phố người ta đang cần một người làm công việc nghiên cứu. Đó chính là công việc mà tôi mơ ước nên trong cuộc phỏng vấn tôi đã tạo được nhiều ấn tượng, nhất là khi trình bày niềm đam mê đọc sách của mình.

Ngày nào tôi cũng đi làm thật sớm, đến thư viện trước khi cánh cửa lớn bằng gỗ mở ra và lúc đứng chờ tôi đọc vài trang trong quyển sách nhỏ mà trước khi ra khỏi nhà tôi đã bỏ vào túi áo khoác. Khi nghe tiếng chìa chuyển động trong ổ khoá, tôi lách mình bước vào và cảm thấy như ánh sáng tràn vào căn phòng đọc sách lớn có 4 bức tường lát bằng những tấm kính.

Ngay từ ngày đầu tôi đã chọn cho mình một chỗ ngồi thoải mái và có thể nhìn ra vườn cây rất rộng bao quanh thư viện. Trong khi đọc hay tham khảo các sách viết bằng tay từ các thầy dòng từ thời Trung cổ hoặc các bài viết hiện đại, tôi đều miệt mài ghi chú nên nhiều khi quên cả thời gian đã trôi qua.

Chỉ sau vài tuần là tôi đã chấm dứt công việc trước thời hạn và sau khi  vui vẻ bàn giao tôi trở về nhà lòng có chút nỗi buồn vì vài ngày sau phải tìm một công việc khác. Nhưng vừa đi được khoảng 20 mét thì nghe có tiếng chân bước theo phía sau lưng và tiếng gọi của bác bảo vệ trong thư viện.

– Cô ơi, chậm lại, chờ một chút cô ơi! Ông giám đốc muốn nói chuyện với cô.

            Lo lắng. Tôi xoay người quay lại. Khi bước qua cánh cổng lớn rồi theo cầu thang bước đến khu văn phòng. Có lẽ trong bản tổng kết vừa giao còn thiếu sót hay tôi đã sai lầm điều gì trong việc nghiên cứu dù đã thận trọng đọc lại nhiều lần mà không nhận ra?

            Hít một hơi dài để trấn tĩnh tôi gõ cửa phòng giám đốc.

– Mời cô ngồi. Chiều nay cô hơi vội mà tôi lại cần trao đổi với cô về một đề nghị. Thực tình tôi rất quý trọng sự quan tâm, cẩn thận và một nghiên cứu đầy đủ mà cô đã thực hiện và phát triển. Tôi đã quan sát cô làm việc trong những ngày qua, luôn đến đúng giờ, thận trọng trong công việc, tập trung, không lơ đễnh, phần lớn thời gian  dành cho việc tham khảo các thư tịch cổ và làm quá thời gian ký kết trong hợp đồng..

Hôm nay tôi muốn cảm ơn về những gì mà cô đã làm với sự chuyên nghiệp và với tất cả niềm đam mê, một tính cách khác với những bạn trẻ hôm nay mà tôi thường gặp, phần lớn chỉ làm lấy lệ, ngồi chờ cho hết giờ và luôn bận rộn với chiếc điện thoại di động. Còn khi trình công việc thì có nhiều thiếu sót, văn bản trình bày cẩu thả, viết sai ngữ pháp. Thế cho nên tôi thành thật ngợi khen cô và muốn hỏi ý cô là có đồng ý cộng tác vô thời hạn với chúng tôi trong vai trò điều phối các hoạt động nghiên cứu cho thư viện này với các thư viện trong thành phố hay không? Cô nghĩ sao về đề nghị này?

Tôi hầu như không tin ở tai mình khi nghe ông giám đốc nói! Nỗi vui mừng làm tôi cảm thấy mình như đang bay, tôi không ngờ là chính niềm đam mê đọc sách đã mang đến cho mình một công việc từ lâu mơ ước và may mắn thay đã gặp được một người đánh giá đúng khả năng.

–  Cảm ơn ông giám đốc, tôi thật bất ngờ và vô cùng biết ơn ông đã đánh giá một cách tích cực về kết quả nghiên cứu mà tôi vừa thực hiện. Tôi rất vui và phấn khởi chấp nhận lời đề nghị của ông. Xin ông cứ cho tôi biết những điều cần thiết trong công việc và tôi rất cảm ơn nếu ông cho tôi những lời khuyên chân tình. Tôi xin nói để ông hiểu là ông có thể yên tâm, tôi sẽ cố gắng thực hiện công việc bằng cách tốt nhất có thể.

– Thưa cô, tôi không có chút nghi ngờ nào về việc tận tâm. Sáng mai cô quay lại đây để ký hợp đồng và tôi sẽ cung cấp cho cô tất cả thông tin. Chúc buổi tối vui vẻ.

            Tại cổng vào thư viện tôi nhìn thấy bác bảo vệ, hai tay bỏ sau lưng đang đứng chờ mình. Nét mặt bác có vẻ lo lắng.

– Mọi chuyện ổn không cô? Tôi lo cho cô quá!

– Dạ tốt lắm. Tốt hơn mong đợi. Sáng mai mình gặp lại bác nhé.

– Tuyệt quá! Tôi xin chúc mừng cô.

Trên đường trở về căn hộ của mình tôi thấy lòng phơi phới, một điệp  khúc của một bài hát cũ như đang vang vọng trong tai. Tôi muốn được nhảy múa.

Cũng như trong tất cả mọi công việc, tôi làm hết sức mình và phát huy nhiều sáng kiến mới. Thư viện đối với tôi không chỉ là nơi yên tĩnh cho các nhà nghiên cứu hay các người đọc sách mà còn phải là nơi gặp gỡ, trao đổi học thuật, nơi phát triển và thực hiện các hoạt động văn hoá cho nhiều tầng lớp và tuổi tác.

Tuy tiếp tục làm việc nghiên cứu và như một điều phối viên nhưng đồng thời tôi vẫn suy nghĩ và hoàn thiện các ý tưởng mới trước khi đề nghị cho ban giám đốc.

 Chỉ sau vài tháng tôi đã yêu cầu một cuộc gặp để trình bày một ý tưởng.

Cơ hội đến với tôi khi một nhà sử học rất nổi tiếng về thời Trung Cổ đến Milano. Thư viện cần dành địa điểm, không gian, các phương tiện như micro… và tôi sẽ tình nguyện làm việc miễn phí để kết nối và tổ chức cuộc gặp này.

 Ông giám đốc lắng nghe các đề nghị như bị cuốn hút và khi tôi dứt lời thì ông nhìn tôi với ánh mắt nghiêm nghị. Tôi hơi lo lắng cho đến khi nhìn thấy trên môi ông nở một nụ cười.

– Mà cô đã mất bao nhiêu thời gian để suy nghĩ về dự án này? Đây là một cơ hội tuyệt vời để đưa văn hoá đến gần mọi người. Ông giáo sư sử học này là một người thông thái và rất được kính trọng. Vậy cô cứ tiếp xúc với ông ấy để xem khi nào có thể tham dự để chúng ta tổ chức. Đã đến lúc cần mở rộng cửa thư viện để đưa vào một luồng gió mới. Ngay lúc này cô được quyền sắp xếp và nới rộng các liên hệ cần thiết. Chúng ta còn phải quảng bá cuộc gặp gỡ này qua các phương tiện truyền thông, chuẩn bị danh sách khách mời, kêu gọi các giáo sư và sinh viên tham dự… Nếu cô có ý tưởng nào khác về việc sử dụng không gian trong thư viện thì đừng ngần ngại cho tôi biết.. Chúng ta sẽ cùng xem và đánh giá trải nghiệm này, sau đó, nếu thành công thì chúng ta sẽ tiếp tục tổ chức các sự kiện khác.  Tôi sẽ báo cho phòng kế toán chi trả cho thời gian làm việc ngoài giờ của cô cũng như thanh toán các chi phí.

Có lẽ tôi không mong đợi gì hơn. Tôi cảm ơn ông giám đốc đã tin tưởng và ngay hôm đó tôi bắt đầu triển khai công việc để buổi họp mặt thành công.

Có lẽ nhờ tính chuyên nghiệp, uy tín của nhà sử học và đề tài được trình bày nên có sự quan tâm của rất đông khán thính giả và sự kiện đã thành công vang dội.

Ngày hôm đó ngay cả bác bảo vệ cũng mặc bộ đồ vest, cổ thắt cà vạt đứng ở cổng mỉm cười để chào đón hay tiễn đưa quan khách. Tôi và giám đốc còn ở lại để thu sắp vài viêc và tắt đèn rồi mới ra về.

Bác bảo vệ dường như rất vui và trẻ lại khi đứng cầm chiếc chìa khoá trên tay để chuẩn bị đóng cổng. Bác gật đầu chào và chúc ngủ ngon.

Về đến nhà, tôi buông người xuống giường mà không ngủ được vì những cảm xúc vừa qua. Tôi thật là may mắn vì nhiều sáng kiến đã được giám đốc chia sẻ và ủng hộ. Quả là niềm vui lớn.

Sau buổi hội thảo đầu tiên thì có nhiều sự kiện khác tiếp nối. Các giáo sư, nhà báo, nhà văn qua những bài giới thiệu của họ đã lôi cuốn và thu hút thêm nhiều khán thính giả. Tôi cũng bắt đầu quảng bá các hoạt động của thư viện trong trường học, có khi mời cả lớp đến sinh hoạt trong các phòng rộng hay thậm chí ở ngoài trời. Các em bé luôn náo động và tò mò, còn các lớp lớn hơn thường tiếp xúc với tôi qua thư viện để nhận được các lời khuyên về các sách cần đọc. Tôi trở thành một sự trợ giúp hữu ích cho các sinh viên đại học và điều này mang lại cho tôi rất nhiều niềm vui. Nhiều diễn giả đã gửi hoa để cảm ơn nhưng quà tặng mà tôi yêu thích vẫn là những quyển sách.

Vào tháng 8, thư viện đóng cửa hai tuần, thế là tôi có cơ hội để đi du lịch, nơi đến yêu thích là thăm viếng các thư viện ở Âu Châu. Tôi yêu Paris và rất thích thư viện quốc gia Pháp[1] (BNF) được xây dựng bởi tổng thống Mitterrand nên thư viện nay được mang tên ông.

 Thư viện quốc gia Mitterrand gồm 4 tầng tháp, mỗi tầng cao chừng 80 mét được xây dựng giống như một quyển sách đang mở, tất cả nằm trong một khu vườn rộng lớn. Tôi yêu các tên tháp: Tháp các thời đại, luật pháp, số và chữ, như biểu tượng của lịch sử, của khoa học, của luật học và văn học.

  BNF “François Mitterrand” (1996)

                          BNF -Biblioteca Richelieu

Tôi thường tham khảo ở “Gallica” khu kỹ thuật số của BNF, và mỗi khi đến Paris tôi không thể nào mất cơ hội thăm viếng thư viện “Richelieu” nổi tiếng về các sách viết bằng tay. La BNF  gồm có 4 trung tâm văn hoá lớn: Ngoài trung tâm Tolbiac nằm ở quận 13, còn có“Richelieu” và các của ’Arsenal và của Opéra nằm bên trong nhà hát Opéra Garnier.  

Đối với tôi Paris giống như một quyển sách khổng lồ, ở mỗi góc phố  tôi đều tìm thấy  một chút lịch sử. Chỉ cần nhìn thấy một cánh cổng theo phong cách Liberty, một bức tượng tân cổ điển giữa những đài phun nước trong khu vườn Luxembourg, một bức tranh vẽ trên tường ở Montmartre là lòng tôi ngập tràn cảm xúc. Tôi thích đi dạo giữa những gian hàng “bouquinistes”, bán tranh hay sách cổ, những  gian hàng bán đồ cổ trong các con đường nhỏ gần nhà thờ Sacre-Coeur.

Trong lúc đi thăm bảo tàng Museo D’Orsay thì gặp một nhóm trẻ em cùng với các thầy cô hướng dẫn. Chúng đang vẽ lại các bức tranh theo trường phái ấn tượng và lắng nghe  cô giáo giảng về hội hoạ “en plein air”. Nhờ thế khi trở về nhà, tôi rất hào hứng vì có thêm một ý tưởng tuyệt vời cho công việc của mình.

Tôi trình bày với ông giám đốc và sau đó bắt đầu mời các lớp hay các nhóm trẻ em cho các giờ đọc sách. Chúng tôi đã chuẩn bị và đặt nhiều chiếc gối đủ màu trong một căn phòng nhỏ và tôi đọc cho các em nghe tác phẩm “Hoàng tử bé” của Saint-Exupéry”, “Người gỗ Pinocchio” của Collodi, “Vòng quanh thế giới trong 80 ngày” của Verne, các tiểu thuyết phiêu lưu của Salgari, các chuyện cổ tích của Andersen hay của anh em nhà Grimm. Những hôm bận việc, không thể làm điều này thì tôi rất tiếc. Tất nhiên luôn luôn có một người nào đó, một phụ huynh hay một cô giáo thay tôi, nhưng tôi luôn cố gắng để được làm công việc ấy. Tôi thích được thi thoảng ngừng lại, khi có một em bé giơ tay xin hỏi nghĩa của một từ nào đó. Với tôi, như được trở về tuổi thơ của mình, khi đọc truyện cho các nàng búp bê của mình.

Cũng trong buổi chiều như thế khi ngồi trên chiếc ghế đặt giữa một nhóm em bé đang chăm chú lắng nghe thì tôi bất ngờ lập đi lập lại mãi một câu nói, giống như một chiếc máy đĩa bị hư, rồi ngã xuống bất tỉnh.

*

            Câu chuyện mà tôi kể đến đây là những kỷ niệm trong quá khứ mà tôi đang cố gắng phục hồi, nó giống những đoạn phim đang quay chầm chậm trong đầu tôi. Giờ thì chẳng còn ai đặt câu hỏi nào cho tôi nữa vì họ biết là tôi không thể trả lời. Tôi không biết mình đang ở đâu, tôi không còn nhớ nơi chốn và con người. Tôi chỉ phân biệt được những người mặc áo  trắng rất tử tế hay nhìn thấy xung quanh có nhiều chiếc xe lăn bị bỏ rơi, giống như nhưng con rối bị đứt dây.

            –  Thưa bác sĩ, đã đến giờ khám cho bệnh nhân  số 34.

            –  Được rồi, hãy đi lấy một quyển sách, mở ra  rồi đưa cho bà ấy.

            –  Thưa, quyển này được không ạ ?

            – Quyển nào cũng thế, có quan trọng gì nữa đâu! Rất tiếc là chứng Alzheimer đến sớm là hậu quả của một cơn đột quỵ bất ngờ. Trong trường hợp của bệnh nhân này chúng tôi thấy là bà có những phản ứng tốt khi đặt một quyển sách trên tay. Chỉ lúc đó bà ta mới tỉnh táo như sắp được bình phục.

Như thế là trên tay tôi luôn có một quyển sách và tâm trí tôi như phản ứng nhờ một sự kích thích tự động, tôi bắt đầu nói những câu rời rạc như thể đang nói chuyện với những con búp bê. Có khi tôi lập lại những câu nói trong những quyển sách mà mình từng đọc, có khi là một đoạn rất dài khi nếu trí nhớ nhận được thêm một chút ánh sáng. Tôi có thể kể về những cuộc phiêu lưu của thằng người gỗ Pinocchio như những trang sách mà mình yêu thích đang nằm trước mặt. Tôi lật từng trang dù có khi không hiểu mình đang nắm trên tay cái gì, nhưng trên đó đều có những kỷ niệm về những quyển sách mà mình đã đọc.

Đó chính là định mệnh và giờ đây đời tôi cũng là một quyển sách mà tôi chỉ có thể đọc trong tâm trí .

            Milano 3-2021                       

[1] BNF: Bibliothèque Nationale de France

Trương Văn Dân

(Chuyển ngữ từ )

Trích trong:

              Ảnh: HẠ MINH

Hạt bụi lênh đênh và Gia đình những nỗi đau ngọt ngào (ảnh) là hai cuốn sách mới của cặp đôi văn chương Việt – Ý: Trương Văn Dân và Elena Pucillo Trương, vừa được NXB Tổng hợp TP.HCM ấn hành.

Hai cuốn sách tuyển chọn những truyện ngắn, tùy bút, tản văn của hai tác giả, mang đến cho bạn đọc những trang văn xúc động, cuốn hút nhưng cũng chất chứa bao trăn trở, suy tư.

Trong Lời ngỏ Gia đình những nỗi đau ngọt ngào, nhà văn Trương Văn Dân tâm sự:”Mấy năm trước có một số bạn văn và bạn đọc đã đề nghị tôi và Elena nên in chung một tập truyện. Và tập truyện mà các bạn đang cầm trên tay có chủ đề về những mối quan hệ trong gia đình và tình nghĩa vợ chồng”. Thế nhưng qua những câu chuyện tình yêu – gia đình của bản thân tác giả, qua những nhân vật mà hai tác giả kể về họ, với nhà văn Trương Văn Dân bạn đọc còn thấy cả những dấu ấn, tác động của một giai đoạn lịch sử và các vấn đề xã hội đương thời; với Elena là ý nghĩa nhân văn trong những thân phận con người, trong sự hòa hợp Đông – Tây.

Chàng sinh viên quê Bình Định Trương Văn Dân đến Ý du học ngành Hóa và Công nghệ dược phẩm khi tuổi vừa tròn đôi mươi. Vượt qua bao khó khăn nơi xứ người, cho đến lúc vươn lên trở thành giám đốc kỹ thuật và trưởng phòng nghiên cứu phát triển dược thú y của một công ty thuộc tập đoàn lớn  ở nước Ý, hành trình của anh luôn có sự hiện diện, song hành, chia sẻ, yêu thương của cô gái người Ý Elena.

Đang thành công với những điều kiện tốt ở trời Âu, cả hai quyết định “bỏ hết” để về VN. Từ đó với Elena là sự hy sinh, hòa nhập và gắn bó của cô dâu Ý với quê chồng. Đọc Hạt bụi lênh đênh của Elena Pucillo Trương do Trương Văn Dân dịch, có thể thấy tình yêu đất Việt thấm đẫm trong từng câu văn tinh tế, mẫn cảm của chị. Trong văn của chị có tiếng rao “Bánh chưng, bánh giò, bánh gai”, “Xôi khúc, xôi khúc” (Hà Nội, nét đẹp bí ẩn), có “cà phê Tắt đèn” (tên đặt vui điểm gặp gỡ bạn bè ở chung cư Ngô Tất Tố, Q.Bình Thạnh, TP.HCM, của anh chị), có “bánh mì, bắp, đậu phộng, khoai lang”… Elena có lẽ là cô dâu ngoại quốc hiếm hoi trong ngày lễ Vu lan xin cài lên ngực hai bông hồng trắng – cho mẹ ruột và mẹ chồng với niềm yêu thương vô bờ (Thư viết cho mẹ).

Và độc giả cũng “chứng kiến” cuộc ngược dòng nghẹt thở của người chồng Việt tuổi gần 70 từ VN sang Ý giữa đại dịch Covid-19 trong chuyến bay cuối cùng tới châu Âu, vì không thể để vợ một mình trong tâm dịch. Đó là triết lý và hành động như chính nhà văn đã viết “tình yêu không phải là một sản phẩm đóng gói để sẵn sàng được sử dụng. Nó được giao cho chúng ta chăm sóc, nó cần những nỗ lực liên tục để được tái tạo và hồi sinh mỗi ngày”.

Theo nhà văn Trương Văn Dân: “…gia đình là nơi êm ấm nhất nhưng nếu thiếu “tình” thì sẽ mang lại cho ta rất nhiều đau khổ”. Trong những truyện ngắn của mình, nhà văn cũng đề cập đến “nỗi đau” khi anh em ruột thịt vẫn có thói giả nhân giả nghĩa, lòng tham, sự lợi dụng vật chất gây nên đau khổ… Trong khi đó, câu chuyện Hạt bụi lênh đênh của Elena lại mang đến một triết lý sâu xa rằng: những người dù không cùng huyết thống, không gia đình, quê hương… vẫn có thể đến với nhau bằng lòng nhân ái, yêu thương, chia sẻ và đó chính là những giá trị thiêng liêng, ý nghĩa cuộc sống, như lời nhà sư bày tỏ “mỗi lần tôi có một cuộc gặp và giúp được một người nào đó thì tôi hiểu lý do vì sao tôi phải sống cuộc sống này”.

Elena là tiến sĩ ngôn ngữ và văn học nước ngoài (Đại học Milano, Ý), chị đang dạy tiếng Ý và Văn hóa Pháp tại Trường ĐH KHXH-NV TP.HCM. Niềm hạnh phúc bình dị của cặp đôi Trương Văn Dân – Elena là mỗi ngày bên nhau trò chuyện, đọc sách, viết lách, chia sẻ tình yêu văn chương. Và như bức thư ngày nào anh viết cho chị, sau nửa thế kỷ vẫn luôn được chứng minh: “Tình cảm của chúng ta hôm nay “nhiều hơn ngày hôm qua, nhưng ít hơn ngày mai”.

Hạ Minh

06/09/2024

 Nguồn : https://thanhnien.vn/cap-doi-gia-dinh-nhung-noi-dau-ngot-ngao-va-hat-bui-lenh-denh-185240905203917617.htm?fbclid=IwZXh0bgNhZW0CMTAAAR0izqddgXu9n5BG0_bhelLKZcvdL7pXNzrCBASFep_I2-4NZwP-x0q82XA_aem_mAqr5cNo0Z0zjgMf3f_F6w

vàhttps://www.facebook.com/bichhanhbtn/posts/pfbid02LYas5hXfkwvvjBDir19CV48EnWRvCW2oszoGZustDSDnqGsyzrbBgCseo992vrB2l?__cft__[0]=AZU-562Tq9tCXz5h2DcBFDuVBsEZaPz2pQcrESo37pOiygqJSSQDBR3VnrfYPGwTXM3o_61PSI7IbCrgrAEp5xAoFIIyDpCTFeuvbpD1PV5f_wW4EnzRwA2eqdcSH5-NC9Kajb5E9MUAWwbSQVojOTMphwNhqJi7yoYGM8glgh5ZJQ&__tn__=%2CO%2CP-R               

Lời ngỏ:

Mấy năm trước có một số bạn văn và bạn đọc đã đề nghị tôi và Elena nên in chung  một tập truyện. Và tập truyện mà các bạn đang cầm trên tay có chủ đề về những mối quan hệ trong gia đình và tình nghĩa vợ chồng.

 Sự sắp xếp này này là hoàn toàn ngẫu nhiên, lựa chọn các truyện ngắn đã viết trong những năm qua, vì nếu chọn chủ đề rồi mới viết thì các bài viết có lẽ sẽ khác và thiếu tự nhiên.

 Gia đình  là một tế bào rất quan trọng. Xã hội có nhiễu nhương, văn hoá có thể xuống cấp, mọi thứ có thể đổi thay nhưng giá trị tình cảm trong gia đình thì không thể thay đổi. Chính sự  yêu thương và đoàn kết của các thành viên mới là thành trì chống lại sóng gió bên ngoài. Chỉ khi đó mái ấm mới là nơi bình yên vì luôn dang tay che chở, là nơi ta tìm về khi mệt nhoài trên con đường đời đầy rẫy chông gai.

Gia đình giống như một vũ trụ thu nhỏ, nơi chúng ta học cách trở thành thành viên của xã hội lớn. Tất nhiên không có gia đình hoàn hảo, không có cha mẹ anh em hoàn hảo và cũng không có xã hội  hoàn toàn tốt đẹp mà nhiều khi cũng có những va chạm, có những tổn thương và xáo trộn.

Xung đột có khi ở mức độ rất lớn và để lại những vết sẹo rất sâu. Vì thâm tình càng sâu thì khổ đau càng lớn.

Khi cuộc sống an vui thì mọi thứ bình thường và những khác biệt không dễ  thấy. Nhưng gặp lúc khó khăn hay phân chia quyền lợi thì khi ấy mới biết ai mới là anh em, ai là đối thủ hay kẻ bàng quan như khách qua đường.

Người đời thường tranh nhau vì tiền bạc chứ mấy ai hiểu là chúng ta chỉ thực sự hạnh phúc  khi mạnh khỏe và được chia sẻ yêu thương.

Các thứ khác chỉ là phù phiếm.

Hiện nay ở  các nước phương Tây  (mà Việt Nam cũng  không khác mấy) người ta thống kê là 60% các cuộc hôn nhân chỉ sau vài năm đều kết thúc bằng ly thân. Và cái tỷ lệ phần trăm đó không ngừng tăng. Lý do phần lớn do các mâu thuẫn về quan điểm sống, thiếu cảm thông chia sẻ hoặc nóng giận rồi chủ quan buộc tội nhau bằng lý lẽ sai sự thật. Tất cả điều này cho thấy sự thiếu vắng trao đổi, lòng khoan dung cho bản thân và người thân.

Những tác động của đời sống công nghiệp, sự hối hả, tất bật, thiếu bữa cơm chung  trong gia đình, người gìn giữ giềng mối gia đình đã không còn hay vai trò đã mờ nhạt… cùng với  những thay đổi về các giá trị văn hoá đã ảnh hưởng đến tính cách và hành vi của nhiều người.

Các gia đình ngày xưa có thể sống chung nhiều thế hệ trong cùng một nhà nhưng ngày nay khi đủ sức tự lập con cái thường ra ở riêng để có cuộc sống tự do. Gia đình có con du học hay sinh sống ở nước ngoài,  thì quan hệ tình cảm càng ngày càng nhạt vì sự xa cách.

  Hai năm Covid.19, nhiều thành viên buộc chung sống như một cộng nghiệp nên có những va chạm thường xuyên về quan điểm, quyền lợi, tiền bạc và những tranh chấp quá đà đã gây nên bi kịch.

Cuộc sống gia đình có thể là thiên đường, cũng có thể là địa ngục.  Tấn kịch trong gia đình có lẽ là tấn kịch đáng kinh sợ nhất trong kiếp sống của loài người.

Ở Ý, một người chồng khi vợ cương quyết ly dị anh đã giết chết hai đứa trẻ sinh đôi 12 tuổi, sau đó tự kết liễu đời mình. Trước đó anh ấy đã gửi email nói với vợ “Cô sẽ không còn bao giờ gặp được các con đâu!”

  Ở Đức tại thành phố Duesseldorf  một người phụ nữ vì bất hoà với chồng đã giết chết 5 đứa con rồi sau  đó lao mình vào xe lửa tự sát.

Còn ở Hà Tĩnh, do mâu thuẫn về tiền bạc, một phụ nữ bị chồng dùng dao phóng xuyên lưng.

Khi nghe kêu cứu, hàng xóm chạy sang thì thấy bà vợ đang vòng tay ôm con dao. Một người dân đã chở  bà đến bệnh viện bằng xe máy trong tình trạng con dao vẫn găm trên cơ thể!

Nhưng không phải chuyện vợ chồng nào cũng phát sinh bi kịch. Một ông chồng80 tuổisáng nào cũng mang bữa ăn sáng cho vợ trong viện dưỡng lão. Khi mọi người hỏi thì ông ta trả lời là bà vợ bị chứng Alzheimer.

Vậy bà ấy có biết là ông  mang bữa sáng cho bà không?”. “Không, bà ấy không nhớ… Thậm chí là từ 5 năm bà còn không biết tôi là ai.”

” Bà  không còn nhận ra thế mà ông vẫn cứ mang đồ ăn sao? ”

Người đàn ông mỉm cười: “Bà không biết tôi, nhưng tôi biết bà ấy là ai!”

Đó là một tình yêu lớn mà không đòi nhận lại chút gì!

Thử hỏi con người ta phải trải qua biết bao nhiêu bão giông tuổi trẻ, để đổi lấy một cái nắm tay hay âu yếm nhìn nhau lúc về già?

              Gần đây, chỉ trong thời gian ngắn 3 vụ việc tàn độc xảy ra trong gia đình  khiến mọi người chấn động. Nơi này, tình nhân của người chồng hành hạ với chủ định giết con riêng của anh ta. Nơi kia, tình nhân của người mẹ đã đóng 9 cái đinh vào đầu đứa con riêng của cô mới 3 tuổi… Ở một nơi khác, một đứa con gái tuổi học trò rắp tâm đầu độc giết chết cha mình chỉ vì bị mắng chửi…

Phải lý giải ra sao về những hiện tượng và  tội ác tày trời? Có lẽ “mọi ngôn từ cũng bất lực” và  ngọn bút cũng phải chùng tay.

Trước những vấn nạn này, liệu quan niệm dòng máu, ADN… có còn đứng vững?

 Khoa học tiến bộ, người ta sống thọ hơn nhưng người già bị bỏ rơi càng lúc càng nhiều!

Một căn hộ trong chung cư ở Ba Lan bị rò rỉ nước. Nhiều lần bấm chuông không có ai mở cửa nên có người đã gọi cảnh sát tới phá khóa. Không có ai ở bên trong, trừ một bộ xương khô nằm chết tự nhiên, hơn 5 năm ở trên giường. Đó là cụ bà 80 tuổi, con cháu bỏ rơi. Bà sống đơn độc nên hàng xóm không ai phát hiện sự vắng mặt. Các cơ quan bảo hiểm xã hội vẫn trả lương hưu còn các hóa đơn định kỳ được bà đặt chế độ thanh toán tự động nên không ai để ý chuyện “bất thường”. Bên cạnh sự vô tâm còn có sự thờ ơ của xã hội!

 Còn đây là tâm sự của một bà cụ khác bị ép vào viện dưỡng lão: “Tôi 82 tuổi, 4 đứa con, 11 đứa cháu, 2 đứa chắt và một căn phòng 12 mét vuông.  Tôi có những người dọn dẹp phòng, nấu ăn hay kiểm tra huyết áp và cân nặng… nhưng không có những thứ tôi yêu: tiếng cười của các cháu, được ôm hôn hay nhìn chúng lớn. Có vài cháu đến thăm tôi mỗi 2 tuần; những đứa khác mỗi ba bốn tháng hay có đứa không đến bao giờ.

Trên thực tế có nhiều đứa con tranh cãi về tài sản của cha mẹ chứ mấy ai quan tâm đến việc nuôi dưỡng cha mẹ khi về già hay bệnh tật, lúc họ cần một chút ấm lòng trước khi trở về với cát bụi.

Nếu có quan hệ huyết thống mà không quan tâm giúp đỡ nhau thì ruột thịt cũng chưa hẳn là gia đình, có khi còn đối xử với nhau tàn ác, tệ hơn với người dưng hay thù địch và biến thành tội phạm.

Có lẽ, cuộc đời thật bao hàm nhiều bất trắc, bóng tối và bụi bặm bất ngờ hơn ta tưởng.

Tập truyện có tựa chung là Gia đình, những nỗi đau ngọt ngào, trong đó có cả tình yêu và nước mắt,  vì gia đình là nơi êm ấm nhất nhưng nếu thiếu “tình” thì sẽ mang lại cho ta rất nhiều đau khổ. Nhưng Tình yêu không phải là một sản phẩm được đóng gói để sẵn sàng được sử dụng. Nó được giao cho chúng ta chăm sóc, nó cần những nổ lực liên tục để được tái tạo và hồi sinh mỗi ngày.

 Khi tôi nói về cái tựa chung cho tập truyện thì Elena mỉm cười “Ở Ý nhiều năm trước  người ta  thường nói “Hãy đi đến nơi nào trái tim mách bảo” nhưng em thích nói “Sống ở đâu cũng phải mang theo trái tim” hơn. Đây có lẽ là quan niệm sống của người bạn đời bên tôi. Sống vui vẻ và luôn quan tâm đến người khác.

 Sống ở đời, không ai có thể cạn tình cạn nghĩa, nhất là với những người thân. Nếu chúng ta bớt sân si, bớt nghiệt ngã, biết lấy yêu thương và lòng tử tế bao dung mà cư xử với nhau thì mới có thể có một gia đình êm ấm.

Tình nghĩa nhiều khi cũng trói buộc và làm khó dễ con người. Nhưng nếu hoàn toàn xoá bỏ, nó sẽ gây cho ta một nỗi day dứt, băn khoăn không thể nào nguôi.

 Milano 1-2022

 Năm covid.19 thứ hai.