Với đấng mày râu, hầu như quen thuộc với cà phê từ cuộc sống đến văn chương. Từ thời còn học sinh nơi phố cổ Hội An cho đến nay đã trên, dưới sáu, bảy thập niên, thuộc dân “ghiền” cà phê, vì vậy khi có bài viết nào về cà phê, thích đọc cho biết sự tình.

Vài quyển sách tiêu biểu như The Pleasures and Pains of Coffee của văn hào Pháp Honoré de Balzac, tôn vinh cà phê là nguồn cảm hứng khơi nguồn sáng tạo vô tận.

The World Atlas of Coffee của James Hoffmann về các vùng trồng cà phê, giống hạt và phương pháp pha chế.

The little Coffee know-it-all của Shawn Steiman bàn về mọi khía cạnh trong cà phê trong cuộc sống…

Đặc biệt với văn hào Ernest Miller Hemingway sống trong giai đoạn hàng quán cà phê phát triển ở châu Mỹ lẫn châu Âu với nhiều loại hình đa dạng. Những quán cà phê được Hemingway đề cập như La Rotonde, nơi ông có thể gặp các văn hào Scott Fitzgerald, Gertrude Stein, Thomas Stearns Eliot bàn luận về ý tưởng mới; Quán Café des Deux Magots “bản doanh” của những người theo Chủ Nghĩa Siêu Thực; Quán Café de Flore với những sinh hoạt văn học bằng giải thưởng Prix de Flore của riêng mình; Café du Dôme “trạm xá” của cộng đồng lưu dân đến từ Trung Âu và Bắc Mỹ; La Closerie des Lilas được lưu vào lịch sử văn học như ngôi nhà thứ hai của Hemingway…

Ngoài ra, các tác phẩm kinh điển như A Clean Well-Lighted Plac”, The Sun Also Rise, A Moveable Feast… Cuốn tiểu thuyết cuối cùng The Old Man and the Sea đạt giải Nobel văn học năm 1954, ông lão đánh cá đã ra khơi với tất cả thực phẩm cho một ngày là cà phê, và đó là thức uống mà ông lão biết là nên uống trước khi thực hiện khát vọng chinh phục lớn lao.

Với ảnh hưởng trong những tác phẩm của Hemingway, đến quán cà phê vì thế trở thành “Hemingwayesque”  biểu tượng lối sống Hemingway.

*

Paris một thời là kinh đô ánh sáng… không những kiến trúc nổi tiếng trên thế giới, văn chương, triết học, âm nhạc và các trào lưu văn học qua các thời kỳ đã ảnh hưởng nhiều từ thời tiền chiến đến hai thập niên ở miền nam Việt Nam. Bên cạnh đó với khung cảnh lãng mạn với Cà Phê Paris cũng là đề tài.

Bài viết Cà Phê Paris của Trúc Tiên vừa qua đề cập đến nơi chốn nầy.

“Ngồi quán cà phê Paris, người ta có thể một mình mà không cô độc”, triết gia Jean-Paul Sartre. “Cà phê làm thơm mọi khoảnh khắc của cuộc đời”, nhà văn Honoré de Balzac.

 Có lẽ vì thế mà nhiều người rời Paris rồi vẫn nhớ những quán cà phê của thành phố này. Không phải vì ly “café noir” nhỏ trên bàn, mà vì cảm giác được ngồi thật lâu giữa đời sống đang trôi qua trước mắt mình. Một người ngồi xoay nhẹ tách cà phê trong tay. Một ông lão im lặng bên tờ báo sáng. Những chiếc ghế quay ra vỉa hè như thể điều quan trọng nhất không nằm trong quán, mà là thành phố ở phía trước mặt.

Điều đặc biệt ở các quán cà phê Paris là cách người ta nhìn ra phố. Những hàng ghế ngoài terrasse gần như luôn hướng về phía dòng người qua lại, nơi tiếng xe buýt, tiếng giày trên vỉa hè và những cuộc trò chuyện nhỏ hòa lẫn vào nhau. Thành phố trở thành một phần của quán cà phê – hay có lẽ, quán cà phê chỉ là một cách khác để ngồi giữa thành phố…

Cà Phê Kléber – place Trocadéro. Café Central, ở một quán nhỏ gần Café de Flore. Café de Flore ra đời từ cuối thế kỷ XIX. Sau Thế chiến thứ hai, Jean-Paul Sartre và Simone de Beauvoir thường ngồi ở đây hàng giờ để viết, tranh luận và nhìn dòng người qua lại ngoài phố. Người ta đến Café de Flore không hẳn để tìm một ly cà phê ngon nhất Paris, mà để ngồi giữa một nơi từng chứng kiến biết bao cuộc trò chuyện, bản thảo và suy nghĩ đã đi qua thế kỷ XX.

Café Les Deux Magots, trước chiến tranh, nhiều nhà văn và nghệ sĩ đã chọn nơi này làm điểm hẹn: Ernest Hemingway, Pablo Picasso, Albert Camus… Khác với Café de Flore có vẻ trí thức và chính trị hơn, Les Deux Magots mang không khí văn chương rõ hơn. Người ta đến đó để viết, để đọc, để ngồi nhìn mưa rơi trên Saint-Germain trong nhiều giờ liền.

Đến nay, quán vẫn trao giải văn học Prix des Deux Magots hằng năm – như một cách giữ lại mối.

Café La Closerie des Lilas từ năm 1900 – nơi Ernest Hemingway từng viết:“Nếu Saint-Germain là khu của những triết gia và trí thức Pháp, thì La Closerie des Lilas lại thuộc về các nhà văn Mỹ lưu vong đầu thế kỷ XX”.

Café Le Procope – quán cà phê lâu đời nhất Paris:Ra đời từ năm 1686, Le Procope thường được xem là quán cà phê lâu đời nhất Paris. Voltaire, Jean-Jacques Rousseau hay Denis Diderot từng ngồi ở đây tranh luận về tự do, lý trí và xã hội. Có một chi tiết rất Paris: nhiều ý tưởng về Cách Mạng Pháp 1789 đã từng được nói ra trong các quán cà phê trước khi xuất hiện ngoài quảng trường. Ở Paris, quán cà phê không chỉ là nơi nghỉ chân. Nó từng là nơi người ta nghĩ về cách thay đổi thế giới.

Le Dôme Café từng là điểm hẹn quen thuộc của giới họa sĩ và nghệ sĩ nhập cư đầu thế kỷ XX. Amedeo Modigliani, Marc Chagall hay nhiều họa sĩ trẻ nghèo thời ấy thường ngồi ở đây suốt nhiều giờ với rất ít tiền trong túi. Paris khi ấy không chỉ là thành phố của ánh sáng, mà còn là nơi người ta mang theo giấc mơ nghệ thuật của mình để sống, dù nghèo đến đâu.

Dọc theo bờ sông Seine, những quán cà phê nhỏ nối tiếp nhau dưới hàng cây. Vào cuối buổi chiều, khi ánh sáng bắt đầu đổi màu trên mặt nước, người ta ngồi ở đó rất lâu – trước một ly vang, một tách espresso hay chỉ để nhìn những chiếc bateau-mouche chậm rãi đi qua.

Café La Rotonde, từ đó có thể nhìn thấy những nhịp cầu đá, những quầy sách cũ màu xanh của các bouquinistes dọc bờ Seine, và phía xa là bóng Notre-Dame hiện lên giữa trời chiều. Các nghệ sỹ Amedeo Modigliani, Pablo Picasso và André Salmon trước quán cà phê La Rotonde năm 1916.

Paris có một từ rất đặc biệt: flâner. Khó tìm một từ tiếng Việt thật tương đương. Nó không hẳn là đi dạo, cũng không phải lang thang. Đó là cách bước chậm lại để nhìn, để quan sát, để thành phố tự hiện ra trước mắt mình mà không cần một mục đích rõ ràng. Những quán cà phê Paris dường như sinh ra cho điều đó. Người ta có thể flâner ngay cả khi chỉ ngồi yên trước một tách cà phê và nhìn phố xá trôi qua.

*

Cây cà phê được đưa vào Việt Nam năm 1875, giống café Arabica này là chữ Reunion (tên cũ là Ile Bourbon). Năm 1908, các nhà khai thác Pháp đưa vào Đông Dương thêm  các loại C. Robusta,  C. Mitcharichia và C. Excelsa (thường gọi là cà phê ‘Mít’)… Năm 1925 cà phê bắt đầu được trồng tại cao nguyên Trung Phần, khởi đầu tại Ban Mê Thuột (năm 1930) sau đó thêm vài nơi tại Đà Lạt và Pleiku với đất Bazan thích hợp với hương vị cà phê.

Nói đến Cà Phê Paris, nhắc lại một thời với Cà Phê Sài Gòn.

Sài Gòn những năm trước 1975, các quán cà phê nhỏ, dân dã, xe đẩy trên đường phố, cà phê vỉa hè, phổ biến như cà phê vớ (cà phê vợt, cà phê bít tất)… khách ngồi trên ghế đẩu, nhâm nhi ngắm đường phố (hiện nay ở Nhật còn thịnh hành xe bán cà phê take away). Tại trung tâm Sài Gòn, những quán cà phê mang phong cách sang trọng, nơi gặp gỡ của tầng lớp được xem là tinh hoa thời đó, như là văn nghệ sĩ, nhà báo, các nhân vật chốn nghị trường, và cả quân nhân, công chức và du khách… Thường là cà phê phin (filtre – sau 1975 gọi là cái nồi ngồi trên cái cốc) với cà phê đen, cà phê sữa, cà phê đá… khách ngồi ngắm giọt cà phê. Một điều đặc biệt, các nhà hàng hầu hết là “quán” cà phê cho khách.

Trên đường Tự Do, tạo thành một trục được gọi là “văn hóa không tên” của Sài Gòn. Đó là các quán La Pagode (Cái Chùa), Givral, Brodard, Continental, Imperial…

Nhà hàng Givral là một trong những “quán cà phê” lâu đời nhất của Sài Gòn, nằm ở trong thương xá Eden ở ngay mặt tiền góc đường Lê Lợi – Tự Do, nơi nhìn ra đối diện có thể thấy trọn công trường Lam Sơn ở đầu đại lộ Lê Lợi, nhìn qua phía đường Tự Do có thể thấy được Continental Palace, Opera House, và sau này còn có thêm Caravelle Hotel. Nhà hàng Givral được một người Pháp sống lâu năm ở Việt Nam là Alain Poitier mở ra vào khoảng giữa thập niên 1950, khai trương cùng một thời điểm với thương xá Eden.

Givral (thương xá Eden) tọa lạc trên một phần nền cũ của “Grand Café de la Musique”, quán giải khát nổi tiếng vào những năm 1900. Givral nằm ở trung tâm thành phố, ngay con đường sầm uất bậc nhất và rất thuận tiện cho mọi việc, từ hẹn hò, mua sắm (trong Eden), chờ tới giờ vào rạp chiếu phim (Eden cinema), hóng tin tức nghị trường vì nằm ngay đối diện trụ sở Quốc Hội, hoặc ghé mua sách báo ngoại văn ở tiệm sách Khai Trí, Xuân Thu ở cách đó không xa rồi mang vào quán cà phê chọn một góc yên tĩnh để ngồi đọc.

Theo nhà văn Văn Quang kể lại, “Quán Givral đông nhất và đáng kể nhất vào mỗi buổi sáng. Khi đó cánh phóng viên thường tụ tập ở nơi này vì nó ở ngay trước trụ sở Quốc Hội (sau 1967 là Hạ Nghị Viện), các ông dân biểu thường ra ngồi giải lao tại đây và ‘thảo luận’ đủ thứ chuyện bên lề, thường là những câu chuyện hấp dẫn hơn chuyện trong nghị trường. Trong số những phóng viên, ngoài người Việt Nam còn có một số phóng viên người Mỹ, Pháp từ Continental Palace từ đối diện ghé sang, hoặc là cũng có một số phóng viên người Việt làm cho các đài truyền hình, truyền thanh nước ngoài săn tin tại đây”.

Một quán cà phê khác trên trục đường Tự Do có phong cách phương Tây sang trọng là Brodard, với bàn ghế và trang trí nội thất sang trọng, có không gian yên tĩnh và ánh sáng nhẹ để khách có thể ngồi thưởng thức cà phê.

Brodard nằm ở góc đường Tự Do – Nguyễn Thiếp là tiệm bánh ngọt từ năm 1948, bánh Pháp và với cà phê tuy không ngon nhưng ở địa điểm tốt.

So với Givral và Brodard thì quán La Pagode (gọi nôm na là quán Cái Chùa) được xem là “cổ kính” nhất, yên tĩnh nhất và cũng không kém phần sang trọng, mang đậm phong cách Paris.

Địa thế của La Pagoda cũng rất đẹp, nằm ngay góc đường Tự Do – Lê Thánh Tôn, của một ông chủ người Pháp, và cung cách phục vụ cũng theo kiểu Pháp. Quán không rộng lắm, khoảng 60m2, đặt chừng 10 cái bàn gỗ mặt vuông, ghế ngồi rộng, cũng bằng gỗ có thành dựa, cửa kính dày hai mặt, khách ngồi café có thể phóng tầm nhìn được ra phía công viên Chi Lăng rợp bóng mát cây xanh.

Khách của La Pagode đa phần là nhà văn nhà thơ, nhạc sĩ, ca sĩ. Cứ vào buổi chiều, sau giờ tan sở là nghệ sĩ lại tụ tập nơi đây ngồi thành từng nhóm. Đây là nơi các nhà văn, nhà thơ và cả nhạc sĩ đưa nhau xem những tác phẩm đang còn dở dang để cùng góp ý và hoàn thiện trước khi giới thiệu đến công chúng. Và nơi nầy cũng là nơi hẹn hò của lính tráng nghỉ phép với thân hữu Sài Gòn.

Continental Palace là khách sạn lớn đầu tiên ở Sài Gòn, được người Pháp xây dựng trong 2 năm và hoàn thành năm 1880. Tầng trệt của khách sạn là nhà hàng và quán cà phê có thể ngồi lấn ra vỉa hè, phong cách rất giống với những quán ở Châu Âu, là nơi tập trung của tầng lớp quý tộc, thượng lưu, mà hầu hết là những khách nước ngoài lưu trú tại khách sạn.

Con đường Catinat – Tự Do hoa lệ sau này đã mọc lên khá nhiều quán cà phê và tiệm rượu, trở thành tâm điểm giải trí ở Sài Gòn khi màn đêm xuống, nhưng chỉ ở quầy rượu nhà hàng Continental mới là nơi mà Kim Lefevre (một nhà văn từng sống thời gian dài ở Sài Gòn) khẳng định: “Người ta thường giao thiệp với những phụ nữ thanh lịch nhất của Sài Gòn ở đây”.

Nhà hàng Thanh Thế, nơi tụ tập của giới sinh viên Sài Gòn, giới trẻ ưa thích văn nghệ, triết học… đông nhất vào buổi chiều với giới văn nghệ sỹ.

Xa hơn một chút, cà phê Gió Nam (đường Phan Đình Phùng), đến uống cà phê… để ngắm cô chủ quán. Cà phê Thu Hương (đường Hai Bà Trưng). Cà phê Hân (đường Đinh Tiên Hoàng) nơi các sinh viên Văn Khoa, Dược Khoa và Nông lâm Súc trên đường Cường Để…

Nhà báo Bùi Bảo Trúc kể tên 2 ‘quán’ mà ông cho ngon nhất hạng; cả hai đều không tên (!), gọi bằng tên người chủ: Cà phê ‘cụ Phong’ (trong hẻm đường Cao Thắng) và cà phê ‘bà Thái Chi’ (đường Lý Văn Phức, Khu Tân Định)… Cà phê Sài Gòn có mặt khắp nơi từ nhà hàng, trên đường phố, các con hẻm. Có thể nói ra đường có ‘quán’ cà phê.

*

Phố Núi Pleiku, Phố Lính & Cà Phê

Trong bài thơ của Vũ Hữu Định với hình ảnh Pleiku:

“Phố núi cao phố núi trời gần

Phố xá không xa nên phố tình thân

Đi dăm phút đã về chốn cũ

Một buổi chiều nào lòng bỗng bâng khuâng”

Những năm đầu thập niên 1960, thị trấn Pleiku ít người nhắc đến. Toàn tỉnh chỉ khoảng 160.000 người, trong đó người Kinh chừng 60.000. Thị trấn chưa đông đúc, phố xá còn thưa thớt. Những người đến đây cũng từ nhiều miền khác nhau mà thành. Pleiku vừa là tên tỉnh và tên thành phố.

Những gia đình người Bình Định lên cao Nguyên từ rất sớm. Người Quảng Nam, Quảng Ngãi theo các khu dinh điền cũ, đến Lệ Cần, Lệ Chí, Nam Giang, Hà Bầu… dựng nhà, khai đất rồi ở lại. Rồi những người miền Bắc di cư vào Nam năm 1954, từ khoảng 1957-1958 lần lượt tìm đến Pleiku với nhiều sắc dân. Người Ấn thường gọi là “Chà Và” phiên âm từ Java có khoảng hai mươi tiệm bán vải và tạp hóa. Người Hoa cũng hiện diện nơi đây, quen thuộc với họ Diệp như Diệp Kính. Rạp ciné Diệp Kính, nhà hàng Viễn Đông và cây xăng, và ngay trung tâm thị trấn thường gọi là khu vực ngã ba Diệp Kính.

Tiền thân của Bộ Tư Lệnh Vùng II Chiến Thuật & Quân Đoàn II là Đệ Tứ Quân Khu, được thành lập ngày 1 tháng 7 năm 1952,^]là một trong 4 Quân Khu của Quân Đội Quốc Gia Việt Nam. Quân Đoàn II được thành lập vào ngày 1 tháng 10 năm 1957 tại thị xã Ban Mê Thuột. Tháng 10 năm 1962 BTL dời về Pleiku, nằm cạnh khu vực phi trường Cù Hanh. Từ đó nhiều đơn vị đốn trú tại trong khu vực của BTL, doanh trại rất rộng và thị trấn Pleiku nên gọi là phố Lính.

Tháng 5 năm 1969, sau khi ra trường, tôi phục vụ tại Tiểu Đoàn 20 CTCT & Trung Tâm Điều Hợp Tâm Lý Chiến (Việt-Mỹ Psychological Warfare Center)  Vùng II Chiến Thuật cao nguyên (gồm 7 tỉnh cao nguyên. Tại Nha Trang có TTĐH TLC miền duyên hải (gồm 5 tỉnh).

Pleiku ngày ấy thị trấn nhỏ trên cao nguyên Trung Phần. Vào thập niên 1950’ còn hoang sơ, chỉ có vài con đường trải nhựa. Phi trường đầu tiên của Pleiku dưới chân núi Hàm Rồng, lúc đó phi đạo bằng đất. Sau đó, người Pháp ở sở trà Bầu Cạn làm một phi trường tư nhân tại khu vực làng Gia Tường, những năm trước thập niên 1960, phi cơ dân sự của Air Vietnam vẫn đáp xuống nơi này. Đến năm 1961, phi trường quân sự Cù Hanh được xây dựng. Trong khu vực ấy có dành một phần cho phi cơ dân sự.

Đất đỏ bazan hợp với trà và cà phê

Từ thời Pháp, sở trà Bầu Cạn và sở trà Biển Hồ đã hình thành. Cả hai nơi đều có trồng cà phê nhưng trà vẫn là sản vật chính. Ngoại ô Pleiku cũng đã có những vườn cà phê. Vườn cà phê của các nữ tu dòng Mến Thánh Giá trải dài từ khu vực giáp trường nam tiểu học Pleiku đến trường tư thục Tuyên Đức. Dọc đường Phan Đình Phùng còn có một số vườn nhỏ khác, tổng cộng khoảng năm đến sáu mẫu. Những đồn điền cà phê ở Lệ Thanh, Ia Châm… Có nơi rộng hơn một trăm mẫu, mỗi năm cho hàng chục tấn cà phê.

Vào đầu thập niên 1960’, so với dân số các thị trấn của một số tỉnh ở Vùng 2 Chiến Thuật, tại Pleiku có nhiều trường tiểu học và trường trung học hơn, gồm gồm 8 trung học (TH) Pleiku, TH Pleime, TH Bồ Ðề, TH Minh Ðức, TH Nông Lâm Súc, TH Tuyên Ðức, TH Phạm Hồng Thái và trung tiểu học Thánh Phao Lô… Năm 1962 khi Bộ Tư Lệnh Vùng 2 CT & QĐ 2, các quân nhân đến phục vụ, thường mang gia đình đến chung sống nên trường học được mở mang thêm.

Khi ra trường, nhận Sự Vụ Lệnh phục vụ tại Pleiku, bạn bè nói nơi đó chán lắm nhưng khi ở nơi phố Lính cảm thấy vui vì sáng, tối uống cà phê và “Em Pleiku” từ các nơi theo thân nhân đến phố núi.

Phòng trà Thăng Long là một trong những tiệm cà phê đầu tiên tại Pleiku; cùng với thưởng thức cà phê, khách được lắng nghe những bài hát phát ra từ chiếc máy hát đĩa cổ. Có 2 kiểu: cà phê phin bán tại các phòng trà và cà phê vợt (cà phê bít tất) bán phía ngoài. Từ giữa thập niên 1960’ trở đi thì quán cà phê ở Pleiku đã mọc lên khá nhiều, như: Cà Phê Băng trên đường Phan Thanh Giản, Cà Phê Thiên Lý, Nhớ trên đường Tăng Bạt Hổ, Mimosa góc đường Tăng Bạt Hổ – Võ Tánh. Cà Phê Kim Liên trên đường Hoàng Diệu, sau Kim Liên chuyển lên đường Tăng Bạt Hổ…

Đặc biệt Cà Phê Dinh Điền, không có bảng hiệu, nằm cạnh đường Hai Bà Trưng, vợ chồng từ Sóc Trăng lên lập nghiệp. Quán gần dinh Tư Lệnh Quân Đoàn và Hội Quán Phượng Hoàng (thời Tư Lệnh Vĩnh Lộc).

Cà Phê Dinh Điền vách ván mái tôle, rộng khoảng 4 m. Bên ngoài kê các bàn thấp và ghế đẩu, mở cửa từ 5 giờ sáng. Đây gọi là Cà Phê Lính vì mỗi buổi sáng, lính tráng thường ghé nơi đây nhâm nhi cà phê trước giờ làm việc.

Tôi là khách thường trực và bạn bè cùng đơn vị. Ông chồng là tài xế Tòa Hành Chánh vì vậy nghe người bạn ở Tòa Hành Chánh nói bí quyết của chủ quán. Mỗi tối pha các ly cà phê vợt rất đậm kèm với hạt cau rang chung với cà phê Moka & Robusta, trời nắng để ngoài sương, trời mưa để dưới mái tôle… Khi pha cà phê cho khách, cho vào vài muỗng nên “gu” hợp với khách ghiền.

Có lẽ còn nhiều quán cà phê nhưng thời gian quá lâu, không nhớ hết.

Hình ảnh Pleiku ngày đó như dòng thơ của Đào Hữu Thức:

“Pleiku nhỏ – là ngày ta vừa lớn

Thời đất trời bát ngát, mênh mông

Ta dân ruộng: nước lu, chân đất

Pleiku quê – mình còn quê hơn”

Kim Tuấn lên Pleiku dạy học và làm thông dịch viên vào đầu thập niên 1960. Và nơi nầy đã tạo nguồn cảm hứng cho ông với nhiều bài thơ. Bài thơ sớm nhất Buổi Chiều Ở Pleiku – 1960:

“… Buổi chiều ở Pleiku có gì lạ đâu hở em?

Có nỗi cô đơn trong cõi sương mù

Có phố buồn hiu có đêm giấu mặt

Có giấc sầu dài trong cõi thiên thu…”

Cũng vào thời điểm đó, các văn nghệ sĩ cầm bút khoác áo lính hiện diện như nhà thơ Diên Nghị, Triều Hoa Đại, Nguyễn Mạnh Trinh… Nhà thơ Cao Thoại Châu (sau năm 1968 ông động viên vào quân ngũ. Năm 1970 ông được biệt phái về Bộ Quốc Gia Giáo dục và thuyên chuyển về dạy trường nữ trung học Pleime).

Nhà văn Đỗ Tốn (tác giả Hoa Vông Vang) đầu thập niên 1960 làm Tiểu Đoàn Trưởng TĐ Tâm Lý Chiến – Dân Sự Vụ (tiền thân Tiểu Đoàn 20 CTCT), nhà văn Văn Phan, Hoàng Khởi Phong… Nhà văn Ngô Thế Vinh (Y Sĩ Trưởng Lực Lượng Đặc Biệt – tác phẩm Vòng Đai Xanh (1971) viết về cuộc sống và con người vùng cao nguyên.

Trong tác phẩm Ôm Đàn Đến Giữa Trời của nhà văn Mai Thảo viết về cuộc tình xuất phát từ phố núi:

“Vòm trời Pleiku nát nhầu lửa đạn. Dân chúng từ thị xã di tản đi nơi khác. Trọng pháo ầm ì dội đập đêm ngày. Những tiệm hàng đóng cửa. Trường học nghỉ. Đường phố Pleiku mất biến những má đỏ, môi hồng. Phố thấp, phố cao chỉ còn dầy đặc những giầy đinh, mũ sắt, những bộ quân phục màu tối, mỗi góc cây là một họng tiểu liên. Tôi lỳ. Quán Nhớ mở cửa như thường. Nhưng một đồng không thu được. Không một bóng khách tới. Hai chị em về Sài Gòn, đóng cửa quán Nhớ đúng hai tuần lễ. Quần áo mang theo không đủ, vậy mà Huyền khăng khăng mang theo băng nhạc có bài hát về Pleiku, bảo thế nào cũng không chịu bỏ lại…

Pleiku không phải là một vùng quên lãng. Những tình cảm đọng lại giữa bốn hướng rừng vây. Những kỷ niệm không bao giờ tan biến được. Một chút gì để nhớ, một chút gì để quên. Đó là một câu trong cái bài hát buồn ấy về Pleiku. Không, không phải, Pleiku chẳng có một chút gì để quên. Mà Pleiku có muôn vàn những cái, những sự để nuôi nấng một nhớ thương dài hạn. Như những nén hương oan khiên cháy đỏ nuôi mãi một hồn ma không cho siêu thoát. Những buổi chiều gợi nhớ. Bằng mưa phùn, bằng gió lọt. Những ban đêm làm nhớ. Bằng thứ im lặng khác thường của núi rừng. Phố Pleiku thấp. Những phố thấp làm trầm niềm nhớ. Phố Pleiku cao. Những phố cao đẩy niềm nhớ lên cao. Mỗi ngọn cỏ đường, mỗi phiến lá Pleiku đều là một tấm gương soi. Gương chi chít cùng khắp. Ngoảnh mặt tới phía nào cũng trong những gương kia, nỗi nhớ hiện hình…”.

Tôi chỉ phục vụ ở Pleiku chỉ một năm, sau đó thuyên chuyển về Nha Trang, Đà Nẵng và cuối cùng trở lại quân trường ngày xưa ở Đà Lạt. Thời gian tuy ngắn nhưng có nhiều kỷ niệm với nơi nầy, bạn bè, những quán cà phê nơi phố Lính. Và cả 3 nơi như đã đề cập ở trên, tôi đã uống nhưng với phố núi có nhiều kỷ niệm. Ngồi quán cà phê ở đây không ngắm “ông đi qua, bà đi lại” mà có những buổi sáng ngắm khói thức lá lẫn sương mù.

Little Saigon, August 2026

Vương Trùng Dương

Nhận được tác phẩm Đời Thủy Thủ 3 của nhà văn Vũ Thất vào tháng 8/2026, và cũng là kỷ niệm 16 năm trước, tôi có “duyên văn nghệ” quen thân với các anh Khóa 11 Đệ Nhất Bảo Bình Trung Tâm Huấn Luyện Hải Quân Nha Trang (với các khóa khác, chỉ quen thân vài người).

Tôi xuất thân Khóa Nguyễn Trãi I Trường Đại Học CTCT Đà Lạt, phục vụ Tiểu Đoàn 10 (Đà Nẵng) & 20 CTCT (Pleiku) và cuối cùng ở quân trường Mẹ. Khi định cư ở Mỹ, khoảng cuối thập niên 1990, quen với anh Trần Đình Liệu, thường uống cà phê với nhau và đến tháng 8/2008. Anh TĐL vui tính, hòa nhã, anh ví von “lính biển gác núi” khi phục vụ Trung Tâm Kiểm Báo ở Pleiku, qua anh TĐL gặp anh Tuấn Anh Trần Trọng Hải và lúc đó nhật báo Saigon Nhỏ vừa ra đời, cần người dịch tiếng Anh, tôi giới thiệu anh vào làm việc chung tòa soạn.

Nhật báo Saigon Nhỏ, anh TTH phụ trách tin tức Section, tôi phụ trách Section B (bài vở và layout), cùng thời điểm đó ra đời nguyệt san Chiến Sĩ Cộng Hòa, có lúc anh TTH chủ bút và có lúc tôi… Sau nầy tôi làm chủ bút (bài vở và layout) cho đến nay bước sang năm thứ mười tám (số 204, tháng 8/2026). Với nguyệt san nầy, phổ biến và giới thiệu các tác phẩm của anh Tam Giang Hoàng Đình Báu, Vũ Thất Võ Văn Bảy, Tuấn Anh Trần Trọng Hải, Phan Lạc Tiếp… các bài viết về quân sử của anh Vũ Hữu San, Trần Đỗ Cẩm… và liên lạc với nhà báo Chu Bá Yến (hiện nay vẫn làm chủ nhiệm Việt Báo Florida), ngoài ra anh CBY tích cực tham gia sinh hoạt cộng đồng ở Florida (Chủ tịch Cộng Đồng Người Việt tại Florida, Chủ tịch Ủy ban Xây dựng Tượng Đài Chiến Sĩ Việt Mỹ / Đài Tưởng Niệm tại Florida)…

***

Nhà văn Vũ Thất Võ Văn Bảy, sinh năm Canh Thìn 1940, cựu học sinh trung học Võ Tánh Nha Trang (1957-1959). Sau khi tốt nghiệp Khóa 11 Đệ Nhất Bảo Bình, từng giữ các chức vụ 5 năm sau cùng:

Chỉ Huy Trưởng Căn Cứ Hải Quân Tân Châu (1970-1971), Hạm Trưởng Tuần Duyên Hạm Hoàng Sa HQ 616 (1971-1972), Trưởng Phòng 3 Bộ Tư Lệnh Hải Quân Hành Quân Sông, Bình Thủy (1972-1973), Tham Mưu Phó Hành Quân Bộ Tư Lệnh Lực Lượng Trung Ương, Đồng Tâm (1973-1974), Chỉ Huy Trưởng Liên Đoàn 3 Ngăn Chận, Đồng Tâm (1974-1975). Tuy có phương tiện trong tay nhưng bị kẹt lại trong nước nên bị vào chốn lao tù Trại 1 (Hoàng Liên Sơn), Nam Hà B (Hà Nam Ninh), Z30D (Hàm Tân).Vượt biên: Tháng 3/ 1984, đến Paulo Bidong, Malaysia và tị nạn tại Mỹ.

Ngoài hai tác phẩm Trong Cơn Bão Biển (Sài Gòn, 1969), Một Dòng Sông Cho Chiến Đỉnh (Sài Gòn, 1974), tác phẩm: Đời Thủy Thủ (Sài Gòn, 1969) và cuộc “hành trình chữ nghĩa” trải dài gần sáu thập niên, cho đến nay ở tuổi 86 với Đời Thủy Thủ 3 với bộ sách nầy dày khoảng một nghìn trang.

Bài viết Cảm Nghĩ Về Tác Phẩm Đời Thủy Thủ 2 Của Nhà Văn Vũ Thất của tôi (Tháng 7/2023) đã phổ biến trên báo và các websites. Nay trích:

“Tháng 5/2023, ấn hành tác phẩm Đời Thủy Thủ 2.  Nhân Ảnh ấn hành. Tác phẩm dày trên ba trăm trang trang, gồm 17 chương: Chương I Vịnh Quy Nhơn ngày 4/8/1967 (trang  23). Chương II & III Hải Phận Bình Định cùng ngày (trang 38, trang 56), Chương IV Hải Phận Phú Yên 5/8 (trang 70), Chương V, VI, VII & VIII Hải Phận Khánh Hòa 5/8 (trang 83, trang 88, trang 111 & trang128), Chương IX Vịnh Cam Ranh 5/8 (trang 144), Chương X Nhật Đạo Thái Bình Dương 9/2/1967  (trang 162), Chương XI Hải Phận Ninh Thuận 5/8 (trang 177), Chương XII  Hải Phận Ninh Thuận 6/8 (trang 191), Chương XIII Hải Phận Bình Thuận 6/8 (trang 222),  Chương XIV Hải Phận Bình Tuy 6/8 (trang 238), Chương XV Hải Phận Phước Tuy 6/8 (trang 254), Chương XVI Vịnh Gành Rái 6/8 (trang 268), Chương XVII Sông Lòng Tảo (trang 282) & Kết (trang 295).

Với tác phẩm nầy ghi lại quãng thời gian khá dài từ thời chinh chiến đến tháng ngày nghiệt ngã tháng Tư năm 1975…

… Mở đầu trang sách “Tôi lặng ngắm hình ảnh quen thuộc của thành phố về đêm. Những ô cửa sổ của các cao ốc có kích cỡ khác nhau, không cùng độ sáng. Vài vì sao rải rác trên khung trời úa vàng. Bây giờ là cuối tháng tư, còn là mùa Xuân, đúng ra là tôi phải thấy các chòm sao quen thuộc nằm về hướng Bắc. Tôi tẩn mẩn ôn lại tên từng chòm sao. Chòm Đại hùng tinh, Tiểu hùng tinh. Chòm Hải sư, Song nam, Thiên hậu… Tôi cũng không thấy nhóm Bảo Bình, là chòm sao quen dạng nhất được dùng để đặt tên cho khóa tôi…”. Và, mối tình của Bằng (Hải Quân Thiếu Úy Võ Bằng) nơi miền thùy dương cát trắng, với ba mối tình lãng mạn đó nặng trĩu trong lòng người lính biển… Rồi những chuyến hải hành phải chống chọi với bao nhiêu sóng gió, nguy hiểm trên đại dương. Đời thủy thủ của chàng trai trẻ được trang trải với cuộc tình lãng mạn, trắc ẩn, và cuối cùng (chương kết) mang căn bệnh tương tư!…

Với nhân vật Võ Bằng, Khóa 11 Hải Quân,số quân 60A700653 có lẽ phần đời của tác giả, thay vì hồi ký lại dựng truyện như vài tác phẩm kinh điển trên thế giới… có thể gọi tiểu thuyết tự truyện (Autobiographical Novel) thêm phần hư cấu để lồng vào nhiều khía cạnh trong cuộc sống thêm phần linh động. Điển hình như Doctor Zhivago của nhà văn Boris Pasternak, The Great Gatsby của F. Scott Fitzgerald, The Sun Also Rises của Ernest Hemingway, The Lover của Marguerite Duras…

Qua tác phẩn Đời Thủy Thủ mô tả cuộc tình tay ba giữa Hiền, Thanh và Bằng từ ban đầu kéo dài mãi về sau này, nhưng trước Hiền, Võ Bằng còn có Bạch Tuyết giữ chân chàng trai trẻ thôi hết lang bang, dừng bước giang hồ trên sông biển “Thời đó chính Bạch Tuyết là người chấm dứt mọi lang bang của tôi với các cô gái khác, là người tôi vô cùng hãnh diện khoe khoang với bạn bè. Cuộc tình đang nồng thì Nha Trang hết lớp trung học, buộc tôi phải về Sài Gòn. Rồi đang khi thư qua thư lại thì đột nhiên Hiền nghênh ngang giẫm bước vào đời tôi. Tôi đau khổ vì Hiền và lãng quên Tuyết”.

Đời Thủy Thủ không chỉ viết về tình yêu của các nhân vật mà đời của một thủy thủ, nên rải rác những cảnh sinh hoạt trên chiến hạm, những cuộc hải hành trên sông, trên biển…Tác giả có cái nhìn tinh tế khi đề cập những mối tình éo le và tả cảnh những bến bờ, sông biển rất linh động.

Trong phạm vi Văn Chương Việt Nam hải ngoại tròn một thế kỷ sau, có thể nói Đời Thủy Thủ 2 với nhân vật trong truyện kể trong 50 giờ với tâm lý nhân vật từ nội tâm đến đối tượng, với tôi, tác giả là “hiện thân” của Stefan Zweig. Tính nhân bản trong văn chương Stefan Zweig và Vũ Thất đồng cảm ở điểm đó, nhân vật bị cám dỗ, lôi cuốn không bị vùi dập mà nhận thức được bóng tối của tâm hồn.

***

Đời Thủy Thủ 3 của nhà văn Vũ Thất ở tuổi 86 sau 3 năm Đời Thủy Thủ 2. Nhân Ảnh ấn hành. Tác phẩm dày 514 trang gồm 40 chương từ chương I (Trình Diện Mặt Trời) tháng 8/1967 tại hải cảng Quy Nhơn đến chương 40 (Em Vẫn Đợi) với cuộc tình cuối Võ Bằng và Như Oanh “Cùng gia đình hai họ, cùng qua  khách, cùng các chiến hữu. Đêm nay chúng ta tham dự một đám cưới, đồng thời chúng kiến lễ hạ thủy một con tàu thương yêu tách bến khởi hành…”. Chương 7 (Tình Duyên Hải) với hình ảnh Như Oanh được đề cập qua nhiều chương và câu cuối trong tác phẩm “Như Oanh ngước nhìn anh, giọng rất êm: Mình trọn đời cùng giữ, nghen anh”.

Qua Đời Thủy Thủ 1,2, 3 các địa danh, các chiến hạm, các nhân vật trong Hải Quân và những thân hữu gắn liền với bối cảnh xã hội, cuộc sống. Cuộc tình Võ Bằng và Như Oanh đẹp, thơ mộng nhưng cũng bị nghịch cảnh khi song thân nàng chê gia đình Võ Bằng không môn đăng hộ đối, đời lính dễ gặp hiểm nguy, hải quân nay đây mai đó, không gần gũi chăm sóc vợ! Tuy nhiên, hình ảnh Võ Bằng khi anh đang nằm điều trị tại Tổng Y Viện Cộng Hòa, nàng đã khổ công tìm kiếm, hàng ngày đến thăm viếng và chăm sóc cho anh, nói lên mối chân tình sâu sắc.

Như đã đề cập ở trên, với tôi, đây là tiểu thuyết tự truyện để tránh cái tôi mà Võ Bằng là hiện thân của tác giả Vũ Thất. Và, cũng là trường thiên tiểu thuyết rât sinh động, lôi cuốn người đọc nhớ lại một thời trên quê hương thời chinh chiến.

Little Saigon, August , 2026

Vương Trùng Dương

Nữ đạo diễn Thanh Tâm (Trần Hoàng Thanh Tâm) thuộc thế hệ trẻ, sinh năm 1981 tại Sóc Trăng của đồng bằng sông Cửu Long. Khi trưởng thành, Thanh Tâm sang Canada định cư theo diện đoàn tụ gia đình.

Thanh Tâm hội nhập trong ngành truyền thông người Việt ở Canada. Thời còn sinh viên, Thanh Tâm làm người mẫu và diễn viên phụ cho một số phim và cơ hội với niềm đam mê điện ảnh.

Thành lập Vomedia (2014) và Giám Đốc đài truyền hình SBTN Canada (2014-2019). Năm 2017, đồng sáng lập và Giám Đốc của VietLiveTV, một trong những chương trình truyền thông xã hội có ảnh hưởng sâu rộng trong cộng đồng người Việt hải ngoại. Năm 2018, tốt nghiệp với phim ngắn (short film) “Bông Hồng Của Mẹ”(Her Little Rose) với tên Tam Tran, đoạt được nhiều giải thưởng trong các Liên Hoan Phim Quốc Tế và đã được nhiều giải thưởng danh dự. Ngoài ra còn lọt vào vòng chung kết của các cuộc thi điện ảnh như Chicago Indie Film Awards, New York Independent Cinema Awards, Dallas Movie Awards Festival, Toronto Independent Film Festival of Cift, Falcon International Film Festival…

Mặc dù không phải là thuyền nhân của phong trào vượt biên với bao nghịch cảnh nhưng Thanh Tâm trở thành chứng nhân, hiểu sâu xa vấn đề người Việt tị nạn tìm tự do nơi xứ người.

Năm 2019,  Thanh Tâm viết kịch bản và đạo diễn phim “Bóng Quá Khứ” (A Realm of Return) cuốn phim thứ hai. Năm 2021-2022 phim đã chiếu được 35 buổi tại Bắc Mỹ, Châu  Âu và Châu Úc. Và được trình chiếu ở ở bảo tàng Bowers Museum, thành phố Santa Ana, California.

“Bóng Quá Khứ” xoay quanh cuộc đời ba người phụ nữ gắn kết với một người đàn ông, họ đều là những thuyền nhân, mang trong mình những vết thương lòng, những nỗi ám ảnh của bóng quá khứ đau thương và nỗi mất mát của hiện tại của người Việt tị nạn. Theo lời Thanh Tâm “Cũng chỉ lột tả một phần nhỏ trong số phận bất hạnh của người phụ nữ Việt Nam kéo dài hơn gần nửa thế kỷ sau cuộc chiến… hy vọng nói lên phần nào những nỗi đau của người Việt, đặc biệt là người phụ nữ Việt đã và đang bị thế giới và chính thế hệ người Việt đi sau lãng quên”.

Cuốn thứ ba phim tài liệu “Thuyền Nhân: Hành Trình 50 Năm” (Boat People: A 50-Year Journey). Phim dài khoảng 90 phút, bằng tiếng Việt với phụ đề Anh ngữ, khắc họa hành trình sinh tử của những người Việt vượt biển sau năm 1975 để tìm tự do và cuộc sống mới tại Canada. Qua lời kể chân thực của năm gia đình gốc Việt, phim thể hiện những nỗi đau sâu kín trong cảnh vượt biển từ bão tố, cướp biển, đói khát cho đến những mất mát không gì bù đắp được, những thuyền nhân trên đảo có người phải tự sát, mổ bụng, hoặc tự thiêu hoặc nhảy xuống biển để không bị trả về Việt Nam. Sau những chuyến vượt biên liều mình tìm tự do trên biển, thế giới cứu vớt thuyền nhân nổi trôi trên biển cả, được tạm cư trên các đảo tị nạn, với lý lịch là “vô tổ quốc” (stateless) để sau đó được chính thức đến các quốc gia tiếp nhận..

Có lẽ nguồn cảm hứng với đạo diễn Thanh Tâm đến từ chính gia đình mình, khi chồng cô là một trong những thuyền nhân may mắn sống sót. Với trái tim đầy nhân ái và sự nhạy bén trong nghệ thuật điện ảnh, không chỉ ghi lại lịch sử, mà còn là cây cầu nối liền các thế hệ Việt Nam với cội nguồn dân tộc.

Với 40 ngày trình chiếu tại các quốc gia Úc, Tân Tây Lan, Na Uy, Hòa Lan, Pháp, Đan Mạch, Đức…kể từ tháng Ba, năm 2024. Đêm “Tưởng Nhớ Thuyền Nhân” là buổi chiếu phim “Thuyền Nhân: Hành Trình 50 Năm” diễn ra tại Lavender, thành phố Westminster, vào chiều Thứ Sáu, 27 tháng Chín, năm 2024 với hàng trăm người tham dự.

Với công việc của người làm báo, tôi đã đăng tải nhiều hồi ký của thuyền nhân và giới thiệu các tác phẩm, trong đó có hồi ký Thuyền Đời của Bùi Đức Tính (dân miền Nam) vào Hè năm 2022, tác phẩm dày 340 trang. Tôi viết Lời Giới Thiệu ấn hành trong tác phẩm nầy vào ngày 30/4…

Xem phim thì hình ảnh xảy ra trước mắt dễ gây cảm xúc hơn. Đạo diễn Thanh Tâm đã bỏ ra nhiều công sức để thực hiện cuốn phim được thành công.

Thực hiện phim của Thanh Tâm với tâm sự “ăn cơm nhà vác ngà voi” vì nguồn vốn tự lực về tài chánh.

Trên facebook, Thanh Tâm chia sẻ: “Điện ảnh là ngôn ngữ của hình ảnh, của âm thanh và của cảm xúc. Bộ phim phải tự cất lên tiếng nói của nó rồi. Nếu muốn tôi đứng ra giải thích từng cảnh, từng chi tiết và chú thích ý nghĩa của phim, thì có lẽ tôi phải làm thêm một bộ phim khác chỉ để phân tích bộ phim này…

Thứ nhất, tôi không làm phim để chỉ trích bất kỳ cá nhân hay đảng phái nào. Nếu mục đích của tôi chỉ là công kích một tổ chức hay một con người, thì tôi đã không phải bỏ ra nhiều tháng trời đi tìm nhân chứng và vượt qua biết bao khó khăn để hoàn thành bộ phim. Những gì xuất hiện trong phim không phải là lời buộc tội của đạo diễn. Tôi cũng không phải là quan toà để phán xét hay kết tội ai. Đó là lời kể của những con người thật về những biến cố thật mà chính họ đã trải qua. Tôi chỉ là người lắng nghe và ghi lại những lời chứng ấy…

Thứ hai, trong phim chưa bao giờ khẳng định rằng tất cả những người cộng sản đều giống nhau. Khi một bộ phim phản ánh chuỗi bi kịch do một chính sách hay một guồng máy quyền lực gây ra, điều đó không đồng nghĩa với việc quy kết mọi cá nhân.

Nhưng nếu yêu cầu tôi kể tên một người Việt Cộng mà tôi cho là ‘tốt’, thì tôi không dễ trả lời. Bởi với tôi, nếu một người biết những bất công và đau khổ do chế độ gây ra mà vẫn tiếp tay, hoặc im lặng ngó lơ, thì rất khó gọi đó là người tốt. Im lặng trước cái ác cũng là một cách đồng lõa với cái ác.

Và cuối cùng, tôi không làm bộ phim này để tìm kiếm sự đồng ý của những người chưa từng sống dưới chế độ cộng sản. Tôi làm phim để những người đã từng sống qua nó, những người đã mất cha, mất mẹ, mất con, mất tuổi trẻ, mất quê hương, mất tài sản, mất cả một đời người… có cơ hội được cất lên tiếng nói của mình. Rất nhiều nhân chứng đã mang theo những ký ức ấy suốt hơn nửa thế kỷ trong im lặng. Có người chưa từng kể cho ai nghe. Có người vừa kể vừa khóc. Có người nói với tôi rằng đây có thể là lần đầu tiên và cũng là lần cuối cùng họ đủ can đảm để nói ra.

Là người làm phim, tôi nghĩ mình có trách nhiệm lắng nghe họ và lưu giữ những lời chứng ấy trước khi thời gian mang họ đi…”.

Thanh Tâm: Có 3 lớp khán giả mà Thanh Tâm muốn được chia sẻ:

Thứ Nhất là những ai từng là thuyền nhân. Họ sẽ cảm nhận được một phần đời không thể nào quên của mình.

Thứ Hai là người ngoại quốc, Thanh Tâm muốn thảm trạng người tị nạn Việt Nam phải được cộng đồng thế giới ghi nhận, chứng kiến, dẫu tái hiện bằng phim ảnh.

Thứ Ba là thế hệ trẻ gốc Việt: Thanh Tâm mong muốn họ biết sự thật lịch sử mà cộng sản đang cố tình bóp méo. Qua đó, họ thấy được sự hy sinh, nỗi bi thảm của thế hệ ông bà – cha mẹ mình, chấp nhận đánh đổi cả mạng sống vì hai chữ tự do.

Với lời tâm sự: “Tôi phải refinance mortgage nhà mình đến hai lần mới đủ kinh phí hoàn tất phim này thì có người ra lệnh tôi phải trình cho họ coi giấy nợ của ngân hàng… Có người thì lại xì xầm rằng tôi ham nổi tiếng đến nỗi cầm nhà mượn nợ mua danh. Tôi vẫn luôn nghĩ rằng, một người làm việc bằng chính sức lao động, tiền bạc, thời gian và tâm huyết của mình thì không có gì phải xấu hổ khi thú nhận việc phải mượn nợ làm phim. Đây là chuyện không hiếm trong giới làm phim Việt Nam lẫn quốc tế. Chỉ có điều đôi khi, trong một cộng đồng nhỏ, người ta lại quan tâm đến việc soi xét người làm hơn là nhìn vào giá trị lâu dài của việc được làm ra”. Ngoài ra Thanh Tâm cho biết vì đam mê điện ảnh và mong ước được hoàn thành cuốn phim. Có khi chỉ ngủ vài tiếng, có khi thức trắng đêm… mời diễn viên cộng tác không phải dễ dàng vì tinh thần “thiện nguyện”…

Với nỗi khổ tâm: “Khi chiếu phim ở rạp, phải bán vé để trang trải tiền thuê rạp, khán giả ùn ùn mua vé đi coi phim thì họ chỉ trích tôi lợi dụng Thuyền Nhân làm kinh tế, trục lợi từ cộng đồng. Khi phim được chiếu ở hội trường của chùa hay nhà thờ miễn phí thì nói phim dở quá không ai coi nên phải miễn phí dụ khán giả tới. Chiếu ở hội trường chùa hay nhà thờ với cái màn hình không đủ lớn cho khán giả hàng trăm người, ánh sáng ban ngày lọt vô, âm thanh ồn ào chung quanh khiến họ không tập trung xem phim được thì hùa nhau đổ thừa cho chất lượng cuốn phim”. Đúng là miệng thế gian!

“Có đám người rỉ tai một mạnh thường quân hứa sẽ đóng góp 10 ngàn mỹ kim đừng hỗ trợ kinh phí Từ Tro Tàn Chiến Tranh vì nhóm họ hứa sẽ gây quỹ 40 ngàn Mỹ kim cho tôi làm phim nhưng yêu cầu tôi cho đọc trước kịch bản mà tôi từ chối không gửi cho họ đọc. Tôi đâu biết họ có đưa kịch bản của tôi cho người khác làm phim không? Tổng kinh phí của tôi là 550 ngàn Mỹ kim thì 40 ngàn nhằm gì so với thiệt hại nếu kịch bản bị đánh cắp? Mà tôi đang sống ở xứ tự do tại sao lại phải chịu sự kiểm duyệt như sống dưới gót giày cộng sản? Tôi từ chối tham dự buổi sinh hoạt họ dựng lên mang tiếng là gây quỹ cho phim tôi với giọng kẻ bề trên ban bố thì họ bắt đầu phao tin rằng họ lo ngại đến phút cuối tôi sẽ thay đổi lập trường do gia đình cha, mẹ, chồng, con tôi sẽ bị Việt cộng mua chuộc…

Ngẫm lại, tôi thấy mình rơi vào một tình huống khá oái oăm. Nếu làm phim về thuyền nhân thì bị cho rằng không phải thuyền nhân. Nếu làm phim về chiến tranh thì bị cho rằng không sống trong thời chiến. Nếu hoàn thành được một bộ phim đoạt giải thì có người tin rằng chắc chắn phải có ai khác đứng sau thực hiện chớ không phải tôi. Tôi cũng mong có cha nội nào làm ơn hiện hình ra để gánh bớt nhọc nhằn cho tôi, chớ đôi khi tôi cũng mệt thấy mợ…

Tôi tham gia sinh hoạt cộng đồng từ năm 17 tuổi, cố phó chủ tịch Hội Cao Niên Toronto, bà Trần Lưu Khải là người đã đưa tôi vào làm thiện nguyện cho hội đầu tiên. Với 28 năm lăn lộn trong cộng đồng, chưa có điều gì mà tôi chưa từng nếm trải: bị vùi dập, bị chà đạp, bị nói xấu, bị “bề hội đồng” với 37 người nhân danh hội đoàn, bị chụp mũ…Nhưng sau nhiều năm làm việc trong cộng đồng, tôi nhận ra rằng tiểu nhân hay thị phi không phải là điều đáng sợ nhất. Điều đáng sợ nhất là mình để cho những hoài nghi và sự đánh phá đó khiến mình từ bỏ những việc mà bản thân tin là có ý nghĩa. Bởi cái gì cũng có cái giá của nó. Nên phải biết tự lượng sức mình, có thể chịu đựng cái giá đó đến mức độ nào mà thôi…

Một người có thể làm tổn thương người khác bởi vì trong tâm hồn họ đã có những khoảng trống nơi lòng trắc ẩn bị che khuất. Chính xác hơn, tôi gọi đó là một linh hồn tật nguyền, bởi vì họ đã cho phép sự ích kỷ, định kiến và thiếu bao dung che lấp đi phần tốt đẹp vốn có trong con người mình, vốn dĩ “Nhân chi sơ, tính bổn thiện”…

*

Phim tài liệu “Từ Tro Tàn Chiến Tranh”(From The Ashes Of War) của Thanh Tâm dài 140 phút, được thực hiện theo lời kể của gần 200 nhân chứng sống để giải bày cho những oan khiên và mất mát. Sau khi đã gặp gỡ và phỏng vấn những nhân chứng còn sống sót ở Bắc Mỹ và Úc châu, Thanh Tâm tiếp tục công việc ở Âu châu nhằm chuẩn bị cho những giai đoạn chót và chuyến đi Thái Lan vì vậy công việc đòi hỏi thời gian, công sức và tiền bạc.

Thanh Tâm cho biết: “Giai đoạn đầu của việc thực hiện bộ phim đang hoàn tất. Trong 4 tháng qua chúng tôi đã cố gắng thực hiện hơn 150 cuộc phỏng vấn với nhân chứng sống gồm các cựu quân nhân, công chức và thường dân tại 30 thành phố ở Bắc Mỹ, Châu Âu, Úc, và Đông Á. Nỗ lực này đã được thực hiện với tổng chi phí khoảng 150,000 USD…

Giai đoạn hai: Dựng thành phim một số mẩu chuyện quan trọng và cảm động của các nhân chứng. Tổng kinh phí: 200,000 USD. Thời gian thực hiện: từ tháng 2 đến tháng 7.2025

Giai đoạn ba: Hậu kỳ. Tổng kinh phí: 150,000 USD. Thời gian thực hiện: từ tháng 7 đến tháng 11.2025”

Với những điều Thanh Tâm đề cập từ thời gian, di chuyển các nơi để phỏng vấn và nhất là số tiền túi bỏ ra để hoàn tất cuốn phim tài liệu, rất đáng quý. Về lịch trình chiếu phim tổ chức khởi đầu tại Canada vào ngày 14/6/2026… Các quốc gia Âu châu vào tháng 7, Úc châu vào tháng 8 và tại vài tiểu bang Hoa Kỳ từ tháng 7 đến tháng 11. Và trình chiếu lần cuối ở Little Saigon tại hội trường Lavender, 14200 Beach Blvd. thành phố Westminster, California từ 2 giờ đến 5 giờ chiều, Chủ Nhật ngày 1/10/2026.

Với cuốn phim nầy, qua những bài viết các bạn văn của tôi như: Yên Sơn (Texas), Từ Thức (Paris), Trần Trung Đạo (Boston)…

“… Nhưng nếu chỉ có tro tàn thì câu chuyện đã khép lại từ lâu. Điều đáng nói hơn là từ đống tro tàn ấy, con người vẫn đứng dậy. Những người tù cải tạo trở lại cuộc sống với hai bàn tay trắng. Những người vượt biển dựng lại cuộc đời nơi đất khách. Những đứa trẻ sinh ra trong lưu vong vẫn học cách gìn giữ tiếng Việt và ký ức về cội nguồn. Và những người lính già vẫn còn ngồi lại với nhau, nhắc tên những người bạn đã khuất như thể họ chỉ mới rời bàn cà phê ngày hôm qua… Và có lẽ đó mới là điều bộ phim muốn nói…

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, bộ phim có thể chỉ là một câu chuyện lịch sử. Nhưng đối với những người lính già như chúng tôi, đó còn là một lời nhắc nhở. Nhắc rằng đã có một thế hệ tuổi trẻ từng sống, từng chiến đấu, từng yêu thương và từng hy sinh cho những điều mình tin tưởng. Nhắc rằng đằng sau những biến cố lớn lao của lịch sử là biết bao số phận con người. Và nhắc rằng “thanh bình” hôm nay không phải tự nhiên mà có, mà nó đã được đánh đổi bằng nước mắt, bằng chia ly, bằng bao nhiêu hy sinh xương máu, và bằng những năm tháng mất mát mà bao thế hệ người Việt đã phải gánh chịu.

Năm mươi năm nhìn lại, những người lính năm xưa giờ đây không còn mang trên vai quân phục hay cấp bậc. Điều còn lại chỉ là ký ức và tình người. Nếu Từ Tro Tàn Chiến Tranh giúp thế hệ hôm nay hiểu thêm một phần sự thật ấy, thì bộ phim đã hoàn thành được một sứ mạng đáng quý; đó là lưu giữ ký ức của một thời đại đang dần lùi vào lịch sử”

(Yên Sơn. June 21, 2026) 

Thanh Tâm bay từ Toronto sang Boston để phỏng vấn tôi. Thật tình tôi không muốn cô đạo diễn phim Từ Tro Tàn Chiến Tranh đang quá bận rộn phải làm việc đó. Tôi biết Thanh Tâm không đến một mình với chiếc iphone như nhiều người đã đến phỏng vấn tôi trước đây mà phải đi với chuyên viên thu hình, đèn đuốc, nhiều máy thu và bao nhiêu phương tiện kỹ thuật khác. Thật quá đáng nếu với những máy móc cồng kềnh đó chỉ để phỏng vấn một người…

Nhìn lại quê hương Việt Nam, nguyên nhân chính gây ra bao tang tóc và để lại đống tro tàn cho các thế hệ hôm nay vẫn là ý thức hệ CS. Thật mệt mỏi khi phải nhắc đi nhắc lại, nhưng nếu không có đảng CS, ngày nay Việt Nam Cộng Hòa đâu có thua kém gì Nam Hàn hay Singapore…

Hôm kia, phim Từ Tro Tàn Chiến Tranh được chiếu lần đầu tại Toronto. Qua các bình luận  trên Facebook, tôi được biết đó là một cuốn phim tài liệu hay và cảm động về cuộc chiến Việt Nam.

Tôi nói chuyện qua phone với một người bạn vừa rời rạp hát không lâu. Theo lời anh kể cuốn phim đã đi đúng với chủ đề mà đạo diễn muốn chuyển tải. Đối với tôi đúng chủ đề là điều quan trọng nhất. Anh viết trên Facebook và có tag cho tôi: “Thế nên nhân đây, cảm ơn cô đạo diễn Thanh Tâm đã cho ra tác phẩm theo tôi rất hay, để người lớn nhớ lại ký ức một thời đau thương, các bạn trẻ biết thêm giai đoạn lịch sử đau thương đã qua của cha mẹ, lý giải sự có mặt của hơn 3 triệu người Việt khắp 5 châu.”

(Trần Trung Đạo. June 16, 2026)

“Cuốn phim của Thanh Tâm là cái nhìn, tiếng nói của người Việt trẻ nói với những người cùng thế hệ về đấu tố, về Tết Mậu Thân, về thảm sát Huế, về trại tù cải tạo, về boat people, về những vết thương chưa lành, và sẽ không bao giờ lành, những sự kiện không thấy dấu vết trong sách báo Cộng Sản.

Bên cạnh những cuộc phỏng vấn, những đoạn phim, dựng cảnh Tết Mậu Thân, địa ngục của trại tù cải tạo, thảm hoạ của thuyền nhân đã gây xúc động…

Những bài hát tuyệt vời tiếng Anh, có phụ đề Việt ngữ của Viet London Music nhắc lại cho thế hệ trước, kể lại cho thế hệ sau về những người chiến đấu cho tự do của miền Nam (Thank You Brave Men), về ngày Sài Gòn sụp đổ (Last Boat in Saigon), về chuyện CS đốt sách cấm nhạc (Songs They Not Kill), về thảm kịch boat people (The Ones Who Didn’t Land). Một cách hay nhất để tưởng niệm những người đã bỏ mạng trong trại cải tạo, trên biển cả, để những người đã chết không chết lần thứ hai.

(Từ Thức. Paris 24/7/2026)

Ngoài ra còn 12 bài viết chia sẻ với đạo diễn Thanh Tâm qua Từ Tro Tàn Chiến Tranh đã được phổ biến.

Trưa nay, Thứ Tư 29/7, nhận được email của Thanh Tâm gửi cho nhà thơ Trạch Gầm, bạn tôi chuyển file giới thiệu những cuốn phim đã thực hiện để link vào website và gợi ý tôi viết những dòng về nữ đạo diễn Thanh Tâm và những cuốn phim tài liệu.

Khi đọc những bài viết của Thanh Tâm, cảm phục sự đam mê, nhiệt tình dấn thân trong ngành điện ảnh. Vừa hy sinh công sức, tiền bạc (bỏ bạc nghìn, thu bạc cắc). Thanh Tâm xã giao rất rộng rãi nên liên lạc với khắp nơi từ Canada, Hoa Kỳ, Úc, các quốc gia Âu châu… đứng ra tổ chức trình chiếu nhằm hỗ trợ và giới thiệu khán giả.

Nhân đây, quý vị liên lạc với Thanh Tâm qua: email:thanhtam@vietlive.tv – phone: 1-647-983-7286.

Little Saigon, July 29, 2026

Vương Trùng Dương

Chủ Bút nguyệt san Chiến Sĩ Cộng Hòa

Chiến hữu Lê Phi Ô, cựu Tiểu Đoàn Trưởng Tiểu Đoàn 344 Địa Phương Quân Tiểu Khu Bình Tuy. Trong 3 năm lâm trọng bệnh, nằm ở Nursing Home, 

vừa từ giã cõi trần tại bệnh viện Regional Hospital San Jose, California lúc 1 giờ sáng ngày 15 tháng 7 năm 2026. Thọ 85 tuổi.

Bài viết: Lê Phi Ô & Tuyển Tập Thơ – Truyện – Hồi Ký Chiến Trường: Tiếng Gọi Việt Nam

của tôi viết về cuộc đời và tác phẩm của anh nhân Ngày Quân Lực 19/6 năm 2021.

Việt Báo

https://vietbao.com/a308495/le-phi-o-tuyen-tap-tho-truyen-hoi-ky-chien-truong-tieng-goi-viet-nam

Thân phụ anh là cụ Lê Cương Phụng, cử nhân ở triều Nguyễn, khi vào Sài Gòn làm báo và bạn thân với vợ chồng Bà Tùng Long… 

Anh ra đời ở Nam Ô, tây bắc Đà Nẵng nên đặt tên là Lê Phi Ô.

Cuộc đời anh trải qua nhiều thăng trầm, nhất là khi ra tù, chia sẻ với dòng thơ:

“Vợ bỏ con thơ theo ‘cán bộ’

Đồng tiền đánh đổi cả nhục vinh

Hỡi ơi, canh bạc đời đen đỏ

Mỹ nhân hề… chén rượu tàn canh!

(Tiếng Gọi Việt Nam – LPO )

Little Saigon July 17, 2026

Vương Trùng Dương

(Sáng Thứ Ba 23/6 đang xem World Cup ở cà phê Gypsy, nhà văn Huy Anh mang cuốn Cha Mãi Bên Đời tặng nên đáp lễ, viết những dòng về tác phẩm nầy)

*

Trong mười tám năm qua, trong vai trò Chủ Bút nguyệt san Chiến Sĩ Cộng Hòa, tôi đã đọc nhiều tác phẩm, bài viết và đăng tải trên tờ báo liên quan đến cuộc đời người con khi mất nước, cha vào chốn lao tù, vợ con sống trong hoàn cảnh nghiệt ngã bên lề xã hội.

Những hình ảnh bi thương, cảm động khi vật lộn với cuộc sống, bị đày vùng kinh tế mới, lặn lội thăm nuôi, vượt biên và khi được sống ở hải ngoại.

Hồi ký Cha Mãi Bên Đời của Nguyễn Thị Phương Hiền là một trong những tác phẩm tiêu biểu trong hoàn cảnh đó, ấn hành năm 2017, và chín năm sau dịch sang Anh ngữ  Stay With Me Forever And Ever, Papa! Sẽ ra mắt tác phẩm vào thượng tuần tháng Bảy năm 2026 tại Little Saigon.

Tuy thuộc thế hệ thứ hai (hậu duệ) trong QLVNCH nhưng Phương Hiền đã bước sang tuổi thất thập. Vì vậy tác phẩm nầy có thể dành cho người người Mỹ và thế hệ thứ hai cảm nhận tấm lòng của người con với thân phụ đã dấn thân trong thời chinh chiến, bị tù đày và không may đã ra người thiên cổ.

Hồi ký gồm 20 phần: Hành Trình Đầu Tiên, Từ Lục Tỉnh Lên Sài Gòn, Người Bạn Nhỏ, Ninh Hòa Yêu Dấu, Đêm Trăng Miền Thơ Ấu, Trường Trung Học Trần Bình Trọng Ninh Hòa – Khánh Hòa, Những Bài Học Đầu Tiên, Ước Vọng Của Người Cha, Ký Ức Đẹp Mãi Không Phai, Quà Mùa Xuân Tặng Cha, Từ Ninh Hòa Đến Dục Mỹ, Từ Giã Ninh Hòa, Quy Nhơn, Mùa Xuân Pleiku, Vật Đổi Sao Dời, Ra Đi Mãi Mãi, Đồng Đội Của Cha Tôi, Dấu Ấn Của Những Người Cha, Kỷ Vật Một Thời, Cha Mãi Bên Đời…

Với nội dung trên, Phương Hiền đã gói ghém và trang trải bối cảnh và cuộc sống từ ngày di cư vào Nam năm 1954, hai thập niên trong hoàn cảnh chiến tranh, sau ngày mất nước và thời gian vật đổi sao dời!.

Trong Lời Ngỏ, Phương Hiền viết: “Với tôi, những kỷ niệm về cha không phải chỉ là quá khứ, mà còn tiếp diễn trong hiện tại, sống động và đẹp đẽ, đã thôi thúc tôi cầm bút – như giờ đây: cha tôi đã mỉm cười bao dung nghe tôi kể chuyện về người…

Tôi là đứa con của tình yêu – tôi biết vì đã… lén đọc nhật ký thư từ của hai người trao nhau lúc… chưa có tôi”.

Khi đề cập đến Ninh Hòa, với tôi có nhiều kỷ niệm, đầu năm 1971 tôi đổi về phục vụ ở Đại Đội CTCT (thuộc Tiểu Đoàn 20 CTCT ở Pleiku) thường ra công tác ở Ninh Hòa, gặp cô giáo và trở thành bạn đời cho đến nay. Những người bạn đã dạy nơi mái trường Phương Hiền theo học ở Trường Trung Học Trần Bình Trọng và Trường Trung Học Quy Nhơn… Với Ninh Hòa, Quy Nhơn, Pleiku đã gắn liền thời gian với tôi trong thời binh nghiệp nên khi đọc những dòng chữ của Phương Hiền trước kia phổ biến trên website ninh-hoa.com, tôi liên tưởng đến thời quá vãng.

Về tiểu sử đã đề cập khái quát, Phương Hiền sinh ở Hưng Yên. Thân phụ là Nguyễn Gia Tĩnh, xuất thân Khóa 10 Trần Bình Trọng, Trường Võ Bị Quốc Gia Đà Lạt (1953-1954) vì vậy sau hiệp định Genève chia cắt đất nước, đơn vị di chuyển vào Nam. Chiến hữu Nguyễn Gia Tĩnh trong đơn vị tác chiến binh chủng Biệt Động Quân), nhận nhiều nhiệm sở trên 4 vùng chiến thuật của Việt Nam Cộng Hòa. Vì vậy mỗi nhiệm sở đem gia đình theo. Chính vì thế, cô con gái Phương Hiền đã theo cha di chuyển nhiều nơi, nhất là quãng thời gian ở Vùng 2 Chiến Thuật.

Trong phần 16 Ra Đi Mãi Mãi, Phương Hiền viết: “Cha tôi bặt tin suốt thơi gian tù gần 5 năm. Sau nầy nghe cha kể lại, chúng tôi mới biết ông đã đi chuyến xe lửa bịt bùng lên mạn Yên Bái, chuyển trại nhiều lần, nơi cuối cùng là trại Nam Hà thuộc tỉnh Hà Nam.

Nơi tù đày, cha tôi đã nhiều lần chết đi sống lại, vì bệnh tim quá nặng, hay vì những cảnh ngộ là trái tim ông đau đớn?!…”

Sau khi ra tù “Sức khỏe cha tôi ngày càng kém. Trái tim của ông làm sao có thể hồi phục trong cảnh đời dâu bể! Một ngày cuối năm, cha tôi rời bỏ tôi, ra đi mãi mãi. Ông mất ngày 22 tháng Chạp năm Ất Sửu (21 tháng Giêng 1985), khi mới 54 tuổi”.

Thật đáng tiếc, nếu sức khỏe của niên trưởng Nguyễn Gia Tĩnh được chữa trị và cầm cự được thời gian thì có cơ hội đi diện H.O, thay đổi cả cuộc đời trong gia đình.

Từ khi mất người cha thân yêu, sau ba thập niên Phương Hiền mới cầm bút qua từng bài viết phổ biến trên trên website ninh-hoa.com, nơi đây cũng là kỷ niệm của thuở học sinh. Tại Ninh Hòa có Trung Tâm Huấn Luyện Biệt Động Quân Dục Mỹ (Từ quận Ninh Hoà theo quốc lộ 21 đi Khánh Dương, tọa lạc tại xã Ninh Sim, Dục Mỹ, quận Ninh Hòa, gần núi Đeo). Đây gọi là “Lò Luyện Thép” đào tạo chiến hữu Biệt Động Quân về Rừng Núi Sình Lầy, Thám Báo… Một trong những binh chủng chiến đấu trong QL.VNCH. Đây là một yếu khu quân sự, bao gồm Trường Pháo Binh, Trung Tâm Huấn Luyện Lam Sơn… Vì vậy thị trấn nhỏ nầy cuối tuần là “thị trấn lính”.

Trong phần 15 Vật Đổi Sao Dời “Năm 1972, vì lý do sức khỏe, cha tôi được thuyên chuyển về Bộ Chỉ Huy Biệt Động Quân đặt tại trại Đào Bá Phước, đường Tô Hiến Thành, quận 10. Tôi từ giã nhà bà Lạng (nhà mợ dâu của Phương Hiền trong hai năm học đại học) cùng mẹ và các em theo cha về ở trong cư xá gia binh Đào Bá Phước…

Năm 1974, bệnh tim cha tôi trở nặng, nhiều lần phải nhập Tổng Y Viện Cộng Hòa. Tháng 3-1975, cha tôi trình diện Hội Đồng Miễn Dịch Sài Gòn và được chứng nhận miễn dịch vĩnh viễn với cấp độ tàn phế 60% – xếp loại 3 phế binh”. Ngày 26-3-1975 được phép giải ngũ sau 22 năm phục vụ trong QLVNCH. Thế nhưng sau khi mất nước, thương phế binh cấp độ tàn phế 60% lại bị đày ra chốn lao tù tận núi rừng miền Bắc! “Tôi nhớ một ngày cuối tháng Tư năm 1975… cha tôi nằm trên giường bệnh nắm chặt tay tôi, ánh mắt đầy yêu thương ái ngại”. Hình ảnh nầy quá thương tâm!

Với hồi ký, có vài tác phẩm với “Cái tôi đáng ghét” (Le moi est haïssable của triết gia Blaise Pascal) để cường điệu về bản thân nên dễ bị dị ứng. Với hồi ký với “cái tôi của Phương Hiền” là cái tôi phát xuất từ trái tim chân thành, hiếu thảo của con gái với cha trải dài theo năm tháng từ khi nhỏ “ lén đọc nhật ký thư từ của hai người trao nhau” cảm nhận cuộc tình song thân.

Về văn phong, Phương Hiền viết ngắn gọn, mạch lạc, diễn tả trung thực với cảm xúc như những lời chia sẻ cùng độc giả. Tác giả đã sử dụng ngôn ngữ thật bình dị “có sao viết vậy” nhưng sâu sắc mang tâm hồn nhân bản, trải dài qua 320 trang sách.

Phương Hiền từ thời học sinh đã chịu khó đọc sách và hấp thụ những lời dạy bảo của song thân cũng như những vị thầy trong mái trường nên ảnh hưởng nhiều khi sáng tác.

Với hồi ký thì nội dung từng mẩu chuyện gắn liền cùng thời gian cùng những hình ảnh trong gia đình, cuộc sống. Phương Hiền chỉ đề cập thuở học sinh nhưng không nói đến trong những năm ở Đại Học Dược Khoa Sài Gòn, trở thành Dược Sĩ, có lẽ đó là điều tế nhị và sự khiêm nhường với “cái tôi” như đã đề cập ở trên.

Tuy đã đọc các bài viết trước đây mười năm, nay đọc lại trong tác phẩm nầy vẫn cảm thấy gần gũi với cây bút đầu tay, đáng trân trọng.

Little Saigon, June 23, 2026

Vương Trùng Dương

(Chủ Bút nguyệt san Chiến Sĩ Cộng Hòa)

Trong bạn bè cùng Khóa I Nguyễn Trãi Trường ĐH/CTCT Đà Lạt với nhau, có các các nhà văn đã ấn hành các tác phẩm như Đỗ Văn Phúc, Dương Viết Điền và Lê Đức Luận.

Tác phẩm Người Mẹ Tìm Con của nhà văn Lê Đức Luận, nhà xuất bản Tiếng Quê Hương của nhà văn Uyên Thao ấn hành vào mùa Thu 2023. Tác phẩm dày 352 trang gồm 32 bài viết.

Tối viết bài Đọc Tác Phẩm “Người Mẹ Tìm Con” của nhà văn Lê Đức Luận: “Tác giả Lê Đức Luận, sinh năm 1944, Tuy Hòa. Tốt nghiệp Khóa Nguyễn Trãi 1, Trường ĐH/CTCT Đà Lạt. Cử Nhân Chính Trị Học, đại học Vạn Hạnh. Phục vụ trong Ủy Ban Binh Thư – Tổng Cục CTCT.

Sau thời gian lao tù, định cư tại tiểu bang Maryland, Mỹ năm 1986. Khi lo cho con cái ăn học thành tài, với thú vui nhiếp ảnh nên du lịch nhiều nơi trên thế giới. Thỉnh thoảng viết bài đăng trên đặc san Ức Trai (Tổng Hội Cựu SVSQ/TĐH.CTCT), đặc san Biệt Động Quân, nguyệt san Chiến Sĩ Cộng Hòa… và trên website Việt Báo, Hưng Việt…

Khi đại dịch Covid-19 xảy ra trên đất Mỹ, anh không được đi đâu nên ở nhà viết lách…”.

Truyện ký Người Mẹ Tìm Con với 32 bài viết trong bối cảnh từ quê nhà, chốn lao tù và khi định cư tại hải ngoại, tiêu biểu như: Bài Chòi Ngày Tết Quê Tôi, Ngày Giỗ Ở Xóm Đình, Ai Gây Nông Nỗi, Người Mẹ Tìm Con, Con Trâu Xã Nghĩa, Chuyện Một Ngày – Nói Một Đời,Ăn Mày Trên Xứ Mỹ,  Cái Nghề Bệ Rạc, Họa Phúc Khôn Lường, Nước Mỹ Lạ Lùng, Tình Người…

Trong bài viết nầy trích dẫn nội dung số bài viết và qua văn phong của anh ngắn gọn, chân chất, các mẩu đối thoại có phần dí dỏm để lồng vào câu chuyện thêm sinh động.

Đây là tác phẩm đầu tiên của người bạn già ấn hành kỷ niệm ở tuổi 80.

Lê Đức Luận đã tham gia nhiều bài viết Viết Về Nước Mỹ do Việt Báo tổ chức. Năm 2023, anh nhận giải Danh Dự Viết Về Nước Mỹ. Lễ Trao Giải VVNM 2025 lần thứ 25 vào ngày Chủ Nhật 30 tháng 11 năm 2025 tại Bowers Museum, Santa Ana, Nam California. Trong Bảy Giải Danh Dự, Lê Đức Luận với hai bàiLàm Lơ Xe Bus và Chuyện Dài Di Dân Gốc Mễ. Trong Lễ Trao Giải, tôi được mời tham dự nên được gặp nhau.

Trong những lần anh sang Little Saigon thăm bạn bè, chúng tôi vì tế nhị nên không bàn chuyện văn chương chữ nghĩa mà chỉ nói về những kỷ niệm hai năm rưỡi quân trường. Và lần nầy, anh cho biết sẽ gom lại những bài viết sẽ ấn hành tác phẩm.

Sáng nay (16/6) tôi nhận được tác phẩm Nỗi Lòng Chưa Tỏ, tác giả gửi tặng. Tác phẩm dày 484 trang, trình bày đẹp, trang nhã do nhà xuất bản Văn Phong của nhà văn Nguyễn Minh Nữu ấn hành.

Tác phẩm gồm 29 bài viết bút ký, tản mạn: Buổi Chiều Trên Bãi Biển Nha Trang, Chiến Tranh – Tiếng Gọi Căm Hờn, Chó Tây Chó Ta, Chuyện Hút Thuốc, Chuyện Chữ Nghĩa, Chưa Tìm Được Câu Trả Lời, Đi Tìm Cơ May Hạnh Phúc, Điếc Sướng Hơn, Kể Chuyện Những Dòng Sông, Khai Bút Đầu Năm, Làm “Lơ” Xe Bus, Lươn Lẹo, Nói Sao Cho Phải, Nỗi Lòng Chưa Tỏ, Nghề Dạy Học, Người Lau Kính Xe, Những Ngày Lễ Hội Mang Tính Nhân Văn, Ông Tư Vé Số, Sau Ngày Bầu Cử, Tân Niên Hội Ngộ, Tiếng Chuông Điện Thoại, Tìm Một Người Mất Tích, Tình Đời Trong Chính Trị, Tuổi Già Trên Đất Mỹ, Thân Phận Đàn Ông, Trên Tám Mươi Tuổi Đi Máy Bay Khỏi Trả Tiền, Truyện Dài Di Dân Gốc Mễ, Thằng Sâm, Số Ở Nhà Công Thự.

Những mẩu chuyện mang nhiều khía cạnh trong cuộc sống từ bản thân, bạn bè, đồng hương và ghi nhận từ “tai nghe mắt thấy” tiêu biểu trong cuộc sống nên rất phong phú…

Trong khi gặp nhau, thấy anh không có đầu óc khôi hài, dí dỏm nhưng trong văn chương, anh đã trang trải đầu óc nầy để ví von qua từng nhân vật như câu nói của Henry Ward Beecher “Đầu óc khôi hài dí dỏm sẽ làm cho nỗi khó khăn trở nên dễ chịu”.

Nhà văn Mark Twain thường viết truyện mang nội dung chế giễu từ các phong tục, tập quán, định chế xã hội đương thời bằng văn phong hài hước. Mark Twain  cho ra đời nhiều tác phẩm văn học hiện đại với phong cách dí dỏm, vừa mang tính giải trí, vừa mang giá trị sâu sắc về chính trị, xã hội.

Với tôi, có lẽ người bạn già đã ảnh hưởng phần nào văn phong của nhà văn Mark Twain vì vậy khi đọc từng mẩu chuyện của anh trong cuộc sống buồn, vui lẫn lộn, hạnh phúc và đau khổ mang tính dí dỏm nên cảm thấy nhẹ nhàng.

Với cảm nghĩ khi nhận tác phẩm Nỗi Lòng Chưa Tỏ của nhà văn Lê Đức Luận để giới thiệu tổng quát. Và sẽ viết về tác phẩm nầy trong nay mai.

Little Saigon, June 16, 2026

Vương Trùng Dương

“Tôi chưa thể trở thành một người viết truyện giả tưởng hay truyện triết lý sâu sắc, cho đến khi tôi đọc Nghìn Lẻ Một Đêm với mười bốn lần”

(Văn hào Pháp Voltaire 1694-1778)

“Tôi nghĩ Nghìn Lẻ Một Đêm là một trong những kỳ quan của thế giới, một kỳ quan không thể đo đạc bằng không gian mà bằng thời gian… Nó là một lục địa của những giấc mơ”.

(Văn hào Argentina Jorge Luis Borges 1899-1986)

“Nghìn Lẻ Một Đêm là một mạng lưới không có điểm bắt đầu và cũng không có điểm kết thúc. Nó giống như một tấm thảm bay dệt bằng ngôn ngữ, đưa người ta đi từ kỳ quan này sang kỳ quan khác mà không bao giờ muốn hạ cánh”

(Nhà triết học Đức Walter Benjamin 1892-1940)

“Nghìn Lẻ Một Đêm, cuốn sách này chứa đựng tất cả: sự nguy nga của phương Đông, phép thuật của những vị thần, và trên hết là những ham muốn, lòng tham, tình yêu và sự mưu trí rất đỗi con người”

(Nhà phê bình văn học Anh Leigh Hunt 1784-1859)

“Nghìn Lẻ Một Đêm không chỉ là một cuốn sách, nó là chiếc chìa khóa mở toang cánh cửa vào thế giới hiện thực huyền ảo của phương Đông, nơi lanh giới giữa giấc mơ và đời thực hoàn toàn bị xóa nhòa”.

(Nhà văn Colombia Gabriel García Márquez 1927-2014)

*

Ba Tư thời xa xưa là xứ sở huyền bí với nhiều huyền thoại và nền văn minh, nhiều di tích lịch sử của vùng Trung Đông.

Nghìn Lẻ Một Đêm có lẽ đây là bộ sách duy nhất, khi nói về tác phẩm nghĩ đến xứ sở Ba Tư và ngược lại.

Tiền thân của tác phẩm là một tập truyện cổ Ba Tư có tên là Hezār Afsān (Một nghìn câu chuyện) xuất hiện từ trước thế kỷ thứ VIII. Hai nhân vật chính – Vua Shahryar (nghĩa là chúa tể) và nàng Scheherazade (nghĩa là Người có dòng dõi cao quý) tên thuần gốc Ba Tư.

Nhiều bài viết và sách về chuyện nhỏ chuyện to xưa nay trong đời thường cũng tương tự như chuyện vãn vừa có tính cách giải trí vừa mang lại ý nghĩa thâm thúy với nội dung. Đặc biệt với từng mẩu chuyện qua pho truyện cổ Nghìn Lẻ Một Đêm vào thế kỷ 17. Bản thảo đầu tiên có nguồn gốc ở Baghdad vào thế kỷ thứ 9 (nơi đây trung tâm chính trị, kinh tế và tôn giáo của thế giới Ả Rập lúc bấy giờ, và hiện là thủ đô của Iraq). Phát xuất từ tiếng Ả Rập nhưng bối cảnh xảy ra ở Ba Tư. Tương tự như Truyền Kỳ Mạn Lục của danh sĩ Nguyễn Dữ vào thế kỷ 17, Truyện Kể Nước Nam của cụ Ôn Như Hầu Nguyễn Văn Ngọc vào đầu thế kỷ 20, truyện cổ nhân gian…

Tiếng Ba Tư Pahlavi thời trung đại trong bốn thế kỷ 3 đến 7 được gọi là Middle Persian sử dụng dưới triều đại Sassanid trở thành ngôn ngữ chính thức của đế chế. Sau cuộc xâm chiếm Hồi Giáo vào thế kỷ thứ 7, hệ thống chữ viết Ba Tư – Ả Rập được phát triển dựa trên chữ Ả Rập, thay thế cho chữ viết Pahlavi. Tiếng Ba Tư bắt đầu phát triển từ thế kỷ thứ 9, vẫn chịu ảnh hưởng từ tiếng Ả Rập vì vậy các nhà nghiên cứu, dịch giả thường dựa vào tiếng Ả Rập.

Bộ sách nhấy được dịch ra nhiều thứ tiếng, trong đó bản tiếng Pháp của Antoine Galland và bản tiếng Anh của Richard Francis Burton vào năm 1885 đến 1888 được phổ biến nhiều nhất.

Bản tiếng Việt đầu tên của dịch giả Trần Văn Lai do Tân Việt xuất bản năm 1942 từ Les Mille et Une Nuits của Antoine Galland. Bác sĩ Trần Văn Lai, thị trưởng đầu tiên của thành phố Hà Nội thời chính phủ Trần Trọng Kim. Ông được xem là người có công trong việc tìm ra cách đặt tên phố phường Hà Nội thay cho tên Pháp đặt, một cách hợp lý và khoa học tương tự như nhà văn, nhà họa đồ Ngô Văn Phát (Thuần Phong) đặt tên đường cho thủ đô Sài Gòn sau năm 1954.

Bộ sách Nghìn Lẻ Một Đêm được phổ biến ở miền Nam Việt Nam, thuở học trò, giới trẻ chúng tôi thuê sách và say sưa đọc.

Ngoài sách, về điện ảnh, những câu chuyện từ Nghìn Lẻ Một Đêm từ lâu đã trở thành đề tài quen thuộc của các bộ phim, khởi đầu từ Le Palais des Mille et une Nuits (1905) của Georges Méliès. Phim được biết đến nhiều nhất là phim hoạt hình Aladdin (1992) của hãng Walt Disney. Robert Irwin cho rằng The Thief of Bagdad (1924), The Thief of Bagdad (1940) và Arabian Nights (1974) nằm trong số “những tuyệt tác của điện ảnh thế giới”… Sinbad và Ali Baba.

Về âm nhạc, Nghìn Lẻ Một Đêm đã ảnh hưởng đến các nhạc phẩm của: François-Adrien Boieldieu: Le calife de Bagdad (1800). Carl Maria von Weber: Abu Hassan (1811). Luigi Cherubini: Ali Baba (1833). Peter Cornelius: Der Barbier von Bagdad (1858). Ernest Reyer: La statue (1861). Horneman (1840-1906), Aladdin (overture), 1864. Rimsky-Korsakov: Scheherazade Op. 35 (1888). Dikran Tchouhadjian (1837-1898), Zemire (1891). Henri Rabaud: Marouf, savetier du Caire (1914). Carl Nielsen, Aladdin Suite (1918-1919). Renaissance: Scheherazade and Other Stories (1975). Fikret Amirov: Arabian Nights (Ballet, 1979). Ezequiel Viñao, La Noche de las Noches (1990). Carl Davis, Aladdin. Kamelot, Nights of Arabia (1999). Sarah Brightman, Harem and Arabian Nights (2003)…

*

Trước khi vào chuyện, khái quát về lịch sử Ba Tư, từ cái nôi của nền văn minh đến thảm họa đất nước. Ba Tư (Persia) ngày xưa (nay là Iran) tiêu biểu nền văn minh Trung Đông, với Ba Tư nổi bật đế quốc cổ đại. Trước công nguyên, thời kỳ Achaemenid với diện tích hơn 5 triệu km2. Sau nguyên công nguyên lãnh thổ của Ba Tư có nhiều thay đổi qua các triều đại khác nhau tranh chấp hưng thịnh, suy vong.

Ba Tư trải qua thời kỳ đen tối nhất lịch sử vào thế kỷ 13 đến 15 khi Thành Cát Tư Hãn và các tướng sĩ Mông Cổ đã đánh nhà Khwarezm Shah ngã quỵ, tàn sát dân chúng của nhiều thành phố lớn nhỏ, khiến dân số tộc Ba Tư và các chủng tộc khác trong vùng bị suy giảm một cách thê thảm. Sau khi Thành Cát Tư Hãn về xứ, Oa Khoát Đài dẫn đại quân Mông Cổ trở lại chiếm hầu hết đất Ba Tư, trước sức tấn công của Húc Liệt Ngột, thành trì cuối cùng của triều đại Ismail bị hạ.

Húc Liệt Ngột và các con cháu lập niên nhà Y Nhĩ Hãn đô hộ đất nước. Thiết Mộc Nhi dấy nghiệp ở Trung Á, thôn tính toàn cõi Ba Tư và tiến xa đến bán đảo Tiểu Á. Ông ta xưng là dòng dõi Thành Cát Tư Hãn, nhưng chiếm đến đâu cũng dùng tiếng Ba Tư làm ngôn ngữ chính thức. Con cháu ông ta nối nhau làm vua được thêm một thế kỷ, triều đại Timur…

Trải qua các triều đại tranh chấp nhau làm suy yếu bởi phân tranh cho đến triều đại Qajar vào thế kỷ 18. Người Turkmen một dân tộc Turk bản địa Trung Á, lợi dụng thời thế nổi dậy thống nhất được Ba Tư và tái lập được trật tự, đóng đô ở Tehran.  

Với dân tộc thiểu số cai trị Ba Tư bị mất dần lãnh thổ. Sau cuộc chiến tranh Nga – Ba Tư (1804-1813), kết thúc bằng hòa ước Gulistan, Ba Tư phải nhượng cho đế quốc Nga các vùng đất. Sau cuộc chiến tranh lần thứ hai (1826-1828), Ba Tư phải nhượng thêm đất. Vào năm 1881, đế quốc Nga chiếm thêm các vùng đất khác nữa..

Vào thế kỷ 20, triều đại Pahlavi (1925-1979) Reza Khan lên ngôi vua, trở thành Reza Shah và tự đặt cho mình họ Pahlavi. Ông chấn hưng kỹ nghệ, giáo dục, y tế…, cải cách xã hội, quân đội, hành chính, tài chính, v.v… Ông ra luật buộc dân phải ăn mặc Âu phục, bỏ y phục truyền thống, buộc phụ nữ phải bỏ che mạng. Năm 1935, Chính phủ Iran yêu cầu cộng đồng quốc tế chính thức dùng tên Iran (nghĩa là “vùng đất của người Aryan”).

Tháng 8 năm 1941, vì lý do chiến lược, quân Anh và quân Liên Xô phối hợp tấn công Iran, truất phế vua Reza Shah và lập con trai ông là Reza Pahlavi lên ngôi vua.

Vua Reza Pahlavi tiếp tục đường lối cải cách của cha, tuy mềm dẻo hơn chút ít dưới tên chương trình là Cách Mạng Trắng từ năm 1963, nhưng vẫn gặp nhiều chống đối từ quần chúng và đặc biệt là giới tu sĩ, cho đến khi bị phong trào của ông Ruhollah Khomeini lật đổ năm 1979.

Sau khi Khomeini nắm được chính quyền, ông trở thành người có quyền cao nhất ở Iran mang danh nghĩa “Lãnh Tụ Tối Cao –  Lãnh Tụ Của Cuộc Cách Mạng (Rahbar). Khomeini trở thành Đại Giáo Chủ của Hồi Giáo Shia. Tuy có tổng thống và nội các, quân đội nhưng quyền hành thực sự là Lực Lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo (IRGC) cánh tay đắc lực nắm quyền lực sâu rộng trong an ninh, chính trị, kinh tế, đối nội, đối ngoại. IRGC kiểm soát các ngành công nghiệp chủ chốt như dầu khí, xây dựng, viễn thông và tài chính… cai trị trong chế độ độc tài!

Trong cuộc chiến tranh Iran-Iraq từ năm 1980 đến 1988, mà con số thương vong phía Iran được ước lượng là 500.000 đến 1.200.000 người. Trong thập niên 2001-2010, Iran tuyên bố muốn xóa tên xứ Israel (Do Thái) trên bản đồ thế giới hỗ trợ “trục kháng chiến” gồm các nhóm vũ trang ủy nhiệm tại Trung Đông để tấn công Israel, nổi bật nhất là Hezbollah (Lebanon), Hamas (Palestine), Houthi (Yemen)… Vì vậy Israel coi Iran như kẻ thù không đội trời chung.

Iran trở thành nước có tiềm năng quân sự hùng mạnh ở Trung Đông về vũ khí, hỏa tiễn cho quân dội, hải và không quân… Đặc biệt kho dự trữ 440 kg uranium, theo cơ quan Năng Lượng Nguyên Tử Quốc Tế (IAEA), cho biết vào tháng 10/2025 lượng uranium này – nếu được làm giàu thêm – sẽ đủ để chế tạo 10 quả bom nguyên tử. Đây là sự nguy hiểm cho thế giới nếu Iran chế tạo vũ khí nguyên tử!

Mỹ và Israel đã phát động chiến dịch quân sự quy mô lớn mang tên “Operation Epic Fury” với các cuộc không kích chưa tùng có vào tối ngày 28/2/2026. Và từ đó, cuộc chiến giữa Mỹ Và Israel với Iran trở thành tâm điểm quan trọng nhất trên thế giới…

*

Bán đảo Ả Rập (nay gọi là Arab Saudi – Ả Rập Xê-Út) ngày xưa bán đảo lớn nhất thế giới ở Tây Nam châu Á, nằm giữa Địa Trung Hải, Hồng Hải và Ấn Độ Dương. Bán đảo Ả Rập là nơi tiếp giáp giữa ba châu lục: châu Á, châu Âu, châu Phi, nơi giao lưu đường thương mại. Tuy bị ngăn cách bởi vịnh Ả Rập và Ba Tư nhưng một phần của đai cát đi ngang qua Ba Tư, tới tận sa mạc Gobi. Tiếng Arabe (Ả Rập) có nghĩa là khô khan. Hai nước nầy vào thời kỳ đó được coi là cái nôi của nền văn minh và ngôn ngữ thông dụng.

Nhân cuộc chiến nầy nói về những mẩu chuyện vào thời xa xưa giữa vua Shahriyar (Shahryar), vua Ba Tư và nàng  Scheherazade.

Ngày đó, Ba Tư, có vị vua Shahriyar (nhân vật có thật, vị hoàng đế thứ 5 của triều đại Abbasid, trị vì từ năm 786 đến 809 nổi tiếng với tài năng trị vì thiên hạ nhưng sau đó trở nên độc ác và dã man! Vua Shahriyar có tài trị quốc nhưng nhưng hoàng hậu dâm gian với người hầu và các phi tần ngoại tình nên ông uất hận, đâm ra chán nản, ghét và hận tất cả phụ nữ trên đời. Vua ra chỉ thị cho viên tể tướng rằng, mỗi ngày hãy bắt một cô gái còn trinh tại bất cứ nơi đâu, sau một đêm ngủ với nàng thì sẽ giết nàng vào sáng sớm hôm sau. Rất nhiều cô gái trong kinh thành đã bị bắt đi và sát hại như thế. Dân chúng kêu ca và oán thán không ngớt.

Nàng Sheherazade, con vị tể tướng, thông minh, hiểu biết rộng thấy kinh thành lâm nguy và phụ nữ bị giết, nàng tình nguyện xin thân phụ vào hầu vua. Ông tể tướng sợ con gái bị giết như bao cô gái khác nên nhất quyết ngăn cản nhưng với sự quyết tâm của con gái con cô gái nhất định vào cung, đành chấp nhận theo ý muốn.

Trước khi dâng hiến thân xác cho nhà vua, nàng xin được phép kể câu chuyện và được chấp thuận. Mỗi câu chuyện kể còn dang dở trước khi trời sáng và nhà vua tò mòn muốn nghe tiếp. Thế là Sheherazade liên tục kể chuyện gần 3 năm trời với hàng trăm câu chuyện, từ tình cảm xã hội đến chính trị, chuyện nhân gian phố phường đến truyện cổ tích tưởng tượng. Sau gần 3 năm nghe Sheherazade kể, nhà vua dần dần không còn tính tình nóng nảy ghét hờn phụ nữ nữa. Thay vào đó, ông ta thương nàng Sheherazade và quyết định không giết nàng nữa.

Một đêm, hai đêm… cho đến nghìn lẻ một đêm, hai người họ đều chìm vào những câu chuyện huyền ảo đầy lôi cuốn như thế. Đó là sự màu nhiệm, điển hình như trong đạo Phật, kẻ ác khi chú tâm nghe kinh kệ lâu ngày được cảm hóa thành người lương thiện.

Antoine Galland (1646-1715) là nhà Đông Phương học, khảo cổ học người Pháp, thông thạo ngôn ngữ Ả Rập và Ba Tư người đầu tiên dịch và giới thiệu bộ truyện Nghìn Lẻ Một Đêm (Les Mille et Une Nuits) sang tiếng Pháp (1704-1717). Ông có công lớn trong việc biên dịch, chỉnh sửa và đưa các câu chuyện dân gian vùng Trung Đông và Nam Á đến với độc giả phương Tây, được phổ biến toàn cầu của tác phẩm.

Tác phẩm này được sưu tập qua nhiều thế kỷ bởi nhiều tác giả, dịch giả và học giả khắp Tây Á, Trung Á, Nam Á và Bắc Phi. Các câu truyện được truy tìm nguồn gốc ngược về nền văn chương và truyện kể dân gian Ả Rập, Ba Tư, Lưỡng Hà, Ấn Độ, Do Thái và Ai Cập. Nhiều truyện dân gian từ thời đại Khalifah, trong khi đó một số truyện khác, đặc biệt là truyện nền, phần lớn có thể đã được lấy từ tác phẩm văn chương Ba Tư cổ là Hazār Afsān (Một Ngàn Truyện Thần Thoại)…

Năm 988, Mohamed Ishaq viết: “Tác giả tập Truyện Các Tể Tướng là An Jasihiyari (Agdul Al Jahshitari) bắt tay soạn một cuốn sách trong đó ông chọn một nghìn truyện của người A Rập, người Ba Tư, người Hy Lạp và nhiều dân tộc khác, các truyện đều riêng biệt không có quan hệ gì với nhau. Ông tập hợp một số người làm nghề kể chuyện lại, mời họ kể cho nghe rồi chọn những truyện hay nhất, những ngụ ngôn, cổ tích mà ông thích nhất. Là một người có tài, ông đúc kết những câu chuyện ấy lại thành bốn trăm tám mươi đêm, mỗi đêm là một truyện trọn vẹn dài trên dưới năm chục trang. Nhưng ông chết bất ngờ trước khi hoàn thành một nghìn truyện như dự định”.

Khi ở Paris, Antoine Galland một hôm tình cờ đọc được một bản chép tay bảy truyện cổ A Rập, ông có ý định dịch và cho xuất bản. Sách sắp in ra thì dịch giả được biết những truyện này thực ra rút ra từ một pho đồ sộ gồm nhiều tập đề là Nghìn Lẻ Một Đêm. Ông nhờ người tìm kiếm hộ, chỉ gửi đến cho ông có bốn tập. Ông dịch ngay tập đầu tiên cho xuất bản năm 1704. Món quà nhỏ mọn như lời ông viết trong thư gửi tặng hầu tước phu nhân O, lập tức được hoan nghênh,. Thành công hết sức to lớn. Cùng với hầu tước phu nhân O cả triều đình nghị viện, từ giai cấp tư sản cho đến các tầng lớp nghèo hèn, tóm lại là tất cả những ai biết đọc biết viết ở Pháp đều đổ xô vào tranh nhau tập sách.

Trong bốn năm, từ 1704 đến 1708, mười hai tập lần lượt ra đời. Năm 1709, A. Galland được một người bạn A Rập đến Paris trao thêm cho một số truyện nữa, ông lại dịch và cho in tiếp.

Chừng hai thế kỷ sau A. Galland một bản dịch tiếng Pháp khác của Nghìn Lẻ Một Đêmra đời. Dịch giả là tiến sĩ J.C. Mardrus, bản dịch theo quan niệm và phong cách hoàn toàn khác. Mardrus không bỏ sót một chi tiết nào, kể cả những đoạn rườm rà dâm tục và tất cả những thơ rải rác trong các truyện.

Ngoài bản dịch của BS Trần Văn Lai, đến đầu thập niên 1970, dịch giả Phan Quang dịch bộ sách Nghìn Lẻ Một Đêm. Trong Lời Giới Thiệu,  tác giả viết:

“Hai thế kỷ sau Antoine Galland, một bản dịch tiếng Pháp khác của Nghìn Lẻ Một Đêm ra đời. Các nhà nghiên cứu văn học đều đánh giá cao bản dịch của Antoine Galland. Người dịch đã cố tình tước bớt, để tránh cho những người đọc đỡ ngượng ngùng, một số chi tiết tả tỉ mỉ những cảnh sinh hoạt mà cho dù có in ra cũng không cho biết thêm một điều gì mới mẻ về phong tục…

Nhà văn Pháp Charles Nodier chuyên viết truyện cổ tích đầu thế kỷ 19 đã đánh giá bản dịch của Antoine Galland như sau: “Bản dịch của Antoine Galland là một tác phẩm có thể coi là kinh điển trong thể loại văn học này, và nếu nó có phải chịu vài điều chê trách của những nhà Đông phương học nào đó mê tín sự trung thành với các nguyên tác, ấy là vì những vị này coi trọng lợi ích ngành học thuật chuộng màu sắc xa lạ của họ hơn là tinh thần của ngôn ngữ và những yêu cầu của nền văn học dân tộc chúng ta…

“Nhà văn Macxim Gorki viết: “Trong số các di tích tuyệt diệu của sáng tác truyền khẩu dân gian, các truyện cổ tích của nàng Sheherazade là di tích đồ sộ nhất. Những truyện cổ tích này thể hiện với mức hoàn hảo kỳ diệu, xu hướng của nhân dân lao động muốn buông mình theo phép nhiệm màu của những ảo giác êm đẹp, theo sự kết hợp phóng khoáng của từ ngữ thể hiện sức mạnh vũ bão của trí tưởng tượng hoa mỹ của các dân tộc phương Đông – người A Rập, người Ba Tư, người Ấn Độ. Công trình dệt gấm bằng từ ngữ này xuất hiện từ thời tối cổ, những sợi tơ muôn màu của nó lan khắp bốn phương, phủ lên trái đất một tấm thảm từ ngữ đẹp lạ lùng”…

Nhà văn Gaston Picard gần đây khi soát lại bản dịch của Galland để cho in lại (bản in năm 1962) sau khi trích dẫn ý kiến của tạp chí Bách khoa đã hóm hỉnh nhận xét thêm: Antoine Galland ý tứ hơn nhiều so với tiểu thư Sheherazade.

J. C. Mardrus cho rằng không phải ngẫu nhiên mà toàn bộ bản dịch của ông để tặng Stéphane Mallarmé và tập I để tặng Paul Valérỵ, hai nhà thơ bí hiểm. Vì những lẽ đó, một số nhà phê bình

có xu hướng coi bản dịch của Mardrus nặng tính chất một công trình nghiên cứu phong tục hơn là một tác phẩm văn học…”

Và câu chuyện xảy ra qua Lời Giới Thiệu với hai anh em cùng ngự trị ngai vàng:

“Ngày xưa có hai anh em cùng làm vua. Anh làm vua nước Đại Ba Tư choán một phần lớn trái đất. Em là vua nước Đại Tartari, chư hầu của anh. Một hôm, được lệnh của anh triệu về, em vội vã lên đường. Xa giá vừa ra khỏi kinh thành, đã nghỉ lại; nhà vua nhớ hoàng hậu, một mình lén trở lại cấm cung định tự tình với người vợ quý yêu một lần nữa. Nhưng hỡi ôi! Nhà vua không được gặp hoàng hậu như ở trong cảnh nhớ nhung thao thức mà lại thấy hoàng hậu đang ngủ say trong vòng tay một người đàn ông khác ngay trên giường ngự của mình. Nổi giận, nhà vua chém chết đôi gian phu dâm phụ, ném xác xuống hào rồi lặng lẽ trở lại hành cung và ra lệnh khởi hành.

Vua tuyệt nhiên không hé răng cho bất cứ ai biết nỗi khổ riêng đang giày xé lòng mình.

Song cũng từ buổi tối bất hạnh ấy, một nỗi buồn ghê gớm xâm chiếm nhà vua và thường xuyên lộ ra nét mặt. Cảnh hoàng đế thân hành ra đón từ ngoài kinh thành, cảnh hội hè yến tiệc, nghi lễ linh đình cũng như sự săn sóc chân tình của vua anh đều không thể làm tiêu tan nỗi u uẩn.

Nhà vua nước Đại Tartari tự cho mình là người đau khổ, bất hạnh nhất trần gian. Nhưng một hôm tình cờ nhà vua bắt gặp hoàng hậu, chị dâu của mình, ngoại tình với một tên da đen trong khi hoàng đế mải đi săn. Vua em thấy nhẹ hẳn người: “À, ra không phải chỉ có ta là người đau khổ duy nhất. Vinh hiển, phú quý, quyền uy chấn động thiên hạ đến như hoàng đế anh ta mà vẫn bị vợ lừa dối, phản bội. Vậy thì việc gì ta phải tự giày vò cho khổ thân!”

Đến lượt vua anh, khi được tự mình chứng kiến hành động dâm ô của hoàng hậu, ông cũng vô cùng chán ngán. Hai anh em cùng một lúc từ bỏ ngai vàng, từ bỏ mọi phú quý vinh hoa trên trần thế. Hai anh em ra đi định tìm chốn ẩn thân đến trọn đời ở một nơi chân trời góc bể nào đó cho khuây khỏa nỗi buồn, cho nguôi đi vết nhục. Nhưng tình cờ – vẫn là sự tình cờ – hai vua bắt gặp một thần linh từ dưới đáy biển nổi lên, ghé vào bờ. Trên đầu thần đội một chiếc hòm thủy tinh khóa bằng bốn chiếc khóa. Để phòng ngừa vợ có thể không chung thủy, thần đã nhốt ả vào trong đó và giấu tận đáy đại dương, chỉ mở cho ra những khi nào mình cần yêu đương tình tự. Ấy thế mà người đàn bà đẹp này đã từng ngoại tình với những chín mươi tám người đàn ông khác. Mỗi người sau phút ái ân, phải để lại cho ả một chiếc nhẫn làm kỷ niệm. Và mỉa mai làm sao! Hai nhà vua, hai ông chồng đang buồn rầu ngao ngán về thế sự này lại chính là những kẻ bị ả ép buộc làm những tình nhân bất đắc dĩ thứ chín mươi chín và thứ một trăm.

Vậy ra đàn bà ở đâu cũng vậy và ai cũng như ai thôi. Không thể có cách nào đủ hiệu lực ngăn ngừa, để cho họ giữ vẹn lòng chung thủy với chồng.

Chỉ còn một cách – hoàng đế nước Đại Ba Tư rút ra kết luận – là giết ngay người con gái vừa chung chăn gối, không để cho sống đến ngày hôm sau. Đó chính là cách trả thù đời, trả thù đám đàn bà, trả thù vợ của những ông chồng bị cắm sừng mà trong tay có quyền lực tối cao.

Từ buổi đó, một luật lệ mới được ban hành ở nước Đại Ba Tư. Một luật lệ vô cùng dã man, hết sức khắc nghiệt. Vua truyền cho tể tướng cứ mỗi đêm bắt vào cung một cô gái trinh để hầu hạ mình, rồi rạng sáng hôm sau, khi đêm vừa hết, thì ra lệnh giết chết cô gái ấy.

Thế là cứ mỗi đêm một cô gái trinh đi lấy chồng và sáng ra một người đàn bà thiệt mạng. Cảnh tang tóc bao phủ khắp kinh thành. Cung đình tràn ngập máu. Nỗi đau đớn xé lòng mọi người mẹ, người cha, người yêu, người chồng chưa cưới. Giữa lúc ấy xuất hiện cứu tinh, nàng Scheherazade, con gái yêu của chính tể tướng, người chịu trách nhiệm thi hành lệnh tàn bạo của vua…

Với hàng trăm câu chuyện hoàn chỉnh, bao gồm truyện lịch sử, truyện tình, bi kịch, hài kịch, thơ, truyện hài và truyền thuyết kết cấu thành tác phẩm, Nghìn Lẻ Một Đêm có một giá trị hết sức to lớn trong việc phản ánh một thế giới muôn mặt trong đời sống hiện thực xã hội thông qua một óc tưởng tượng cực kỳ phong phú, chủ đề vô cùng khác lạ, nhân vật đủ mọi loại vẻ, với những khung cảnh vừa rộng lớn vừa luôn luôn thay đổi. Về nghệ thuật, Nghìn Lẻ Một Đêm hết sức hoàn chỉnh về kết cấu, bất ngờ trong việc dẫn dắt mạch truyện, phức tạp nhưng rất chặt chẽ trong các tình tiết và cũng rất điêu luyện trong việc sử dụng ngôn ngữ, mặc dù có một số truyện qua tay nhiều người, được nhiều thế hệ ghi chép nên đã ít nhiều bị pha tạp hoặc bị hiện đại hóa”…

Các truyện trong Nghìn Lẻ Một Đêmrất phong phú và đa dạng. Lúc chuyện xảy ra trong thế giới thần tiên, lúc ở nơi đầu đường xó chợ. Về tôn giáo, có những người theo đạo Hồi, có những người theo đạo Thiên Chúa, đạo Do Thái, lại có những người thờ thần lửa… Về không gian, các chuyện xảy ra những nơi ngày nay được ghi trên bản đồ là Ấn Độ, Sri Lanka, Liên Xô, Trung Quốc, Jordan và Iran và trước hết là Tây Á, Bắc Phi, Ai Cập, Iraq, Syria… Tóm lại, khung cảnh rất rộng lớn, chủ đề thật đa dạng, tình tiết hết sức bất ngờ, ngôn ngữ vô cùng phong phú, nhân vật rất thực và cũng rất hư cấu.

*

Những câu truyện kể nổi tiếng nhất của Sheherazade là Aladdin & Cây Đèn Thần, Thủy Thủ Sinbad, Ali Baba & Bốn Mươi Tên Cướp, tuy vậy, thực tế thì Aladdin và cây đèn thần cùng với Ali Baba và bốn mươi tên cướp chỉ được đưa vào lúc thế kỷ 18 bởi Antoine Galland, cho rằng đã từng nghe kể về chúng ở Aleppo, Syria… phù thủy và những nơi huyền thoại, thường được đặt lẫn với người và vùng địa lý thật.

Những lúc nàng Sheherazade ngừng lại và nói: “Tiếc thay trời đã sáng rồi mà phần còn lại là đoạn hay nhất trong câu truyện…” hoặc “Những truyện vừa rồi hay thật đấy nhưng không thể nào so sánh được chuyện bệ hạ sắp nghe đây…”, “Đêm đã khuya lắm rồi xin cho phép bệ hạ dừng lại đây, đêm mai tôi xin kể nốt hầu ngài…”. Lối ngắt chuyện này là thủ thuật như các cuốn sách về chương hồi gợi sự tò mò, hiếu kỳ để lôi cuốn người đọc…

Nghìn Lẻ Một Đêm có tầm ảnh hưởng to lớn lên nền văn học thế giới. Nhiều nhà văn đã ám chỉ đến Nghìn Lẻ Một Đêm trong tác phẩm của họ hoặc chịu ảnh hưởng từ tác phẩm này. Trong số đó có Henry Fielding, Naguib Mahfouz, John Barth, Jorge Luis Borges, Salman Rushdie, Johann Wolfgang von Goethe, Walter Scott, William Makepeace Thackeray, Wilkie Collins, Elizabeth Gaskell, Charles Nodier, Gustave Flaubert, Marcel Schwob, Stendhal, Alexandre Dumas, Gérard de Nerval, Arthur de Gobineau, Aleksandr Sergeyevich Pushkin, Lev Nikolayevich Tolstoy, Hugo von Hofmannsthal, Arthur Conan Doyle, William Butler Yeats, H. G. Wells, Constantine P. Cavafy, Italo Calvino, Georges Perec, H. P. Lovecraft, Marcel Proust, A. S. Byatt và Angela Carter…

Nghìn Lẻ Một Đêm cũng là tác phẩm yêu thích và nguồn cảm hứng của nhiều tác giả Anh thời Lãng Mạn và Victoria. Theo A. S. Byatt “Trong nền thi ca Lãng Mạn Anh, Nghìn Lẻ Một Đêm là điều tuyệt vời đối nghịch với thứ trần tục, là thứ giàu tính tưởng tượng đối nghịch với sự buồn tẻ và ngày một phi lý”. Wordsworth và Tennyson còn nhắc về tập truyện trong những bài thơ của họ. Không khí của Nghìn Lẻ Một Đêm được Charles Dickens mang vào đoạn mở đầu tiểu thuyết cuối cùng The Mystery of Edwin Drood (1870).

Như đã dẫn chứng ở trên, những nhà văn nổi danh trên thế giới đã nhận định:

“Tôi chưa thể trở thành một người viết truyện giả tưởng hay truyện triết lý sâu sắc, cho đến khi tôi đọc Nghìn Lẻ Một Đêm với mười bốn lần”

(Văn hào Pháp Voltaire 1694-1778)

“Tôi nghĩ Nghìn Lẻ Một Đêm là một trong những kỳ quan của thế giới, một kỳ quan không thể đo đạc bằng không gian mà bằng thời gian… Nó là một lục địa của những giấc mơ.”

(Văn hào Argentina Jorge Luis Borges 1899-1986)

“Nghìn Lẻ Một Đêm là một mạng lưới không có điểm bắt đầu và cũng không có điểm kết thúc. Nó giống như một tấm thảm bay dệt bằng ngôn ngữ, đưa người ta đi từ kỳ quan này sang kỳ quan khác mà không bao giờ muốn hạ cánh”

(Nhà triết học Đức Walter Benjamin 1892-1940)

“Nghìn Lẻ Một Đêm, cuốn sách này chứa đựng tất cả: sự nguy nga của phương Đông, phép thuật của những vị thần, và trên hết là những ham muốn, lòng tham, tình yêu và sự mưu trí rất đỗi con người”

(Nhà phê bình văn học Anh Leigh Hunt 1784-1859)

“Nghìn Lẻ Một Đêm không chỉ là một cuốn sách, nó là chiếc chìa khóa mở toang cánh cửa vào thế giới hiện thực huyền ảo của phương Đông, nơi lanh giới giữa giấc mơ và đời thực hoàn toàn bị xóa nhòa”.

(Nhà văn Colombia Gabriel García Márquez 1927-2014)

Điều đó chứng tỏ Nghìn Lẻ Một Đếm rất giá trị trong kho tàng văn chương của nhân loại.

Một số nhà văn còn viết dưới hình thức như Nghìn Lẻ Hai Đêm, chẳng hạn Théophile Gautier (La Mille Deuxième Nuit, 1842), Joseph Roth (Die Geschichte von der 1002. Nacht, 1939) và Edgar Allan Poe với tác phẩm The Thousand and Second Tale of Scheherazade (1845), trong đó mô tả thêm chuyến đi thứ tám cũng là cuối cùng của Sinbad, kết thúc bằng việc nhà vua xử tử Scheherazade. Một số tác giả hiện đại cũng chịu ảnh hưởng của Nghìn Lẻ Một Đêm là James Joyce, Marcel Proust, Jorge Luis Borges và John Barth…

Văn hào người Pháp Voltaire từng chia sẻ rằng ông không thể viết nên những tác phẩm triết lý sâu sắc nếu chưa đọc Nghìn Lẻ Một Đêm tới 14 lần. Điều đó chứng tỏ trí tưởng tượng rất phong phú.

Âm nhạc

Nghìn Lẻ Một Đêm đã ảnh hưởng đến các tác phẩm âm nhạc của: François-Adrien Boieldieu: Le calife de Bagdad (1800). Carl Maria von Weber: Abu Hassan (1811). Luigi Cherubini: Ali Baba (1833). Peter Cornelius: Der Barbier von Bagdad (1858)

Ernest Reyer: La statue (1861). Horneman (1840-1906), Aladdin (overture), 1864. Rimsky-Korsakov: Scheherazade Op. 35 (1888). Dikran Tchouhadjian (1837-1898), Zemire (1891). Henri Rabaud: Marouf, savetier du Caire (1914). Carl Nielsen, Aladdin Suite (1918-1919). Renaissance: Scheherazade and Other Stories (1975). Fikret Amirov: Arabian Nights (Ballet, 1979). Ezequiel Viñao, La Noche de las Noches (1990). Carl Davis, Aladdin. Kamelot, Nights of Arabia (1999). Sarah Brightman, Harem and Arabian Nights (2003)…

*

Trong các tiểu thuyết võ hiệp của Kim Dung, xứ Ba Tư (Persia) được nhắc đến như một vùng đất huyền bí, xa xôi, gắn liền với nguồn gốc của Minh Giáo (Manichaeism). Những chi tiết này xuất hiện chủ yếu trong tác phẩm Ỷ Thiên Đồ Long Ký.  Nguồn gốc Minh Giáo (Mani Giáo) vào Trung Nguyên. Tôn giáo cổ của Ba Tư, do Mani (216-277), sáng lập vào khoảng thế kỷ 3, vào Trung Nguyên đời nhà Đường vào đầu thế kỷ thứ 7.

Vào thời cổ đại, nhà hiền triết Zarathushtra đi truyền đạo của ông là Mazdayasna tiếng Việt gọi là Hỏa Hiên Giáo hay Bái Hỏa Giáo. Hỏa Giáo cho lửa là biểu tượng của quang minh, do đó có nghi lễ thờ lửa. Bái Hỏa Giáo đã trở thành quốc giáo của Ba Tư cổ đại, truyền vào bắc Trung Hoa đời nhà Đường, thế kỷ thứ 6 theo các đoàn lạc đà của người Ba Tư. Đến đời Tùy, họ được thành lập ở Trường An những khu vực riêng để hành đạo. Đền thờ của Bái Hỏa Giáo được xây dựng cho người “Hồ” ở kinh đô Tràng An. Đến đời Tống thì Hỏa Giáo dần mất chỗ đứng ở trung nguyên.

Nguồn gốc của Minh Giáo cũng tương tự như Bái Hỏa Giáo, Ma Ní Giáo vào thế kỷ thứ 3 sau công nguyên. Ma Ni Giáo như là tà giáo lại được nhanh chóng vượt biên giới Ba Tư lan nhanh về phía Tây, xuất hiện ở Ai Cập, Bắc Phi, Nam Tây Ban Nha trong thế kỷ thứ 3.

Khi Mani Giáo truyền vào trung nguyên. Người Duy Ngô Nhĩ ở Tân Cương theo Mani Giáo, sau đó phát triển rộng khắp Tân Cương Thế kỷ thứ 8, đền thờ của Ma Ní Giáo xây dựng ở Trường An lấy tên là Đại Vân Quang Minh tự. Vài năm sau, một dải Thái Nguyên, Lạc Dương xuống tận Kinh, Dương, Hồng, Việt (châu) đều mọc lên các đền thờ của Ma Ní Giáo…

Giữa thế kỷ thứ 9, tộc Khiết Đan hùng bá phương bắc Trung Hoa, đánh bại cả người Duy Ngô Nhĩ lẫn người Hán và triệt hại các giáo phái đã xâm nhập từ Ba Tư.

Trong tác phẩm Kim Dung trong bối cảnh từ đời nhà Tống, Ma Ní Giáo (Minh Giáo) rút vào hoạt động bí mật với nhiều cao thủ võ công tuyệt đỉnh đối đầu võ lâm trung nguyên.

Ngoài tổng đàn Minh Giáo đặt trên đỉnh Quang Minh, dãy núi Côn Luân với Tứ Đại Pháp Vương: Kim Mao Sư Vương (Tạ Tốn), Bạch Mi Ưng Vương (Ân Thên Chính, sau đó lập ra Thiên Ưng Giáo), Tử Sam Long Vương (Đại Ỷ Ty – Kim Hoa bà bà ) và Thanh Dực Bức Vương (Vi Nhất Tiếu) gây chấn động chốn võ lâm.

Dưới chức Giáo Chủ Minh Giáo là Quang Minh tả sứ và Quang Minh hữu sứ. Minh Giáo thờ thần lửa. Thánh Hỏa Lệnh, Minh Giáo nắm giữ 6 lệnh bài Thánh Hỏa (Thánh Bái), là biểu tượng quyền lực cao nhất, khắc các môn võ công kỳ dị, tốc độ nhanh, khác hẳn võ học chính tông trung nguyên.

Đại Ỷ Ty, thánh nữ của Minh Giáo, cũng là mẹ của Tiểu Chiêu và là sư phụ của Ân Ly. Bà sang trung nguyên để tìm bí kíp Càn Khôn Đại Na Di, võ công thất lạc của Minh Giáo Ba Tư. Sau khi Giáo Chủ Dương Đỉnh Thiên mất tích, nội bộ Minh Giáo bất hoà, Ân Thiên Chính thành lập ra Thiên Ưng Giáo. Bạch Mi Ưng Vương là cha của Ân Tố Tố (vợ Trương Thúy Sơn phái Võ Đang), ông ngoại của Trương Vô Kỵ.

Tạ Tốn ngoại hiệu là Kim Mao Sư Vương (sau nầy nghĩa phụ của Vô Kỵ và Vô Kỵ cũng là giáo chủ mới của Minh Giáo về sau này. Vi Nhất Tiếu ngoại hiệu là Thanh Dực Bức Vương, đứng thứ 4 trong Tứ Đại Pháp Vương. Võ công vô cùng cổ quái và lập dị. Vi Nhất Tiếu luyện công bị tẩu hỏa nhập ma, do đó khi khai triển nội công đều phải hút máu người sống, nếu không thì sẽ bị lạnh cóng toàn thân và chết nên mang tiếng xấu “Con dơi hút máu người”. Sau này nhờ Trương Vô Kỵ dùng Cửu Dương Thần Công chữa trị, nên Vi Nhất Tiếu không còn phải hút máu người sau khi vận nội công nữa. Từ đó Vi Nhất Tiếu đã trở thành một trợ thủ đắc lực cho Trương Vô Kỵ. Nhờ tài khinh công tuyệt đỉnh thuộc hàng đệ nhất thiên hạ của mình mà nhiều phen Vi Nhất Tiếu đã giải cứu nhóm người Trương Vô Kỵ khỏi những lúc nguy nan. Ngoài ra, ông còn có võ công Hàn Băng Miên Chưởng.

Trong tiểu thuyết Ỷ Thiên Đồ Long Ký tuy hư cấu nhưng liên quan đến lịch sử là Chu Nguyên Chương. Chu Nguyên Chương gia nhập Minh Giáo, đã cứu Trương Vô Kỵ một lần khi Vô Kỵ còn nhỏ (khi Vô Kỵ cùng Bất Hối đến gặp Dương Tiêu). Chu Nguyên Chương không giỏi võ công nhưng đa mưu túc trí, đã dò ra được tung tích của lục đại môn phái khi họ bị Triệu Mẫn bắt. Chu Nguyên Chương độc ác, nham hiểm nên Trương Vô Kỵ có phần ái ngại. Mặc dù vậy Chu Nguyên Chương vẫn được cất nhắc lên vị trí cao trong Minh Giáo, góp công lớn tiêu diệt nhà Nguyên, và bè đảng Trần Hữu Lượng, lập ra nhà Minh, lên ngôi hoàng đế. Sau đó ông sát hại rất nhiều công thần của mình. Vài tài liệu cho rằng Chu Nguyên Chương xuất thân từ Minh Giáo nên lập ra nhà Minh. Nhà Minh rất gian ác khi xâm chiếm nước ta, trong Bình Ngô Đại Cáo của đại công thần  nhà Lê là Nguyễn Trãi đã phơi bày tội ác tầy trời!

Trong quyển Tiếu Ngạo Giang Hồ, Nhật Nguyệt Thần Giáo được xây dựng ở Hà Bắc, trên đỉnh Hắc Mộc Nhai. Với giáo chủ Nhậm Ngã Hành trong lúc tu luyện Hấp Tinh Đại Pháp đã bị tẩu hoả nhập ma, Đông Phương Bất Bại đoạt quyền, giam cầm Nhậm Ngã Hành, trở thành giáo chủ. Sau đó, Đông Phương Bất Bại luện Quỳ Hoa Bảo Điển. Hai môn công phu nầy gây tác hại vô cùng đã làm cho võ lâm trung nguyên khốn đó. Lệnh Hồ Xung trong chính phái với mối tình cùng Nhâm Doanh Doanh (con gái Nhậm Ngã Hành). Sau đó, Lệnh Hồ Xung cùng với Nhậm Ngã Hành, Hướng Vấn Thiên, Thượng Quan Long, Nhậm Doanh Doanh lên Hắc Mộc Nhai tiêu diệt Đông Phương Bất Bại, xóa bỏ Nhật Nguyệt Thần Giáo.

Từ khi đọc pho truyện Ngàn Lẻ Một Đêm cho đến khi đọc tác phẩm võ hiệp của Kim Dung, hình ảnh Ba Tư không xa lạ với độc giả miền Nam Việt Nam trước năn 1975, nay Iran đang là tâm điểm của chế độ độc tài và nguy hiểm khi xảy ra cuộc chiến với Mỹ và Israel trở thành tin tức hàng đầu mỗi ngày trên thế giới.

Little Saigon, May 28/2026

Vương Trùng Dương

Giữa thập niên 1950’, Bộ Tổng Tham Mưu QLVNCH thành Phòng Tác Động Tinh Thần, sau đó với danh xưng Nha Chiến Tranh Tâm lý, năm 1965 trở thành Tổng Cục Chiến Tranh Chính Trị.

Gần hai thập niên ở miền Nam VN, khán thính giả không xa lạ gì với ban tam ca trào phúng AVT.

Năm 1958, trong danh sách công tác của đơn vị Tâm Lý Chiến có một ban tam ca do 3 anh tân binh mới nhập ngũ: Anh Linh, Vân Sơn và Tuấn Đăng chuyên trình bày những bản nhạc trào phúng, vui nhộn. Họ lấy 3 chữ đầu của tên mình để ghép lại thành AVT.

Anh Linh có căn bản nhạc lý vững vàng nên từng có thời gian được cử thay thế giáo sư âm nhạc Phạm Nghệ làm trưởng ban Ca của Đại Đội Văn Nghệ Trung Ương, tức Biệt Đoàn Văn Nghệ Trung Ương sau đó. Ông đã sáng tác được khoảng 20 bài. Ca khúc đầu tay của Anh Linh là bài “Sao Em Không Đi”.

Việc hình thành tên ban tam ca AVT đã được nhạc sĩ Anh Linh kể lại với những chi tiết lý thú đến từ một sự tình cờ. “Một hôm, ban giám đốc thuê người kẻ một tấm biểu ngữ rất lớn để giăng ngang đường Trần Hưng Đạo, gần phòng trà Anh Vũ trên đường Bùi Viện nhằm giới thiệu bộ 3 này mà họ muốn gọi là ban Kích Động Nhạc Anh Vũ. Đúng vào lúc những người kẻ chữ vừa viết xong hai chữ A và V mầu đỏ và chữ NH mầu xanh thì tôi tình cờ đi tới. Khi hỏi thì được biết họ viết chữ Anh Vũ. Tôi nói ngay là ban tam ca không phải tên là Anh Vũ như ban giám đốc đã thuê họ viết. Nhưng thấy mấy người thợ đã lỡ viết như vậy nên chợt nhớ ra ban kích động nhạc của mình đã có sẵn tên Anh Linh, Vân Sơn nên bảo viết thêm chữ T (chữ đầu của tên Tuấn Đăng) và bỏ 2 chữ NH kia đi. Vì thế nên có tên AVT”.

Trong thời gian AVT hát nhạc ngọai quốc ở phòng trà Anh Vũ, họ luôn được khán giả yêu cầu hát nhiều lần nên chủ phòng trà thêm cho AVT một danh hiệu nữa là ban AVT Đăng-Linh-Sơn khi được giới thiệu. Nhưng MC lại cố ý đọc là “AVT Darlingson” cho khán giả ngọai quốc dễ hiểu! Tiền thù lao cho AVT sau đó đã phá kỷ lục khi họ được trả cao vì AVT có lần được khán giả yêu cầu “bis” đến 7 lần. Ba người vừa vào hậu trường thay áo đi về thì lại phải mặc vào để ra trình diễn thêm trong khi khán giả giả tiếp tục cổ động! Đó thật là một kỷ niệm nhớ đời cho Anh Linh, Vân Sơn và Tuấn Đăng.

Giọng ca của 3 thành viên AVT này rất đều. Họ có thể lên cao tới “nốt” Sol cao và xuống đến Sol thấp. Hình ảnh đặc biệt của AVT là lúc trình diễn họ đều mặc quốc phục với khăn đóng, áo dài và tự đàn lấy để hát. Trước khi chuyển qua sử dụng những nhạc khí dân tộc thì Anh Linh chơi guitar, Vân Sơn chơi trống và Tuấn Đăng sử dụng contre-bass. Những tiết mục linh động và tươi vui của AVT thật sự đã mang lại cho sinh hoạt phòng trà thời đó thêm rất nhiều sống động.

Qua đầu thập niên 1960’, vào lúc AVT cần những sáng tác mới để trình bày, nhạc sĩ Lữ Liên có ý định thử nghiệm khi muốn hướng phần trình diễn của AVT về một thể loại mới lạ. Ông đã trích một đọan trong bản Thất Nghiệp Ca của ông (sáng tác cho Đoàn Văn Nghệ Việt Nam) đặt tên là Tam Nghiệp, mô tả 3 chàng thợ nhuộm, thợ sửa khóa và thầy bói để AVT thực nghiệm vào dịp Tất Niên trong một chương trình văn nghệ do quân đội tổ chức tại rạp Thống Nhất. Chương trình này có mục đích ủy lạo các chiến sĩ xuất sắc khắp 4 vùng chiến thuật trở về tham dự, Nhưng sắp đến ngày ra mắt thì thình lình có giấy gọi Anh Linh theo học khóa sĩ quan vào năm 1962.

Lập tức Hoàng Hải được đưa vào tập dượt để thay thế. Hᴏànɡ Hải tên thật là Lưᴜ Dᴜyên, anh ɾᴜột ᴄủa ᴄhᴜẩn Tướnɡ Lưᴜ Kim Cươnɡ. Sau này khi Lữ Liên gia nhập AVT, nhạc phẩm Tam Nghiệp có được sửa đổi đôi chút với những nghề Thợ Sửa Xe Máy (do Lữ Liên diễn tả), nghề Tẩm Quất với Vân Sơn và Tuấn Đăng với nghề thợ mộc. Với bài Tam Nghiệp gốc, một sáng tác của Lữ Liên, trích từ tác phẩm Thất Nghiệp Ca của ông, lần đầu tiên khán giả được thưởng thức một nhạc phẩm trào phúng với những âm điệu cổ truyền cùng những lời ca dí dỏm và nghệ thuật trình diễn sống động.

Khán giả hôm đó, phần lớn là anh em chiến hữu, được dịp cười hả hê. Nhất là lúc Vân Sơn hứng lên múa trống, tung dùi và Tuấn Đăng nhảy lên cây “Contre-basse” để solo theo nhịp kích động khiến khán giả cổ võ muốn sập rạp. Và kể từ đó AVT bắt đầu bước vào một khúc quanh quan trọng với phần trình bày những nhạc phẩm trào phúng, sát với đời sống thường ngày trong xã hội. Với sự tán thưởng nồng nhiệt của khán giả. Sau thời gian này, Lữ Liên lại đặt cho AVT một số bài mới như Ông Nội Trợ, Trắng Đen, Dậy Thì, vv…

Nhạc sĩ gia nhập Quân Đội Việt Nam Cộng Hòa năm 1957, ban đầu phục vụ trong ban biên tập đài phát thanh Quân đội, sau đó được biệt phái vào ngành kịch nghệ sân khấu thuộc Tiểu Đoàn 1 Tâm Lý Chiến. Sau khi giải ngũ, ông cộng tác với đài phát thanh Mẹ Việt Nam.

Tất cả những nhạc phẩm này đã khiến tên tuổi AVT càng này càng lên cao. Ngoài những sáng tác của nhạc sĩ Lữ Liên, nhạc sĩ Anh Bằng cũng sáng tác cho ban tam ca này một nhạc phẩm nổi tiếng khác có tựa đề là Huynh Đệ Chi Binh, thêm vào đó là một sáng tác của Duy Nhượng là bài Ai Lên Xe Bus…

Từ đó, ban AVT đã trở thành một tam ca nhạc đắt giá tại các phòng trà ca nhạc và vũ trường cũng như các Đại Nhạc Hôi cùng các đài phát thanh và truyền hình. Có thể nói, AVT đã trở thành một “hiện tượng” trong sinh họat ca nhạc tại miền Nam Việt Nam với một khuynh hướng thể hiện chưa từng có trước đó.

Nhạc sĩ Lữ Liên tiếp sáng tác cho ban AVT trình bày như Ba Bà Mẹ Chồng, Cờ Người, Em Tập Vespa, vv… Ngoài những lời lẽ châm biếm, ví von trong những bài hát trước đó, người nghe còn cảm thấy rất thích thú với những bài hát được Lữ Liên sáng tác với hình thức lời thanh mà ý tục, tương tự những thi phẩm nữ sĩ Hồ Xuân Hương, trong đó có tác phẩm Cờ Người đã được phổ nhạc hoàn toàn mang chất AVT độc đáo…

Trong khoảng thời gian từ 60 đến 64, AVT đã được 2 hãng đĩa Sóng Nhạc và Việt Nam mời thu đến 20 đĩa nhạc và băng nhạc. Và AVT còn nhận lời trình diễn cho các phòng trà ca nhạc và vũ trường lớn ở Sài Gòn như Queen Bee, Quốc Tế, Bồng Lai…

Vào năm 1965, nhạc sĩ Hoàng Hải được lệnh giải ngũ. Nhạc sĩ Lữ Liên được mời vào thay thế và trở thành trưởng ban AVT từ đó.

Sau khi nhận lời trở thành một thành viên của AVT, lúc đó mặc dù trong ban không còn ai mang tên có chữ có A ở đầu, nhưng Lữ Liên vẫn giữ nguyên cái tên AVT. Vì ông cho rằng tên đó đã đi sâu vào tâm hồn quần chúng. Nhưng ông đã đưa ra một vài đề nghị với một số thay đổi. Thứ nhất, với vai trò trưởng ban ông đổi danh xưng chính thức cho AVT là “Ban Tam Ca Trào Phúng AVT”, thay vì Ban Kích Động Nhạc AVT. Ngoài ra, còn có thêm một sự thay đổi quan trọng khác là loại bỏ 3 nhạc khí Tây Phương để chỉ sử dụng những nhạc khí cổ truyền Việt Nam. Từ đó Vân Sơn chơi Tỳ Bà, Tuấn Đăng chơi đàn đoản và Lữ Liên sử dụng đàn nhị tức đàn cò.

Thời gian 1966-67, chính phủ Việt Nam Cộng Hòa trong chương trình trao đổi văn hóa với các nước Á Châu, AVT với thành phần trên đã theo Đoàn Văn Nghệ Việt Nam của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ đi trình diễn tại rất nhiều quốc gia như Lào, Cao Miên, Phi Luật Tân, Thái Lan, Tân Gia Ba, Mã Lai, Nhật Bản, vv…

Năm 1968 thì “Ban Tam Ca Trào Phúng AVT” đi vào một thời kỳ có thể gọi là cực thịnh với những chuyến lưu diễn tại rất nhiều quốc gia Âu Châu. Theo lời yêu cầu của các đồng bào Việt Nam tại Pháp, chính phủ Việt Nam Cộng Hòa đã gửi một phái đoàn văn nghệ hùng hậu gồm đầy đủ các bộ môn thi, ca, vũ, nhạc, kịch, vv… dưới sự dìu dắt của nhạc sĩ Hoàng thi Thơ cùng các vũ sư Lưu Hồng và Trịnh Toàn sang Âu Châu trình diễn lần. Lần ra mắt ở rạp Maubert Mutualité Paris, Lữ Liên đã sáng tác một số bài dành riêng cho AVT như Chúc Xuân, Vòng Quanh Chợ Tết, Tiên Sài Gòn, Gái Trai Thời Đại, Lịch Sử Mái Tóc Huyền, Mảnh Bằng, 3 Ông Bố Vợ, vv…

Xen kẽ mỗi bài hát đều có phần solo nhạc. Tiếng nhạc khí Việt Nam thánh thót, véo von như chim hót khiến khán thích thú thưởng thức. Nhất là trong tiết mục AVT trình tấu cũng bằng tỳ bà, nhị huyền và đàn đoản như hai nhạc khúc bất tử Tây phương của Johan Strauss là Le Beau Danube Bleu và Les Flots Du Danube. Lần trình diễn đó của AVT đã gây tiếng vang Paris khi “đem chuông đi đấm xứ người”.

Sau đêm trình diễn ở rạp Maubert, bộ ba Lữ Liên, Vân Sơn và Tuấn Đăng sang trình diễn ở Thụy Sĩ và Luân Đôn. Sau đó họ lại về Pháp để trình diễn một xuất ở dưới miền nam. Rồi sau đó, phái đoàn lại tiếp tục đi trình diễn tại Maroc, Algérie, Tunisie, Cộng Hòa Trung Phi trong thời kỳ lãnh đạo của Tổng Thống Bokassa.

Năm 1969, lại một lần nữa thể theo lời mời của Tổng Hội Sinh Viên Việt Nam tại Pháp, chính phủ Việt Nam Cộng Hòa cử một đoàn văn nghệ gồm AVT với Lữ Liên, Vân Sơn, Tuấn Đăng cùng 2 nữ ca sĩ Hoàng Oanh và Hà Thanh, vợ chồng nhạc sĩ cổ nhạc Vĩnh Phan, nhạc sĩ Huỳnh Anh và cây sáo Nguyễn Đình Nghĩa…  Chuyến lưu diễn này kéo dài 1 tháng với một thành công tốt đẹp.

Bài hát Huynh Đệ Chi Binh của nhạc sĩ Anh Bằng vào giữa thập niên 1960’ hầu như rất quen thuộc với người lính VNCH:

“Huynh đệ chi binh là gì đó anh Hai?

Huynh đệ chi binh là là huynh đệ chi binh… a la la

Huynh đệ chi binh là mình cùng chung đời lính

Thương nhau khác chi nhân tình

Từ người deuxième cùi bắp

Và rồi đi lên thượng cấp đều là huynh đệ chi binh…

… Lúc sống có nhau là huynh đệ chi binh

Lúc chết có nhau là huynh đệ chi binh

Sống chết có nhau là huynh đệ chi binh… a la la la…

Sướng khổ có nhau là huynh đệ chi binh

… Giúp đỡ lẫn nhau là huynh đệ chi binh

Sống chết có nhau là huynh đệ chi binh…

… Từ người deuxième cà cuống

Và rồi đi lên Ðại Tướng đều là huynh đệ chi binh”

Hình ảnh Huynh Đệ Chi Binh nói lên tình chiến hữu rất đẹp vì vậy có nhiều bài viết về Huynh Đệ Chi Binh, nhà văn Tô Văn Cấp ấn hành quyển Huynh Đệ Chi Binh Thủy Quân Lục Chiến…

Trong bài viết Huynh Đệ Chi Binh của Trần Xuân Thời: “Tình huynh đệ chi binh, tình đồng hương, tri âm hay tri kỷ là cung bậc tiết tấu cảm thông toàn vẹn nhất của nhân tình… Biết bao chiến sĩ QLVNCH đã sống hiên ngang và hy sinh cho tổ quốc một cách oanh liệt!  “Sống bên tình, hy sinh bên bạn”. Chết vì tổ quốc, chết vinh quang “Mourir pour la patrie c’est une gloire”…  

*

Sau ngày Cộng Sản cưỡng chiếm miền Nam Việt Nam, ban AVT tan ɾã, hai thành νiên ở lại νà ᴄhịᴜ số ρhận bi thảm. Vân Sơn bị công an khu vực rượt nên sợ quá phải nhảy vội xuống sông Thị Nghè. Vân Sơn chết vì đầu đập vào một cây gỗ, ɾa đi tɾᴏnɡ tứᴄ tưởi! Tᴜấn Đănɡ qᴜa đời năm 2016 tɾᴏnɡ nɡhèᴏ khó. Nhạᴄ sĩ Lữ Liên may mắn cùng vợ con được tàu bốc ra Phú Quốc rồi sau đó đến tỵ nạn tại trại Pendleton, đảo Guam. Tới tháng 12 năm 1975, sống ở Quận Cam, California. Sang đầu năm 1976, Hoàng Thi Thơ liên lạc được với Lữ Liên, rồi rủ ông thành lập lại ban tam ca trào phúng AVT để đi biểu diễn.

Ban AVT tại hải nɡᴏại, ɡồm Lữ Liên, Vũ Hᴜyến νà Nɡọᴄ Bíᴄh. Năm 1977, nɡhệ sĩ Tɾườnɡ Dᴜy thay thế Nɡọᴄ Bíᴄh, νới bộ 3 này, họ đi lưᴜ diễn Châᴜ Âᴜ tɾᴏnɡ 19 nɡày. Năm 1988, AVT được tăng cường thêm nữ nghệ sĩ Thúy Liểu đã sang Úc trình diễn tại Sydney trong một chương trình kịch vui kéo dài trong 10 ngày.

Năm 1987, nhạᴄ sĩ Anh Bằnɡ đã thựᴄ hiện ᴄᴜốn bănɡ AVT Hải Nɡᴏại đầᴜ tiên. Năm 1992, nɡhệ sĩ kịᴄh Hᴏànɡ Lᴏnɡ thay thế Vũ Hᴜyến. Như νậy 3 nɡhệ sĩ ᴄᴜối ᴄùnɡ ᴄủa ban AVT là Lữ Liên, Tɾườnɡ Dᴜy νà Hᴏànɡ Lᴏnɡ. Năm 1992, AVT có một sự thay đổi với Hoàng Long vào thay thế cho nhạc sĩ Vũ Huyến, đã cùng nhau thực hiện một băng cassette, thu thanh tại phòng thu Tùng Giang. Năm 1994, trung tâm Giáng Ngọc sản xuất cuốn video của AVT tại hải ngọai. Dựa theo một áng thơ tuyệt tác của nữ sĩ Hồ Xuân Hương, nhạc sĩ Lữ Liên trình diễn chung với 2 nữ nghệ sĩ Thúy Lan và Thúy Hương để trình bầy nhạc phẩm Đánh Đu, với phần nhạc do Lữ Liên tự đảm trách, nhạc sĩ Ngọc Bích hòa âm và sử dụng Keyboard.

Từ năm 1989, ông bắt đầu viết lời Việt một số ca khúc nhạc ngoại quốc để cho con mình biểu diễn. Một số bài vẫn được yêu thích đến tận nay như Dĩ Vãng Nhạt Nhòa, Lạc Mất Mùa Xuân, Niềm Đau Chôn Giấu, Tan Tác… Ông qua đời tháng 7 năm 2012 tại bệnh viện Garden Grove,đại thọ 92 tuổi. Thánɡ 9 năm 2019, nɡhệ sĩ Tɾườnɡ Dᴜy qᴜa đời ở tᴜổi 71. Thánɡ 11 năm 2020, nɡhệ sĩ Hᴏànɡ Lᴏnɡ đã qᴜa đời ở tᴜổi 84. Còn Anh Linh, người sáng lập ra AVT, từ khi qua Mỹ theo diện HO đến nay, ca đoàn trưởng của một giáo xứ ở San Jose. Vợ chồng anh còn là chủ của một tiệm phở…

Ban tam ca AVT từ năm 1958 ở Sài Gòn đến năm 2010 ở Mỹ, coi  như ban tam ca lâu nhất. Nay tuy không còn nhưng những nhạc sĩ góp mặt trong AVT đã quen thuộc với giới thưởng ngoạn.

Little Saigon, May 2026

Vương Trùng Dương

Lời Ngỏ

Chuyện Vãn Trong Cõi Nhân Gian

Trong vài thập niên qua, tất cả các bài viết của tôi cho các tờ báo đảm trách (chủ nhiệm, chủ bút, tổng thư ký) và cộng tác… Số bài viết đã phổ biến trên các websites blogs… Theo lời thân hữu và độc giả đề nghị tôi nên thực hiện sách để phổ biến và lưu giữ.

Để đáp lại nhã ý đó, tôi chọn trong số các bài phiếm, ấn hành Ngẫm Chuyện Nhân Sinh. Các bài viết liên quan đến lãnh vực văn học nghệ thuật, âm nhạc, tác giả tác phẩm đã ấn hành 3 quyển: Văn Nhân & Tình Sử, Âm Nhạc & Người Muôn Năm Cũ và Người Lính & Chiến Hữu Văn Nghệ khoảng một nghìn trang.

Tôi không có ý định viết sách, trong thời gian qua, những bài viết Chuyện Vãn cho tuần báo Saigon Nhỏ, tôi chọn hai mươi bốn bài hợp với thời gian tính, edit lại để thực hiện tác phẩm Chuyện Vãn: Trong Cõi Nhân Gian khoảng 350 trang.

Các bài viết liên quan đến cuộc sống xưa nay, Đông Tây… từng mẩu chuyện qua sách báo, giai thoại lịch sử, văn chương, âm nhạc, điện ảnh, kịch… liên quan đến đời thường giữa tha nhân và bản thân trong mọi sinh hoạt.

Về tình yêu, vẫn là đề tài muôn thuở của cuộc sống bàng bạc trong những lãnh vực như vừa nêu trên, ngoài các tác phẩm hiện thực, đặc biệt trong tác phẩm kiếm hiệp của Kim Dung với nhiều nhân vật trong chốn võ lâm… yêu, ghen & hận với bao oan nghiệt, bi kịch mà trong nhân gian ít xảy ra những trường hợp ngang trái như vậy. Nói đến tình yêu thì hình ảnh tình si & si tình, bệnh tưởng, tưởng nhớ mùi hương, cuộc tình thầy trò, cô giáo và học trò đã một thời gây xôn xao trong dư luận.

Các bậc tiền bối đã lưu lại hậu thế tấm gương xử sự trong cuộc sống nên dựa vào đó đến cập đến “ôn cố tri tân” người xưa sửa lưng, gà nòi gà chọi… Giữa bạn và thù muôn mặt cho thấy con người vì nhiều lý do đã thay đổi nhân tính.

Trong cuộc sống, chúng ta thường bắt gặp hình ảnh nổ như tạc đạn nghe điếc con ráy nhưng nhiều “nhân vật” mang kho đạn Long Bình ngày xưa nổ bằng mồm mà thành ngữ ta có câu “thùng rỗng kêu to”!

Viết về nữ lưu là vấn đề nhạy cảm và tế nhị nên dựa vào nhiều tác phẩm, lịch sử, mẩu chuyện người xưa để ghi lại. “Đông, Tây, kim, cổ… lưu lại không biết bao nhiêu hình ảnh, câu chuyện kinh hoàng, tình huống không thể ngờ khi nữ lưu nổi giận. Bản chất của nữ lưu hầu như nhu mì nhưng khi thấy sự phản bội, lọc lừa, đụng chạm sự phủ phàng, đôi khi phải đương đầu với nghịch cảnh… tình cảm đột biến, bất chấp tất cả để ra tay cho thỏa cơn cuồng nộ…”.

Thành ngữ “xướng ca vô loại” xưa nay cũng là đề tài tế nhị với quan niệm người xưa khắt khe, phiến diện, trong thời đại ngày nay trở thành lỗi thời nhưng cũng xảy ra nhiều trường hợp “con sâu làm rầu nồi canh”!…

Trong cuộc sống mỗi người, luôn luôn gặp trường hợp phúc và họa, nhớ và quên là lẽ thường tình. Tuy là chuyện vãn nhưng xoay quanh những khía cạnh trong cuộc sống, không lên án phê phán gắt gao và cũng không tôn vinh quá đáng mà chỉ dẫn chứng để suy ngẫm. Cuộc sống muôn mặt và mỗi người như bi hài kịch trên sân khấu trường đời! Có thất tình: hỉ (vui mừng), nộ (giận dữ), ai (bi thương), lạc (vui sướng), ái (yêu quý), ố (căm hận), dục (ham muốn). Lục dục về sáu ham muốn của con người: sắc dục, thính dục, hương dục, vị dục, xúc dục, pháp dục… trong đó có thanh dục và trọc dục trong ý nghĩ con người.

Quyển sách nầy đánh dấu 36 năm sống trên xứ người và ở tuổi tám mươi hai, với 330 trang, mỗi bài có nhiều hình ảnh minh họa theo nội dung vì vậy chọn lọc để thực hiện vì không biết nay mai còn minh mẫn và sức khỏe cho phép để tiếp tục sự nghiệp cầm bút.

Trân trọng

Little Saigon, 4/2026

Vương Trùng Dương

P.S: Sách dự trù phát hành hạ tuần tháng 4, 2026. Tôi chưa lần nào tổ chức RMS.

Liên lạc: Email vuongtrungduong20@gmail.com

Tel: (714) 222-8074

Ấn phí: 25 Mỹ kim + cước phí 5 Mỹ Kim

Quý độc giả ở xa trả qua Zelle

Vở nhạc kịch (Opera, Musical Theatre) “Miss Saigon” từng gây tiếng vang một thời trên thế giới được thực hiện với hai nhạc sĩ Pháp Claude-Michel Schonberg (nhạc), Alain Boublil, Alain Boublil  và lời Richard Maltby, Jr. Đạo diễn Anh Cameron Mackintosh dàn dựng công phu, tốn kém trong lịch sử nhạc kịch. Với các diễn viên ban đầu Lea Salonga (Kim), Simon Bowman (Chris), và Jonathan Pryce (The Engineer), Peter Polycarpou  (John), Claire Moore (Ellen), Isay Alvarez (Gigi), Keith Burns (Thuy), Monique Wilson (cô gái quán bar), Alvin Cousins (Tâm) và nhiều nhân vật phụ. Các ca sĩ diễn viên và trình bày bao gồm Claire Moore (Ellen), Hinton Battle (John) và Monique Wilson…

Trải qua thời gian dài thực hiện, lần đầu tiên được trình diễn ở Theatre Royal, bên bờ sông Thames, London, Anh quốc vào tháng 9 năm 1989. Và, trong thời gian đầu đã thu về khoảng 8 triệu Mỹ kim cho thấy sự thành công của vở nhạc kịch. Vượt qua kỷ lục của vở nhạc kịch My Fair Lady. Sau đó sang Hoa Kỳ, Úc… Hơn bốn nghìn buổi trình diễn trong mười năm rồi tạm thời khép lại.

Năm 1976, Saigon bị “bức tử” nhưng cũng như Paris, London… đã gắn liền địa danh trên thế giới, có lẽ vì vậy nên chọn tên “Miss Saigon” cho vở nhạc kịch để gây sự chú ý.

Năm 2014 nhân kỷ niệm 25 năm thành lập, nhà sản xuất Cameron Mackintosh đã đưa vở nhạc kịch này trở lại ở hý viện Broadway, New York trong vài năm nhưng không thu hút được khán giả. Miss Saigon chấm dứt buổi trình diễn cuối cùng ở Broadway Theatre, New York vào ngày 31 tháng 12  năm 2000.

Nhân dịp nầy, tôi đăng lại bài viết “Miss Saigon”, Vết Hằn Năm Tháng khi vở nhạc kịch nầy được trình diễn vào đêm 14 tháng Tư năm 2012, đại học Cal State Fullerton (CSUF) thực hiện và sau đó trình diễn vở nhạc kịnh nầy tại hý viện La Mirada Performing Arts Center tại Quận Cam, nữ diễn viên Jacqueline Nguyễn, người Việt đầu tiên đóng vai Kim.

Vào thời điểm năm 2001, tôi chưa đọc bài viết nào lên tiếng “những ẩn dụ tai hại, những trò lố lăng và phân biệt chủng tộc”, trong khi đó, khi xem vở nhạc kịch nầy, cảm thấy có điều gì khuất tất nên viết với tựa đề trên. Tên gọi Sài Gòn (Saigon) đã có từ ba trăm năm trong lịch sử đất nước bị “bức tử” được làm sống lại qua vở nhạc kịch nhưng hình ảnh “Miss Saigon” không được trong sáng!

*

Hình ảnh cô gái của thành phố bị xóa tên, mười bốn năm sau được đề cập, dàn dựng trên sân khấu kịch nghệ quốc tế, trải qua mười năm chu du khắp bốn phương trời, Miss Saigon là một trong những vở nhạc kịch được dàn dựng công phu và được lưu diễn rộng rãi nhất trên thế giới của thế kỷ XX.

Nhiều nữ diễn viên xuất sắc của Phi Luật Tân đóng vai Kim trong Miss Saigon nhưng sau chuyến viếng thăm của Claude Michel Schonberg, Miss Saigon mới được xuất hiện tại The Cultural Center of The Philippines ở thủ đô Manila từ tháng Mười năm 2000 đến tháng Ba năm 2001. Nghệ sĩ Lea Salonga trở về “tái xuất giang hồ” nơi quê nhà.

* Bổn Cũ Soạn Lại

Vở ca nhạc kịch Madame Butterfly của kịch tác gia lừng danh Ý Giacomo Puccini (1858-1924) xuất hiện lần đầu ngày 17 tháng 2 năm 1904 tại Milan, Ý, đánh dấu thời điểm vàng son của ca nhạc kịch đầu thế kỷ XX. Madame Butterfly thể hiện thời điểm 1900, bối cảnh ở Nagasaki, Nhật. Nội dung gồm ba màn, đề cập về mối tình của chàng sĩ quan viễn xứ Hoa Kỳ Benjamin Franklin Pinkerton đóng quân ở vùng trời thơ mộng Nagasaki của xứ Phù Tang. Nơi đây chàng gặp cô gái Phù Tang Cio-Cio-San – Madame Butterfly – ăn ở với nhau trong cuộc tình nửa chân nửa giả mà nàng thì dâng trọn trái tim mà chàng như bướm vờn hoa. Trở về cố quốc, chàng cưới vợ người bản xứ, trở thành Kate Pinkerton, chàng đưa vợ sang nơi đóng quân. Cio-Cio-San hạ sinh được đứa con – Trouble – giao cho Kate nuôi rồi tự vận. Tình yêu không có biên giới nhưng phong tục, đạo đức Á Đông và sự bội phản của người tình dị chủng đưa đẩy cô gái chọn cái chết để giải quyết vấn đề.

Khi trái bom nguyên tử trút xuống Hiroshima và Nagasaki, ngày 6 & 9 tháng 8 – 1945, kết thúc Đệ Nhị Thế Chiến! Tuy Mỹ ra tay cứu Nhật nhưng tệ nạn xã hội, những cô gái Phù Tang trở thành “nạn nhân chiến cuộc” của bao chàng viễn chinh G.I Mỹ lan tràn trên đất nước. Hình ảnh Madame Butterfly của thuở nào được đề cập lại như để thức tỉnh trong tâm thức cô gái Phù Tang nhưng Cio-Cio-San trong sáng, tự trọng với trái tim lãng mạn nhưng cứng cỏi đâu còn, Geisha tràn ngập làm nhức nhối trong tâm hồn con cháu mang dòng giống Thái Dương thần nữ.

Vẫn hình ảnh chàng lính viễn chinh G.I Mỹ, năm xưa ở Nhật và Việt Nam tác động kịch tác gia biên tập, đạo diễn thực hiện cho ra đời nhạc kịch Miss Saigon. Chris về nước trên chuyến bay cuối cùng cùa ngày tàn cuộc chiến để lại bào thai cho Kim sống vất vưởng trong thân phận cô me Mỹ với đứa con lai trong thành phố bị xóa tên.

Màn mở, sân khấu với hình ảnh tầng trên của Tòa Đại sứ Mỹ ở Sài Gòn, nơi chiếc UH1 vừa đáp. Trong lúc hỗn độn, dòng người hòa trộn với dòng kẽm gai đong đưa bần bật rung dưới cánh quạt trực thăng. Không có bao nhiêu người được kéo vào lòng chiếc UH1, một số người bị xô ngược rơi xuống và chiếc UH vội vàng cất cánh. Đó là những hình ảnh sau cùng của người Mỹ và Việt Nam tại Sài Gòn vào những ngày cuối cùng 30 tháng 4.

Miss Saigon đề cập mối tình lang chạ giữa chàng lính viễn chinh G.I Mỹ. Danh xưng “Miss Saigon” nhưng Kim là cô gái quê nghèo, gia đình ly tán vì chiến tranh phải lên Sài Gòn kiếm sống, trở thành gái bán bar. Kim gặp Chris ở trong quán bar Mỹ, lính Hải Quân biệt phái làm việc tại Tòa Đại sứ Mỹ ở Sài Gòn. Hai người cưới nhau trong vội vã khi Sài Gòn vào cơn hấp hối, Chris được lệnh ra đi, anh muốn đưa Kim theo nhưng bất lực, chiếc trực thăng cuối cùng cất cánh rời tòa Đại sứ Mỹ trước ánh mắt đau khổ của Kim với cái bào thai! Và sau đó sống vất vưởng trong thân phận cô me Mỹ với đứa con lai, bé Tâm trong thành phố bị xóa tên! Trở về Mỹ, Chris, lập gia đình với Ellen.

Sau ngày Sài Gòn thất thủ, Kim gặp lại người yêu cũ thời học sinh ở quê, giờ là cán bộ Cộng Sản, tưởng như nối lại được mối tình hình học trò, nhưng ý thức hệ và với đứa con lai của Kim đã làm mối tình chấp nối ấy sớm tan vỡ. Trong một cơn giận dữ, anh chàng rút súng định giết đứa con lai, nhưng bỏ đi, vô ý để lại khẩu súng ngắn.

Trong cơn đau khổ tuyệt vọng ấy, tên “kỹ sư” (engineer) lại xuất hiện với những hứa hẹn tìm cho Kim một ánh sáng cuối đường hầm, nhưng thực chất chỉ là một tên ma cô đội lốt. Bởi thời gian Kim và Chris quen nhau đã có sự chứng kiến của tên “kỹ sư” chủ quán bar. Ba mươi tháng Tư, hắn thay áo ma cô thành “Cách mạng 30”, một thời gian chân tướng bị lộ lại tìm nơi bám, lại là Kim.

Ma cô tìm mọi cách đưa Kim và con trai vượt biển sang Thái Lan năm 1978 với mong muốn là tiếp xúc được với bộ phận di dân Mỹ để có cơ hội vào miền đất hứa. Mẹ con Kim đã đến Bangkok, trong thời gian chờ đợi để làm thủ tục di trú ở Tòa Đại Sứ Mỹ tại Thái Lan, hắn lừa và buộc Kim phải vào làm khu Pat Pong, địa điểm ăn chơi của Bangkok với lời giao ước cùng được đi Mỹ trong vị trí của người cha nuôi con lai.

Tình cờ John, anh MP bạn Chris ở Tòa Đại Sứ Mỹ ngày nào, lại gặp Kim tại khu Pat Pong, giờ John là nhân viên của bộ phận di trú. Biết Kim có con với Chris, John tận tình giúp đỡ và thông tin ngay cho Chris biết về hoàn cảnh của mẹ con Kim tại Thái Lan.

Chris đến Bangkok tìm Kim cùng người vợ Mỹ Ellen của mình. Rời Sài Gòn về Mỹ, Chris luôn nhớ về người vợ Việt, nhưng vẫn phải lập gia đình, Chris đem chuyện Kim kể hết vợ nghe, Ellen hối thúc Chris bay sang Bangkok tìm Kim với tình cảm của một người đàn bà. Chris vui mừng.

Chris thì đến nhà trọ, rồi khu Pat Pong… Được tin, Kim tìm đến khách sạn thì không gặp Chris, chỉ gặp Ellen. Cả hai đã ngỡ ngàng nhìn nhau, Kim bộc bạch tình cảm của mình với Chris giờ chỉ còn là nghĩa với sự kết nối của đứa con, Ellen cũng vui vì tìm được Kim theo ý nguyện của mình.

Nhưng bản tính của người đàn bà, sự ích kỷ của một người vợ trong Ellen lại trổi dậy, Ellen nặng lời với Kim, muốn dùng tiền để bù đắp sự mất mát của Kim, buộc Kim phải hy sinh xa con. Đau khổ, tuyệt vọng, Kim trở về nhà trọ và tự sát bằng chính khẩu súng mà người bạn tình cán bộ CS bỏ lại ngày nào.

Tiếng súng nổ xé lòng Chris, anh đến nhà trọ chậm mấy bước chân. Chris bế xác Kim trên tay trong nỗi đau tuyệt vọng!

* Khuôn Mặt Thời Đại

Miss Saigon đã đoạt được giải thưởng kịch nghệ Tony Awards (The Antoinette Perry Award ra đời từ năm 1947) vào năm 1991. Tony Awards 1991, Miss Saigon chiếm hầu hết trên nhiều bộ môn từ cốt truyện, âm nhạc, trang phục, ánh sáng, đạo diễn… Hai diễn viên chính Jonathan Pryce (Chris) và Lea Salonga (Kim) đạt được thành quả xuất sắc về diễn xuất trong 47 khuôn mặt thủ vai trình diễn trong nhạc kịch danh tiếng nầy. Từ đó, tiếng vang Miss Saigon được lan rộng khắp nơi để vở nhạc kịch có điều kiện hình thành và trình diễn trên thế giới.

Khi đạo diễn Cameron Mackintosh thực hiện vở nhạc kịch Oliver làm rạng danh cho nền kịch nghệ Anh quốc, ông bắt tay xây dựng Miss Saigon trong thế đứng của nhà đạo diễn và sản xuất có tên tuổi lẫy lừng. Với chi phí trên 5 triệu Mỹ kim để dàn dựng vở ca nhạc kịch cho thấy tầm vóc của Miss Saigon.

Nhân vật chính trong Miss Saigon là Kim do Lea Salonga, nữ ca sĩ Phi Luật Tân, với khuôn mặt và vóc dáng Á Châu qua nhiều cuộc tuyển lựa rất công phu cho phù hợp với hình ảnh “cô gái Sài Gòn”. Lea Salonga nổi tiếng qua tài nghệ diễn xuất nên đã lọt vào mắt xanh giới điện ảnh Hoa Kỳ. Lea Salonga thủ vai chính trong bộ phim Redwood Curtain với chân dung cô gái mang hai dòng máu Mỹ-Việt đã trình chiếu trên hệ thống truyền hình ABC vào hạ tuần tháng Tư, 1995.

Khi Miss Saigon vượt Đại Tây Dương đến Hoa Kỳ qua tay đạo diễn Nicholas Hytner, xuất hiện trên sân khấu Broadway vào giữa tháng Tư, 1991. Năm 1995, Miss Saigon được trình diễn khắp miền Tây Hoa Kỳ. Vào thời điểm hai mươi năm sau ngày mất nước, vở nhạc kịch đó xuất hiện ở Los Angeles, báo chí Việt ngữ không có nhận định, trên tờ Register có bài viết cho Miss Saigon khơi lại vết thương rướm máu, có tầm nhìn thiển cận về người Việt Nam và cả sự chia rẽ bởi sự lạnh nhạt của người Mỹ.

Trong mùa ca nhạc kịch “Absolutely Broadway” lại được trình diễn ở Orange County Perfoming Arts Center, Costa Mesa – kề cận với Little Saigon – trong suốt ba tuần lễ vào tháng Chín, 1999. Mika Nishida đóng vai Kim. Có vài mẩu tin loan báo cho sự trình diễn, hình như nó xa lạ với cộng đồng người Việt tị nạn.

Để chuẩn bị cho vở ca nhạc kịch xuất hiện ở Úc Châu, cuộc tuyển lựa tài tử lớn nhất của Úc với thời gian kéo dài 15 tháng qua với hai nghìn ứng viên để chọn nhân vật diễn xuất cho Miss Saigon. Nữ ca sĩ Philippine Joanna Ampil đã từng góp mặt trong hai năm đầu trong Miss Saigon ở London. Với 15 triệu Úc kim cho chi phí dàn dựng, tháng Hai, 1994 Miss Saigon xuất hiện trên sân khấu ở Sydney và được trình diễn khắp nơi.

Trong mười năm qua, nghệ sĩ đóng vai Kim, cô gái bán bar ở Sài Gòn, nhân vật chính được mang tên kịch bản, khởi đầu với Lea Salonga (Broadway, London), và từ đó dần dà xuất hiện trên sân khấu:

– Broadway: Joan Almedilla, Emy Baysic, Annette Calud, Kam Cheng, Chloe Stewart, Roxane Taga, Rona Fiueroa, Leila Florentino.

– 1st and 2nd USA National Tour: Melinda Chua, Kym Hoy, Deedee Lynn Magno, Michelle Nigalan, Mika Nishida, Christina Paras, Hazel Ann Raymundo, Kristine Remingo, Alex Lee Tano, Jennie Kwan, Jennifer Paz.

– London, Sydney: Joanna Ampil, Cezarah Campos, Ma-Anne Dionisio.

– London: Maya Barredo, Jennie Dederio, Roanne Monte, Meera Pokin, Jamie Rivera, Riva Salazar.

– Budapest: Eszter Biro. – Stuttgart: Aura Deva, Ruby Rosales, Leah de los Santos. – Tokyo: Minako Honda. – The Netherlands: Caselyne Francisco. – Toronto: Cornilla Luna. – Stockholm: Divina Sarkany. – Denmark: Pernille Peterson.

Trong khoảng bốn mươi diễn viên thủ vai Kim trong Miss Saigon, ngoài Lea Salonga nổi tiếng vì người đầu tiên và được giải Tony, có Ma-Anne Dionisio, Joanna Ampil, Cezarah Campos đều gốc Phi Luật Tân được đi kèm với tên tuổi vở nhạc kịch… Thế nhưng, nói đến Miss Saigon, thiên hạ vẫn liên tưởng đến diễn viên Lea Salonga.

* Vết Hằn

Hình như kịch nghệ không lôi cuốn được người Việt lưu vong nơi hải ngoại. (Trước năm 1975, ở miền Nam Việt Nam, về trình diễn thì kịch ngắn, hài kịch được phổ thông, các vở kịch và sách dịch tuy có nhiều nhưng đưa lên sân khấu chỉ có vài tác phẩm phổ biến ở Sài Gòn, các tỉnh, thành khác rất ít). Vì vậy nhạc kịch Miss Saigon được trình diễn khắp nơi trên thế giới, và ở Hoa Kỳ được trải rộng trên nhiều tiểu bang, có đông cộng đồng người Việt nhưng trong mười năm qua nó không được nhắc nhở đến qua sách báo. Giá vé ở sân khấu Broadway cũng vào loại bình thường từ 15 đến 75 Mỹ kim, có thể “xem qua cho biết sự tình” tầm vóc vở nhạc kịch của thế kỷ nhưng có lẽ chẳng mấy ai lưu tâm.

Như đã đề cập ở trên, nội dung cũng tầm thường, nhạt nhẽo, cô gái bán bar cặp bồ với chàng lính Mỹ, ăn ngủ với nhau, có đứa con lai. Nàng được chàng kỹ sư cặp bồ, lợi dụng ra khỏi nước, gặp lại nhân tình cũ, nàng giao trả đứa con cho vợ chồng chàng, bị từ chối, nàng tự tử. Nàng chết một cách lãng xẹt, không có chút tình mẫu tử gì cả, giao “của nợ” cho tình nhân cũ để sống với tình nhân mới không được toại nguyện nên uất ức?. Với người Việt thường dùng chữ ví von, mỉa mai “kỹ sư đào mỏ” cho loại người đàn ông lợi dụng lấy vợ nhằm ăn bám, trục lợi! Không hiểu đạo diễn dùng chữ nầy có ẩn ý gì không?

Khi có đạo quân Hoa Kỳ vào tham chiến ở Việt Nam, nhiều cây bút đã viết về chuyện gái bán bar mồi chài, ăn nằm với chàng G.I Mỹ, điển hình qua nhiều truyện ngắn trong tác phẩm Mèo Đêm của Nguyễn Thị Thụy Vũ. Bà từ Vĩnh Long lên Sài Gòn, dạy Anh văn cho các cô gái bán bar nên viết về các cô gái buôn hương bán phấn hoặc gái gọi (call girls) trá hình các cô chiêu đãi viên trong các snack-bar ở Sài Gòn.

Thế nhưng, cái tựa với danh xưng của vở ca nhạc kịch với tên Miss Saigon như sự khai thác thị hiếu để tò mò, chú ý. Thông thường, Miss đi cùng với địa danh như Miss California, Miss London, Miss America, Miss Universe… trong những cuộc thi để nói về nhan sắc, hình ảnh “cô gái” được chọn lọc trong cuộc thi tuyển nào đó. Đem Miss Saigon để gán hình ảnh cô gái bán bar, trong lúc đất nước chìm trong cảnh tao loạn, cô gái thuộc loại “Thương nữ bất tri vong quốc hận” như lời thơ Đỗ Mục để làm danh xưng địa danh là thủ đô của đất nước!. Nó không nói lên được cái gì đẹp đẽ, yêu thương, cao đẹp trong tình yêu, trong thuở chiến chinh với địa danh có ba trăm năm lịch sử gắn liền với mệnh hệ của quốc gia, dân tộc.

Sài Gòn dù bị xóa tên, người Việt lưu vong hầu hết đều lưu luyến và gìn giữ tên gọi đó, nó không bị mai một trong ngôn ngữ, lời nói và trong tâm tưởng. Đưa ra hình ảnh người đàn bà Việt Nam gắn liền với cái tên đi vào “lịch sử dân tộc” với khuôn mặt cô gái làng chơi, có làm tổn thương cho hàng triệu người Việt lưu vong?. Phải chăng đó là sự bôi bẩn rẻ tiền, thiếu thận trọng để khai thác đề tài trên sân khấu?.

Với nhiều diễn viên tuyển chọn đóng vai cô gái bán bar Kim trong Miss Saigon, nhiều diễn viên ở Á Châu, thật may không có diễn viên nào là người Việt Nam, như lời người bạn văn đã tâm sự: cứ để cho họ đóng vai Kim và, rước cái nhục thay cho ta!. Trong mười năm qua, tôi theo dõi để tìm hiểu xem có bài viết nào ca ngợi Miss Saigon trên báo chí Việt ngữ, may mà không có.

Tại miền Nam California, khi Miss Saigon trình diễn ở Los Angeles và Orange County không có bài báo nào đánh bóng để “câu” khán thính giả trên hệ thống truyền thông Việt ngữ. Điều đã qua rồi cũng may thôi, nếu họ muốn câu thì tha hồ bị nghe và bị chửi trong niềm đau khôn nguôi!. Nếu Sài Gòn vẫn hiện hữu với hình ảnh, tên tuổi của “hòn ngọc viễn đông”, có mang hình bóng nào xấu xa kết hợp cho bối cảnh, chẳng có gì để quan tâm. Danh xưng Sài Gòn dù bị xóa càng in đậm nỗi thương nhớ trong lòng người lưu vong. Có mấy ai vô cảm đến nơi chốn thân yêu bị xóa tên, yên nghỉ? Lợi dụng địa danh tan biến theo vận mệnh đau thương của đất nước để phơi bày khuôn mặt rẻ tiền, bê bối… làm sao không động lòng trắc ẩn?.

Tháng Tư lại đến, tháng Tư của định mệnh bi thương  trong lịch sử đất nước! Bao nhiêu năm trôi qua, khi tấm màn nhung khép lại, ghi lại đôi dòng để đánh dấu thiên niên kỷ đã qua. Nhớ Sài Gòn nhưng ê chề Miss Saigon.

Với cái nhìn của người Pháp và Anh, họ quan niệm khác với người Việt lưu vong trong bi kịch của nhân thân trước và sau cuộc chiến trong khi đó có biết bao thân phận đáng thương của những người đàn bà chân chính lâm vào nghịch cảnh oan nghiệt thay vì cô gái bán bar!

Với tôi, nếu Kim làm việc ở USIS (Sở Thông Tin Hoa Kỳ (USIS – United States Information Service).JUSPAO (Joint United States Public Affairs Office), USAID (Cơ Quan Phát Triển Quốc Tế Hoa Kỳ – U.S. Agency For International Development). JUSPAO (Văn Phòng Thông Tin Cộng Cộng Hoa Kỳ – Joint United States Public Affairs Office) thường liên lạc với Tòa Đại Sứ nên gặp Chris có lẽ hợp lý và hình ảnh người đàn bà trong Miss Saigon đẹp hơn.

Little Saigon, 4,2026 (viết lại sau 20 năm)

Vương Trùng Dương