Chị Hằng – Ảnh (Nguồn: loiphong.vn)

Chị Hằng Tôi Đâu?

Cái thuở chúng mình còn bé
mỗi khi đến rằm Trung thu
cùng xách lồng đèn ca hát
hồn nhiên và rất vô tư
.
Dẫu cho cuộc đời nghèo khó
Trung thu vẫn hằng ước ao
những tán kẹo màu xanh đỏ
mẹ cho thơm nức, ngọt ngào
.
Chờ ông trăng lên cao tít
chúng mình ngửa cổ ngắm xem
đố nhau cây đa, chú cuội
chị Hằng, ngọc thố thử tìm
.
Ngày đó ngu ngơ chẳng biết
chị Hằng nào ở đâu xa
chỉ cách mặt mình gang tấc
tóc đen mắt sáng khuôn ngà
.
Hôm nay tròn nửa thế kỷ
Đêm rằm Trung thu lại về
tôi tìm chị Hằng, chẳng thấy
dù trời không gợn mây che!

September 22, 2026

.

Ngày Trở về

Ruộng lúa nương ngô nối tiếp nhau
vườn khoai rẫy sắn lá xanh màu
bờ tre kẽo kẹt nơi đầu ngõ
trở lại quê nhà buổi chớm thu 

Biển mặn năm xưa nước vẫn xanh
bãi ngang vắng bóng những ghe mành
bài Chòi xứ Quảng em còn hát
Ngày hội Thượng-nguyên, lễ cúng dinh?

Thiên Ấn Trà Giang đón đợi hề
chân mòn bước mỏi nẻo đường mê
giang hồ từ thuở tròn quân dịch
thỏa mộng bình sinh lại trở về!

 Sông Thoa dòng nước vẫn êm xuôi
đò xưa nay vắng bóng ai rồi!
mái chèo khua nước mà in thể
lưỡi dao xoắn lấy cả hồn tôi

Mấy chục thu qua trời viễn xứ
gió vần mây vũ cánh chim di
quê nhà ai chẳng chờ ai nữa
gác vắng trăng khuya ước mộng gì?

Trần Đức Phổ
September 17, 2026

[Nhận định và Giới thiệu về sách]

Bùi Vĩnh Phúc, tác giả của tuyển tập chúng ta đang cầm trên tay, bắt đầu sự nghiệp Viết của ông như thế này:

– Làm thơ từ năm 1968

– Viết tiểu luận phê bình văn học từ năm 1982.

Sau đó có mặt trong Ban chủ biên một số tạp chí văn học có uy tín tại hải ngoại; đồng thời diễn thuyết, nói chuyện văn chương nghệ thuật và ngôn ngữ rộng rãi tại nhiều đại học cũng như diễn đàn văn hóa công cộng.

Không dừng trong bề bộn những công việc trên, ông còn dịch thuật phổ biến tài liệu trong nhiều lãnh vực Luật khoa, Y khoa, Tâm Lý-Xã Hội; dịch văn chương thế giới; là giáo sư giảng dạy tại các đại học Golden West College và California State University từ 1989.

Việc xuất bản tác phẩm là điều đương nhiên. Thơ, tùy bút theo nhau ra đời. Nhận định, lý luận, biên khảo về nhiều tác giả lớn của văn chương văn học Việt Nam, một công việc đòi hỏi một tri thức uyên bác, cũng được ông góp phần một cách tích cực và vô cùng thành công…

Với một tác giả đa năng và tài ba như thế, tạp chí Ngôn Ngữ rất vinh hạnh được làm cầu nối đưa các công trình đó đến nhà in, để trình diện rộng rãi hơn nữa với bạn đọc chữ Việt khắp nơi, tạo cho bạn đọc cơ hội lưu giữ và truyền tiếp cho thế hệ mai sau. Chính vì thế, chúng tôi rất vui trong công việc khiêm nhường của mình, thực hiện tuyển tập:

“BÙI VĨNH PHÚC

CHỮ NGHĨA & KHÔNG GIAN VĂN CHƯƠNG”.

Thư Đầu Sách, như đã từng thưa, chỉ là hình thức cho có duyên, cùng lắm là đưa đường cho bạn đọc, không dám nghĩ tới việc giới thiệu tổng quát tác phẩm, bởi một phần là người làm việc này chưa đủ trình độ chuyên môn và thú thật chưa có thời gian đọc đủ.

Thư Đầu Sách, có thể nói thêm, là cách dám tem nơi khởi sự phát hành một tác phẩm lớn, thế thôi. Ở đây chúng tôi cũng không giới thiệu tổng quát nội dung, vì đã có một mục lục chi tiết ngay đầu sách.

Với tác phẩm của Nhà nghiên cứu-phê bình văn học Bùi Vĩnh Phúc, sự mở đường linh tinh coi như vô duyên và không cần thiết, bởi bạn đọc sẽ lý thú ngộ ngay một bài giới thiệu tổng hợp rất tinh tế, đầy đủ của Nhà nghiên cứu-phê bình văn học, một Tiến sĩ Ngữ văn của Đại học Sư phạm Huế hiện tại: Giáo sư Nguyễn Thị Tịnh Thy.

Thú thật, khi đọc bài “Nghe Tiếng Quê Hương Từ Nơi Xa Thẳm” của vị Giáo sư này viết về Bùi Vĩnh Phúc, tôi đã bấm nút nâng cao bàn để đứng đọc (vì đang khó khăn trong việc ngồi) nhưng đã đọc một cách trân trọng, chăm chú bởi lối viết cuốn hút, hài hòa trong nhận xét đánh giá lẫn giới thiệu một cách tài hoa về một cây bút đa tài. Tôi nghĩ vội trong đầu sẽ tóm lược bài viết này cho lời đầu sách; may thay khi khom khom gõ chữ, tôi đã kịp thời dừng lại, nhường những thú vị đọc nguyên văn toàn bài viết của nữ giáo sư cho tất cả bạn đọc khi đến với tác phẩm “Chữ Nghĩa & Không Gian Văn Chương” của nhà nghiên cứu-phê bình Bùi Vĩnh Phúc.

Và khi không thể “mượn hoa vẽ vời kính Phật” tôi cố gắng thưa thêm đôi điều, vốn không theo thứ tự mục lục:

Dù tác giả rất xuất sắc trong các lãnh vực Thơ, Tản văn, Tùy bút, Dịch thuật… nhưng khi nhắc đến bút danh Bùi Vĩnh Phúc, bạn đọc trong làng văn đa phần tôn vinh và tìm đọc ông qua những công trình nhận định biên khảo về văn học nghệ thuật. Trong tuyển tập này, một trong những bài tác giả giới thiệu đến bạn đọc là bài “Hai Mươi Năm Văn Học Miền Nam (1954-1975): Phẩm Tính và Ý Nghĩa”. Đây là một tiểu luận văn học giàu công nghiên cứu, nhận định và vô cùng quý báu. Một công trình rất cần thiết đối với di sản văn học Việt Nam trong sự nghiên cứu của các học giả, nói riêng, và người đọc hiện tại cũng như sau này nói chung.  Bài viết được bố cục làm ba phần:

1.         Giới thiệu vấn đề

2.         Bàn về các phẩm tính

3.         Tóm Kết

Trong phần chính yếu, là phần bàn về các phẩm tính, ông đưa dẫn người đọc qua bốn phần chính A, B, C, D sẽ được nói qua dưới đây. Riêng phần D, bàn về sự khai phóng, đa sắc và đa dạng của nền Văn Học Miền Nam, lại được chia ra làm bốn phần nhỏ.

Trở lại, bốn phần chính nói về chuyện phẩm tính bàn về:

   A – Một nền văn học phát triển và mang tính liên tục, từ truyền thống

   B – Một nền văn học hiện đại, tiếp cận rộng rãi với văn học thế giới

   C – Một nền văn học đậm đà tính nhân bản, nhân văn

   D – Một nền văn học khai phóng, đa sắc và đa dạng

Với phần A, cùng với nhận định riêng, Bùi Vĩnh Phúc nêu lên những dẫn chứng sinh hoạt nổi bật trong hai mươi năm Văn Học Miền Nam.

Với phần B, sự hiện đại và tiếp cận thế giới của nền văn học tự do miền Nam được thể hiện như thế nào đã được nhà phê bình tỉ mỉ dẫn chứng cụ thể qua sự kết nối với nhiều tác phẩm, tác giả nước ngoài, từ phương Tây, Châu Mỹ đến cả Ấn Độ. Bút pháp, thi pháp miền Nam đã hoà quyện, gắn kết với văn học thế giới ra sao được tác giả trình bày với những tên tuổi cụ thể trong các lãnh vực âm nhạc, thi ca, văn chương. Chúng ta được gặp một số tên tuổi như Phạm Duy, Đỗ Quý Toàn, Nguyên Sa, Bùi Giáng, Cung Trầm Tưởng, Du Tử Lê, Trần Dạ Từ, Nguyễn Tất Nhiên, Nguyễn Đức Sơn, Phạm Thiên Thư, Tô Thùy Yên, Viên Linh, Thanh Tâm Tuyền, Mai Thảo, Vũ Khắc Khoan, Nguyễn Đình Toàn, Võ Phiến, Sơn Nam, Bình Nguyên Lộc, Võ Hồng, Doãn Quốc Sỹ, Nguyễn Mạnh Côn, Duyên Anh, Nhật Tiến, Cung Tích Biền, Thế Uyên, Duy Lam, Nguyễn Thụy Long, Thảo Trường, Văn Quang, Nguyễn Xuân Hoàng, Nguyễn Mộng Giác, Tuý Hồng, Nguyễn Thị Hoàng, Nguyễn Thị Thụy Vũ, Nhã Ca, Trùng Dương, Trần Thị NgH., Lê Xuyên, An Khê…

Với phần C, về tính nhân bản, nhân văn, cụ thể ông nhắc đến Dương Nghiễm Mậu, Phan Nhật Nam, Y Uyên, Nguyễn Thị Thuỵ Vũ, cùng nhiều tác giả chúng ta đã gặp ở phần trên. Ông dựa vào tác phẩm và cách tạo dựng nhân vật, cùng bối cảnh trong đó họ sống để trình bày, lập luận một cách thuyết phục.

Với phần D, về sự khai phóng, đa sắc và đa dạng, ông cho rằng nền văn học miền Nam có thể chưa mang tính “khai minh” hoàn toàn vì vẫn còn một số những vùng tối, những giới hạn, do những yếu tố thuộc cả về con người lẫn lịch sử, nhưng chắc chắn đó là một nền văn học mang đầy ánh sáng, hương thơm và sắc màu, nhờ ở sự tự do tiếp thu những hương xa trong nhiều lãnh vực.

Vấn đề Giáo Dục ở miền Nam cũng được nhà nghiên cứu-phê bình mổ xẻ, đề cao những ưu điểm có thật sau khi chuyển đổi từ chương trình Pháp sang Pháp-Việt, rồi tiếp tục cải thiện phát triển thêm khi qua chương trình tiếng Việt. Phần Triết học, với các lãnh vực Luân Lý, Đạo đức, Tâm Lý, Siêu Hình, được nhắc tới với nhiều vị giáo sư uy tín như Nguyễn Văn Trung, Kim Định, Trần Thái Đỉnh, Trần Văn Toàn, Lê Tôn Nghiêm, Nghiêm Xuân Hồng, Trần Đăng Thục, Nguyễn Duy Cần…

Tất cả những điều nói trên được trình bày với nhiều lập luận và chi tiết cụ thể, nhiều hình ảnh mang màu sắc sinh động, nhiều so sánh thích đáng và lý thú, khiến toàn tiểu luận cho thấy hình ảnh của Văn Học Miền Nam như một con rồng khoe sắc, uốn lượn, lấp lánh bay lên.

Qua nhận xét và lập luận nghiêm túc, xác đáng của nữ giáo sư Nguyễn Thị Tịnh Thy, Bùi Vĩnh Phúc không chỉ là một nhà nghiên cứu-phê bình văn học, như đã được thế giới văn học Việt Nam nhận biết, ông còn là một thi sĩ. Tôi đồng tình với nhận định đó qua sự phân tích rất đẹp và sâu của vị nữ giáo sư về một bài thơ của ông. Về phương diện tùy bút, tản văn, tôi thấy văn ông rất đẹp và giàu chất thơ. Đó là một nét rất riêng của Bùi Vĩnh Phúc. Tôi cũng rất thích những bài nhận định đặc sắc của ông về ngôn ngữ và thi ca. Những bài viết này hết sức thơ mộng và cũng mang đậm tính khoa học văn chương. Có một chỗ ông đã trình bày rất hay và thú vị về bài thơ Hoàng Hạc Lâu nổi tiếng của Thôi Hiệu và các cách dịch nó.

Sẽ là một thiếu sót lớn nếu chúng tôi không nhắc đến những đóng góp quý báu khác từ các bạn văn của tác giả tuyển tập này. Những đóng góp quý báu ấy làm tròn đầy hơn các sắc diện văn chương của Bùi Vĩnh Phúc. Chúng chiếu sáng vào những đường nét, các khía cạnh khác nhau tạo nên khuôn mặt văn học mà ta đang tìm đến. Xin trân trọng cám ơn Nhà văn, Giáo sư Trần C. Trí; Nhà văn, dịch giả Phan Tấn Hải; Nhà văn, nhà biên khảo văn học Trần Hữu Thục; Nhà văn, chủ biên trang văn học Da Màu Đặng Thơ Thơ; Nhà văn, dịch giả, chủ trương nhà xuất bản Văn Học Trịnh Y Thư; và Chủ biên trang văn học Trần Thị Nguyệt Mai, cũng là một người trong nhóm chủ trương tạp chí Ngôn Ngữ. Tất cả những chia sẻ, nhận định sâu sắc và quý báu của các vị này sẽ giúp độc giả tiếp cận chân dung nhà phê bình-nghiên cứu văn học Bùi Vĩnh Phúc một cách đầy đủ và lý thú hơn.

Kính chúc quý bạn đọc khoan khoái khi đọc và ngẫm về cuốn sách này. Trong sách có bao nhiêu điều thú vị, đẹp đẽ và bao thông tin, kiến thức mang tính khoa học văn chương mà ta có thể thưởng thức và tìm hiểu, theo dõi. Chỉ riêng đoạn Bùi Vĩnh Phúc, một nhà phê bình văn học, một nhà thơ, nói về bài thơ Hoàng Hạc Lâu và các cách dịch nó thôi cũng đủ khiến ta yêu thích văn chương nhiều thêm. Cái sướng khó nói rõ được.

Luân Hoán

*

Vài nhận định về Bùi Vĩnh Phúc và tác phẩm

Thận trọng nhưng quyết đoán, giàu cảm xúc nhưng giữ sự tỉnh táo của một người làm khoa học văn chương, Bùi Vĩnh Phúc luôn làm mềm hóa lý thuyết, chứng tỏ rằng việc áp dụng lý thuyết vào phê bình và nghiên cứu là do yêu cầu tự thân của tác phẩm và tác giả chứ không hề bị áp đặt, khiên cưỡng. Bằng sự mẫn cảm của tâm hồn nghệ sĩ; sự tinh tế của nhãn quan biết nhận ra cái đẹp – dù là cái đẹp tiềm ẩn, tế vi nhất; sự sắc sảo của người thấu đạt các triết thuyết và lý thuyết phê bình văn chương Đông Tây kim cổ; và sự điêu luyện trong việc sử dụng tiếng Việt vừa rất điển phạm vừa rất phá cách, Bùi Vĩnh Phúc đã mang lại cho người đọc những công trình phê bình độc đáo mang tính thượng thừa […], những tiểu luận văn học có hàm lượng khoa học rất cao, rất cần thiết cho những ai muốn viết, đọc và thẩm thức văn chương.

Nguyễn Thị Tịnh Thy, nhà NC-PB Văn học, TS. Ngữ văn, Đại Học Sư Phạm Huế

( Cautious yet decisive, rich in emotion yet maintaining the sobriety of a scholar of literary studies, Bùi Vĩnh Phúc consistently softens theory, demonstrating that the application of theory to criticism and research arises from the intrinsic demands of the work and the author themselves, rather than from any imposed or forced framework. With the sensitivity of an artist’s soul; the refinement of an eye capable of recognizing beauty—even beauty that is latent and most subtle; the acuity of one who has thoroughly grasped Eastern and Western literary philosophies and critical theories, ancient and modern; and the mastery of Vietnamese that is at once rigorously classical and boldly innovative, Bùi Vĩnh Phúc has offered readers critical works of exceptional originality and the highest caliber […], literary essays with a very high scholarly content, indispensable for those who wish to write, to read, and to truly apprehend literature.)

Nguyễn Thị Tịnh Thy, literary researcher and critic, Ph.D. in Literature, Hue University of Education )

Điều gì sẽ xảy ra khi một nhà phê bình thơ cùng là một nhà thơ, đồng thời là một nhà ngôn ngữ học? Đó là một sự giao thoa tuyệt diệu giữa thi ca và ngôn ngữ, mà trong đó Nhà Phê Bình/Nhà Ngôn Ngữ Học đã soi sáng cho người đọc thấy hiệu ứng âm thanh đóng một vai trò trọng yếu trong nghệ thuật […] Có thể là từ trước tới giờ chưa có ai phê bình thơ mà đi vào tận cùng của thế giới âm và thanh như Bùi Vĩnh Phúc… Tôi vẫn cho rằng thơ văn là nơi thăng hoa tột cùng của ngôn ngữ loài người. Đặc biệt là trong thơ ca tiếng Việt, ngôn ngữ đã được thể hiện một cách rốt ráo qua phần tinh hoa nguyên thuỷ của nó: đó là phần âm điệu và thanh điệu. […] Bùi Vĩnh Phúc đã giúp chúng ta soi rọi chói chang vào phần nổi bật nhất đó bằng khối óc, trái tim, bằng cảm xúc, cảm hứng và bằng tài hoa của một nhà phê bình văn học mà dòng văn chương Việt hải ngoại may mắn có được trong thế kỷ 21 này.

Trần C. Trí, nhà văn, TS. Ngữ học, University of California, Irvine

( What happens when a poetry critic is also a poet, and at the same time a linguist? What emerges is a marvelous convergence between poetry and language, in which the Critic/Linguist illuminates for readers the crucial role that sound effects play in art […] It may be that until now no one has critiqued poetry by penetrating so deeply into the ultimate realm of sound and tone as Bùi Vĩnh Phúc has done… I have always believed that literature is the place where human language reaches its highest transcendence. Particularly in Vietnamese poetry, language is manifested in a most thorough manner through its primordial essence: its phonetic and tonal dimensions. […] Bùi Vĩnh Phúc has helped us cast a brilliant light upon this most prominent aspect through his intellect and his heart, through emotion and inspiration, and through the talent of a literary critic whom overseas Vietnamese literature is fortunate to possess in the twenty-first century.

Trần C. Trí, writer, Ph.D. in Linguistics, University of California, Irvine )

Những dòng chữ này sang năm đọc lại cũng thấy hay, mười năm nữa đọc lại cũng không cũ. Đó chính là sức mạnh của văn học. […] Tuyển tập phê bình văn học 9 Khuôn Mặt, 9 Phong Khí Văn Chương của Bùi Vĩnh Phúc là một công trình nghiên cứu và phê bình rất hiếm hoi.

Phan Tấn Hải, nhà văn, dịch giả

( These lines, when read again next year, still feel compelling; read again ten years from now, they will not feel outdated. That is precisely the power of literature. […] The collection of literary criticism 9 Khuôn Mặt, 9 Phong Khí Văn Chương by Bùi Vĩnh Phúc is a very rare work of research and criticism.

Phan Tấn Hải, writer, translator )

Bùi Vĩnh Phúc đã sử dụng nhiều phương pháp phê bình để tiếp cận văn bản, trong đó có cấu trúc luận, ký hiệu học, ngôn ngữ học, và áp dụng phân tâm học và hiện tượng luận để soi rọi khung văn hoá của từng đối tượng được nghiên cứu. Anh đã áp dụng những lý thuyết văn học này trong toàn cuốn sách, một cách uyển chuyển, tự nhiên, không áp đặt. […] Bùi Vĩnh Phúc đã đưa ngôn ngữ của nhiều thể loại nghệ thuật vào phê bình văn học. Trong cuốn sách có những liên tưởng thơ mộng giữa thi ca và nghệ thuật tạo hình, hội họa lập thể. […] Đó là phong cách của Bùi Vĩnh Phúc, viết trong ý thức sáng suốt, là sự kết hợp giữa phân tích và cảm thụ, giữa suy xét và ấn tượng, giữa lý trí và cảm xúc, giữa việc đọc và sáng tạo từ văn bản mình đã đọc.

Đặng Thơ Thơ, nhà văn, chủ biên tạp chí văn học Da Màu

( Bùi Vĩnh Phúc has employed a wide range of critical methodologies to approach literary texts, including structuralism, semiotics, linguistics, and the application of psychoanalysis and phenomenology to illuminate the cultural frameworks of each subject under study. He has applied these literary theories throughout the book in a supple, natural manner, without imposition. […] Bùi Vĩnh Phúc has brought the language of multiple artistic genres into literary criticism. Within the book are poetic associations between poetry and the visual arts, including Cubist painting. […] This is the style of Bùi Vĩnh Phúc: writing with lucid awareness, combining analysis and sensibility, reflection and impression, reason and emotion, reading and creative re-creation from the texts he has read.

Đặng Thơ Thơ, writer, editor-in-chief of Da Màu literary journal )

Đối với anh, Phê bình Văn học là một hành động của tình yêu. […] Kết hợp hai thuộc tính gần như bất khả hòa nhập – hàn lâm và thơ mộng – là cái gì rất đỗi tự nhiên, rất đỗi đẹp đẽ, rất đỗi hài hòa, rất đỗi sáng tạo trong văn phê bình Bùi Vĩnh Phúc.

Trịnh Y Thư, nhà văn, dịch giả, chủ trương Nhà xuất bản Văn Học

For him, Literary Criticism is an act of love. […] The combination of two attributes that are almost irreconcilable — the academic and the poetic — becomes something utterly natural, utterly beautiful, utterly harmonious, utterly creative in Bùi Vĩnh Phúc’s critical writing.

Trịnh Y Thư, writer, translator, director of Văn Học Publishing House

Sách có bán trên BARNES & NOBLE và Amazon.com

728 trang, bìa mềm, 6” x  9”, giá bán: US$50.00 (bản đen trắng) & $60 (bản màu)

Xin bấm vào một trong những đường dẫn sau: 

https://www.amazon.com/Tạp-Chí-Ngôn-Ngữ-Biệt/dp/B0GFSZ3666   (màu, $60.00)

https://www.amazon.com.au/ Tạp-Chí-Ngôn-Ngữ-Biệt-black-white/dp/B0GFSJN1LP   (đen trắng, $50.00)

Hoặc liên lạc với Tự Lực Bookstore, Toll Free: (888) 204 7749 – (714) 676 8310. www.tulucmall.com.

Still Life with Compote and Glass (1914-15) -Tranh: Pablo Picasso (Nguồn: www.theartstory.org)

Cứ mỗi buổi sáng gặp nhau là bắt tay, vỗ lưng, húc ngực chao nói rôm rả. Một nhóm bạn đa sắc tộc, nhiều văn hóa, lắm màu da nhưng làm chung một việc bấy lâu nay và coi nhau như anh em đúng nghĩa “tứ hải giai huynh đệ”. Qua một thời gian dài đủ để biết sở thích và cá tính của mỗi người. Thằng Kieth, một tay mê banh cà na và cũng là tay cá độ cừ khôi. Thằng Greg, mê xì gà Havana như điếu đổ và thường ngủ gục cả ngày. Thằng Obey tếu và hài hước một cây…Riêng Thuận Hành thì lại hay cà khịa và thường viết lách linh tinh trong lúc làm.

Có một điểm chung nhất ấy là tụi Mẽo không bao giờ nói chuyện bầu cử hay quan điểm chính trị ở nơi làm việc, điều này cũng hay, tránh được việc cãi cọ hay xung đột một cách vô ích. Thông thường mọi người tha hồ nói chuyên banh cà na, ăn uống, đi bar…chỉ riêng vài đứa thật sự thân mới nói chuyện chính trị với nhau khi cần. Hôm trước khi bầu cử, thằng Carly hỏi Thuận Hành:

– Mầy đã sẵn sàng đi bỏ phiếu chưa?

– Tất nhiên.

– Đừng nói là mầy bầu cho gã du côn à nghen?

– Không bao giờ, hắn ta là một tên gian lận, lưu manh, tồi bại, ích kỷ, kỳ thị, độc ác…

– Yeah! Mầy hiểu vấn đề.

Thằng Mauricio xía vô:

– Nhắc tới tên hắn ta là tao muốn chạy vô nhà xí.

Cả đám bạn cười rần rật, thằng nào cũng tranh kể tấu hài của Jimmy Kimmel trong chương trình talk show đêm qua. Phải công nhận anh ấy là một nghệ sỹ xuất sắc, can đảm, bản lãnh dám đương đầu với lão già phù thủy thâm độc. Jimmy Kimmel dùng những ngón hài thâm thúy, vui nhộn khiến khán giả cười thích thú, bậc trí giả tủm tỉm và lão già thượng đẳng căm hận thấu xương nhưng chẳng làm gì được.

Chuyện lão du côn ái kỷ rồi cũng qua mau vì chẳng ai muốn nhắc đến cái tên lão ta, chẳng qua là do Thuận Hành khịa nên cả đám mới mắc bẫy. Thuận Hành rất khéo trong việc chuyển hướng đề tài cũng như lái câu chuyện theo ý mình.

– Hey Kieth, mầy có xem trận đá banh giữa Mẽo và Canada?

– Không, tao không thích môn đá banh, chán chết, đó là môn chơi của đàn bà.

Thằng Jessie hỏi Thuận Hành:

– Mầy có xem không? Kết quả ra sao?

– Mẽo thắng Canada, Canada tuy thua nhưng lại là một sự may mắn lớn.

– Thua mà may mắn là sao mậy?

– Bởi nếu Canada thắng thì lão già dịch kia sẽ lên mạng X bù lu bù loa cáo gian là gian lận, ăn cắp chiến thắng…rồi một đám Maga sẽ nhào vô đấu tố, bề hội đồng nhặng xị cả lên thì ai chịu nổi.

Cả đám nhà lá ngoác họng ra cười sằng sặc, trong nhóm chỉ có thằng Joseph gốc Mê Xi Cô là thích môn đá banh, đá banh là môn thể thao vua của xứ nó. Nó coi hết các trận đấu. Nó cũng không ưa gì lão già lựu đạn ấy. Nó mới về Mê Xi Cô cưới vợ và hồ sơ bảo lãnh bây giờ đang đình trệ. Thằng Joseph phàn nàn:

– Đá banh chơi bằng chân kêu là soccer, còn banh cà na chơi bằng tay lại gọi football, kỳ thiệt!

Ờ, mà kỳ thiệt đó, cái môn chơi bạo lực dã man, cầu thủ tha hồ húc, ủi, níu, kéo, xô, đẩy…Thằng nào cũng to cao đồ sộ như khỉ đột, toàn cỡ sáu phít với hai trăm phao. Đồ trang phục mũ, giày, áo, bảo hộ ống quyển…cho mỗi cầu thủ cả ngàn Mỹ kim hoăc cao hơn nữa, giá cả còn tùy thuộc vào thương hiệu. Môn thể thao này đối với đồng hương của Thuận Hành nói riêng, người gốc Á nói chung không có cửa vì chúng ta nhỏ bé và nhẹ ký quá. Banh cà na là quốc hồn quốc túy của Mẽo, cạp hăm bơ gơ, uống Coca Cola chơi banh cà na là lối sống Mẽo, phong cách Mẽo, đặc sản Mẽo. Đá banh được cả thế giới hâm mộ nhưng ở Mẽo xem ra chưa được ưa thích mấy. Mấy nay giới truyền thông, bọn thương mại ra sức cổ vũ, đầu tư để kích thích người ta yêu môn đá banh nhưng xem ra chưa đem lại hiệu quả.

Giải túc cầu thế giới là một sự kiện thể thao lớn tầm cỡ nhất nhì, có thể nói ngang hàng với Thế Vận Hội. FIFA là tổ chức điều hành giải túc cầu và cũng là một cỗ máy làm tiền khổng lồ, hàng năm thu nhập mười mấy tỷ Mỹ kim nhưng FIFA lại là một tổ chức vô vụ lợi nên chẳng phải đóng thuế…thật trớ trêu thay! Bởi vậy quan chức FIFA là những ông trùm đầy quyền lực và tiền bạc. Ông trùm FIFA nịnh ông trùm chính trị Mẽo, đeo cho hắn ta cái mề đay hòa bình do FIFA tự chế ra, kế đến cả hai bắt tay nhau để gác lại cái thẻ đỏ của cầu thủ Mẽo…toàn những chuyện gian trá bại hoại xưa nay chưa từng có. Chả trách người Mẽo chẳng thèm quan tâm đá banh hay giải túc cầu .

Giờ giải lao, Thuận Hành lướt FaceBook và đọc thấy bài viết về chị Hồng Thủy trên trang Văn Bút Hải Ngoại. Chị kể lại câu chuyện khủng bố ném mìn Claymore vào phòng trà Tự Do ở Sài Gòn năm 1971. Chị là nhân chứng sống trong đêm ấy, chị thoát chết một cách may mắn khi đang ôm con gái ngồi ở hàng ghế đầu tiên. Ca sỹ Mai Hương xỉu ngay trên sân khấu, nữ tài tử Thúy chết ngay tại chỗ, nhiều người bạn thân cùng đi với chị chết chẳng toàn thây. Ấy vậy mà có một phép màu kỳ lạ nào mà chị không bị hề hấn chi. Số người chết nhiều quá nên nhà xác bệnh viện không còn chỗ để tử thi nên đành để dưới đất và đặt thêm cây đá lạnh một bên. Đêm ca nhạc tại phòng trà Tự Do năm ấy có cả Khánh Ly, Tuấn Ngọc, …và bọn họ cũng không bị gì, bây giờ thì Tuấn Ngọc quay về chốn xưa để ca hát và tự tiện thay lời bản nhạc Tình Bơ Vơ “mùa thu chiều nay buồn lắm em ơi!”. Dân mạng net chế giễu hắn ta là ca sỹ “chiều nay”

Cũng trong quãng thời gian này, lúc ấy Thuận Hành chưa chào đời. Dì tư của Thuận Hành là nữ sinh trường trung học Trưng Vương. Năm ấy học sinh các trường tụ tập tại vận động trường Quy Nhơn. Việt Cộng ném lựu đạn nhằm giết ông tỉnh trưởng nhưng lựu đạn rơi vào giữa nhóm học sinh…Oan khốc thay, số học sinh chết thảm rất nhiều, chết vì lựu đạn, chết vì dẫm đạp bỏ chạy trong hoảng loạn…Dì Tư của Thuận Hành cũng là một nữ sinh nằm trong nhóm học sinh xấu số ấy!

Một thời máu lửa kinh hoàng: cài mìn, quăng lựu đạn, ném bom, đào đường, đắp mô, ám sát….những kẻ thủ ác ngày nào sau đó được phong anh hùng, dũng sỹ; được gắn huy chương đầy ngực, được trao bằng khen… Đời sao nhiêu những chuyện trớ trêu đến thế này!

 Tiểu Lục Thần Phong

Nhà văn Doãn Quốc Sỹ và bìa sách “Doãn Quốc Sỹ – Người Gầy Bếp Lửa”. (doanquocsy.com)

Tôi mang một bệnh từ nhiều thập niên. Có thể gọi đó là bệnh nghề vì bệnh này gắn liền với công việc của một nhà báo. Hay gọi là bệnh nghiệp cũng được, nếu muốn nói theo kiểu Phật học nghiêm và buồn. Đó là chú ý tới thời gian. Tức là bệnh xem lịch. Cuối tuần là phải khác với ngày trong tuần. Đầu năm là phải dòm ngó tới các lễ hội mùa xuân. Nghề phóng viên luôn gắn liền với thời sự và cộng đồng, nên người làm báo cứ phải theo dõi lịch và ngày tháng. Cũng là dịp để thấy tóc mình mỗi ngày thêm nhiều sợi bạc.

Do vậy, mấy ngày qua mới thấy rằng tháng 10 năm nay mang một dấu mốc đặc biệt: tròn 100 năm ngày sinh của Thiền sư Thích Nhất Hạnh, một bậc thầy lớn của Thiền Tông hiện đại. Ngài sinh ngày 11 tháng 10/1926, nghĩa là chỉ còn ba tuần nữa là đến ngày kỷ niệm trăm năm. Với nhiều học trò của Thầy, đây hiển nhiên không chỉ là một mốc thời gian, mà còn là dịp để quán niệm về di sản tuệ giác, từ bi và hành hoạt của một vị thiền sư đã làm sáng tỏ con đường chánh niệm đang ảnh hưởng nhiều nơi trên thế giới.

Thầy Nhất Hạnh (hình AI)

Tháng 10 năm nay cũng mang một ý nghĩa đặc biệt đối với những người sống và thực hành đời sống Thiền. Đó cũng sẽ là một dấu mốc văn học: giỗ đầu của nhà văn Doãn Quốc Sỹ, người từ trần ngày 14/10/2025, một cây bút đã đem tinh thần tỉnh thức, nhân bản và sự lặng lẽ chiêm nghiệm của nội tâm vào văn chương Việt Nam. Tác phẩm và nhân cách của họ Doãn vẫn tiếp tục nuôi dưỡng những ai tìm đến văn học như một con đường suy niệm về đời người, và về hướng đi cho dân tộc Việt Nam.

Đồng thời, tháng 10 cũng đánh dấu 25 năm ngày Thầy Giác Thanh viên tịch (15/10/2001). Thầy là một trong những phong thái Thiền (và tôi may mắn là một nhân chứng để viết các nhận định này) với kiểu rất mực thuần hậu Miền Tây Nam Bộ, rất mực trong sáng như dường trẻ thơ, tự thân Thầy toát ra ánh sáng của sự thực tập giản dị mà sâu xa. Thầy Giác Thanh ban đầu là môn đệ của Thầy Thanh Từ, và khi ra hải ngoại trở thành học trò Thầy Nhất Hạnh; và tôi có cơ duyên được Thầy Giác Thanh xem là bạn vong niên từ những ngày ở Virginia, cho tới khi dọn về California, và cũng vẫn giữ mối dây liên lạc ngay cả khi Thầy đi nhiều nơi trên thế giới, trước khi về San Diego viên tịch.

Thầy Giác Thanh và thơ của Thầy Nhất Hạnh (langmai.org)

Khi nghĩ tới viết bài về ba dấu mốc trong tháng 10 này — kỷ niệm 100 năm ngày sinh của Thầy Nhất Hạnh (sinh ngày 11/10/1926), giỗ đầu của nhà văn Doãn Quốc Sỹ (từ trần ngày 14/10/2025), tròn 25 năm ngày Thầy Giác Thanh viên tịch (ngày 15/10/2001) — tôi cân nhắc về tựa đề bài viết, nên làm sao mang cả ý nghĩa sinh và tử. Và rồi tôi mượn chữ “dấu chân cát xóa” của nhà văn Doãn Quốc Sỹ trong tác phẩm “Vào Thiền”. Đồng thời tránh được chữ “tháng 10” có tính cơ khí, vì tháng 10 nào mà chẳng giống nhau. Nhan đề “Sinh tử và những vết chân cát xóa” là nói tới các vị Thầy tới rồi đi trong cõi này, y hệt như dấu chân cát xóa, y hệt như dấu chim bay trên trời, y hệt như tia nắng tới chiếu sáng rồi biến đi, y hệt như bọt nước hiện lên rồi vỡ tan để thành nước, y hệt như chữ viết trên mặt nước.

Sinh và tử, đó là chủ đề quan trọng nhất của nhà Thiền. Trong ấn bản 2003 của sách tiếng Anh “No Death, No Fear: Comforting Wisdom for Life” (Bản tiếng Việt: Không diệt không sinh đừng sợ hãi) có các lời dạy của Thầy Nhất Hạnh thường được trích dẫn, nơi đây chúng ta dịch sang tiếng Việt:

“Bạn sẽ không khóc nếu bạn biết rằng, nhìn sâu vào trong cơn mưa, bạn vẫn thấy được đám mây… Nỗi sợ lớn nhất của chúng ta là khi chết, ta sẽ trở thành hư vô. Ta tin rằng ta sinh ra từ hư vô và khi chết ta trở về hư vô. Và như thế, chúng ta đầy những nỗi sợ trở thành hư vô. Đức Phật dạy rất khác — rằng sống và chết chỉ là những ý niệm. Sinh và tử không phải là thực tại.” (ngưng trích dịch)

Trong khi đó, trong bài viết “Vào Thiền: Giai Thoại Tùy Bút” đăng trên báo Ngày Nay Minnesota số 205, ngày 15-12-1997, nhà văn Doãn Quốc Sỹ ghi nhận về sinh và tử, trích:

“Dòng đời như dòng sông, không một sát na nào ngừng trôi chảy. Nô lệ cho lý trí đơn thuần ham cắt xén thì chỉ thấy được cái ngưng đọng, cái chết. Những khái niệm con đẻ của lý trí chật hẹp và khô cứng kia làm sao chụp được dòng thực tại không ngừng triền miên trong thế tương sinh tương lập – đối tượng của thiền! Mỗi chúng ta là một que diêm sống! Không ai sống hộ ta, ta phải tự sống lấy, tự chiêm nghiệm lấy Thiền. Que diêm khi tắt đi, chút khói xanh để lại. Rồi chính chút khói xanh đó cũng tan loãng nốt và biến hẳn-như vết chân cát xóa!” (ngưng trích)

Thế đó. Mỗi người chúng ta là một que diêm sống. Mỗi người phải tự chiêm nghiệm Thiền. Phải tự hiển lộ ánh sáng, để hiểu được ý nghĩa que diêm đời người, rồi biến hẳn như cát xóa. Cũng nên nhắc rằng trước đoạn văn đó gần nửa thế kỷ, trong tác phẩm “Vào Thiền” (1970), nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã gửi gắm những suy tư Thiền qua các hình ảnh thiên nhiên đầy chất thơ — như dòng sông, như trôi chảy, như vầng trăng soi chiếu.

Lúc đó, trong khi nhà văn Doãn Quốc Sỹ đang dạy Đại Học Vạn Hạnh, ngồi viết và rồi ấn hành sách “Vào Thiền” tại Sài Gòn, Thầy Nhất Hạnh đang ở hải ngoại, bị cấm về Việt Nam vì Thầy kêu gọi hai Miền Nam-Bắc Việt Nam thương thuyết để hòa giải. Lúc đó, Thầy Giác Thanh vừa thọ đại giới tại Tổ đình Giác Viên sau mùa Vu Lan 1970, rồi vào đại học Vạn Hạnh năm 1971 và đã hành cước đi tìm mỗi khi nghe nơi nào có bậc danh tăng thuyết pháp dạy kinh để rồi năm 1974 vào Tu Viện Chơn Không, theo học Thiền sư Thanh Từ.

Có những điểm rất tình cở định mệnh (than ôi, tôi ghét chữ “định mệnh” này biết là bao nhiêu, trong nhà Phật có lẽ phải viết là “hạnh ngộ” hay là “cơ duyên”): nhiều năm sau, Thầy Giác Thanh vượt biên, rồi định cư ở Virginia, rồi đi nửa vòng thế giới sang Pháp, trở thành một đệ tử lớn của Thầy Nhất Hạnh, rồi về California trụ trì Lộc Uyển, rồi viên tịch năm 2001.

Tôi vẫn còn nhớ hình ảnh trong ký ức, lúc đó khoảng 2 hay 3 giờ sáng của ngày 15/10/2001, tôi đã lái xe từ Quận Cam tới một bệnh viện Quận San Diego, vì được tin từ nhà văn Nhã Ca cho biết Thầy Giác Thanh vừa ra đi: chị dặn, lái xe tới may ra kịp. Tôi lái xe tới một phòng ICU trong bệnh viện, lúc đó thi thể Thầy Giác Thanh nằm trên giường với nụ cười lúc nào cũng dịu dàng, thơ mộng. Một vài nhà sư trẻ đứng đầu giường, có một vị nói một câu gì đó, như dường họ nhầm tôi với một bạn đồng tu của Thầy ở Tu viện Chơn Không. Tôi thấy trên ngực thi thể Thầy Giác Thanh là một tờ giấy trắng có vài chữ lớn, đúng là nét chữ của Thầy Nhất Hạnh. Một vị sư trẻ giải thích, Thầy Nhất Hạnh lúc đó đang hướng dẫn khóa tu ở Bắc Kinh, nghe tin Thầy Giác Thanh ra đi nên đã fax trang giấy về. Tôi nhớ (theo trí nhớ có thể không chính xác của tôi), tờ giấy Thầy Nhất Hạnh viết: “Đã về, đã tới.”

Về sau, đọc bài viết “Bão Xuống Cho Đời Rực Rỡ Sen” của Thầy Thích Phước Tịnh đăng ở Làng Mai, Thầy Nhất Hạnh cũng có bài thơ ngắn khi Thầy Giác Thanh viên tịch:

“Trượng phu tiếng đã biết

Việc đáng làm đã làm

Tháp vừa dựng sườn núi

Tiếng cười trẻ đã vang.”

Thầy Phước Tịnh trong bài vừa nói đã ca ngợi Thầy Giác Thanh rằng, “Cuộc đời Thầy như đóa quỳnh tinh khiết nở trong đêm.”

Trong một chuyến đi thăm Tu viện Lộc Uyển ở quận San Diego vài năm trước, tôi được nhà báo Doãn Quốc Hưng đưa tới thăm tháp của Thầy Giác Thanh, nhưng chân mình yếu quá, không leo núi nổi. Chỉ nhìn lên ngọn núi cao để nhớ tình bạn vong niên thôi.

Bây giờ lại nhận ra một tình cờ hạnh ngộ nữa, rất hy hữu nơi cõi này: tro của nhà văn Doãn Quốc Sỹ đã được rải vào ngày 13/12/2025 tại Vườn Địa Tạng, Tu viện Lộc Uyển, San Diego.Tôi nhận ra khi nhìn các hình ảnh rải tro nơi hai trang 266-267 của sách “Doãn Quốc Sỹ – Người Gầy Bếp Lửa” được Doãn Gia ấn hành nhân Giỗ Đầu của nhà văn, nhà giáo Doãn Quốc Sỹ (14/10/2025 – 14/10/2026) — một Tuyển Tập Văn, Thơ, Nhạc của 51 tác giả, trong đó có các bậc trưởng thượng như Lê Xuân Khoa, Trần Huy Bích, Nhã Ca-Trần Dạ Từ, Đỗ Quý Toàn…

Nghĩa là trong một tình cờ giữa mênh mông ba cõi sáu đường, nơi một ngọn núi Escondido của Quận San Diego cũng là nơi gió núi Tu Viện Lộc Uyển, nơi do Thầy Nhất Hạnh khai sơn, đã đón mừng tro của Thầy Giác Thanh và nhà văn Doãn Quốc Sỹ — sau vô lượng kiếp luân hồi để rồi kiếp này có cơ duyên học Thiền.  

Nơi đây xin ghi sơ lược tiểu sử của Thầy Nhất Hạnh dựa trên hai trang Wikipedia  và Làng Mai (Plum Village). Thiền sư Thích Nhất Hạnh (1926–2022), thế danh Nguyễn Xuân Bảo, sinh tại Huế và xuất gia từ rất sớm. Sau khi thọ giới Tỳ-kheo, Ngài trở thành một trong những giảng sư trẻ năng động nhất của Phật giáo Việt Nam, giảng dạy tại Phật học viện Ấn Quang và tham gia nhiều hoạt động giáo dục – xã hội. Từ thập niên 1950s–60s, Thầy khởi xướng phong trào Phật giáo dấn thân, sáng lập Trường Thanh Niên Phụng Sự Xã Hội, góp phần hình thành Đại học Vạn Hạnh… Năm 1966 (một trong những năm cuộc chiến Nam-Bắc VN gay go nhất), Thầy sang Hoa Kỳ và châu Âu vận động hòa bình cho Việt Nam, gặp Martin Luther King Jr., người đã đề cử Thầy cho Giải Nobel Hòa bình. Vì lập trường chống chiến tranh, Thầy bị cấm trở về quê hương và sống lưu vong hơn 40 năm. Trong thời gian này, Thầy trở thành một trong những tiếng nói Phật giáo có ảnh hưởng nhất tại phương Tây, với hơn 100 tác phẩm về chánh niệm, hòa bình và trị liệu khổ đau.

Năm 1982, Thầy cùng tăng thân lập nên Làng Mai tại Pháp, một trung tâm tu học quốc tế, từ đó lan tỏa truyền thống Thiền chánh niệm ra khắp thế giới. Thầy được xem là “Người khai sinh phong trào chánh niệm hiện đại”, có ảnh hưởng sâu rộng đến tâm lý trị liệu, giáo dục, môi trường và các cộng đồng tu học toàn cầu. Hàng triệu người đã thực tập hơi thở chánh niệm qua sách, pháp thoại và các khóa tu của Thầy.

Năm 2005, Thầy được phép trở về Việt Nam sau nhiều thập niên lưu vong. Thầy viên tịch tại Tổ đình Từ Hiếu năm 2022, để lại di sản tâm linh mang tầm vóc quốc tế, tiếp tục nuôi dưỡng đời sống tỉnh thức cho nhiều thế hệ. Thầy Nhất Hạnh đã xuất bản hơn 100 tác phẩm bằng tiếng Việt và tiếng Anh, nhiều sách được dịch ra hơn 35 ngôn ngữ.

Cần phải nói rõ rằng, bài này được viết trong khi tôi hoàn toàn không biết Làng Mai sẽ làm những gì để tưởng nhớ 100 năm ngày sinh của Thầy Nhất Hạnh.

Nơi đây, xin ghi lại bài thơ “Đôi dòng cúng dường Thầy Làng Mai” tôi đã kính dâng Thầy Nhất Hạnh nhiều năm trước:

Viết đôi dòng thư pháp

ca ngợi Đức Thế Tôn

mực loang như nước mắt

ngấm ơn sâu vào hồn.

.

Viết đôi dòng thư pháp

cúng dường Thầy Làng Mai

ngẩng đầu nghe tiếng hạc

lưng trời gọi tên ai.

.

Từ đôi dòng thư pháp

nét mực hoá rừng hoa

ướp lời thơ thơm ngát

khắp trời hát đạo ca.

Tương tự, xin trích nhận định của GS Lê Xuân Khoa (vị thầy tôi từng học ở Đại học Văn Khoa SG về môn Triết học Ấn Độ) trong sách mới in tháng này, “Doãn Quốc Sỹ: Người Gầy Bếp Lửa,” nơi các trang 135-139 trong điếu văn trong tang lễ tiễn đưa nhà văn họ Doãn, trích: 

“…Tôi quen thân với anh Doãn Quốc Sỹ đã 75 năm qua từ ngày chúng tôi là môn sinh về Triết học Đông phương của Giáo sư Nguyễn Đăng Thục và cùng là thành viên của Nhóm Nghiên Cứu Văn Hóa Dân tộc Việt Nam tại Đại học Văn Khoa Hà Nội như đã nói ở đầu bài. Tôi cũng có nhiều kinh nghiệm đắng cay và thất vọng với Mặt trận Việt Minh chống Pháp từ thời còn là học sinh trung học, nhưng anh Sỹ lớn tuổi hơn tôi nên có nhiều trải nghiệm thực tế và phức tạp hơn. Dù cùng chia sẻ lý tưởng chung, nhất là cùng thấm nhuần triết lý sống vô trụ, vô cầu của trường phái Thiền Tông, nhưng anh Sỹ thiên về tu dưỡng và “sống Thiền”, trong khi tôi chịu ảnh hưởng sâu đậm của truyền thống Tam giáo đồng nguyên Nho-Lão-Thích. Tam giáo đồng nguyên vì hành động nhập thế vô cầu của kẻ sĩ (hành tàng bất nhị kỳ quan) cũng chính là thái độ xuất thế vô vi của thiền sư hay đạo sĩ (vô vi nhi vô bất vi). Do đó, tôi cảm phục nếp sống Thiền toàn vẹn của anh Sỹ như một mẫu hình lý tưởng , trong khi anh luôn tin cậy và tán thành tôi thực hiện những dự án vị tha có lợi ích cho xã hội…”

Như thế, hai người cùng trưởng thành chung trong bối cảnh văn hóa, nhưng GS Khoa thiên về truyền thống Tam giáo đồng nguyên, và nhà văn họ Doãn thiên hẳn về Thiền. Cả hai cùng tham gia Việt Minh chống Pháp, và rời bỏ vì không hợp với XHCN. Thế rồi, Miền Nam sụp đổ năm 1975, trong khi GS Lê Xuân Khoa sang Hoa Kỳ tỵ nạn, nhà văn Doãn Quốc Sỹ bị nhà nước CSVN tạm giam nhiều lần vì tội “viết văn chống phá cách mạng”, tổng cộng là 14 năm.

Năm 1992, trong một dịp về Việt Nam để họp Hội nghị Các Tổ Chức Nhân Đạo Quốc Tế, GS Lê Xuân Khoa ghé thăm nhà văn Doãn Quốc Sỹ tại Sài Gòn. GS Khoa kể tiếp trong bài điếu văn:

“Khi nghe tôi than phiền về quá ít thì giờ đi thăm bạn bè, chị Sỹ đã tổ chức một bữa ăn tại gia cho tôi gặp lại một số bạn đồng nghiệp cũ. Tới ngày họp mặt, đông tới hai chục người gồm cả anh Như Phong, tôi cảm thấy lo ngại cho tình trạng an ninh của anh Sỹ. Tôi than riêng với anh: “Tôi đã có quốc tịch Mỹ và được chính phủ Mỹ bảo vệ, nhưng còn anh, hai lần bị tù về tội ‘đầu xỏ biệt kích văn nghệ nên tôi rất lo cho anh. Anh nghĩ sao?” Nhà văn thiền sư vỗ vai tôi, thản nhiên đáp: “Thì mình lại trở vô, đâu có gì khác!” Tôi không còn gì đáng nói thêm về nhân cách siêu phàm của nhà văn thần thoại và thánh thiện Doãn Quốc Sỹ.” (ngưng trích)

Có mấy ai Thiền tới mức như cụ Sỹ thế không? Sau hai lần vào tù, được bạn thân quan ngại, nhà văn nói nếu có gì bất trắc thì mình lại trở vô tù… Tôi đã rất mực ngưỡng mộ phong thái vô úy đó, và đã viết, ca ngợi nhà văn Doãn Quốc Sỹ bằng câu đối:

Mang gươm giới định huệ, đi tới cùng trời cuối đất.

Phá trận tham sân si, viết để giữ ngọc gìn vàng.

Cái tâm Thiền rất hồn nhiên thơ mộng ghi trên đó cũng hiển lộ trong cách sống của Thầy Giác Thanh (1947–2001). Nơi đây, xin ghi tóm lược theo Làng Mai: Thầy Giác Thanh, thế danh Nguyễn Văn Minh, đạo hiệu Chân Giác Thanh, là một bậc chân tu đức độ và là vị Sư trưởng đầu tiên của Tu viện Lộc Uyển (San Diego, California). Thầy xuất gia năm 1967 tại Việt Nam và thọ giới Tỳ-kheo năm 1970. Sau khi định cư tại Mỹ, Thầy tu học theo nhiều truyền thống rồi chuyển sang thực tập theo truyền thống Làng Mai từ năm 1990. Năm 1992, Thầy được Thiền sư Thích Nhất Hạnh truyền đăng, trở thành giáo thọ dòng thiền Lâm Tế đời thứ 43.

Với phong thái tự tại, giản dị và bao dung, Thầy Giác Thanh đã có công lớn trong việc định hình và xây dựng Tu viện Lộc Uyển thành một trung tâm tu học lớn tại bờ Tây Hoa Kỳ từ năm 2000. Thầy viên tịch vào ngày 15/10/2001 tại San Diego, để lại niềm kính thương sâu sắc cho tăng thân và Phật tử hải ngoại qua lối sống chánh niệm và nụ cười từ bi.

Như thế là trong tháng 10 này, sẽ là trùng hợp cơ duyên: 100 năm ngày sinh của Thầy Nhất Hạnh, Giỗ đầu của nhà văn Doãn Quốc Sỹ, 25 năm ngày ra đi của Thầy Giác Thanh.

Cả 3 Thiền sư trên đều xuất hiện trong một thời kỳ vô cùng căng thẳng của đất nước Việt Nam, nhưng tất cả cùng ứng xử dịu dàng, cùng tu học, cùng giữ tâm từ bi rất mực. Họ đã gìn giữ tâm như chữ viết trên mặt nước.

Đức Phật dạy trong Kinh AN 3.132 rằng: “Và này các Tỷ-kheo, thế nào là hạng người như chữ viết trên nước? Ở đây, này các Tỷ-kheo, có người dầu bị nói một cách kịch liệt, dầu có bị nói một cách ác độc, dầu có bị nói một cách thô lỗ, tuy vậy vẫn dễ dàng hòa hợp, thân thiện, và hoan hỷ. Này các Tỷ-kheo, ví như chữ viết trên nước được mau chóng biến mất, không có tồn tại lâu dài. Cũng vậy, này các Tỷ-kheo, có người dầu bị nói một cách kịch liệt, dầu có bị nói một cách ác độc, dầu có bị nói một cách thô lỗ, tuy vậy vẫn dễ dàng hòa hợp, thân thiện, và hoan hỷ. Này các Tỷ-kheo, đây được gọi là hạng người như chữ được viết trên nước.”

Hy hữu là khi chúng ta được sống cùng thời, được gặp những người như thế. Xin góp lời biết ơn, cầu nguyện và tưởng niệm chung.

Nguyên Giác Phan Tấn Hải

THAM KHẢO:

– Kinh AN 3.132: https://suttacentral.net/an3.132/vi/minh_chau

– Làng Mai: https://langmai.org/

– Doãn Quốc Sỹ: https://doanquocsy.com/

Hoa Sala – Ảnh (Nguồn: huengaynay.vn)

Tần ngần chân bước sau mưa

Sa la vừa rụng sân chùa sáng nay

Vô tình ngọn gió lắt lay

Cuốn đi từng cánh hoa bay về trời.

.

Cũng đành một kiếp hoa ơi

Hợp tan cũng một cảnh đời thế thôi

Thế gian từng phút đổi dời

Làm sao giữ được bao lời yêu thương.

.

Buồn vui khổ nạn vô thường

Hoa về với đất con đường tái sinh

Nhẹ nhàng buông bỏ u tình

Lắng trong lời kệ nghe mình thiết tha.

.

Nhìn quanh thế giới bao la

Nơi nào nguồn cội cho ta tìm về

Ngược xuôi cuộc sống bộn bề

Tiếc chi quá khứ mà mê đắm lòng.

.

Khi còn có thể thong dong

Dòng sông tỉnh thức đục trong muôn màu

Hoa tàn có phải khởi đầu

Cho thương yêu kết mùa sau ngọt ngào.

NGUYỄN AN BÌNH

Đêm Thu – Tranh: MAI TÂM

Gã ngược miền ký ức 

Tìm về tuổi đôi mươi 

Tim rộn ràng náo nức 

Gọi đò ơi… ơi… ời.. 

.

Nghe như tiếng ai cười 

Khuấy sông xưa ngơ ngác 

Gã trai làng lưu lạc 

Nén thở dài rất sâu. 

.

Ừ, đời là nương dâu 

Ừ, đời là bể khổ 

Đã vấp nhiều bão tố 

Nụ cười còn trinh nguyên.

.

Nhớ. Nhớ bao là chuyện

Thuở tắm sông, thả diều

Ngợp bến xưa vàng nắng

Nhịp hò reo rộn chiều.

.

Kìa như ai đang tới

Tiếng cười vang góc trời

Gã hòa vào mây trắng

Thả hồn cùng chơi vơi.

*.

Làng Đá, sáng 18 tháng 9/2026

ĐẶNG XUÂN XUYẾN

Ảnh (Nguồn: laodong.vn)

Đó là những chiếc bánh có màu trắng đục chứ không trắng tinh, hình tròn kích thước từ 5cm, 7cm đến 9cm. Mặt bánh trang trí hình hoa hướng dương nhưng vì bột không mịn nên các góc cạnh của cánh hoa xù xì chứ không rõ nét như bánh mua từ chợ.  
Nó được ép ra từ hai bàn tay thô kệch xương xẩu quanh năm quen với công việc nặng nhọc hết ruộng đồng thì quay qua xúc tép câu cá, nhổ rau muống rau ngổ của bà ngoại tôi. Từ bàn tay chai sạn vì cầm kéo cắt vải, kim may của má tôi. Từ bàn tay non nớt chỉ biết sách bút của chúng tôi. 
Về hình thức nó có vẻ đẹp của cô thôn nữ chất phác đơn sơ so với sự mặn mà sắc sảo cô gái thị thành của bánh chợ qua bàn tay người thợ chuyên nghiệp nhào nặn.

Nhưng với tôi–tự ngày xa xưa ấy cho mãi tận bây giờ–đó là những chiếc bánh in ngon nhất cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng chưa có bánh nào đánh bại để giành ngôi.
Với tôi, nó vô giá. Mãi mãi!

Từ nhiều năm rồi tôi không có dịp sử dụng cuốn lịch có ngày âm nữa, mà chỉ xem ngày tháng theo dương lịch thôi. Vì vậy những lễ lớn đối với người Việt như Tết Nguyên Đán, rằm tháng giêng, Phật Đản, Vu Lan, Tết Trung Thu… tôi chỉ đoán mò hoặc nghe các bạn báo thì mới biết chính xác ngày. Lúc ấy có khi nó đã trôi qua rồi.  

Chỉ mấy năm sau nầy nhân dịp tết nguyên đán tôi có mua các loại trái cây cho vào cái dĩa to chưng lên trước bàn thờ Đức Phật (là tấm hình Đức Phật Thích Ca được tôi đóng khung treo trang trọng trên vách) phía dưới là ảnh ông bà ngoại, ba má, chồng và em gái tôi. Các bức hình được tôi lồng vào chung một tấm kính lớn, đặt trên cái bàn dùng cho văn phòng mà ta hay gọi tắt là bureau. 
Thế là Phật Chúa cùng ở cạnh nhau hoà bình êm ả. 

Chồng tôi đạo Thiên Chúa. Nhưng mấy chục năm sống chung chả bao giờ tôi thấy anh ấy đi lễ nhà thờ cả. Tuy vậy các bài thánh kinh anh ấy đều thuộc làu. Tôi cũng quên không hỏi vì sao anh không đi lễ, chỉ nghe kể lúc nhỏ ba mẹ chồng tôi gởi anh vào học trường dòng với các bà Sœurs. Mà các bà nghiêm khắc quá đáng, chỉ cần một lỗi nhỏ là phạt học trò bằng những hình phạt thể xác đau đớn, có lẽ vì thế khi lớn lên anh khó gần gũi với nhà thờ chăng?

Bây giờ là tháng 9 bắt đầu vào thu, tức nhằm tháng 8 âm lịch. Tự dưng nửa đêm thức giấc nhớ ra: A, tháng 8 âm lịch có Tết Trung Thu. Mà Tết Trung Thu là có bánh trung thu, bánh in, bánh pía, bánh dẻo… khiến tôi nhớ những chiếc bánh in do chính bàn tay của bà ngoại, má và chị em tôi làm mà gần 40 năm qua không còn được ăn nữa.
Ngày nay thức ăn thừa mứa, quần áo đầy tủ, trẻ con được hưởng mọi thứ nên chúng không thèm muốn ao ước gì. Cha mẹ còn phải năn nỉ hứa hẹn nếu chúng “chịu ăn, chịu mặc” thì sẽ cho phép chúng chơi game hay mua món đồ gì đó (mà chúng chỉ chơi chừng dăm phút rồi vất bỏ lăn lóc) chứ không như thời chúng tôi mỗi năm chỉ vào dịp tết và tựu trường mới được may quần áo mới, ăn bánh tét, mứt, hạt dưa…Tết Trung Thu mới có bánh đặc biệt dành cho mùa trung thu, đốt đèn lồng xanh đỏ xách đi chơi vòng vòng trong xóm. 
Vì vậy ngày xưa, mỗi một phong tục tập quán đều mang ý nghĩa thiêng liêng. Nhà nhà người người đều chờ đợi chào đón ngày lễ đến với sự chuẩn bị chu đáo trân trọng. Nhất là bọn trẻ con thì náo nức đếm ngược ngày, mong cho nó mau tới để được vui hưởng.

Tối qua, tự dưng tôi nhớ “như in” những chiếc bánh in mà ngày xưa mỗi dịp trung thu chúng tôi tự làm, lòng thấy bâng khuâng gì đâu! 
Tôi nhớ “như in” cái hương vị ngọt thơm của nếp–cũng do chính bàn tay của ông bà ngoại tôi trồng cây lúa-nếp–của nước cốt dừa của đường. Vì thế mà bánh in của chúng tôi mới ngon dẻo thơm đặc biệt. Có lẽ do cái tâm trạng hoài cổ đó mà đến bây giờ tôi vẫn còn mê 

bánh in (nhưng không phải bất cứ bánh in nào). Mỗi lần có dịp vào chợ VN đi ngang quầy bánh in, tôi thường hay tần ngần đứng lại ngắm nhìn rồi tắc lưỡi bỏ đi, nhớ lại hoá chất họ tẩm trong bánh mà mấy lần tôi mua về ăn thử, cắn một miếng liền nhả ra vì không sao chịu được cái mùi hương giả tạo. Cô bạn tôi ngạc nhiên nói:
–Không hiểu sao bồ lại thích cái bánh đó, bột khô ăn mắc nghẹn cổ họng chứ có ngon gì đâu. Mà thích sao không mua vậy? 
Tôi chối:
–Thích hồi nào đâu? Ai nói ta thích? 
–Cha, cái mặt hớn hở nhìn bánh không nháy mắt ai mà không đoán ra được. 
Bị bắt trúng tim đen tôi cười khúc khích, bạn tôi cũng cười nói thêm:
–Tao thương mầy là vì vậy. Cái tính của mầy đôi lúc ngây thơ giống con nít quá. 
–Tại ta nhớ lại những cái bánh in ngày xưa ngoại với má làm chớ bộ. Tôi chống chế.

Đúng vậy, đã nhiều năm rồi tôi không hề ăn bánh in mặc dù tôi rất thích, vì tôi biết chín phần mười mình sẽ thất vọng khi mua. Những chiếc bánh do ngoại, má tôi làm thì khác biệt. Đó là những chiếc bánh “cây nhà lá vườn” mà bây giờ ta gọi là bio hay organic, cách làm cũng hoàn toàn thủ công. 

Dạo đó mỗi lần Tết Trung Thu đến, trừ ít bánh trung thu, bánh in, bánh dẻo ngoại mua để cúng ông bà thì ngoại và má thường làm thêm vài ký bánh in cho chị em tôi ăn dần.(Bà ngoại tôi rất khéo tay và siêng năng, cứ vài ba ngày là ngoại làm bánh mỗi lần mỗi khác nhau cho cả nhà thưởng thức).
Bánh đựng trong mấy cái keo bằng thuỷ tinh lớn. Để càng lâu thì bánh càng thấm chất đường, đậu xanh, nước cốt dừa càng ngon dẻo béo. Đặc biệt là chị em chúng tôi được quyền tự lấy ăn mỗi khi thèm chứ không đợi cho phép như thói quen–vì là tết nhi đồng chúng tôi cơ mà.

Tôi vẫn còn hình dung ra được cảnh trước lễ vài tuần, tối tối chị hai chị ba sau khi ở trường về (trường Nguyễn Trung Trực), cơm nước xong xuôi thì các chị lôi cái thau đựng nếp mà bà ngoại tôi đã rang sẵn. Bắt “ghế một” ra ngồi cạnh cái cối đá nặng nề để xay bột. Tôi và em gái kế cũng xà vào. Không phải công việc xay bột lôi cuốn tôi mà mục đích chính là để hóng chuyện chị hai chị ba kể với nhau.

Cối được đục từ đá thiên nhiên nguyên khối, gồm hai phần thớt tròn chồng lên nhau. Thớt trên có đục lỗ đường kính chừng 3 cm để đổ gạo, đậu, hạt…vào. Hai bên hông có hai tai vuông gắn thanh gỗ để người xay bột nắm quay cho khối thớt chuyển động vòng tròn. Nhờ sự cọ sát với thớt đá nằm dưới có rạch nhiều rãnh sẽ nghiền nát gạo thành bột mịn.
Một chị lấy cái muỗng ăn canh múc phân nửa nếp rang cho vào lỗ cối, rồi mỗi người dùng một bàn tay nắm cái thanh gỗ tròn cắm bên hông cối mà quay từ từ nhẹ nhàng đều đặn nhiều vòng cho hạt nếp nát vụng rơi xuống rãnh cối dưới, làm dôi ra như máng xối hứng nước mưa, rồi múc nửa muỗng nếp khác cho vào quay tiếp. Hai bàn tay mềm mại nhỏ nhắn xoay tròn cái cối không có vẻ gì mệt nhọc mà giống như một trò giải trí cởi ngựa xem hoa vì mỗi đêm hai chị chỉ xay chừng non chén nếp là… ngưng, tối hôm sau mới lại tiếp tục.

Hai người vừa làm vừa thì thầm kể chuyện. Mặt mày rạng rỡ, đôi môi hàm tiếu cười duyên dáng mỗi khi đến đoạn thích thú. 
Những câu chuyện của “người mới lớn” xem chừng thu hút cái đứa tôi 13 tuổi hơn là em gái tôi. Vì vậy thường thì nó ngồi một lúc là lỉnh vào giường ngủ mất, chỉ có tôi lúc nào cũng nấn ná bên cạnh hai chị, nuốt từng lời chị hai kể cho chị ba nghe và ngược lại. Những chuyện về trường lớp thầy cô, ông giám thị, bạn bè nam nữ–hấp dẫn nhất là chuyện các anh lớp lớn, hay các ông sĩ quan theo tán tỉnh hai chị v..v…Hai người chỉ lợi dụng lúc cùng làm việc bếp núc chung, rửa chén… khi không có sự hiện diện của ông bà ngoại, ba má thì mới có cơ hội kể chuyện thầm kín. Tôi biết tỏng như thế nên hễ được dịp là nhảy lại nghe ké.
Có một ngày kia, tôi nghe chị hai nói với chị ba mà gương mặt lo âu nghiêm trọng: 

–Chết rồi B.T ơi, chắc chị có bầu rồi!
– Cái gì? Làm sao? Sao mà chị có được? Chị ba cũng xanh mặt.
–Hồi sáng đi học thầy giám thị kêu buổi trưa ở lại trường lên văn phòng tiếp cộng sổ điểm tháng cùng với anh Nam (cái anh học lớp đệ nhất vẫn hay theo tán tỉnh chị). Lúc thầy đi ra ngoài thì anh Nam nắm tay chị, chị giật lại mà ảnh cứ nắm chặt hồi lâu không chịu buông. Tới chừng nghe tiếng chân thầy lúc đó ảnh mới chịu tha ra. Chết rồi, chắc thế nào chị cũng có bầu.

Chị ba lúc đầu cũng giựt mình nhưng vì là người ngoại cuộc nên mau lấy lại bình tĩnh sáng suốt hơn, trấn an chị hai: 
– Chắc không có đâu, hổng lẽ bị con trai nắm tay là có bầu. Nếu như vậy thì khi mình đi sinh hoạt picnic toàn trường nam nữ cùng nắm tay nhau hát các bài du ca cũng có bầu hết sao. 
Tuy vậy, hai chị tôi cũng hồi hộp mà đâu dám hỏi ý kiến người lớn, vì còn ngây thơ cho rằng lúc nắm tay bạn trai học chung lớp là cái nắm tay tự nhiên trong sáng nó khác với người có ý nghĩ vẩn đục mờ ám trong đầu. Tôi kinh hoàng với ý nghĩ nếu như là sự thật thì không biết ba má sẽ “xử tội” chị hai thế nào, dù bình thường ba má rất nghiêm khắc không hề dùng bạo lực với con cái, nhưng chúng tôi rất sợ mỗi khi phạm lỗi.
Phải chờ vài tuần khi thấy “những ngày tế nhị” của con gái xuất hiện thì chị mới hoàn toàn yên tâm thoát nạn.
Thế đấy. Ngày xưa thanh niên thiếu nữ 15, 16 mà ngây thơ khờ dại đến độ. Chả bù với thời đại nầy, trẻ ranh 5,6 tuổi đã biết chút chút nầy nọ rồi. 

Độ 4,5 ngày trước tết trung thu mới đến giai đoạn ép bánh thì tôi được tham gia vào cùng với ngoại, má.
Bà ngoại cho dầu, đường, nước cốt dừa vắt thật kẹo hoà tan xong rây bột lên nhồi trộn thật lâu cho thấm đều. Nhà có ba cái khuôn, tôi giành làm cái khuôn nhỏ nhất. 

Đầu tiên ngoại cho bột vào đáy san phẳng đều, kế tiếp cho đậu xanh ngào đường vào chính giữa, lại phủ lớp bột nếp lên trên cùng xong dùng khuôn có khắc hoa hướng dương ụp vào

ép thật mạnh để bột bánh kết dính vào nhau. Dùng hai ngón tay cái vịn vào mặt gỗ đẩy xuống trong khi các ngón còn lại thì kéo cái khung kim loại bao quanh bánh ngược lên. Thế là cái bánh in hoa hướng dương xinh xắn xuất hiện trước mắt như thể phép lạ. Tôi rộn lên vì thích thú với kết quả. Tưởng tượng mình là cô tiên có thể biến hoá khối bột thành cái bánh in nhỏ nhắn diệu kỳ. Chúng tôi đặt bánh lên những tờ giấy pelure trắng tinh đã được cắt thành hình tròn vừa với mẫu. Chất vào keo chờ vài hôm cho bột nếp thấm đường cũng kịp tới rằm trung thu mang ra thưởng thức là vừa. Ôi, nó thơm tho ngon dẻo làm sao! Tôi cắn miếng bánh bằng cả sự trân trọng hạnh phúc vì do chính tay mình tạo ra.

Một kỷ niệm khác về mùa trăng mà đến nay tôi còn nhớ mãi. Là có một năm tôi khoảng 10 tuổi, sau khi đốt đèn lồng đi vòng vòng trong xóm, ăn bánh xong chúng tôi đi ngủ. Đến nửa khuya ngoại ba má đánh thức chúng tôi:
–Mấy đứa dậy nhanh nhanh chạy ra ruộng lượm trăng về kìa kẻo nó lặn mất. 
Đang mắt nhắm mắt mở nghe nói trăng rụng chúng tôi tỉnh hẳn. Tốc mùng chạy ra.
Từ ngoài sân, chúng tôi nhìn về phía ruộng toạ lạc phía sau hè.
Ô kìa, một mặt trăng tròn lớn vành vạnh, sáng vằng vặc nằm sát chân trời. Phía trên đầu tôi là mấy nhánh dừa buông lả lơi theo làn gió nhẹ mát. Có cảm tưởng như trăng treo đầu cành.
Ông bà ngoại, ba má cười bảo:
–Thấy trăng tròn đẹp không? Các con ra lượm mang về nhanh đi, kẻo nó lặn mất.
Trong trí óc non nớt, tôi tin là trăng rụng thật. Nhưng vì sợ ma không dám ra ruộng một mình nên đành chỉ đứng nhìn nàng trăng từ từ lặn xuống. Tôi ngơ ngẩn tiếc nuối vô cùng. Lớn lên, biết ngoại và ba má nói đùa nhưng tôi vẫn ao ước tại sao câu chuyện thần tiên ấy không là sự thật.
Đến năm 1977 trở về sau thì chúng tôi không còn được ăn những chiếc bánh in tự làm nữa. Năm ấy chúng tôi bị đuổi ra khỏi căn nhà đầy ắp tình yêu thương đoàn kết bốn thế hệ quây quần. Mọi vật dụng từ giá trị lẫn thông thường đều bị tước đoạt tất tần tật, kể cả chiếc cối đá quết bánh phồng, cối đá xay bột…Từ đó bà ngoại hết còn làm bánh in nữa.

Những chiếc bánh in ngày xưa trở thành vô giá bởi sự ngon thơm đã đành, mà còn bởi chắt chiu từ những bàn tay chăm chút của ngoại của má, sự vụng về của chị em tôi. Và kèm theo nó, còn là cả một chuỗi kỷ niệm êm đềm thời niên thiếu sẽ còn theo tôi mãi đến cuối đường đời.

Thanh Hà 

Mùa Trung Thu 2026

Viết – Tranh: HOÀNG THANH TÂM

*Tôi từng bị quạu, khi hỏi về tiểu sử của một tác giả. Đó là một trong những tình huống đã gặp khi bước vào cái nghiệp khó nhằn này. Âu cũng vì đam mê, hay vì trời đày, tôi cũng chẳng biết nữa!

PHÊ BÌNH VĂN HỌC – MỘT CUỘC TRÒ CHUYỆN GIỮA NHỮNG TÂM HỒN

Và tôi bỗng tìm thấy một tiếng nói đồng điệu với vị tiền bối cách xa hơn nửa thế kỷ.

Tôi đến với phê bình văn học bằng một tình yêu khá đặc biệt. Tôi mê nhận định tác phẩm, thích lần tìm những tầng nghĩa ẩn sau một câu thơ, một hình ảnh, một chi tiết văn chương: thích đi từ cái đẹp của câu chữ để chạm đến những điều sâu xa hơn trong tâm hồn người viết. Nhưng càng bước vào địa hạt này, tôi càng nhận ra một điều: phê bình văn học vốn là một miền đất khô khan, nặng về lý thuyết, nơi những khái niệm hàn lâm đôi khi khiến người đọc đứng ngoài cánh cửa tác phẩm.

Có lẽ vì thế, ngay từ những bước đầu tiên, tôi đã tự đặt cho mình một câu hỏi: Liệu có thể viết phê bình mà không làm mất đi hơi ấm của đời sống? Và tôi nghĩ là có.

Với tôi, phê bình, hay nói gần gũi hơn là nhận định tác phẩm, không chỉ là mổ xẻ câu chữ bằng những công thức lạnh lùng, càng không phải là cuộc trình diễn của những thuật ngữ. Phê bình văn học trước hết phải là một hành trình đi tìm con người phía sau tác phẩm. Đằng sau một câu thơ buồn có thể là một cuộc đời nhiều mất mát. Đằng sau một trang văn gai góc có thể là một tâm hồn từng chịu nhiều va đập. Và đôi khi, muốn hiểu một tác phẩm, ta cần biết người viết đã sống như thế nào, đã yêu thương, đau khổ, hy vọng và đi qua những biến cố gì.

Bởi vậy, trong những bài viết của mình, tôi thường cố gắng đưa chất đời vào trang phê bình.

Tôi quan tâm đến tiểu sử của tác giả, đến quê hương, gia đình, môi trường sống, những mối quan hệ, những biến động lịch sử và cả hoàn cảnh ra đời của tác phẩm. Không phải để biến một bài phê bình thành một bản tiểu sử, mà bởi tôi tin rằng văn chương bao giờ cũng có một mạch nguồn từ đời sống.

Hiểu được mạch nguồn ấy, đôi khi ta sẽ hiểu sâu hơn vì sao một hình ảnh xuất hiện, vì sao một nỗi buồn trở đi trở lại, vì sao một câu chữ tưởng như bình thường lại mang sức ám ảnh đến vậy.

Tôi thường nghĩ: muốn hiểu một giọt nước mắt trong thơ, trước hết phải biết người viết đã từng khóc vì điều gì.

Tất nhiên, hoàn cảnh sáng tác không thể thay thế cho việc phân tích tác phẩm. Một tác phẩm hay không chỉ vì cuộc đời tác giả có nhiều biến động. Văn chương còn là nghệ thuật của ngôn từ, của cấu trúc, hình tượng, nhịp điệu, giọng điệu và những sáng tạo riêng của người cầm bút. Vì thế, với tôi, hoàn cảnh sống và tác phẩm phải soi chiếu lẫn nhau. Đời sống giúp mở cánh cửa bước vào tác phẩm; còn tác phẩm giúp ta nhìn lại đời sống bằng một chiều sâu khác.

Có lẽ vì quan niệm ấy nên tôi thường không muốn bắt đầu bài viết bằng những định nghĩa nặng về lý thuyết. Tôi thích mở đầu bằng một câu chuyện, một kỷ niệm, một hình ảnh đời thường, đôi khi chỉ là một thoáng tâm tình. Từ cái gần gũi ấy, tôi dẫn người đọc từng bước đi vào khám phá tác phẩm.

Tôi muốn người đọc có cảm giác mình đang cùng tôi trò chuyện hơn là đang nghe một bài nhận định phê bình văn học. Rồi từ câu chuyện ấy, cánh cửa văn chương dần mở ra. Ta gặp tác giả trong thế giới riêng của họ: lắng nghe những rung động, những day dứt, những niềm vui và nỗi đau được gửi vào từng câu chữ. Từ đó, việc phân tích nội dung, nghệ thuật, hình tượng, ngôn ngữ hay thông điệp nhân sinh không còn là những thao tác tách rời mà trở thành một dòng chảy tự nhiên.

Tôi gọi đó là sự mềm hóa lý thuyết. Tri thức và nền tảng luận điểm là bắt buộc, nhưng chỉ thực sự chạm đến người đọc khi được chuyển hóa bằng thứ ngôn ngữ biết rung động. Phê bình, sau cùng, không phải đứng bên ngoài để phán xét, mà là bước vào thế giới của tác giả để lắng nghe và sẻ chia.

Một nhận định dù đúng đến đâu mà chỉ khiến người đọc cảm thấy xa cách thì vẫn chưa hoàn thành trọn vẹn sứ mệnh của phê bình. Tôi muốn những điều dẫu có chút hàn lâm khi đi qua trang viết của mình sẽ trở nên mềm hơn, gần hơn, dễ đọc hơn, nhưng không vì thế mà thiếu đi chiều sâu.

VÀ RỒI TÔI GẶP TRẦN THANH MẠI

Khi nghiên cứu về nhà văn, nhà phê bình văn học Trần Thanh Mại (1908-1965), tôi như tìm thấy một tri âm cách biệt hơn nửa thế kỷ. Ở ông, tôi không chỉ gặp một nhà nghiên cứu đi trước, mà bắt gặp một cách nhìn văn chương thân thuộc đến kỳ lạ, nơi phê bình là cuộc đối thoại ấm áp giữa tri thức và cảm xúc, giữa văn bản và đời sống.

Điều ấy đến với tôi khá ngẫu nhiên. Tôi không hề biết trước rằng khi đi sâu nghiên cứu Trần Thanh Mại, mình lại bắt gặp ở ông những điều mà bản thân cũng đang âm thầm theo đuổi trong cách viết. Càng đọc, càng tìm hiểu, tôi càng thấy khoảng cách thời gian: gần sáu mươi năm bỗng trở nên rất ngắn. Tôi có cảm giác mình đang ngồi lại với một người tiền bối, đọc những trang viết của ông, lặng lẽ trò chuyện và tìm thấy ở đó những điều mình cũng đang trăn trở. Đó là một cảm giác rất khó gọi tên. Có lẽ trong văn chương, sự đồng điệu không nhất thiết phải đến từ cùng thời đại. Một người có thể sống trước ta hàng chục năm, thậm chí hàng thế kỷ, nhưng nếu giữa hai tâm hồn có một sự đồng điệu, họ vẫn có thể trở thành tri âm.

Ông đến với tác phẩm không chỉ bằng con mắt của một người khảo cứu mà còn bằng sự nhạy cảm của một người hiểu đời, hiểu người. Những trang viết của ông khiến tôi nhận ra rằng phê bình hoàn toàn có thể là một cuộc đối thoại giữa tri thức và cảm xúc, giữa văn bản và cuộc đời.

Vì thế, tôi càng tin rằng phê bình văn học không phải là đứng bên ngoài tác phẩm để phán xét tác phẩm. Phê bình là bước vào thế giới của người viết, cố gắng hiểu họ, rồi từ sự thấu hiểu ấy mà nhận định.

Tôi muốn người đọc sau khi đọc một bài phê bình không chỉ biết thêm một tác phẩm hay một tác giả, mà còn cảm thấy mình vừa gặp một con người. Có thể đó là một con người đã sống cách chúng ta rất xa, nhưng những vui buồn, khát vọng, cô đơn và tình yêu của họ vẫn có thể chạm đến chúng ta hôm nay.

Tôi không nghĩ mình đã tìm ra một phương pháp phê bình hoàn chỉnh. Tôi chỉ đang đi tìm một cách viết phù hợp với mình: có kiến văn nhưng không lạnh lùng, có lý luận nhưng không nặng nề, có phân tích nhưng không đánh mất cảm xúc, có học thuật nhưng vẫn giữ được hơi thở của đời sống.

Bởi sau cùng, văn chương được sinh ra từ con người và trở về với con người.

Còn phê bình, nếu may mắn, có thể trở thành chiếc cầu nối giữa hai phía ấy. Một phía là người đã viết. Một phía là người hôm nay đang đọc. Và ở giữa hai bờ thời gian, người viết phê bình chỉ là kẻ lữ hành lặng lẽ, nhưng trong tim luôn giữ hơi ấm của sự đồng cảm. Để khi đọc một câu thơ, ta không chỉ hỏi: “Nó hay ở đâu?” Mà còn muốn biết: Vì sao một con người lại viết ra được những câu chữ ấy?

Có lẽ, từ câu hỏi đó, hành trình đi vào thế giới văn chương mới thực sự bắt đầu.

Dù phải mò mẫm vất vả, dù đánh đổi nhiều thứ, tôi vẫn yêu công việc mình đang làm!

Hoàng Thị Bích Hà

Ảnh: MidJourney (Nguồn: www.futureofbeinghuman.com)

Ngày em đi
Quán cà phê cũ

Cúp điện

Anh ngồi trong vô định

Ta xa nhau với nụ hôn đầu

.

Nick yahoo em bỏ đã lâu

Dòng tin anh nhắn

Không hề hồi đáp

Anh gửi những icon ấm áp

Chẳng ai thả trái tim.

.

Tình yêu mình như chatbot AI
Nói với nhau những câu lập trình sẵn
Tình yêu mình như những status dài,

Không đầu không cuối

Vẫn có triệu người like

.

Anh gói tình yêu
Trong tờ báo cũ
Hoá vàng
Rải xuống triền sông.

Võ Duy Nghi

31.8.2026

Căn Nhà Xưa – Tranh (sơn dầu): MAI TÂM

GIẤC MƠ ĐỒNG BẰNG

có những giấc mơ

trôi trong vị nhà

nghe mùi quê và hương lúa mới

tôi  nhớ khói bếp sau mái lá

nhớ tiếng cười

vẫn mọc trong đêm sâu

.

nhớ cánh đồng thở bằng sương khuya

những thân lúa dịu dàng giữ đất

châu thổ ơi!

những đêm không ngủ

khép mắt để thương nhớ vết bùn nâu

tạ ơn người xưa…

.

những đôi chân Lạc Việt về đâu

những trái tim

thắp lên ánh sáng

những tiếng thở rung trong vòm nắng

ngậm ngùi nhớ ngày ấy pháo bom rơi…
chiến tranh đi qua

.

những đêm không ngủ ai ơi

có những người đã nằm xuống

để mùa sau cánh đồng xanh hương lúa mới

nghe mùa xuân hát lên trong màu xanh của đất!

khúc tráng ca bi hùng

máu đỏ và nước mắt nâu

.

của những nhọc nhằn

gian khó cần lao

lúa đã cháy mùa vàng thơm ngát

mang ơn cuộc sống này

hãy thắp lên ánh sáng

nghe từ phía cánh đồng trổ những giấc mơ xanh!

ĐẤT NHƯ LƯNG MẸ

Những mây vẫn bay

về ngang quê quán

trên đôi cánh khác

mọc những bàn tay
.

Mọc những hàng mi

xanh trong nắng thơm

xanh trên tóc non

lời ru nguồn cội
.

Mưa nào ngồi hát

gió nào rong chơi

đôi chân nào vui

bước về thật nhẹ
.

Qua những thân quen

bước êm rất khẽ

đất mềm đất hiền

đất như lưng mẹ…

.

Từ trong giấc mơ
cánh đồng dậy thức

từ trong tiếng hát

gió ru vành nôi
.
Thương đất nước tôi

thương bờ vai mẹ

dịu dàng rất khẽ

chở bước con về…!

Huỳnh Thị Quỳnh  Nga