(Chân dung văn học)

Trong đời sống văn học đương đại, có những người đến với thơ như một định mệnh lặng lẽ mà bền bỉ. Dung Thị Vân là một trường hợp như thế. Nhưng cuộc đời không chỉ có thơ. Ba mươi năm – một khoảng lặng dài trong sáng tác, khi chị đi qua gần nửa đời người với bao bộn bề của cuộc sống, để rồi trở lại với thi ca như trả một món nợ ân tình với chữ nghĩa. Và như thế sự nghiệp thi ca không nhất thiết phải là đường thẳng tịnh tiến từ những tập chắp bút đầu tay đến khi định hình phong cách. Với nhà thơ Dung Thị Vân, đó lại là một lộ trình đặc biệt: Chị tích lũy vốn sống, một sự nén đợi kéo dài ba thập kỷ để rồi khi trở lại bùng nổ với cảm hứng sáng tác thật dồi dào.

Dung Thị Vân sinh năm Ất Mùi tại Lâm Đồng, chị bước vào đời bằng con đường rất khác văn chương: cử nhân kinh tế, hai mươi năm làm kế toán tại Sở Giao thông Vận tải Lâm Đồng, mười sáu năm làm Teller tại VP.Bank ở Thành phố Hồ Chí Minh. Từ một nữ kiểm toán viên chị đã bước vào địa hạt thi ca bằng tâm thế của một người “trở về” để khai phá những trầm tích cảm xúc đã được kết tinh qua phù trầm dâu bể. Trong công việc chuyên môn tưởng chừng khô khan của những con số ấy, lại là một tâm hồn thơ đã được đánh thức từ rất sớm. Năm mười lăm tuổi chị đã có thơ và tùy bút đăng trên báo Tiền Phong trong mục Tiền Phong trẻ do chị Thục Huyền phụ trách. Nên mộng mình trở thành thi sĩ cứ nhen nhúm từ đó. Công việc và vốn sống là hành trang để chị nuôi dưỡng tâm hồn nhạy cảm của mình. Đi qua những thăng trầm, yêu thương và mất mát, để rồi khi con cái trưởng thành, cuộc sống thong dong hơn, chị trở lại với thơ như một món nợ với chính mình

Chị trở lại với thi ca không phải là bắt đầu, mà là tiếp tục một hành trình chưa bao giờ gián đoạn trong tâm hồn. Một hành trình sáng tạo đầy ấn tượng, như để bù lại ba thập kỷ tạm lắng nhưng ngọn lửa đam mê vẫn âm ỷ cháy trong tâm hồn người đàn bà xinh đẹp ấy.

Tính đến nay, chị đã xuất bản mười một đầu sách, trong đó có mười tập thơ và một tập cảm nhận văn học: Những nhan đề như giấc mơ, Nắng đổ về đâu, Miền gió ngược, Tìm em gội giấc mơ vàng, Tình như sương khói, Miên trầm, Mặc nhiên, Khúc trùng khâu, Giấc nương hồng, Thiên tình nghìn ẩn, Cảm nhận văn học 1 (trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều), đã tạo nên một thế giới thơ riêng – vừa mềm mại, vừa ám ảnh. Điểm diện mạo đầu tiên trong chân dung văn học Dung Thị Vân chính là sự phong phú về biên độ sáng tạo. Chị không tự giới hạn mình trong một khuôn khổ cố định.

Tính đến nay, đã có gần 130 bài thơ của Dung Thị Vân được phổ nhạc – một minh chứng cho chất trữ tình giàu nhạc tính trong thơ. Khi cấu trúc thơ sở hữu một nhạc tính thì mỗi bài thơ không chỉ là một văn bản ngôn từ mà còn là một cấu trúc âm thanh, dễ tìm thấy sự đồng điệu với tâm hồn nhạc sĩ. Chị đạt giải B về thơ tại cuộc thi “Thơ – Ký – Nhạc” của Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam năm 2013, đó là một trong những ghi nhận cho hành trình sáng tạo miệt mài ấy.

Điều làm nên dấu ấn của Dung Thị Vân không chỉ là số lượng tác phẩm, mà là chiều sâu cảm xúc. Thơ chị trước hết là thơ của một người sống rất tình cảm. Trân trọng và tha thiết với tình yêu, tình bạn, tình thân, tình quê hương,… tất cả đều hiện diện, nhưng nổi bật hơn cả là tình yêu và nỗi nhớ.

Đọc Dung Thị Vân, người ta bắt gặp một hồn thơ nữ tính, đằm thắm nhưng viết về tình yêu không kém phần mãnh liệt. Những câu thơ tình của chị có sức ám ảnh lạ kỳ: “Anh đã mổ trái tim em – mà không cần gây mê / Nên em tỉnh / Để nhìn thấy từng giọt thi ngôn / Rạch từng ngăn tim tan nát” (Gọi liêu hoang). Thơ tình Dung Thị Vân không chỉ là những lời ngọt ngào, lãng mạn, mà là những nỗi đau của vết cắt thực sự vào cõi sâu tâm hồn.

“Anh đã đi/ Để tim ta với trăm ngàn lát cắt…”

Có một “Bội” bí ẩn xuất hiện trong 8 bài thơ của tập “Giấc mơ hồng” – một mối tình nào đó đủ lớn để trở thành nỗi ám ảnh: “Bội ơi ta chưa kịp trăm năm / Mà vo câu hẹn ước / Ta chưa kịp một lần / Mà Bội đã bạc nhiên” (Viết cho Bội bài số 1). Và rồi: “Ta loay hoay đếm tình yêu một thuở / Chỉ thấy tình rách rụng đầy tay / Ta loay hoay xếp tình yêu đã cũ / Vào ngăn tim quên hết những đợi chờ” (Viết cho Bội bài số 6).

Những câu thơ như một cuộc đối thoại với chính mình, với những gì đã qua mà chưa bao giờ nguôi.

Trong tập “Tình như sương khói”, Dung Thị Vân tiếp tục khắc họa những cung bậc cảm xúc của tình yêu. Chị viết về Đà Lạt – nơi chôn nhau cắt rốn của mình bằng nỗi nhớ da diết: “Em đi rồi thung lũng vàng chưa kịp đến / Cỏ hoang vu ngơ ngác một đồi hoa / Đà Lạt mênh mông / Ai về thương đồi núi / Hồ Xuân Hương không giọt nước vì sao?” (Phượng tím cũng tương tư).

Đôi mắt chị buồn và đẹp, ai gặp một lần khó có thể quên. Và chị lý giải cho đôi mắt buồn của mình: “Anh đừng hỏi sao mắt em buồn thế / Bởi màu thu sắc lá đã thay màu” (Bởi vì sao). Thơ Dung Thị Vân không cầu kỳ về kỹ thuật, nhưng chạm đến người đọc bằng sự chân thật, trực diện của cảm xúc. Ở đó, tình yêu không còn là mộng tưởng lãng mạn, mà là những vết thương có thật:

“Em sợ chạm đến tình yêu mình thêm một lần làm tim em rỉ máu/ Nhớ anh Em đau trên từng thớ da mềm/ Nhớ anh Em đã không ngăn được con tim mình nức nở”. … “Ta xa nhau Chẳng viết nổi lời từ biệt/ Ta xa nhau Chỉ có trái tim đau”.

Trong tình yêu có hạnh phúc ngọt ngào và cũng có đau thương của sự chia biệt. Bản chất của tình yêu vốn thế, ít khi trọn vẹn. Bởi không phải tình yêu nào cũng chỉ có hạnh phúc. Tình yêu nhìn chung mà nói thì đó là một thế giới đầy những lát cắt, những nỗi đau, sự tan vỡ. Chị không thi vị hóa nỗi buồn theo lối mòn ủy mị mà nhìn thẳng vào bản chất của sự chia lìa. Sự hiện diện của “Bội” hay những “thiên tình nghìn ẩn” không chỉ là bóng dáng của một nhân vật trữ tình, mà là hiện thân của sự chiêm nghiệm về tính vô thường của nhân thế.

Thơ Dung Thị Vân với những ám ảnh hiện sinh và chiều kích tâm linh, là sự đan xen giữa hai dòng chảy: Tình yêu và Đạo hiếu thiêng liêng.

Nhưng có lẽ trong đạo hiếu, một mảng đặc biệt ở thơ chị là những vần thơ viết về song thân của Dung Thị Vân. Sau khi song thân về cõi vĩnh hằng mang đậm tính chất “tâm linh hóa”. Đó là tiếng khóc thương, là nỗi đau “trắng đêm dài bạc giọng”. Đó là những vần thơ cảm động nhất của Dung Thị Vân về cha mẹ đã khuất. Nỗi nhớ trong chị càng trở nên day dứt khôn nguôi.

“Chiều nay con khóc bên bàn phím / Dòng chữ âm thầm khấn bố suông / Bố đi ngày ấy vàng mai vẫn / Con về lần cuối lệ nhòa sương” (Giỗ bố 2018).

Ở mảng đề tài này, ngôn ngữ của chị trút bỏ mọi sự cầu kỳ để trở về với vẻ nguyên sơ, thuần khiết nhất của tình thâm, tạo nên một sức lay động mãnh liệt đối với độc giả.

Nhiều bài trong những tập thơ như Miên trầm hay Khúc trùng khâu là những tiếng khóc ân tình lặng lẽ và đầy hiếu nghĩa:

“Mẹ đi đem cả trời cổ tích / Ru giấc mơ nồng con đêm mê” (Mẹ đi đem cả trời cổ tích). “Con gọi mẹ trắng đêm dài bạc giọng / Mẹ đi rồi côi quạnh phủ hồn con / Bao nhiêu nước mắt tràn ra biển / Cả nửa địa cầu trong đớn đau” (Khóc mẹ).

Đó không chỉ là nỗi đau riêng, mà còn là tâm thức chung của người Việt – khi tình mẫu tử, phụ tử trở thành một phần thiêng liêng mà nếu thiếu vắng thì không gì bù đắp được. Một nét khác cũng đáng ghi nhận là chất đời trong thơ chị. Không chỉ có mộng mơ, thơ chị còn có cả những suy tư, chiêm nghiệm:

“Giật mình lau chiếc gương soi/ Mới hay da mặt nói lời già nua…”

Chị cũng viết về những mất mát, những chia lìa. Những bài thơ khóc bạn văn của chị thấm đẫm nước mắt: “Khóc anh hoang hoải vần thơ / Đôi bờ còn lại bây giờ là đâu” (Hoa trắng giữa trời). Hay: “Hình như trời đất ngả nghiêng / Hồn anh giờ đã thác thiêng mất rồi” (Về đâu – anh Trần Thanh Giao).

Nhưng có lẽ, Dung Thị Vân vẫn là người phụ nữ từng trải, từng chứng kiến bao thăng trầm của cuộc đời để rút ra những triết lý giản dị mà sâu sắc: “Hãy yêu thương nhau / Vì kiếp người quá ngắn / Biết kiếp sau / Ta có gặp để mà thương” (Hãy).

“Cuộc đời được mất hơn thua / Sống làm sao để cho vừa thế nhân” (Giật mình).

Thơ của Dung Thị Vân còn đáng chú ý ở sự đa dạng hình thức: chị làm thơ trên nhiều thể loại từ lục bát truyền thống, thơ năm chữ, bảy chữ,… đến thơ tự do. Chị không đóng khung mình trong một khuôn thức nào, mà chọn hình thức diễn đạt phù hợp cho từng cảm xúc của mình.

Nếu ở thể lục bát, Dung Thị Vân thể hiện sự nhuần nhuyễn trong việc kế thừa hồn cốt dân tộc với những vần điệu mượt mà, thì ở các thể thơ tự do, chị lại cho thấy một tư duy nghệ thuật hiện đại, sắc sảo.

Ngôn ngữ thơ có lúc giản dị, dễ hiểu. Có khi dụng công và cố ý “làm lạ” bằng những cách kết hợp từ ngữ bất ngờ. Có thể đôi khi người đọc phải dừng lại để “giải mã”, nhưng khi đọc trọn vẹn, cái “lạ” ấy lại mở ra một tầng nghĩa mới. Chị chủ động thực hiện những “cuộc viễn chinh” vào ngôn ngữ, miệt mài tìm kiếm những “từ lạ” để định danh lại những trạng thái cảm xúc cũ.

Cách chị dùng động từ mạnh như “mổ trái tim không cần gây mê” hay hình ảnh “giọt thi ngôn” cho thấy một nỗ lực giải huyền thoại hóa nỗi đau, biến những bi kịch cá nhân thành những biểu tượng nghệ thuật đầy sức gợi. Đó cũng là cách để lại dấu ấn riêng của chị.

Đọc thơ chị ta cũng thấy nơi nào chị từng đặt chân tới đều lưu lại dấu tích trong thơ, chẳng hạn đến North Carolina (Hoa Kỳ), Atlanta, gặp John Stith Pemberton – người phát minh ra Coca Cola. Đến Huế, thả hồn mình vào sông Hương, núi Ngự: “Ta lặng lẽ bên em chiều tím Huế / Ôi sông Hương thầm lặng chảy muôn chiều” (Huế và em).

Có một câu thơ chị viết trong tập “Thiên tình nghìn ẩn” mà tôi nghĩ có thể nói lên tất cả hành trình thi ca của chị: “Hai đứa mình cùng ngộ / Mùa xuân thức đã lâu”. Mùa xuân trong thơ Dung Thị Vân đã thức dậy sau ba mươi năm lặng lẽ, và bây giờ, đang đơm hoa kết trái mỗi ngày.

Đọc những câu thơ ấy, ta hiểu vì sao bạn bè, người thân yêu quý Dung Thị Vân. Chị sống trọn vẹn với từng vai trò – người con hiếu thảo, người mẹ đảm đang, người bạn chí tình chí nghĩa. Thơ chị là tiếng lòng của một trái tim luôn rộng mở với những yêu thương và cả những mất mát.

Không chỉ làm thơ, chị còn viết cảm nhận văn học, dành sự trân trọng cho bạn bè văn chương. Tập Cảm nhận văn học – Trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều cho thấy một Dung Thị Vân khác: tinh tế, đồng cảm, và giàu sẻ chia. Với chị, văn chương không chỉ là sáng tạo cá nhân mà còn là một không gian tri âm. Hé lộ một góc độ khác trong chân dung của chị: Một người cảm nhận thơ tinh tế, một người bạn văn chí tình. Chị không chỉ viết cho mình mà còn viết để kết nối, để lưu giữ những giá trị văn hóa giữa những người đồng điệu. Năm 2020, Dung Thị Vân cho ra mắt “Cảm nhận văn học 1 – Trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều” – tập sách chị dành để viết về thơ của bạn bè, viết lời tựa, viết cảm nhận. Đây không chỉ là sự tri ân, mà còn là cách chị kết nối những tâm hồn đồng điệu. Chị viết: “Cảm nhận văn học 1: Trăm năm kỷ niệm tương tư chiều: “là cuốn sách tôi đã tập hợp những bài mình đã viết cách đây hơn mười năm… Mười năm không dài, nhưng những bài viết đã thực khó tìm”.

Trong từng trang viết, ta thấy một Dung Thị Vân tinh tế, đồng cảm sâu sắc với những vần thơ của thi hữu. Khi viết về bài thơ “Đầu năm bên tách cà phê” của Đặng Đức Tĩnh, chị đã chạm đến cốt lõi của nỗi niềm nhân thế: “Ôi tình yêu là cái gì mà trên thế gian này khi không được hạnh phúc đến khổ đau, khi phải chia tay “người tình” đều rưng rức như nhau”.

Dĩ nhiên cũng như những nhà thơ khác thơ Dung Thị Vân chưa phải bài nào cũng hay. Kể cả những nhà thơ lớn cũng có những bài chưa tới. Nhưng quả thật thơ Dung Thị Vân có nhiều bài chạm đến trái tim người đọc bằng một sự quyến rũ rất riêng của một hồn thơ đầy chiêm nghiệm, nhân hậu và đa đoan. Đó là tiếng nói của một người đã đi qua nhiều thăng trầm, nhìn lại đời bằng sự tỉnh táo nhưng không kém phần sự dịu dàng.

Nhìn tổng thể, hành trình của Dung Thị Vân là hành trình của một người phụ nữ đi qua đời sống thực tế để trở về với thế giới nội tâm. Thơ văn chị không ồn ào cách tân, không cầu kỳ triết luận, nhưng có sức lay động bởi sự chân thành, giàu cảm xúc và đậm tính nhân văn. Hành trình từ những ngày làm những cuốn đặc san riêng của lớp (lớp 10 trường Trung học Đức Trọng trước 1975) cho đến khi trở thành tác giả của nhiều tập thơ là một minh chứng cho thấy: Văn chương không có tuổi và khi đam mê đủ lớn thì cảm xúc có thể tuôn trào thành câu chữ bất cứ khi nào. Thơ Dung Thị Vân là sự dung hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy duy lý của một người làm kinh tế và tâm hồn duy cảm của một thi sĩ. Đó là thứ thi ca của sự tỉnh thức tỉnh thức để yêu, để đau và để bao dung với cuộc đời.

Dung Thị Vân là một người đàn bà đa đoan theo cái cách đẹp nhất của từ này. Đa đoan trong tình cảm, trong những trăn trở với chữ nghĩa, trong cách chị đối diện với cuộc đời. Và thơ chị, như một món quà chị dành tặng cho tất cả những ai còn biết rung động trước cái đẹp, trước tình người.

Có thể nói, chị viết thơ để giải tỏa cảm xúc dồn nén tích tụ trong tâm hồn. Như thế thơ chị như một dòng chảy lặng lẽ góp phần vào trong đời sống văn học đương đại. Ngoài đời, người ta nhớ đến chị không chỉ qua thơ mà còn qua một dáng vẻ riêng là đôi mắt buồn và đẹp, như một chi tiết rất thơ, rất phù hợp với con người và thi ca của chị. Có lẽ chính nỗi buồn ấy, vẻ đẹp ấy đã kết tinh thành những câu thơ ám ảnh. Khi đọc thơ chị, ta thấy trong đôi mắt ấy không chỉ có nỗi buồn, mà còn có tình yêu thương bao la dành cho gia đình, bạn bè, quê hương.

Thi sĩ Dung Thị Vân- một cá tính văn học tự tại và một trái tim đầy lửa, đã góp phần mình trong bản hòa ca văn chương phương Nam. Thơ chị là sự tổng hòa giữa kinh nghiệm sống của một người đàn bà trải đời và sự hồn nhiên của một tâm hồn mãi mãi tuổi xuân xanh, dạt dào sức sống. Chị sống và viết bằng tất cả sự chân thành, bằng những trải nghiệm của đời người với bao lẽ vui buồn nhân thế.

Hoàng Thị Bích Hà

Trường Xưa – Ảnh (Internet)

Phải gió đổi mùa từ đêm trước

Sáng nay chiếc lá bỗng chùng chình

Lao xao tiếng sẻ trên nhành phượng

Ngẩn ngơ ai đó gọi tên mình.

.

Lặng lẽ ta về ngang trường cũ

Năm mươi năm một thoáng tình cờ

Từ Thức về trần chừng lạc lõng

Huống chi ta- một kẻ dại khờ.

.

Trường cũ bao năm rồi em nhỉ

Thương  dấu chân người lạc bước nhau

Gạch ngói không tên còn tri kỷ

Tường vôi loang lở bởi vì đâu?

.

Ngày ấysân trường nắng rất trong

Nghiêng soi bóng lá má em hồng

Phải chăng tiếng guốc người ngang lớp

Nên lòng ta rộn nỗi chờ mong.

.

Tóc dài nghiêng nắng bao mùa nhớ

Nhẹ gót chân son tuổi gấm hoa

Sợ bài thơ cũ phai màu mực

Phố lạ đường quên bóng mây xa.

.

Tự hỏi bao mùa mưa hay nắng

Em của ngày xưa- cuộc bể dâu

Có ai bất chợt qua đường cũ

Nhặt cánh phượng hồng để nhớ nhau.

.

Người bước qua sông từ lâu lắm

Ngược xuôi phà cũ đã mù tăm

Còn ai ngồi dưới chân cầu cũ

Ngóng tiếng vạc sành gọi đêm trăng.

.

Ôi cánh phượng hồng như cánh bướm

Nằm khô ép giữa những trang thơ

Ai còn níu giữ thời thơ mộng

Bao chuyện buồn vui thuở hẹn hò.

.

Áo xưa bạc thếch theo màu nước      

Năm mươi năm trôi giữa dòng đời

Xa trường thuở tóc còn xanh lắm

Cát bụi quê người chắc bạc thôi.

.

Mái ngói sân trường ơi lớp học

Cất giữ giùm ai từng ước mơ

Ta đứng bên nầy trời sương khói

Nghe nửa trăm năm rụng xuống hồ.

NGUYỄN AN BÌNH

Tết quê nghèo – Ảnh: /vov.vn

Bước sang năm 2026, tôi tròn 85 tuổi.

Người ta thường nói tuổi già hay quên.

Đúng rồi, tôi quên chuyện hôm qua, nhưng nhớ chuyện quê nhà tám mươi năm trước. Nhớ bụi tre bên bờ ao có mấy cục đá làm cầu, nhớ cây cau trước sân, gốc ôm ang chứa nước mưa, nhớ bụi chuối sau vườn, nhớ vại mắm cáy đầu hè, cây chè hái lá nấu “ấm nước chè tươi”.

Tôi vẫn ao ước được một lần trở lại thăm quê cha đất tổ ở làng Cựu Viên, nơi tôi đã phải bỏ nhà ra đi di cư vào Nam năm 1954.

Tôi muốn về thăm làng nước trước khi nó mất hẳn trong đầu tôi!

Nhưng nay đường xa rồi, sức già không kham nổi. Nhiều lần tôi đành tìm quê qua màn hình máy tính. Mở Google Maps, tôi bùi ngùi thấy cái tên làng Cựu Viên giờ chỉ còn là tên một con đường nhỏ ở ngoại ô Hải Phòng khiến nỗi nhớ càng nhớ thêm:

Tuổi tám mươi, tôi nhớ về thời lên tám.

Tuổi tám mươi, ở Little Saigon, muốn ăn gì cũng có, chẳng thiết ăn, khó chọn lựa nên tôi thường hỏi:

-“Hôm nay ăn gì đây?”

Còn thời lên tám, mở cái chạn trống không,tôi thở dài:

-“Hôm nay ăn gì đây?”.

Cùng một người, hỏi cùng một câu, thời gian khác nhau, mang hai trạng thái trái ngược nhau! Mấy ai có được tâm trạng như tôi không nhỉ?

Còn nữa, cứ mỗi lần tháng Chạp sắp hết, người hải ngoại thờ ơ:

-“Lại sắp Tết nữa rồi!”

Còn người xưa thì thấp thỏm lo âu, than một câu quen thuộc:

–“Tết sắp đến nơi rồi mà chưa..!”

Những người thân yêu, lo âu ngày ấy, nay đã về “quê thật”!

Ông bà, cha mẹ, anh chị tôi đều đã khuất cả rồi, chỉ còn mình tôi-người cao niên nhất trong dòng tộc Họ Tô và chú em út cũng đã tám mươi có lẻ

Những chú em họ hàng như Tô Giao, Tô Thắng, Tuấn, Bảo và các con cháu sinh sau 1950, lớn lên thời cơm no áo ấm, khó mà hình dungcái Tết quê tôi cách đây hơn bảy mươi năm nó như thế nào.

Nhưng tôi thì còn nhớ, nhớ rất rõ:

Tôi nhớ buổi tối ngày 23 tháng Chạp- ngày đưa ông Táo về trời, gia đình tôi chín người, gồm thầy bu và bảy anh chị em ngồi quanh mẹt khoai lang luộc dùng thay bữa cơm tối. Bu tôi hỏi:

-Nhà mình năm nay định gói mấy cái bánh chưng?

Thầy tôi bấm đốt ngón tay, nhẩm tính rồi nói:

-Ít nhất cũng phải mười đôi.

Chị Tô Thị Tiếp-con lớn nhất nhà thêm ý kiến:

-Thóc nếp của nhà mình còn khoảng vài chục thúng, nhưng phải chừa lại làm thóc giống cho năm tới, gói khoảng hơn mười đôi để biếu mỗi nhà một chiếc là đủ rồi, cần thì mua thêm vài cân đường, còn chừa vài đôi để dành cho nhà mình ăn nữa chứ.

Thầy tôi xuôi chiều theo ý chị:

-Ừ thì mười, hay mười lăm cặp cũng được, mỗi năm mới có một lần, Tết phải vui và no, các cụ ta thường nói: “Vui ngày giỗ cha, no ba ngày Tết”. Ngày tết mà không no thì cả năm sao vững bụng!

Thầy tôi nói tiếp, nhắc anh Tiệp nhớ liên lạc với chú Tu (em ruột thầy tôi) và cậu Tải (em ruột bu tôi) để “đánh đụng” thịt lợn, nhà mình lấy một phần ba để gói bánh, thịt còn lại thì ướp muối cho vào lu (không có tủ lạnh) để ăn dè trong tháng giêng: “Tháng giêng là tháng ăn chơi”.

Tết đối với người lớn là lo toan, tính toán mọi thứ, còn đám trẻ con thì …”vui như Tết”. Tôi nghĩ ngay tới ngày mổ lợn, phải xin cho được cái bàng quang tức bọng đái lợn.

Tới ngày cậu Tải và chú Tu giết lợn, chúng tôi lăng xăng bên cạnh, mong được các ông sai, được các ông sai là tôi mừng thầm..

Hình như Cậu Tải biết ý thằng cháu nên cậu sai tôi vài việc lặt vặt, khi mổ kéo bộ đồ lòng ra, cậu cắt cái bọng đái, đưa cho tôi:

-Cho cháu cái này để làm bong bóng chơi Tết.

Chỉ chờ có thế, tôi cầm cái bọng đái chạy đi ngay, để khỏi bị sai tiếp.

Cầm bọng đái chạy ra góc sân, rắc tro lên rồi chà sát. Tro ăn mỡ, bong ra từng mảng, chà đến lần thứ bốn thì nó mỏng, rửa sạch, phơi khô, rồi lấy ống tre thổi thành cái bong bóng.

Cái bong bóng lợn thổi không tròn được,nhìn nó méo mó, nhưng có còn hơn không. Tôi gọi mấy thằng nhóc, chúng bỏ chơi khăng, hăng hái hớn hở chạy tới.

Sân chơi của chúng tôi là bãi đất trống, lồi lõm, chỗ cứng chỗ mềm, nhưng có bóng là đủ thành sân vận động rồi.

Đá bóng vui chốc lát thì mệt và đói, cái háo hức mong đợi là xem gói bánh, đêm canh thức nồi luộc bánh chưng.

Từ chiều hôm trước, cả nhà đã chuẩn bị gạo nếp, đậu xanh, thịt thái từng miếng, những chiếc lá dong xanh mướt, tất cả đã sẵn sàng cho ngày hôm sau:

“Gói Bánh Chưng”.

Câu thơ quen thuộc mà người Việt nào cũng biết:

“Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ.

Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”.

Tết Nguyên Đán là ngày lễ quan trọng nhất của dân Việt, thành phần quan trọng nhất cho cái Tết là gói bánh chưng, cái bánh chưng.

Trong khi người lớn gói thì lũ trẻ lăng xăng chạy vòng quanh, chờ khi gói xong, còn mỡ thừa, đỗ gạo dư, những thứ đầu thừa đuôi thẹo thì người lớn gói cho mỗi đứa chúng tôi một cái “bánh gù”, cái bánh méo mó to bằng nắm tay.

Đêm Đông giá lạnh, ngồi quanh bếp hồng, người lớn chờ bánh chưng chín, chúng tôi nằm ổ rơm, mắt nhắm mắt mở chờ bánh gù, cái bánh cả năm mới được cầm, được thưởng thức một lần.

Có bánh gù, bánh chưng trong tay là “vui như Tết”.

Hết bánh chưng là hết Tết, phải đợi tới tận một năm sau.

Đêm Đông ấy đã lùi xa, nhưng mỗi khi nhìn chiếc bánh chưng xanh ngày Tết, ký ức lại hiện về nhiều lần. Có những Tết nghèo nhưng êm đềm của tuổi thơ, có những Tết dư thừa ở hải ngoại, và cũng có những kỷ niệm quặn đau của một cái Tết, cái Tết mà chiếc bánh chưng là niềm mơ ước của người tù trước khi qua đời!

Nhớ mãi cái Xuân xưa ấy…

 Chiều 29 Tết năm 1978,trường đại học làm người ở Hoàng Liên Sơn phát cho mỗi “học viên” một cái bánh chưng vuông bằng nửa bàn tay. Mỗi ngườiyêu bánh mỗi vẻ khác nhau, yêu bánh chưng như yêu người tình, anh thì vừa gặp đã vồ vập, người thì nâng niu, canh chừng không cho anh hàng xóm dòm ngó, không để người nằm bên cạnh tí toáy, tò mò.

Chàng Th.. Cụt (cụt 1 ngón chân cái) đã lâu ngày chưa thấy nó nên vừa cầm tay là chàng vội cởi… dây, lột lá, xé, bóc, ngấu nghiến rồi liếm môi, liếm lá, nhặt miếng lá chuối nằm dưới đất lên xem còn hột nếp nào dính lại không. Chẳng còn gì, chỉ còn tí nhựa nếp dính lá, Th Cụt liếc nhìn cái bánh của tôi chép miệng:

    -Tiếc quá, giá đừng ăn thì còn nguyên. Tiếc quá!

    Đúng rồi, để dành thì còn, ăn bánh bằng mắt, lúc nào cũng có lương thực dự trữ, tôi dự trù sẽ giữ cái bánh này thật lâu để được “no 3 ngày tết”.

    Đêm đó, tôi loay hoay suy tính không biết cất cái bánh ở đâu, chỗ nào cũng thấy không an tâm, có thể bị chuột moi, gối đầu giường thì bánh xẹp, nơi an toàn nhất là nằm co ôm bánh vào bụng vừa no vừa ấm…lòng.

    Mới sáng sớm, ngồi chờ xuất chuồng, Th.. khều nhẹ tôi, đưa cái áo len:

    – Mày đổi cho tao một nửa cái bánh đi, tao đưa mày cái áo len.

    Mùa Đông lạnh tái người mà mang cái áo len đổi lấy nửa cái bánh thì liều thật! Nếu tôi đồng ý đổi nửa cái bánh để lấy cái áo len thì tàn nhẫn quá, không đổi thì có vẻ hành hạ người bạn nằm bên cạnh.

Mỡ để miệng mèo, cám treo heo nhịn đói, trước sau gì cũng hết, tôi quyết định không đánh lừa mình nữa nên bảo Th..:

    – Mặc áo vào, trời lạnh lắm, tao không đổi nhưng mời mày ăn tết với tao, tặng mày một phần tư (1/4) cái bánh được không?

    Th.. trợn tròn mắt, ngó tôi như nhìn một thằng điên, có thể hắn nghĩ tôi điên thật, nhưng hắn thì sướng điên lên, được tặng 1/4 cái bánh, chỉ vừa một miếng, nhưng giữa cơn đói nếp thèm xôi thì bánh chưng quý hơn vàng. Mặc dù ăn xong cái bánh, chúng tôi vẫn đói như nhau, có thể còn đói hơn trước khi ăn.

    Vẫn chuyện cái bánh chưng, anh Tr…, người bạn tù kiệt sức vì bịnh kiết lỵ, nằm cả tuần nay, chỉ húp một chút nước cháo, nhưng vẫn thì thào hỏi:

-Chừng nào thì trại phát bánh chưng!

    Ngày sau, anh không ăn nổi thìa cháo, hoàn toàn kiệt quệ, hơi thở nặng nhọc, nhưng anh vẫn thều thào như nói trong mơ:

-Ngày mai được ăn bánh chưng rồi, ăn một bữa cho đã thèm.

Chiều ngày hôm sau, trại phát bánh chưng cho “học viên”, nhưng anh Tr.. đã xuôi tay, không cầm được chiếc bánh mà anh hằng ao ước. Ngày đó là ngày cuối tháng Chạp, và ngày hôm sau là ngày mùng một Tết năm 1978.

 Anh em lo ma chay cho anh Tr.., đem cái bánh chưng cúng thay cho bát cơm, quả trứng. Nhưng trong khi mọi người đang bận rộn thì một anh nào đó lấy mất cái bánh chưng đang cúng vong linh anh Tr..!

Khi anh em phát giác ra, thì người lấy cái bánh đã ăn hết rồi!

Anh em nhìn nhau làm thinh, trầm ngâm suy nghĩ không nói lên lời

 Tất cả mọi người “học làm người” đều hiểu ngầm trong hoàn cảnh quá đói khổ thì nên thông cảm cho người không còn kiểm soát được mình mà đã phải nhẫn tâm làm một việc mà không bao giờ làm trong điều kiện bình thường.

Chuyện Tết ở đại học “lao động là vinh quang” ngày xưa ấy đã xa rồi, nhưng mỗi lần nghĩ đến thì lòng vẫn quặn đau.

Tết quê tôi nghèo thật. Bữa cơm độn khoai, manh áo vá vai, quanh năm thiếu trước hụt sau, nhưng vẫn còn mái nhà, còn cha còn mẹ, còn tiếng cười của anh em bên nồi bánh chưng đỏ lửa.

Nghĩ lại, cái Tết nghèo nơi làng Cựu Viên năm ấy vẫn hạnh phúc hơn nhiều cái Tết đói lạnh mà chúng tôi đã trải qua trong thời gian “học làm người”!

Captovan

Vase d’iris sur fond jaune (1890), tranh của Van Gogh

Khúc Chiều Xanh

Em ngồi đó, hồn hậu và thơ ngát.

Mắt mở to, lưng thẳng, và hai bàn tay nhu mì, xinh xắn đặt

trên đùi.

Jupe em xanh, gợn sóng, và áo em đen bằng thung mềm.

Mầu jupe em làm nhớ những dòng sông, những vòm cây

trong chiều thở nồng mùi lá mát, những vườn cỏ đẫm sương.

Mầu áo em làm nhớ những dáng chim trong đêm, đập cánh,

bay về những hải đảo xa xôi, có hoa thơm trái ngọt.

Nắng ngoài khung cửa đã rất mềm. La lả mầu chiều.

Gió nhẹ nhàng thổi ngoài kia, làm gợi nhớ những tà áo

rất thơ ngây và dễ thương của bướm. Những cánh bướm non.

Một chút không khí của mùa thu bay vào phòng, len giữa em

và tôi.

           .

Căn phòng ngô-nghê-buồn-cười đầy những sách trên bàn.

Cái bàn thật to và rộng đã đóng từ mấy chục năm bằng gỗ

trắc; ở đó, có những chồng sách xếp dựa bên nhau và cũng

có những quyển bơ vơ một mình. Có quyển dày, quyển mỏng,

có quyển to, quyển nhỏ, và cũng có những quyển đóng bìa da.

Một chút bụi trên bàn.

Những quyển sách ở đây không được nâng niu như những

nàng-công-chúa-dễ-vỡ, nhưng được gần gũi và yêu thương

tha thiết như những người yêu. Những người yêu của trùng

trùng suy tưởng và của ánh sáng chữ nghĩa mỗi ngày.

Bên cạnh những quyển sách, có một bình hoa.

Những đóa hoa ngây thơ nở nụ cười hồn nhiên trong buổi

chiều đang xuống.

Trên tường, thiếu nữ trong tranh và những sợi tóc bay.

Lênh đênh khoảng nhớ.

           .

Cửa sổ mở như lòng tôi, với chiếc màn mỏng trắng có ren và

được cột nơ ở giữa.

Tôi vẫn ngồi đối diện với em.

Trên bàn nhỏ, chẳng có một thứ chi ngoài cốc nước trắng

tinh. Như một tròng mắt đẹp.

Em ngồi đó và hiền như một con hươu nhỏ.

          .

Khi tôi nói, em lắng nghe. Lưỡi em hơi-cong-một-chút

nghịch-ngợm-và-thông-minh giữa hai hàm răng bé xinh,

nhưng vẫn ngoan. Những cánh bướm non bây giờ là hai hàng

mi mướt thơ, đậu trên dòng mắt sâu, xanh thẳm. Tôi rót mãi

yêu thương mình vào hai bầu trời tha thiết ấy.

Bờ môi em bây giờ mở hé. Dịu dàng. Những cánh chim phớt

hồng.

Hai bàn tay với những ngón mềm vẫn xinh xắn trên đùi.

Mười con thiên nga đang ngủ ngoan, âu yếm dụi đầu bên

nhau. Tôi muốn đánh thức chúng dậy và hôn từng con một.

Đùi em mát-và-thơm-một-chút-mùa-thu-pha-với-mùa-xuân.

Chúng khép nép, ngây thơ và hơi có vẻ tội nghiệp. Tựa vào

nhau, chúng tìm sự che chở mỏng manh. Những sợi lông tơ

rất nhỏ run se sẽ trong nắng chiều khi mắt tôi hồn nhiên

chạm tới.

          .

Em dịu dàng và đáng yêu biết bao.

Căn phòng của tôi có em cũng dịu dàng và đáng yêu biết bao.

Khúc chiều xanh, cũng dịu dàng và đáng yêu biết bao, đang lướt

thướt bay lên.

Ngoài kia.

XI. 1975

Áo lụa sân trường

Mây bay trắng cả sân trườn

Em về áo lụa thơm hương má hồng

Đàn chim cánh trắng như bông

Thả trong giọng hót lối bồng cỏ mơ

Có hay giữa sớm sương mờ

Hai hàng khuynh diệp trơ vơ gọi buồn

 Anh còn lại chút dư hương

Đôi môi nhung nhớ nghe thương mắt huyền

Thôi hàng khuynh diệp bay nghiêng.

1971

Lời chào trong nắng

Chào em áo trắng đến trường

Ngoan ngoan chân bước tóc vương mây trời

 Con chim nào hót tình ơi

 Cho thơm vạt gió sáng ngời trong tim

                   .        

Chào em rộn rã tiếng chim

 Sân trường mây trắng bay tìm lá xanh

 Lá thơm mộng mới trên cành

 Reo vui như tiếng trời xanh trong hồn

                   .

Chào em suối tóc ngoan thơm

Sớm mai trong lớp với hồn lá xanh

Con chim vẫn hót trên cành

Em xinh vẫn ngậm nửa vành môi tươi

                   .        

Chào em thơm ngát nụ cười

 Chào em chút mộng trên môi hững hờ

Mùa thu đã lẩn vào thơ

Tình yêu đã lẩn trên bờ môi non.

          1976

Một điều chưa vẽ được

Dòng sông mầu xanh trôi trong mắt lá

Những cánh buồm nâu cộng những cánh buồm

Trời trong và mềm. Như một hơi thở

Gió từ mạn nào tha thướt bay lên

.

Cánh rừng năm xưa còn bay tro xám

Ngọn lửa bập bùng trong tận đáy tim

Ánh mắt, nụ cười, và dăm dòng lệ

Đọng lại im lìm trong một tiếng chim

.

Không gian. Thời gian. Tiếng kêu bầy ngựa

Lộp cộp hồng

và lộp cộp xanh

Tóc ai còn bay mềm trời thu đó

Chiếc xe ngựa già. Và một khúc quanh

.

Tiếng đàn mầu gì còn ai nhớ rõ

Như một bầy chim rộn rã lên trời

Và gió, và hoa, và trăm cơn nhớ

Khuấy động điều gì trên mảnh toan tôi?

2009

Bùi Vĩnh Phúc

Lovers in Paphos – Tranh: Miki De Goodaboom (Nguồn: miki-fonvielle.pixels.com)

BÍ ẨN CỦA MỘT THI SĨ

Đôi lúc muốn nhớ một ai đó

mà không biết nhớ ai

nhà thơ bắt đầu làm một bài thơ

bắt đầu bằng chữ NHỚ viết hoa tô đậm

.

Đôi lúc bực bội muốn gây lộn với một ai

nhìn quanh căn phòng trống vắng

chỉ có một mình với cái máy tính nhỏ

nhà thơ không biết gây lộn với ai

(vợ đang xem phim ngôn tình thì không dám gây)

.

lên facebook tìm người không chịu khen thơ mình hay

nhấn nút hủy kết bạn

Đôi lúc muốn một người đẹp để ý tới mình

không gì nhanh hơn là vào trang cô ấy

comment dưới tấm ảnh đại diện:

(thơ dở nhạt nhẽo, ảnh xấu tệ mà còn tỏ ra nguy hiểm)

.

Có thể cô ấy sẽ chặn bạn

nhưng thế nào trước khi chặn cô ấy

cũng ngắm bạn một đôi lần và kỳ diệu thay

tình yêu sẽ nẩy ra từ đó

Nhờ những cái đôi lúc đó

mà các thi sĩ để lại đời những bài thơ

hay được truyền tụng

Điều này các thi sĩ tài danh thường giấu kỹ cho tới lúc lìa đời

(bởi họ hy vọng chết đi sẽ được ca ngợi là một thiên tài lỗi lạc trăm năm hiếm có)

.

Tôi xoàng xĩnh không phải một nhà thơ tài danh

nên tôi hy vọng nổi tiếng ngay ở kiếp này .

Bạn có hy vọng giống tôi không?

BIỂN ĐÔNG ĐỘC VẬN

Biển Đông nhà của ta

Sao chúng bay tự nhiên vào ra.

Ta thề noi chí ông cha.

Lấy lại Hoàng sa. Giành lại Trường Sa.

Thề không quên máu hồng Gạc Ma

Nam Quan Nam Quan. Nghe lời Cha

về phò vương gia

mười năm gian khổ không nề hà

Bắt Vương Thông Chém Liễu Thăng

vun cột đồng Mã Phục Ba

Máu quân thù thấm sâu gò Đống Đa

Sầm Nghi Đống thắt cổ

Tôn Sĩ Nghị vắt giò lên cổ

Càn Long phải xin hòa

Đại Việt muôn đời thuộc về ta

Lấy lại Hoàng Sa. Giành lại Trường Sa

nửa thác Bản Giốc của ta trả về ta

Biển Đông là nhà ta. Sao chúng bay tự nhiên vào ra.

Ta thề noi chí ông cha

Thề không quên máu hồng Gạc Ma

quyết chống kẻ thù bành trướng Trung Hoa

Ba câu

Khó có ngòi bút nào mãi mãi chính trực

Một ngày nào đó có thể sẽ bị bẻ cong

Một ngòi bút nổi tiếng chính trực nói với tôi như thế

BA LOẠI ĐÀN ÔNG

Thế gian
ba loại đàn ông
Một,
lừa dối để làm chồng gái xinh
Hai, 
lừa dối cả chính mình
Ba,
gái hư hỏng ngoại tình vẫn thương

BẠN CÓ BẰNG LÒNG KHÔNG?

Kết bạn trên facebook

các bậc học giả ít

giới tài nữ quá nhiều

in thơ năm bảy tập

toàn trị thơ tình yêu

.

Đáng căng nọc mà đánh

kẻ quyến luyến má hồng

xa các bậc tôn trưởng

viết phê bình nghiên cứu

làm sao thơ có thể

phục vụ nhiều nhơn dân

.

Sách xưa dạy như thế

ta lấy làm tủi thẹn

ra gốc khế sau nhà

đào sâu và chôn chặt

không để lòi chữ ra

.

Mai đây đi tàu suốt

tiễn biệt thơ tản thần

không lẽ chỉ tài nữ

mới thiệt là tri âm!

• BẠN LÙN

• thiếu cao
• chơi với bạn lùn

• bạn đơn giản
• rất buông tuồng
• bản năng

• không bao giờ
• đọc thơ văn

• nhưng tôi khốn khó
• thường hằng
• sẻ chia

HÀNH TĂNG

Một mình tu tới chân như

thì thầy mới độ ni, sư ta bà

bây chừ còn kiếp người ta

dễ chi độ được hằng hà bủa vây!

.

Còn rơi vào lưới sum vầy

con đường chánh giác biết ngày nào thông

thầy chưa tứ đại giai không

một đoàn rắn, rồng sao tới Tây thiên?

.

Chữ sân chưa dứt bậc thiền

sư còn cậy chữ tùy duyên cõi trần

tu hành bất nhận lục thân

vẫn còn vương víu hồng trần hỗn mang

.

Khoác y phấn tảo lên đàng

thầy đâu cần phải cưu mang rộn mình

tiêu ma lục dục thất tình

tu thành Phật độ chúng sinh tám trời

.

Một mình một bát tu thôi

chân chai khất thực biển trời thong dong.

Nguyễn Hàn Chung

(Trích bản thảo thơ SĂM SOI RÚN CHỮ – T.Vấn & Bạn Hữu-2026-2027 )

      Phố Cổ Hội An (Ảnh: nongthonmoi.danviet.vn)

Hội An là quê Nội của tôi! Lẽ ra tôi được về thăm từ khi còn nhỏ, đâu như lớp nhì hay nhất gì đó. Chắc tầm 10- 11 tuổi. Ngày đi đã được Nội tính trước, với ý định:

          – Cho con Lý đi về thăm quê Nội cho biết. Nó biết quê và bà con biết nó. (Bởi vì khi ấy ông bà Nội rất cưng chiều- muốn đưa cháu về quê).

       Tôi vui không kể xiết, mong ngóng ngày đêm. Hay đâu, còn tuần nữa lên đường thì gặp ngay lịch thi Học Kỳ. Vậy là vỡ mộng. Đâu phải lần này không đi thì sẽ có lần sau đâu? Niềm phấn khích, ao ước được đi Quảng Nam- Viếng Chùa Cầu tắt lịm cho đến năm 2013. Số 13 thường chẳng may, chẳng vui vậy mà với tôi đó là cánh cửa để về quê Nội. Ngộ một điều là do con tôi đưa đi, một pha lội ngược dòng thật ngoạn mục.

         Xin nói thêm xíu nữa:

     Quê nội tôi ở Quảng Nam-Đà Nẵng. Ngày trước, ông Nội sống ở làng Minh Hương, Hội An. Còn bà Nội gốc gác ở Duy Xuyên. Do sinh kế nên cả nhà dắt díu, di cư vào đàng trong, vùng đất mới Phan Rang. Lúc đó còn rất hoang vu để lập nghiệp. Hình bóng ông tôi chỉ còn lại bức ảnh chụp chân dung đen trắng để thờ. Với khuôn mặt có dáng dấp thư sinh, nhất là đôi mắt toát lên nét thông minh, kiên định. Ông thông thạo chữ nho, biết bốc thuốc chữa bệnh và biết coi tướng số. Còn bà Nội lúc đó vẫn còn khỏe, xa quê đã lâu nhưng còn nói rặt giọng Quảng. Năm 1987, bà mất vì bệnh già. Tôi thường nhắc đến ông bà Nội với sự tiếc thương vô hạn. Bởi sinh thời, ông bà, nhất là ông là người luôn luôn quan tâm che chở cho tôi cái tội nghịch phá, hầu như ông đã cấp hẳn cho tôi cái Kim Bài Miễn Đòn, tôi là một trong hai đứa cháu nội được ông thương, chỉ hai chúng tôi mới được phép ở bên cạnh ông mà thôi.

       Tháng 7 năm 2013, vợ chồng tôi được sắp nhỏ đưa đi du lịch tuyến Đà Nẵng, Hội An và Huế. Mặc dù là nguyên quán, nhưng đây là lần đầu tiên tôi mới được đặt chân đến Hội An, cái cảm giác vừa lạ vừa quen, bồi hồi vô kể. Trong niềm vui và cả niềm cảm xúc, thật tình tôi chẳng nghĩ được gì để có đôi điều ghi lại khi mà ý tưởng cứ chồng chéo, giẫm đạp lên nhau, vừa cảnh vừa tình, rộn ràng gì đâu! Vậy là, cậy nhờ anh xã nhà tôi, dẫu gì cũng có chút tiếng tăm về thơ ca… viết giùm cho vợ với. Vợ chồng mà, ít nhiều gì cũng có sự đồng cảm “anh viết cũng như em viết”, ngại gì chứ? Chỉ bấy nhiêu thôi,  tôi có ngay, không phải một mà những ba bài ở ba thời điểm. Từ CHIỀU qua TỐI và cả khi RỜI ĐI.

        Mấy hôm nay, người không khoẻ, mở thư mục đọc “Chuyện Ngày Qua”, đời người biết sao được ngày mai. Xin được gửi đăng bài viết này xem như chút ân tình, thay mặt cho gia đình gửi gắm cho cố hương, dẫu có muộn màng…

Bài viết của tôi mà Thơ lại là của người bạn đồng hành cũng đến 46 năm rồi! Mong bạn đọc thông cảm cho sự “chấp bút” này.

    HỘI AN, CHIỀU…

Chiều say cõng nhớ ghé chùa Cầu

Mái rêu phố cổ người xưa đâu?

Sông Hoài thao thức theo mùa nước

Chợt thấy thèm sao góc Cao Lầu!

   HỘI AN, ĐÊM…

      Chập chờn đến với Hội An

Gió nghiêng bóng nước sông loang ánh đèn

      Bồi hồi anh đứng bên em

Trên cầu tóc thả bay mềm phố xưa

.

     Chập chờn đêm, chập chờn mưa

Lối qua thấy nhớ hương mùa quê xa

     Lòng nghe ấm một ngụm trà

Quán lung linh có em và cố hương

      HỘI AN, XA…

     Phố xanh màu cổ tích

     Nhà cao chỉ hai tầng

     Những con đường nhỏ nhắn

     Đa tình vương gót chân

.

     Tháng Bảy trời nắng nhẹ

      Lay bay thoáng hương Quỳnh

      Ngõ mùa qua dân dã

      Chìm khói bụi phù vinh

.

      Tôi đến rồi tôi đi

       Chút lòng còn ở lại

      Thương cơn mưa nhu mì

      Giữ dòng sông chảy mãi

.

      Có bao giờ biết được

      Mà hẹn đến mai kia

      Thôi cam đành nắm lấy

      Hồn rêu thức theo về

      Nghe buồn qua mắt nhớ

      Trong tóc lá sớm mai

       Nhoè sau làn kính gió

       Lung linh mộng phố Hoài

         Trần Văn Nghĩa

          Hội An, 12/7/2013. 

 Abstract Coffee V – Tranh:  Silvia Vassileva (Nguồn: fineartamerica.com/)

một ngày mới trên tay đời vươn tới

lòng an nhiên nâng đáy cốc thơm nồng

hương ngây ngất men ruợu tình say ngất

ném âu lo vào bọt bể phù trầm

.

thong thả rót vành môi từng giọt nhỏ

vị đắng theo dòng máu đỏ luân lưu

và lúc ấy bao tế bào khứu giác

đang vùng lên như ngọn sóng dâng trào

.

đôi mắt rộng nhướng nhìn xa đâu đó

những hoang mơ dìu dịu rủ nhau về

những ước vọng ngủ yên thời quá khứ

cũng so vai làm chiếc võng đu đưa…

.

tim cũng rực nở bùng lên ý sống

đời khoan dung qua ngữ điệu ngôn từ

ngụm cuối cùng biếng lười xuyên cuống họng

ngụm cuối cùng như diệu pháp chân như…

.

một ngày mới trên tay đời vươn tới

tôi nghe em thèm sống mãi bên người…

Lâm Hảo Dũng

(Hôm Nay,Ngày Mai)

Van- 2026

Ảnh (Tác Giả gởi)

Cửa nào mới mở

Bằng tay trái

Bỗng khép lại bằng tay phải. Chính ta

Tuổi nhỏ

Với muôn ngàn vấp váp

Bây giờ vẫn

dại dột như xưa

.

Thôi cũng chẳng cần học

bài: khôn lớn

Cứ lơ mơ. Cứ

Giả ngộ với đời

Giả lạnh lùng dù. Sắp sửa

chết tươi…

Bởi ánh mắt trông theo

vời vợi sóng.

.

Sắp 70 mà ta vẫn tưởng

Hoa cỏ muôn phương cuối chân trời

Chẳng cánh cửa nào cần khép lại

Mọi thứ mở tung. Và

ta sống…

Thảnh thơi

Lê Chiều Giang

Downtown Baltimore – Ảnh: godowntownbaltimore.com

1\. Một góc Baltimore bên bến cảng

Tôi vẫn thường lái xe đến khu downtown của Baltimore, thành phố lớn nhất tiểu bang Maryland. Từ nhà, cứ theo xa lộ Interstate 95, hoặc thong thả đi những con đường bên trong, chưa đầy một giờ là tới. Những chuyến đi này chẳng nhằm công chuyện gì quan trọng, tôi muốn đổi chút không khí, ngắm phố phường, nhìn người ta qua lại, rồi kiếm một chỗ bên bờ nước ngồi chơi. Baltimore đối với tôi có cái duyên riêng. Nó không lộng lẫy đến mức khiến người ta phải choáng ngợp, cũng chẳng êm đềm như những thị trấn nhỏ nằm rải rác trên vùng Bờ Đông nước Mỹ. Thành phố này có chút gì cũ kỹ, ngang tàng, đôi khi xô bồ, nhưng càng lui tới, tôi càng nhận ra bên dưới vẻ ngoài có phần thô ráp ấy là một đời sống khá phong phú, nhiều lớp lang và không thiếu những điều đáng suy ngẫm.

Nơi tôi thích ghé nhất vẫn là Inner Harbor, người Việt gọi nôm na là Cảng Trong, nằm ngay khu trung tâm Baltimore. Từ xa nhìn lại, mặt nước mở ra giữa những tòa nhà cao tầng, khách sạn, khu thương mại và công trình kiến trúc đủ kiểu. Tàu thuyền neo đậu lặng lẽ bên bến gỗ. Trên bờ, người đi bộ cứ nối nhau qua lại. Hôm thì trời trong veo, nắng rải xuống mặt nước những vệt sáng lấp lánh, gió thổi hiu hiu khiến lòng người cũng nhẹ tênh. Bữa lại mây xám kéo thấp, cả vùng cảng khoác lên mình vẻ trầm mặc, con tàu cũ nằm im như đang nghĩ ngợi chuyện gì xa xăm. Trong một khoảng không gian không quá rộng mà Baltimore đã bày ra trước mắt người ta cả hai khuôn mặt của mình, một bên là dấu tích hàng hải mấy trăm năm, một bên là nhịp sống đô thị hiện đại.

Inner Harbor nằm tại cửa sông Jones Falls, nơi dòng nước hòa vào nhánh tây bắc của sông Patapsco trước khi thông ra vịnh Chesapeake. Về mặt địa lý, vùng nước của cảng được xác định ở phía tây, đường nối từ chân phố President đến Bảo tàng Nghệ thuật Tầm nhìn Hoa Kỳ. Còn trong cách gọi thông thường, Inner Harbor bao gồm cả khu phố bao quanh, với đường President ở phía đông, Lombard ở phía bắc, Greene ở phía tây và Key Highway ở phía nam. Ranh giới ấy mới nghe qua có vẻ khô khan, nhưng khi đi bộ dọc bến cảng, tôi thấy chúng gần như tan biến. Thành phố và mặt nước quyện vào nhau tự nhiên, từ những lối đi lát gạch đỏ đến các quảng trường rộng rãi, hoặc những hàng cây ven đường đến các bậc thềm dẫn xuống mép nước.

Buổi sáng, người ta dắt chó đi dạo, chạy bộ, đạp xe hoặc ngồi trên ghế dài đọc sách. Trưa lên, khách du lịch bắt đầu đông hơn, từng nhóm gia đình đưa con nhỏ đến tham quan, đôi tình nhân chậm rãi bước bên nhau, thỉnh thoảng có người đứng tựa lan can nhìn ra mặt nước chẳng biết đang nghĩ gì. Những chiếc taxi đường thủy chạy qua chạy lại, đưa khách từ Inner Harbor đến Fells Point, Canton và khu vực Fort McHenry. Tiếng máy tàu hòa cùng tiếng gió, tiếng người trò chuyện, tiếng chim biển chao liệng trên cao. Không khí ở đây có vị mằn mặn của vùng cửa biển, dù từ bến cảng muốn ra đến Đại Tây Dương còn phải đi một quãng đường khá xa.

Từ Inner Harbor, khách có thể đi bộ đến công viên Federal Hill, một ngọn đồi xanh nằm phía nam bến cảng, nơi nhìn xuống toàn cảnh mặt nước và những tòa nhà trung tâm. Gần đó còn có công viên nhỏ Robert Baker, các khu phố cũ và những con đường dẫn về phía Camden Yards. Tôi lại nghĩ một thành phố đáng sống không nhất thiết phải có thật nhiều công trình đồ sộ. Đôi khi, điều làm người ta muốn trở lại chỉ là một khoảng bờ sông đủ rộng để đi dạo, một chiếc ghế nhìn ra mặt nước, hay một góc công viên mà ai cũng có quyền ngồi xuống, không cần mua vé, không cần tiêu tiền, cũng chẳng phải chứng minh mình là ai.

2\. Từ bến tàu cũ đến cuộc hồi sinh của một thành phố

Nhìn Inner Harbor hôm nay, khó hình dung nơi đây từng trải qua một thời kỳ suy tàn nặng nề. Baltimore đã là một thương cảng quan trọng của Hoa Kỳ từ thế kỷ XVIII, nhưng vùng nước Inner Harbor vốn khá nông, trước khi được nạo vét chỉ sâu khoảng 15 feet, tương đương 4,6 mét. Vì vậy, những tàu lớn và hoạt động công nghiệp nặng thường tập trung ở Locust Point, Fells Point và Canton. Inner Harbor chủ yếu phục vụ các hoạt động vận chuyển, buôn bán và đi lại phù hợp với điều kiện của một bến cảng nằm sâu trong thành phố. Những nhà kho, cầu tàu, bến bãi từng nối nhau san sát, ngày đêm chứng kiến hàng hóa lên xuống và những chuyến tàu đến rồi đi.

Sau Thế chiến thứ hai, ngành vận tải biển thay đổi nhanh chóng, đặc biệt khi tàu container ngày càng phổ biến. Những bến cảng cũ không còn đáp ứng được nhu cầu chuyên chở hiện đại, trong khi nhiều ngành công nghiệp truyền thống của Baltimore cũng bắt đầu sa sút. Đến giữa thế kỷ XX, thành phố phải đối diện với tình trạng suy thoái kinh tế giống nhiều đô thị công nghiệp khác của nước Mỹ. Nhà kho bỏ trống, cầu tàu xuống cấp, những khu đất từng tấp nập người làm việc dần trở nên hoang vắng. Sự im lặng của một bến cảng không còn là vẻ thanh bình mà là dấu hiệu của một nền kinh tế đang hụt hơi.

Ngay từ những năm 1940, chuyện xây một cây cầu bắc ngang Inner Harbor đã được đem ra bàn bạc. John H. Threadgill, người đứng đầu Hiệp hội Thương mại Tàu hơi nước, từng khởi xướng việc nghiên cứu phương án này. Tuy nhiên, sau khi cân nhắc vai trò của vận tải biển đối với Baltimore, chính ông lại đề nghị từ bỏ ý tưởng xây cầu, vì lo ngại công trình sẽ cản trở tàu thuyền ra vào cảng. Đến những năm 1950, Threadgill được bổ nhiệm đứng đầu Ủy ban Cảng Baltimore. Câu chuyện ấy cho thấy ngay từ thời đó, người ta đã phải tính toán giữa nhu cầu mở rộng giao thông trên bộ và việc gìn giữ con đường hàng hải vốn nuôi sống thành phố.

Nhưng rồi những biến động kinh tế lớn hơn đã khiến Inner Harbor không thể tiếp tục tồn tại theo cách cũ. Hoạt động vận chuyển hàng hóa và hành khách lần lượt rời khỏi khu cảng. Tuyến tàu hơi nước Old Bay Line, từng chuyên chở hành khách và hàng hóa qua đêm giữa Baltimore và Norfolk, Virginia, trên vịnh Chesapeake, cũng ngừng hoạt động vào năm 1962. Bến tàu không còn sử dụng được tháo dỡ, các nhà kho mục nát biến mất, nhường chỗ cho công viên, thảm cỏ và những khoảng không gian công cộng. Một thời kỳ hàng hải lùi dần vào lịch sử, để lại cho Baltimore một câu hỏi không dễ trả lời. Thành phố sẽ làm gì với phần bờ nước từng là nguồn sống của mình?

Câu trả lời bắt đầu hình thành từ cuối thập niên 1950. Tháng 3 năm 1958, kế hoạch tái phát triển Charles Center trên diện tích 33 mẫu Anh, khoảng 13 hecta, được công bố và được chính quyền thành phố thông qua vào năm sau. Từ năm 1958 đến năm 1965, trung tâm thương mại Baltimore được chỉnh trang bằng những tòa nhà văn phòng, khách sạn và cửa hàng bán lẻ. Đến năm 1963, trong nhiệm kỳ thứ hai của Thị trưởng Theodore R. McKeldin, chương trình mở rộng ra khu vực 240 mẫu Anh, khoảng 97 hecta, quanh Inner Harbor. Những lối đi dạo ven nước, công viên, quảng trường, khách sạn và trụ sở doanh nghiệp lần lượt xuất hiện. Thay vì quay lưng với bến cảng cũ, Baltimore quyết định mở rộng thành phố về phía mặt nước, biến nơi từng phục vụ sản xuất và vận chuyển thành không gian dành cho cộng đồng.

Một dấu mốc đáng nhớ diễn ra vàonăm 1976, đúng dịp Hoa Kỳ kỷ niệm 200 năm độc lập. Sau cuộc hội tụ của những chiếc tàu buồm lớn tại New York, tám con tàu từ các quốc gia khác đã đến Baltimore, thu hút đông đảo du khách. Những cánh buồm cao vút xuất hiện trên mặt nước như đánh thức phần hồn hàng hải tưởng đã ngủ quên của thành phố. Sự kiện ấy góp phần thúc đẩy các dự án du lịch và giải trí quanh cảng, trong đó có Thủy cung Quốc gia, Trung tâm Khoa học Maryland và khu chợ lễ hội Harborplace do Công ty Rouse phát triển, khai trương vào đầu tháng 7 năm 1980. Trung tâm Hội nghị Baltimore cùng khách sạn Hyatt Regency gần đó tiếp tục bổ sung những tiện nghi cần thiết, khu trung tâm ngày càng nhộn nhịp.

Trong hai thập niên 1970 và 1980, Inner Harbor trở thành một trong những câu chuyện tái thiết đô thị nổi bật của nước Mỹ. Thành công của Baltimore ảnh hưởng đến hơn một trăm thành phố khác, đồng thời mang về hơn bốn mươi giải thưởng trong nước và quốc tế. Năm 1984, Viện Kiến trúc sư Hoa Kỳ ca ngợi công trình này là “một trong những thành tựu tối cao về thiết kế và phát triển đô thị quy mô lớn trong lịch sử Hoa Kỳ”. Đến năm 2009, Viện Đất đai Đô thị tiếp tục xem Inner Harbor là “mô hình tái phát triển bờ sông hậu công nghiệp trên toàn thế giới”. Những lời đánh giá ấy không phải tự nhiên mà có. Baltimore đã chứng minh rằng một khu công nghiệp xuống cấp vẫn có thể tìm được đời sống mới, miễn là người ta đủ quyết tâm và biết nhìn xa hơn những lợi ích trước mắt.

Dọc bờ đông Inner Harbor, khu Harbor East tiếp tục được phát triển chung cư, cửa hàng, nhà hàng và khách sạn. Những dự án đa chức năng kết hợp văn phòng, thương mại và nhà ở lần lượt hình thành. Năm 2008, khu căn hộ Ritz-Carlton Residences hoàn thành trên đường Key Highway, góp thêm một nét hiện đại cho bờ cảng. Những khu đất còn lại ngày càng ít, nhưng các cuộc tranh luận về việc sử dụng chúng chưa bao giờ thật sự chấm dứt. Bởi mỗi khoảng đất ven nước không chỉ có giá trị thương mại mà còn liên quan đến diện mạo và sinh hoạt của cả thành phố.

Tôi thấy điều đáng suy nghĩ nhất trong cuộc hồi sinh của Inner Harbor không nằm ở số lượng khách sạn được xây, những tòa nhà mọc lên hay bao nhiêu giải thưởng được trao. Cái hay là Baltimore đã tìm được cách thay đổi công dụng của một vùng đất mà không xóa sạch dấu vết đời sống từng làm nên nó. Một bến cảng không còn thích hợp cho tàu hàng vẫn có thể trở thành nơi người ta tìm đến để nghỉ ngơi, học hỏi và gặp gỡ. Thành phố cũng giống con người, có thời kỳ sung sức, có lúc thất thế, nhưng biết đổi thay đúng lúc thì vẫn còn cơ hội bước tiếp. Điều khó nhất không phải là phá bỏ cái cũ, mà là nhận ra trong cái cũ ấy còn điều gì đáng giữ lại.

3\. Những con tàu nằm lại và nhịp sống ven bờ

Một trong những điều khiến Inner Harbor khác với nhiều khu thương mại ven nước là những con tàu lịch sử vẫn còn neo đậu tại đây. Chúng không chỉ làm đẹp cảnh quan mà còn đưa người xem trở về những giai đoạn quan trọng của lịch sử hàng hải Hoa Kỳ. Nổi bật nhất là USS Constellation, con tàu chiến từ thế kỷ XIX, được xem là một trong những di sản nổi đặc biệt của thời Nội chiến Mỹ. Thân tàu sẫm màu, những cột buồm vươn cao, dây chằng chịt trên nền trời khiến nó có vẻ uy nghi và cổ kính. Đứng trên bờ nhìn sang, tôi có cảm giác thời gian ở đây không trôi đều, bởi chỉ cần đưa mắt từ con tàu sang những cao ốc phía sau là đã đi qua hơn một thế kỷ.

Gần đó là tàu ngầm USS Torsk thuộc lớp Tench, từng tham gia Thế chiến thứ hai và được ghi nhận là chiếc tàu ngầm Hoa Kỳ thực hiện một trong những cuộc đánh chìm tàu địch cuối cùng của cuộc chiến. Cùng nằm trong hệ thống những con tàu lịch sử Baltimore còn có tàu tuần tra bờ biển USCGC Taney, sau này mang tên WHEC-37, một trong những chiến hạm cuối cùng còn nổi, từng hiện diện trong cuộc tấn công Trân Châu Cảng. Tàu hải đăng Chesapeake và ngọn hải đăng Seven Foot Knoll cũng góp mặt, mỗi công trình mang theo một câu chuyện về việc dẫn đường, bảo vệ tàu bè và chống chọi với những hiểm nguy trên biển.

Khách tham quan có thể bước lên một số con tàu, đi qua những khoang nhỏ, nhìn các thiết bị cũ và hình dung cuộc sống của thủy thủ đoàn giữa những chuyến hải hành dài ngày. Trên bờ, mọi thứ có vẻ thanh thản, nhưng chỉ cần nghĩ đến cảnh một chiếc tàu ngầm lặn sâu dưới mặt biển, những người lính sống trong không gian chật hẹp, ngày đêm đối diện với hiểm nguy, lòng tôi lại thấy khác. Lịch sử chiến tranh thường được kể bằng những trận đánh, những chiến thắng và những con số, trong khi đời sống của từng con người giữa cuộc chiến ấy đôi khi chỉ còn lại qua một chiếc giường nhỏ, một cánh cửa sắt hay một lối đi hẹp đến mức hai người khó tránh nhau.

Baltimore cũng từng là nơi neo đậu của những tàu phục vụ hậu cần và quân y. SS Wright là tàu hỗ trợ hậu cần hàng không của Hải quân Hoa Kỳ, trong khi tàu bệnh viện USNS Comfort từng đậu tại Baltimore cho đến cuối tháng 3 năm 2013. Những con tàu này cho thấy hoạt động hàng hải không chỉ gắn với thương mại hay chiến đấu, mà còn phục vụ vận chuyển, cứu trợ và chăm sóc y tế. Mỗi loại tàu có một công việc riêng, nhưng đều góp phần tạo nên lịch sử của một thành phố từng sống nhờ những con đường trên mặt nước.

Rời bến tàu, tôi thường đi dọc những lối lát gạch đỏ, nơi các công trình văn hóa và giải trí nằm khá gần nhau. Thủy cung Quốc gia là một trong những điểm thu hút khách nổi tiếng nhất, với những không gian trưng bày sinh vật biển và hệ sinh thái đại dương. Vào những ngày nghỉ, các gia đình đưa con nhỏ đến đây rất đông, trẻ con ríu rít hỏi han, người lớn giải thích, đôi khi cũng lúng túng trước những câu hỏi bất ngờ của trẻ con. Xa hơn một chút là Trung tâm Khoa học Maryland, nơi các cuộc triển lãm và hoạt động trải nghiệm thường thu hút học sinh. Tôi thích nhìn cảnh những đứa trẻ say mê khám phá, bởi sự tò mò hồn nhiên ấy có lẽ là khởi đầu đẹp nhất của việc học.

Quanh khu vực cảng còn có nhiều bảo tàng mang sắc thái khác nhau. Bảo tàng Nghệ thuật Tầm nhìn Hoa Kỳ giới thiệu những sáng tạo nghệ thuật độc đáo, thường đến từ các nghệ sĩ tự học. Bảo tàng Công nghiệp Baltimore kể lại quá trình phát triển sản xuất và lao động của thành phố, trong khi Bảo tàng Nội chiến tại ga President Street gợi mở một thời kỳ đầy chia rẽ của nước Mỹ. Bảo tàng Do Thái Maryland, gắn với giáo đường Lloyd Street, lưu giữ lịch sử cộng đồng Do Thái trong vùng. Ngoài ra còn có Bảo tàng Nha khoa Quốc gia, Bảo tàng Trẻ em Port Discovery trên địa điểm chợ cá Baltimore cũ, cùng Bảo tàng Lịch sử và Văn hóa người Mỹ gốc Phi Maryland Reginald F. Lewis. Mỗi nơi giữ một mảng đời sống riêng, từ khoa học, nghệ thuật đến tôn giáo, lao động và những cuộc đấu tranh xã hội.

Đi giữa những bảo tàng ấy, tôi nhận ra lịch sử một thành phố không chỉ nằm trong các tòa nhà chính quyền hay những tượng đài lớn. Nó còn có mặt trong chiếc máy công nghiệp cũ, những dụng cụ nha khoa đã lỗi thời, một bức ảnh gia đình, một món đồ chơi trẻ nhỏ hay câu chuyện của những người từng bị đẩy ra ngoài lề xã hội. Thứ mà khi đang hiện diện trong đời sống thường ngày chẳng ai để ý, đến lúc biến mất rồi mới thấy chúng nói lên biết bao điều. Bởi vậy, một bảo tàng tốt không chỉ cất giữ đồ vật mà còn giúp người ta nhìn lại những gì tưởng chừng bình thường nhất.

Ẩm thực ven cảng cũng là một nét vui riêng của Baltimore. Maryland nổi tiếng với cua xanh vùng Chesapeake, nhất là món cua hấp phủ gia vị Old Bay cay nồng, thơm nức. Trong những nhà hàng đông khách, tiếng búa nhỏ gõ lách cách lên vỏ cua, tiếng chuyện trò rôm rả và mùi hải sản nóng hổi tạo nên một thứ không khí rất đặc trưng. Ăn cua kiểu Maryland phải chịu khó từng chút một, tách vỏ gỡ thịt, không thể hấp tấp như ăn một món đã được chuẩn bị sẵn. Người ta lại thích nhẩn nha bên ly bia Natty Boh, thứ bia lâu đời gắn với Baltimore, người khác chọn Orange Crush pha từ nước cam tươi, vodka và triple sec, uống mát lạnh trong những buổi chiều mùa hè.

Vào cuối tuần, những khoảng sân rộng và lối đi ven cảng thường có nghệ sĩ đường phố biểu diễn. Tiếng saxophone khi réo rắt, khi trầm buồn, tiếng guitar acoustic hòa cùng những màn nhảy hip-hop sôi nổi. Người đi ngang chỉ dừng lại vài phút, nhưng cũng có người đứng xem khá lâu rồi bỏ ít tiền vào chiếc hộp đặt trước mặt nghệ sĩ. Buổi biểu diễn không cần sân khấu lớn, cũng đâu có khoảng cách rõ rệt giữa người diễn và người xem. Một góc phố, vài nhạc cụ và chút hứng khởi là đủ làm cho buổi chiều Baltimore trở nên vui vẻ.

Từ bến cảng đi về phía Camden Yards không xa, người ta bắt gặp một không khí khác hẳn. Oriole Park at Camden Yards là sân nhà của đội bóng chày Baltimore Orioles, còn M&T Bank Stadium là nơi đội bóng bầu dục Baltimore Ravens thi đấu. Những lúc có trận đấu lớn, đường phố đầy những chiếc áo màu cam, đen và tím, người hâm mộ đi từng nhóm, họ trò chuyện, hào hứng chờ giờ khai cuộc. Khu phức hợp thể thao Camden Yards còn gắn với Bảo tàng Nơi sinh của Babe Ruth, huyền thoại bóng chày Hoa Kỳ. Baltimore cũng từng tổ chức giải đua xe đường phố Baltimore Grand Prix dành cho IndyCar và American Le Mans Series, đưa tiếng động cơ rền vang vào giữa lòng đô thị.

Thành phố còn có Trung tâm Hội nghị Baltimore, CFG Bank Arena, nhà hát Hippodrome, khu biểu diễn Pier Six Pavilion và tổ hợp giải trí Power Plant Live!, nơi có những quán bar, câu lạc bộ và không gian âm nhạc như Nevermore Hall, trước kia là Rams Head Live!. Xa hơn về phía nam là sòng bạc Horseshoe Baltimore, sân golf giải trí Topgolf và khu vực Warner Street với những kế hoạch phát triển không gian vui chơi kết nối Camden Yards. Những dự án biểu diễn mới như The Ostend Baltimore, trước đây từng được giới thiệu dưới tên The Paramount Baltimore, cũng phản ánh tham vọng tiếp tục mở rộng đời sống giải trí của thành phố.

Tuy nhiên, Baltimore không chỉ có những khu vui chơi náo nhiệt. Đi về phía đông Inner Harbor là Fells Point, khu phố lịch sử với những con đường lát đá cuội, các quán rượu cũ, tiệm sách nhỏ và quán cà phê mộc mạc. Nhiều công trình ở đây còn mang dáng dấp từ thế kỷ XVIII, tạo nên một sự tương phản thú vị với những cao ốc hiện đại ở Charles Center và Harbor East. Những con phố mà người ta vừa bước vào đã thấy nhịp sống chậm lại, những bức tường gạch cũ đứng cạnh cửa hàng mới, người ngồi uống cà phê nhìn ra đường với vẻ thong dong. Tôi thích những khu phố như vậy, chúng cứ sống theo cách của mình, và chính điều ấy làm nên nét riêng.

4\. Những đổi thay chưa dứt bên mặt nước

Dẫu đã hồi sinh ngoạn mục, Inner Harbor không phải lúc nào cũng bình yên. Tháng 9 năm 2003, bão Isabel gây nước dâng nghiêm trọng trên vịnh Chesapeake, khiến nhiều khu vực ven cảng Baltimore bị ngập. Trung tâm Thương mại Thế giới Baltimore phải đóng cửa hơn một tháng sau khi khoảng ba triệu gallon nước tràn vào tầng hầm, phá hỏng hệ thống điện, cơ khí và viễn thông, buộc khoảng sáu mươi doanh nghiệp thuê mặt bằng phải di dời. Một công trình hiện đại, cao lớn và vững chãi tưởng như có thể chống chọi mọi thứ, cuối cùng vẫn phải chịu thua sức nước khi thiên nhiên nổi giận.

Tháng 3 năm 2004, một chiếc taxi đường thủy bị lật trong cơn bão trên nhánh tây bắc sông Patapsco, gần Fort McHenry, cách Inner Harbor hơn một dặm về phía hạ lưu. Năm hành khách thiệt mạng trong tai nạn đau lòng ấy. Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia xác định chiếc tàu nhỏ kiểu phao đã gặp gió mạnh và sóng lớn khó lường. Sự việc được dư luận liên hệ với hoạt động du lịch đường thủy quanh Inner Harbor, đồng thời nhắc nhở rằng mặt nước trông hiền hòa không phải lúc nào cũng dễ đoán. Người ta có thể làm đẹp bến cảng, xây thêm cầu tàu, mở nhiều tuyến tham quan, nhưng không thể vì thế mà xem nhẹ những quy luật của sông biển.

Những năm gần đây, câu chuyện tái phát triển Harborplace lại trở thành đề tài được bàn luận sôi nổi. Hai gian hàng thương mại từng là biểu tượng của cuộc hồi sinh Inner Harbor vào năm 1980 đã xuống cấp sau nhiều năm hoạt động. Chủ đầu tư mới, MCB Real Estate, đưa ra phương án thay thế bằng các tòa tháp căn hộ cao 32 và 25 tầng, kết hợp khu chợ, văn phòng, cửa hàng và nhà hát ngoài trời. Những công trình dự kiến bố trí tại các địa chỉ 301 và 303 South Light Street, cùng 201 và 203 East Pratt Street. Phía phát triển dự án cho rằng mô hình chợ lễ hội cũ đã lỗi thời, trong khi tình trạng bảo trì yếu kém kéo dài dưới thời Ashkenazy Acquisition Corporation khiến các gian hàng ngày càng hư hỏng.

Ban đầu, việc phá dỡ được dự kiến bắt đầu từ mùa thu năm 2026, nhưng đến tháng 9 cùng năm, kế hoạch bị trì hoãn, khiến các gian hàng có thể tiếp tục mở cửa ít nhất thêm một năm. Câu chuyện Harborplace vì vậy vẫn chưa ngã ngũ. Một bên muốn thay đổi mạnh mẽ để thu hút đầu tư và làm mới khu trung tâm, bên kia lo ngại những tòa nhà cao tầng sẽ làm mất đi không gian công cộng và nét đặc trưng của bến cảng. Những tranh luận như thế không dễ phân định đúng sai, bởi mỗi phía đều có những lý lẽ riêng. Vấn đề nằm ở chỗ thành phố cần phát triển, nhưng phát triển cho ai và ai sẽ được hưởng phần tốt đẹp nhất của sự thay đổi ấy?

Một dự án khác là việc tái phát triển khu nhà hát Morris A. Mechanic cũng từng được đề xuất với các tòa tháp chung cư, nhưng đình trệ kéo dài vì những vướng mắc liên quan đến ưu đãi thuế. Nhà hát mang phong cách kiến trúc Brutalist này đóng cửa năm 2004 và bị phá dỡ năm 2014, sau thời gian chịu sức ép cạnh tranh từ nhà hát Hippodrome lớn hơn và không còn phù hợp với nhiều yêu cầu biểu diễn hiện đại. Sự biến mất của một công trình từng có chỗ đứng trong đời sống văn hóa cho thấy không phải di sản nào cũng được giữ lại, và mỗi quyết định phá bỏ đều có thể khiến thành phố mất đi một phần diện mạo quen thuộc.

Tôi nghĩ sự thành công của một cuộc tái thiết đô thị không nên chỉ đo bằng giá trị bất động sản hay số lượng cao ốc mới xây. Những con số ấy quan trọng, nhưng chưa đủ. Một bến cảng đẹp mà người dân bình thường ngày càng khó tìm được chỗ ngồi, khó đi dạo hoặc phải trả tiền cho hầu hết những sinh hoạt trước kia vốn miễn phí thì cái đẹp ấy cũng có phần hụt hẫng. Thành phố cần nhà đầu tư, cần nguồn thu và cần công trình mới, nhưng cũng cần giữ những khoảng trống để người dân được thở. Đôi khi, giá trị lớn nhất của một khu đất ven nước chính là việc người ta không xây kín nó.

5\. Một bến cảng và quyền được cất tiếng nói

Inner Harbor không chỉ là nơi du khách đi dạo, ăn uống hay ngắm cảnh. Vì nằm ngay trung tâm Baltimore, khu vực này còn thường xuyên diễn ra những hoạt động chính trị, biểu tình và biểu diễn nghệ thuật. Điều ấy đã dẫn đến nhiều cuộc tranh chấp kéo dài về quyền tự do ngôn luận trong không gian công cộng. Có thời điểm, thành phố đặt ra những giới hạn khá nghiêm ngặt đối với người tuần hành, thậm chí từng thu hồi giấy phép của một nhóm vận động cho quyền của người đồng tính và quy định chỉ những nhóm rất nhỏ, không mang biểu ngữmới được tuần hành.

Khi Công ty Rouse bắt đầu điều hành Harborplace năm 1980, những bất đồng với các nghệ sĩ đường phố cũng xuất hiện. Công ty muốn kiểm soát nội dung và cách thức biểu diễn trong khu thương mại, trong khi nhiều nghệ sĩ cho rằng các quy định ấy xâm phạm quyền tự do bày tỏ ý kiến. Mâu thuẫn âm ỉ qua nhiều năm rồi trở nên gay gắt vào đầu thập niên 2000, khi những sự việc cụ thể dẫn đến một vụ kiện có ảnh hưởng đáng kể đối với cách quản lý không gian công cộng tại Baltimore.

Năm 2002, nghệ sĩ đường phố Jerry Rowan bị cấm biểu diễn trong khu vực sau khi kể một câu đùa bị cho là thiếu tế nhị liên quan đến vụ bắn tỉa đang gây chấn động vùng Washington D.C. lúc bấy giờ. Câu nói của ông đề cập đến hình dạng và nguồn gốc sắc tộc được đồn đoán là của nghi phạm, khiến các cảnh sát nghe thấy rồi báo cáo cho Công ty Rouse. Trước đó, công ty từng gửi thư khiển trách Rowan vì những lời đùa bị xem là khiếm nhã và thái độ thiếu tôn trọng người quản lý chương trình. Sau sự việc, ông bị cấm xuất hiện với tư cách người biểu diễn trong khu vực.

Một sự việc khác xảy ra vào tháng 4 năm 2003, khi cảnh sát yêu cầu nhóm Women in Black, tức Phụ nữ Áo Đen của Baltimore, giải tán tại quảng trường McKeldin. Nhóm này đã tổ chức những cuộc tụ họp vào mỗi thứ Sáu kể từ tháng 9 năm 2002 để bày tỏ quan điểm phản đối chiến tranh và bạo lực. Tháng 10 năm 2003, Jerry Rowan cùng Women in Black đệ đơn kiện thành phố Baltimore, với sự hỗ trợ của luật sư Rajeev Goyle đại diện cho Liên minh Tự do Dân sự Hoa Kỳ. Họ cho rằng những biện pháp hạn chế ấy đã xâm phạm quyền tự do ngôn luận được Hiến pháp Hoa Kỳ bảo vệ.

Cuộc tranh chấp kéo dài nhiều năm, trong khi những vụ việc tương tự vẫn tiếp tục xảy ra. Tháng 5 năm 2011, giáo viên Bruce Friedrich bị đe dọa bắt giữ khi phát tờ rơi về quyền động vật. Tháng 9 cùng năm, nghệ sĩ Mark Chase bị cảnh sát bắt vì bán tranh trong hoặc gần khu nhà hát vòng tròn Inner Harbor. Khi Chase viện dẫn quyền được bảo vệ theo Tu chính án thứ nhất, viên cảnh sát bắt giữ đã nói rằng “Quyền hiến pháp của anh không liên quan gì đến luật pháp”. Câu nói ấy, nếu đặt trong bối cảnh một quốc gia luôn đề cao các quyền tự do căn bản, quả thật khiến người ta phải suy nghĩ.

Đến năm 2013, vụ kiện của Rowan và Women in Black được giải quyết bằng một thỏa thuận dẫn đến sắc lệnh đồng thuận với thành phố. Theo đó, những cuộc biểu tình tự phát được cấp phép tức thời, còn các nhóm từ ba mươi người trở xuống được miễn yêu cầu giấy phép. Quảng trường McKeldin, Rash Field, Kaufman Pavilion, khu vực phía tây Trung tâm Du khách và Khu vực 10 được chỉ định làm những địa điểm chính thức dành cho hoạt động tự do ngôn luận. Thỏa thuận còn có sự tham gia đàm phán của ACLU, chính quyền thành phố, General Growth Properties, đơn vị đã mua lại Công ty Rouse vào tháng 11 năm 2004, cùng Waterfront Partnership. Thành phố cũng phải thanh toán chi phí luật sư cho ACLU.

Tôi thấy câu chuyện này đáng chú ý vì nó chạm đến một vấn đề sâu xa hơn chuyện quản lý vài quảng trường hay lối đi bộ. Một không gian công cộng thật sự không chỉ dành cho những người đến vui chơi, mua sắm hoặc thưởng ngoạn cảnh đẹp. Nó còn phải có chỗ cho những tiếng nói trái chiều, những ý kiến khiến người khác khó chịu, miễn là được bày tỏ trong khuôn khổ pháp luật và không xâm phạm quyền của người khác. Người ta có thể làm cho một quảng trường sạch sẽ, ngăn nắp và đẹp mắt bằng rất nhiều quy định, nhưng nếu quản lý đến mức mọi tiếng nói khác biệt đều bị đẩy ra ngoài, quảng trường ấy sẽ mất đi một phần ý nghĩa của nó. Tự do đôi khi không hiện ra trong những lời tuyên bố lớn lao, mà được thử thách ngay tại một góc phố, trước một người nghệ sĩ đang biểu diễn hay một nhóm người lặng lẽ cầm biểu ngữ.

6\. Vịnh Chesapeake, mạch nước lớn của Maryland

Muốn hiểu Baltimore, theo tôi, phải nhìn rộng hơn ra vịnh Chesapeake, vùng nước lớn đã góp phần định hình lịch sử, kinh tế và đời sống của Maryland từ rất lâu trước khi thành phố này xuất hiện. Inner Harbor chỉ là một góc nhỏ nằm sâu trong hệ thống sông ngòi đổ về vịnh, nhưng chính nhờ con đường thủy ấy mà Baltimore từng trở thành một thương cảng quan trọng của nước Mỹ. Mỗi lần đứng bên bờ cảng nhìn những chiếc tàu qua lại, tôi thường nghĩ đến khoảng không gian mênh mông phía ngoài kia, nơi những dòng sông từ nhiều tiểu bang cùng tìm đường ra biển.

Chesapeake là hệ thống cửa sông lớn nhất Hoa Kỳ, nằm dọc bờ Đại Tây Dương, chủ yếu thuộc hai tiểu bang Maryland và Virginia. Vịnh kéo dài hơn 320 cây số theo cách tính thông thường, từ bắc xuống nam, với diện tích mặt nước khoảng 4.479 dặm vuông. Bề rộng thay đổi từ chừng 6 đến 40 cây số, trong khi độ sâu trung bình chỉ khoảng 6,4 mét. Cửa vịnh nằm giữa mũi Charles và mũi Henry thuộc Virginia, rộng khoảng 19 cây số, mở ra Đại Tây Dương. Nhìn trên bản đồ, Chesapeake giống như một thân nước dài với vô số nhánh sông len lỏi vào đất liền, tạo nên một mạng lưới thủy lộ rộng lớn và phức tạp.

Lưu vực Chesapeake rộng khoảng 166.534 cây số vuông, bao gồm một phần sáu tiểu bang New York, Pennsylvania, Delaware, Maryland, Virginia, West Virginia và thủ đô Washington D.C. Hơn 150 con sông lớn nhỏ cùng hàng ngàn dòng suối góp nước vào hệ thống này. Những con sông quan trọng là Susquehanna, Potomac, James, York, Rappahannock và Patuxent. Phía bắc vịnh còn nối với sông Delaware qua kênh Chesapeake và Delaware dài khoảng 31 cây số, tạo tuyến đường thủy quan trọng cho tàu bè đi đến khu vực Wilmington và Philadelphia. Hệ thống cảng nước sâu quanh vịnh gồm Baltimore ở Maryland, cùng Norfolk, Portsmouth và Newport News thuộc Virginia.

Những công trình giao thông lớn cũng làm thay đổi cách con người đi lại quanh vùng nước này. Cầu qua vịnh Chesapeake nối khu vực gần Annapolis với đảo Kent được xây dựng vào đầu thập niên 1950, giúp việc đi lại giữa hai bờ Maryland thuận tiện hơn. Xa về phía nam, hệ thống cầu và đường hầm Chesapeake Bay Bridge Tunnel dài khoảng 28 cây số được hoàn thành giai đoạn đầu vào năm 1964, nối hai khu vực ven cửa vịnh thuộc Virginia. Những công trình ấy cho thấy con người đã tìm nhiều cách vượt qua sự chia cắt của sông nước, nhưng cũng chính hệ thống sông nước ấy từ lâu đã mở ra những con đường giao thương quan trọng.

Vịnh Chesapeake là môi trường sinh sống của hơn ba trăm loài cá, cùng cua xanh, hàu, sò và nhiều loài chim di cư. Cua xanh Chesapeake nổi tiếng đến mức trở thành một phần bản sắc ẩm thực Maryland. Hàu cũng từng giữ vai trò lớn trong kinh tế vùng vịnh, là nguồn thực phẩm, lại góp phần lọc nước tự nhiên. Những bãi cỏ biển, vùng đầm lầy và cửa sông là nơi nhiều loài thủy sinh sinh sản, trú ngụ và tìm thức ăn. Mùa chim di cư, từng đàn chim từ phương bắc bay xuống, dừng lại ở những vùng nước cạn trước khi tiếp tục hành trình. Đời sống của vịnh vì thế không chỉ nằm dưới mặt nước mà còn trải rộng lên những bờ bãi, cánh rừng và khoảng trời bao quanh.

Tuy nhiên, Chesapeake đang chịu nhiều sức ép từ ô nhiễm nông nghiệp, nước thải, hiện tượng phú dưỡng và sự suy giảm chất lượng nước. Phân bón từ những vùng canh tác xa xôi có thể theo sông suối chảy về vịnh, làm gia tăng lượng chất dinh dưỡng, khiến tảo phát triển quá mức và làm giảm lượng oxy cần thiết cho sinh vật thủy sinh. Những chương trình phục hồi môi trường đã được triển khai trong nhiều năm, trong đó có việc tái tạo các rạn hàu để cải thiện chất lượng nước và khôi phục môi trường sống tự nhiên. Công việc ấy đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều tiểu bang, bởi nước không dừng lại ở những đường ranh giới do con người vẽ trên bản đồ.

Điều này khiến tôi nghĩ đến một lẽ khá giản dị. Người sống ở thượng nguồn có thể chưa từng đặt chân đến Chesapeake, nhưng những gì họ đổ xuống sông vẫn có thể ảnh hưởng đến con cua, con hàu và người đánh cá tận cửa biển. Thiên nhiên không phân chia trách nhiệm theo địa chỉ cư trú hay ranh giới hành chính. Một dòng nước có thể đi qua nhiều vùng đất, mang theo phù sa, nguồn sống, nhưng cũng có thể mang theo những hậu quả do con người gây ra. Bởi vậy, bảo vệ một vùng vịnh không phải chỉ là giữ cho mặt nước trước mắt được sạch đẹp, mà còn là biết sống có trách nhiệm với những nơi mình không nhìn thấy.

7\. Từ vùng đất của người bản địa đến thuộc địa Maryland

Lịch sử Maryland bắt đầu từ rất lâu trước khi người châu Âu đặt chân đến Bắc Mỹ. Các cộng đồng bản địa đã sinh sống quanh vùng Chesapeake hơn 12.000 năm, dựa vào sông ngòi, rừng cây và nguồn lợi thủy sản để tồn tại. Họ có những tập quán, hệ thống trao đổi và đời sống cộng đồng riêng, gắn bó với vùng đất qua nhiều thế hệ. Đến đầu thế kỷ XVII, những đoàn thám hiểm và người định cư châu Âu bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều, mở ra một thời kỳ biến động sâu sắc đối với cư dân bản địa và toàn bộ vùng duyên hải phía đông Bắc Mỹ.

Maryland chính thức hình thành với tư cách một thuộc địa tư hữu của Anh vào năm 1632. Ngày 20 tháng 6 năm ấy, Vua Charles I ban đặc quyền sở hữu và cai quản một vùng đất rộng khoảng 12 triệu mẫu Anh, tương đương 49.000 cây số vuông, cho Cecilius Calvert, Nam tước Baltimore thứ hai. Ban đầu, đặc quyền này được dự định trao cho cha ông là George Calvert, Nam tước Baltimore thứ nhất, nhưng George qua đời trước khi việc ban cấp hoàn tất. Thuộc địa mới được đặt tên Maryland để vinh danh Hoàng hậu Henrietta Maria, vợ của Charles I. Một số sử gia cho rằng việc ban đất cũng mang ý nghĩa bù đắp phần nào những thiệt thòi chính trị mà gia đình Calvert từng chịu sau khi George công khai theo Công giáo La Mã.

Trong nước Anh thế kỷ XVII, việc một nhân vật thuộc tầng lớp quý tộc theo Công giáo không phải chuyện đơn giản. Những mâu thuẫn giữa Công giáo và các giáo phái Kháng Cách đã kéo dài qua nhiều đời vua, thường gắn với tranh chấp quyền lực và lòng trung thành chính trị. Gia đình Calvert mong muốn xây dựng Maryland thành nơi người Công giáo Anh có thể tìm được sự an toàn tương đối, đồng thời chứng minh rằng người Công giáo và người Kháng Cách có thể chung sống trong cùng một cộng đồng. Đó là một ý tưởng tiến bộ trong bối cảnh đương thời, dù việc thực hiện trên thực tế còn nhiều giới hạn và mâu thuẫn.

Lãnh thổ Maryland ban đầu được xác định khá mơ hồ, nằm phía bắc Virginia và phía nam vĩ tuyến 40. Nam tước Baltimore được trao những quyền cai quản rất rộng, gần như một lãnh chúa đối với vùng đất của mình. Người định cư phải tuyên thệ trung thành với ông trong khuôn khổ quyền lực được Hoàng gia Anh công nhận. Về sau, những tranh chấp ranh giới với Pennsylvania khiến Maryland mất một phần lãnh thổ ban đầu. Đường Mason Dixon được khảo sát và xác lập trong thế kỷ XVIII để giải quyết bất đồng giữa hai thuộc địa. Sau Cách mạng Mỹ, Maryland còn nhượng một phần đất để thành lập Đặc khu Columbia, nơi đặt thủ đô Washington D.C. ngày nay.

Gia đình Calvert tìm cách thu hút cả người Công giáo lẫn người Kháng Cách đến định cư bằng chính sách cấp đất và hứa hẹn khoan dung tôn giáo. Trong số khoảng hai trăm người trên hai con tàu Ark và Dove đến Maryland, người Kháng Cách chiếm đa số. Ngày 25 tháng 3 năm 1634, đoàn tàu cập đảo St. Clement, dưới sự hướng dẫn của Leonard Calvert, em trai Nam tước Baltimore thứ hai. Sau đó, một nhóm khoảng 150 người định cư đã thỏa thuận mua đất từ cộng đồng bản địa Yaocomico và thành lập St. Mary’s City, nơi trở thành trung tâm đầu tiên của thuộc địa.

Những ngày đầu định cư không hề dễ dàng. Người châu Âu cần thích nghi với khí hậu, đất đai, nguồn lương thực và những điều kiện sinh sống xa lạ, trong khi sự xuất hiện của họ làm thay đổi đời sống của các cộng đồng bản địa vốn đã cư trú ở đây từ lâu. Quan hệ giữa các bên có lúc trao đổi, hợp tác, nhưng cũng thường xuyên xảy ra tranh chấp và xung đột. Năm 1642, Maryland tuyên chiến với người Susquehannock. Đến năm 1644, lực lượng Susquehannock, được Tân Thụy Điển hỗ trợ, đánh bại Maryland. Tình trạng căng thẳng kéo dài cho đến khi một hiệp ước hòa bình được ký vào năm 1652.

Trong khi ấy, mâu thuẫn tôn giáo ngay bên trong thuộc địa cũng ngày càng gay gắt. Dù Maryland từng đi đầu trong việc ban hành chính sách khoan dung tôn giáo, các cộng đồng Anh giáo, Thanh giáo, Công giáo và Quaker không phải lúc nào cũng sống hòa thuận. Có những thời điểm, lực lượng Thanh giáo nổi dậy và giành quyền kiểm soát chính quyền. Sau những biến động của Nội chiến Anh, phe Đại nghị theo Kháng Cách nắm quyền tại Maryland vào năm 1654, khiến Thống đốc William Stone phải lánh sang Virginia. Mùa xuân năm sau, Stone trở lại với lực lượng trung thành với gia đình Calvert, nhưng bị đánh bại và bắt làm tù binh trong trận Severn ngày 25 tháng 3 năm 1655. Josias Fendall về sau trở thành một trong những người giữ chức thống đốc thuộc địa.

Những xung đột ấy chưa phải lần cuối Maryland thay đổi quyền cai quản. Trong cuộc Cách mạng Vinh quang năm 1688 tại Anh, khi chế độ quân chủ Kháng Cách được củng cố, gia đình Calvert mất quyền quản lý thuộc địa vì gắn bó với Công giáo. Maryland trở thành thuộc địa hoàng gia trong một thời gian, trước khi quyền cai quản được trao lại cho gia đình Calvert vào đầu thế kỷ XVIII, sau khi Charles Calvert, Nam tước Baltimore thứ năm, công khai theo Kháng Cách. Nhìn lại, người ta thấy một vùng đất từng được kỳ vọng trở thành nơi dung hòa khác biệt tôn giáo lại phải trải qua nhiều cuộc tranh giành quyền lực nhân danh chính những khác biệt ấy.

Tôi thấy lịch sử Maryland có một nghịch lý đáng suy nghĩ. Người ta vượt đại dương để tìm nơi được sống theo niềm tin của mình, nhưng khi có quyền lực trong tay, không phải ai cũng sẵn lòng dành cho người khác quyền tự do tương tự. Lòng khoan dung nghe qua tưởng là điều đơn giản, nhưng muốn thực hiện được phải chấp nhận rằng người khác có thể nghĩ, tin và sống khác mình. Một xã hội không thể trở nên bao dung chỉ nhờ những lời tuyên bố đẹp đẽ. Điều ấy phải được thử thách trong cách con người đối xử với nhau, nhất là khi họ bất đồng.

8\. Những thuộc địa chen nhau bên dòng Delaware

Muốn hiểu thêm những xung đột thời kỳ đầu của Maryland, cũng cần nhìn sang vùng sông Delaware, nơi nhiều thế lực châu Âu từng tranh giành ảnh hưởng. Trong thế kỷ XVII, ngoài người Anh còn có người Hà Lan và Thụy Điển tìm cách lập thuộc địa dọc bờ đông Bắc Mỹ. Những vùng đất ngày nay thuộc Delaware, New Jersey, Pennsylvania và New York khi ấy chưa có ranh giới ổn định như trên bản đồ hiện đại. Các công ty thương mại, chính quyền thuộc địa và những nhóm định cư thường xuyên đưa ra những yêu sách chồng lấn, khiến việc mua bán đất, xây dựng pháo đài và kiểm soát đường thủy trở thành nguồn gốc của nhiều cuộc tranh chấp.

Tân Thụy Điển, gọi là Nya Sverige trong tiếng Thụy Điển, Uusi Ruotsi trong tiếng Phần Lan và Nova Svecia trong tiếng Latinh, tồn tại từ năm 1638 đến năm 1655 dọc hạ lưu sông Delaware. Thuộc địa này hình thành trong thời kỳ Thụy Điển đang vươn lên thành một cường quốc quân sự ở Bắc Âu. Sau khi tách khỏi sự thống trị của Đan Mạch năm 1523 dưới thời Gustav I, Thụy Điển từng bước mở rộng ảnh hưởng quanh biển Baltic. Đến thời Gustav II Adolf, những chiến thắng trong Chiến tranh Ba Mươi Năm khiến giới cầm quyền Thụy Điển nuôi tham vọng tham gia cuộc cạnh tranh thuộc địa tại châu Mỹ.

Dù Gustav II Adolf qua đời năm 1632, kế hoạch ấy vẫn được tiếp tục. Năm 1638, Công ty Tân Thụy Điển tổ chức các chuyến đi đến Bắc Mỹ, mở đầu bằng việc thành lập Fort Christina ngày 29 tháng 3 năm 1638 dưới sự chỉ huy của nhà thám hiểm Peter Minuit. Pháo đài được đặt tên theo Nữ hoàng Christina của Thụy Điển, tại khu vực về sau trở thành thành phố Wilmington, Delaware. Những người định cư đầu tiên gồm người Thụy Điển, Phần Lan và một số người Hà Lan. Dưới thời Thống đốc Johan Björnsson Printz, thuộc địa từng phát triển tương đối ổn định, dựa vào nông nghiệp, buôn bán lông thú và các quan hệ giao thương với cư dân bản địa cùng những cộng đồng châu Âu lân cận.

Người Phần Lan giữ một vai trò đáng kể trong đời sống Tân Thụy Điển, nhất là vào những năm cuối của thuộc địa. Khi tàu Mercurius đến vùng Delaware năm 1655, phần lớn hành khách được ghi nhận là người Phần Lan. Trong số đó có những người Skogfinn, vốn là cộng đồng gốc Phần Lan từng di cư từ vùng Savo sang các khu rừng miền trung Thụy Điển như Dalarna và Bergslagen trong thế kỷ XVI và XVII. Họ quen với lối canh tác đốt rừng làm rẫy, phù hợp với điều kiện khai phá những vùng đất nhiều cây cối. Kỹ thuật này cũng có những nét tương đồng với phương pháp canh tác của một số cộng đồng bản địa ở vùng Delaware.

Tân Thụy Điển tồn tại trong hoàn cảnh luôn phải dè chừng thuộc địa Tân Hà Lan của người Hà Lan. Tân Hà Lan, còn gọi là Nieuw Nederland, Nova Belgica hoặc Novum Belgium, là thuộc địa của Cộng hòa Hà Lan trên bờ đông Bắc Mỹ. Phạm vi yêu sách lãnh thổ kéo dài từ bán đảo Delmarva đến gần Cape Cod, nhưng các khu định cư thực tế tập trung chủ yếu tại những vùng ngày nay thuộc New York, New Jersey, Delaware và Connecticut, cùng một số tiền đồn tại Pennsylvania và Rhode Island. Dân cư gồm người châu Âu, người bản địa và người châu Phi bị đưa đến làm lao động nô lệ. Đến năm 1664, khi thuộc địa chuyển sang quyền kiểm soát của Anh, dân số ước tính khoảng bảy đến tám ngàn người, trong đó gần một nửa không phải người gốc Hà Lan.

Trong phần lớn thời gian đầu, người Hà Lan và người Thụy Điển cố tránh một cuộc đối đầu lớn, dù những yêu sách về đất đai vẫn chồng lấn. Năm 1651, người Hà Lan xây Fort Casimir gần các khu định cư Thụy Điển trên sông Delaware. Tháng 5 năm 1654, Thống đốc Johan Rising của Tân Thụy Điển cho quân chiếm pháo đài này mà không gặp kháng cự đáng kể. Đến tháng 9 năm 1655, Peter Stuyvesant, người đứng đầu Tân Hà Lan, đưa một lực lượng gồm bảy tàu và hơn ba trăm binh sĩ tiến đánh Tân Thụy Điển. Fort Casimir bị chiếm lại, và chỉ khoảng hai tuần sau, Johan Rising đầu hàng, chấm dứt mười bảy năm tồn tại của thuộc địa Thụy Điển.

Dù chính quyền Thụy Điển không còn, những cộng đồng định cư Thụy Điển và Phần Lan vẫn tiếp tục sinh sống tại vùng Delaware, trong một thời gian được duy trì mức độ tự quản nhất định. Năm 1664, người Anh chiếm Tân Hà Lan, đưa vùng đất này vào hệ thống thuộc địa Anh. Đến năm 1681, một phần những lãnh thổ từng thuộc Tân Thụy Điển được đưa vào khu vực cấp cho William Penn, người sáng lập Pennsylvania. Qua nhiều lần đổi chủ, những khu định cư nhỏ bên dòng Delaware dần trở thành một phần của các tiểu bang quen thuộc trên bản đồ Hoa Kỳ ngày nay.

Những biến động ấy cũng ảnh hưởng đến Maryland. Năm 1672, Lord Baltimore tuyên bố quyền sở hữu đối với khu định cư Whorekills bên bờ tây vịnh Delaware, dù khu vực này đang thuộc quyền quản lý của New York. Maryland đưa lực lượng đến chiếm đóng, trong lúc New York phải đối phó với những biến động do người Hà Lan gây ra. Đến năm 1674, khu vực tranh chấp được trả lại cho New York. Những cuộc giằng co như vậy cho thấy ranh giới thuộc địa thời ấy không phải những đường nét cố định, mà thường thay đổi theo sức mạnh quân sự, lợi ích thương mại và những thỏa thuận giữa các thế lực cai trị.

Tôi nghĩ có một điều khá thú vị khi nhìn lại vùng đất này. Những cái tên Tân Thụy Điển, Tân Hà Lan hay Maryland từng đại diện cho những tham vọng lớn của các vương triều bên kia Đại Tây Dương, nhưng phần lớn người dân bình thường đến đây lại chỉ mong tìm được đất đai để sinh sống. Các đế quốc tranh nhau vẽ bản đồ, trong khi người định cư dựng nhà, trồng trọt, nuôi con và tìm cách vượt qua mùa đông. Còn người bản địa, vốn đã sống trên những vùng đất ấy từ rất lâu, phải chứng kiến thế giới quen thuộc của mình bị thay đổi bởi những quyền sở hữu được quyết định từ những nơi xa xôi. Lịch sử thuộc địa vì vậy không thể chỉ kể bằng chuyện ai chiếm được đất của ai, mà còn phải nhìn đến những con người đã phải sống với hậu quả của các cuộc tranh giành ấy.

9\. Thuốc lá, những đồn điền và con đường đến độc lập

Trong thế kỷ XVII, phần lớn cư dân Maryland sống tại những nông trại gia đình với điều kiện khá vất vả. Họ trồng rau, cây ăn trái, ngũ cốc, nuôi gia cầm và tìm cách tự cung cấp lương thực, nhưng cây trồng mang lại tiền bạc quan trọng nhất vẫn là thuốc lá. Nhu cầu thuốc lá tại châu Âu tăng cao khiến loại cây này nhanh chóng chi phối nền kinh tế thuộc địa. Có thời kỳ, thuốc lá còn được sử dụng như một phương tiện thanh toán, phản ánh vai trò đặc biệt của nó trong đời sống thương mại. Chính quyền từng phải ban hành quy định buộc người trồng thuốc lá dành một phần đất trồng bắp, nhằm tránh tình trạng người dân quá mải mê với cây hàng hóa mà thiếu lương thực để ăn.

Giống Virginia ở phía nam, Maryland dần phát triển nền kinh tế đồn điền dựa vào sản xuất nông sản xuất khẩu. Hệ thống sông ngòi chằng chịt quanh vịnh Chesapeake tạo điều kiện thuận lợi để vận chuyển thuốc lá từ những đồn điền sâu trong nội địa ra các cảng biển. Tuy nhiên, sự thịnh vượng ấy có một mặt tối không thể bỏ qua. Nhu cầu lao động giá rẻ ban đầu được đáp ứng phần lớn bằng những người phục dịch theo khế ước, sau đó ngày càng phụ thuộc vào lao động nô lệ châu Phi. Đến giữa thế kỷ XVIII, người da đen chiếm một tỷ lệ rất lớn trong dân số Maryland, khoảng bốn mươi phần trăm vào năm 1755 theo những số liệu lịch sử được ghi nhận.

Những đồn điền rộng lớn đem lại lợi nhuận cho giới chủ đất, nhưng cuộc sống của người lao động bị cưỡng bức lại đầy cực nhọc và bất công. Họ làm việc trên những cánh đồng thuốc lá, trong nhà kho, bến cảng và các công việc phục vụ đời sống thuộc địa, nhưng không được hưởng những quyền tự do mà nhiều người châu Âu đến đây tìm kiếm. Đó là một trong những nghịch lý lớn của lịch sử nước Mỹ thời kỳ đầu. Một xã hội ngày càng nói nhiều đến quyền tự do và quyền sở hữu lại xây dựng một phần đáng kể sự giàu có của mình trên việc tước đoạt tự do của người khác.

Đến cuối thời thuộc địa, nền kinh tế Maryland bắt đầu có những thay đổi. Các vùng phía đông và phía nam vẫn tiếp tục dựa nhiều vào thuốc lá, trong khi miền bắc và miền trung chuyển dần sang trồng lúa mì và các loại ngũ cốc khác. Sự phát triển ấy thúc đẩy những thị trấn nông nghiệp trong nội địa như Frederick, đồng thời làm gia tăng vai trò của Baltimore như một trung tâm thu mua, chế biến và xuất khẩu. Trong thế kỷ XVIII, Baltimore trở thành một trong những thương cảng quan trọng nhất miền nam thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ, chỉ đứng sau Charleston thuộc South Carolina về một số hoạt động thương mại.

Sự lớn mạnh của Baltimore gắn chặt với những thay đổi trong nền kinh tế vùng Chesapeake. Nếu thuốc lá từng làm nên sự giàu có ban đầu của nhiều đồn điền, thì lúa mì, bột mì và các loại hàng hóa khác dần mở rộng cơ sở thương mại của thành phố. Những con đường từ vùng nông nghiệp đổ về bến cảng, tàu thuyền chở hàng ra Đại Tây Dương, các cửa hàng và nhà kho mọc lên quanh khu trung tâm. Baltimore từng bước trở thành một đô thị thương mại năng động, tạo nền tảng cho sự phát triển công nghiệp và hàng hải trong những thế kỷ sau.

Khi mâu thuẫn giữa các thuộc địa Bắc Mỹ và chính quyền Anh ngày càng gay gắt, Maryland tham gia tích cực vào phong trào dẫn đến Cách mạng Mỹ. Năm 1776, thuộc địa này tuyên bố độc lập cùng các thuộc địa khác. Bốn đại biểu của Maryland ký vào bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ là Samuel Chase, William Paca, Thomas Stone và Charles Carroll of Carrollton. Năm 1781, Maryland trở thành tiểu bang cuối cùng phê chuẩn Các Điều khoản Liên bang, văn kiện đặt nền tảng cho liên minh các tiểu bang sau độc lập. Đến ngày 28 tháng 4 năm 1788, Maryland phê chuẩn Hiến pháp Hoa Kỳ, chính thức trở thành tiểu bang thứ bảy gia nhập liên bang theo bản hiến pháp mới.

Từ một thuộc địa tư hữu được trao cho gia đình Calvert năm 1632, Maryland đã đi qua gần một thế kỷ rưỡi với biết bao biến động trước khi trở thành một phần của quốc gia độc lập. Trong khoảng thời gian ấy, vùng đất này chứng kiến những cuộc tranh chấp tôn giáo, xung đột với người bản địa, cạnh tranh thuộc địa, sự phát triển của kinh tế đồn điền và chế độ nô lệ. Những biến động ấy không biến mất khi Hoa Kỳ ra đời, mà tiếp tục để lại dấu ấn trong đời sống chính trị, xã hội và kinh tế của tiểu bang qua nhiều thế hệ.

10\. Dòng nước còn chảy, chuyện đời còn tiếp

Trở lại với Inner Harbor hôm nay, tôi thấy lịch sử Maryland dường như thu gọn vào một khoảng bờ nước không quá lớn. Những con tàu chiến cũ nằm bên những tòa nhà hiện đại, bảo tàng đứng gần khu thương mại, người đi dạo qua lại trên nền đất từng là bến bãi vận chuyển hàng hóa. Xa hơn là vịnh Chesapeake, nơi những dòng sông từ nhiều vùng đất hợp lại trước khi đổ ra Đại Tây Dương. Tất cả những gì tôi vừa kể, từ cuộc định cư của gia đình Calvert, những tranh chấp giữa các thuộc địa, nền kinh tế thuốc lá, đến sự phát triển của Baltimore và cuộc hồi sinh Inner Harbor, đều ít nhiều gắn với hệ thống sông nước ấy.

Một lần đứng trên Federal Hill nhìn xuống bến cảng, tôi chợt thấy thành phố bên dưới giống một cuốn sách đang được viết tiếp. Những trang cũ chưa hẳn đã khép lại, bởi dấu vết của chúng vẫn nằm trong kiến trúc, tên đường, những con tàu và cả những cuộc tranh luận hôm nay. Người ta có thể xây thêm một khách sạn, phá bỏ một khu thương mại, mở rộng công viên hay dựng lên một tòa tháp mới, nhưng không thể dễ dàng tách những công trình ấy ra khỏi đời sống đã hình thành quanh chúng. Mỗi quyết định của hiện tại rồi cũng sẽ trở thành một phần lịch sử mà thế hệ sau phải tiếp nhận.

Điều khiến tôi thích Baltimore không phải vì thành phố này hoàn hảo. Nó có những khu phố đẹp, những nơi xuống cấp, có sự nhộn nhịp của du lịch và cả những vấn đề xã hội chưa giải quyết xong. Inner Harbor cũng vậy, từng được ca ngợi như một hình mẫu tái thiết đô thị, nhưng rồi chính nó lại phải đối diện với câu hỏi làm sao tiếp tục đổi mới mà không đánh mất những giá trị đã tạo nên thành công ban đầu. Nó không thể đứng yên, nhưng mỗi lần thay đổi đều phải cân nhắc xem mình đang đánh đổi điều gì.

Tôi vẫn thích những buổi chiều đi dọc bến cảng, khi nắng bắt đầu nghiêng xuống phía những tòa nhà, mặt nước chuyển màu sẫm hơn và gió từ Chesapeake thổi vào mát rượi. Những chiếc taxi nước còn chạy, khách du lịch vẫn đứng chụp hình bên USS Constellation, đâu đó vang lên tiếng kèn saxophone của một nghệ sĩ đường phố. Có người vội vã trở về nhà, có người chưa muốn rời chiếc ghế ven nước. Còn tôi, nhiều khi chỉ đứng nhìn một lúc rồi thong thả bước đi, chẳng cần tìm thêm điều gì đặc biệt.

Tôi nghĩ một vùng đất có chiều sâu không phải vì nó trải qua thật nhiều biến cố, mà vì con người biết học được điều gì từ những biến cố ấy. Baltimore từng phải tìm cách sống tiếp khi bến cảng cũ mất dần vai trò kinh tế, Maryland từng phải vật lộn với những mâu thuẫn về tôn giáo, quyền lực và tự do, còn vịnh Chesapeake ngày nay vẫn đang chịu hậu quả từ những hoạt động của con người trên cả một lưu vực rộng lớn. Mỗi thời kỳ đặt ra những câu hỏi khác nhau, nhưng tựu trung vẫn là chuyện con người đối xử với đất đai, thiên nhiên và với nhau như thế nào.

Một bến cảng có thể đổi công dụng, một thành phố có thể thay diện mạo, nhưng dòng nước vẫn lặng lẽ chảy qua những cuộc thịnh suy. Nó không giữ lại nguyên vẹn những con tàu từng đi ngang, cũng chẳng phân biệt thời nào huy hoàng hơn thời nào. Chỉ có con người, khi đứng trước mặt nước ấy, mới tự hỏi mình đã làm được gì và còn để lại điều gì cho mai sau. Với tôi, đó mới là điều đáng suy ngẫm nhất mỗi lần trở lại Inner Harbor. Không phải những tòa nhà cao bao nhiêu, bến cảng đông khách đến mức nào, mà là sau bao lần xây dựng rồi phá bỏ, phát triển rồi suy tàn, con người có học được cách làm cho nơi mình sống trở nên tốt đẹp hơn hay không.

Vì vậy mà tôi vẫn thường trở lại Baltimore. Chẳng cần một lý do lớn lao, đôi khi chỉ muốn đi dọc bờ nước, ngắm một con tàu cũ, nghe chút gió chiều rồi trở về. Mỗi lần đến, cảnh vật có thể vẫn vậy, nhưng cách mình nhìn nó đã khác đi ít nhiều. Một thành phố hay ở chỗ ấy. Nó không kể hết chuyện trong một lần gặp, cũng chẳng cần cố làm vừa lòng tất cả mọi người. Ai chịu khó lui tới, chịu khó nhìn sâu thêm một chút, tự khắc sẽ tìm thấy những điều đáng để mang về trong lòng.

(Còn nữa)

…Mỗi bài thơ, mỗi sắc hoa Tinh anh kết tụ trang nhà Cỏ Thơm Quê nhà nghìn dặm nước non Văn chương chữ nghĩa vẫn còn Việt Nam… Phan Khâm

Nhấn vào ảnh nhỏ trên để xem toàn bộ bài viết theo dạng lật trang.
Nhấn vào ĐÂY để xem bài viết từng trang từ trên xuống.

https://cothommagazine.com/wp/wp-content/uploads/2026/11/TapThoVanHocCoThom-Thang11-2026A.pdf