The Best Cholon (Tranh: nguồn www.getyourguide.com)

PHƯỜNG MỚI MANG HỒN CŨ

Một người bạn thân gợi ý tôi viết về Sài Gòn. Thật ra, trong tay tôi đã có không ít bài viết về vùng đất này, nhưng chưa bao giờ nghĩ sẽ gom chúng lại thành một cuốn sách. Một phần vì Sài Gòn đã quá nhiều người viết, viết rất hay, đến mức tôi cứ ngại mình sẽ bước tiếp trên những dấu chân đã quá quen thuộc. Vậy mà sau gợi ý ấy, trong lòng tôi bỗng nảy lên một sự thôi thúc. Tôi thấy mình cũng có một góc nhìn riêng, một cách cảm riêng về thành phố này, và nếu không viết ra thì có lẽ sẽ tiếc. Thế là tôi bắt đầu từ Chợ Lớn, nơi lưu giữ nhiều kỷ niệm củamình, rồi từ đó mới bước dần vào những quận trung tâm.

Từ năm 2025, Chợ Lớn chính thức trở lại trên bản đồ hành chính thành phố với tư cách là một phường mang tên “Chợ Lớn”, được hình thành từ việc hợp nhất bốn phường cũ của Quận 5 gồm phường 11, 12, 13 và 14. Trên diện tích gần 1,6 km² với gần 85.000 cư dân, phường mới trải dài qua những con đường đã quá quen thuộc như Hồng Bàng, Trần Hưng Đạo, Hải Thượng Lãn Ông. Một số người xem đây không chỉ là một cuộc sắp xếp đơn vị hành chính, mà còn là sự trở về của một cái tên đã sống rất lâu trong ký ức của thành phố.

Tôi không dám khẳng định cách nhìn ấy đúng đến đâu. Chỉ biết rằng, mỗi lần nghe hai tiếng Chợ Lớn, trong lòng tôi vẫn dâng lên một cảm giác rất khó diễn tả. Điều làm tôi nhớ không phải chỉ là một cái tên, mà là lớp trầm tích văn hóa, lịch sử cùng biết bao số phận đã lặng lẽ bồi đắp nên vùng đất này suốt bao đời.

Dẫu cách gọi có đổi thay qua từng giai đoạn, Chợ Lớn vẫn mãi là Chợ Lớn trong ký ức của những người từng sinh sống, từng mưu sinh và từng dành tình cảm cho nơi này. Tôi vẫn nhớ lời một tiểu thương đã gắn bó cả đời với khu chợ: “Với chúng tôi, Chợ Lớn là nhà. Dù tên gọi thế nào, tinh thần và nét riêng của nó vẫn mãi như vậy.”Nghe xong câu nói ấy, tôi chợt hiểu rằng có những địa danh sống rất lâu trong lòng người. Chúng không tồn tại nhờ một tấm biển tên hay một quyết định hành chính, mà được gìn giữ bằng ký ức, bằng tình cảm và bằng cái hồn của biết bao thế hệ đã đi qua. Điều bền vững nhất của một vùng đất chưa bao giờ là tên gọi, mà là khi mỗi lần nhắc đến nó, lòng người vẫn còn thấy mình thuộc về nơi ấy.

ĐÔ THỊ KHÔNG AI VẼ RA TRƯỚC

Câu chuyện của Chợ Lớn bắt đầu từ những chuyến đi. Cuối thế kỷ 17, những đoàn thuyền chở người Hoa rời quê hương, xuôi về phương Nam. Họ mang theo không chỉ hành lý, mà còn cả tập quán, tín ngưỡng, nghề nghiệp và khát vọng lập nghiệp nơi đất lạ. Ban đầu họ dừng chân ở Cù Lao Phố, nhưng biến động lịch sử đẩy họ tiếp tục di chuyển, tìm đến vùng đất ven kênh Bến Nghé – Tàu Hủ, nơi dòng nước hiền hòa và tuyến giao thương thủy bộ thuận lợi.

Trước đó, chính ở nơi này, người Hoa đã lập nên một thị trấn vào năm 1778, nằm từ đường Tản Đà tới Kim Biên và từ Nguyễn Trãi xuống kênh Tàu Hủ. Năm 1782, khu vực ấy bị tàn phá nặng nề trong binh lửa. Rồi chính những người Hoa chạy nạn từ Cù Lao Phố xuôi về đây đã cùng nhau xây dựng lại, từ đống tro tàn dựng lên một nơi sinh sống sung túc và nhộn nhịp hơn xưa.

Chợ Lớn lớn dần theo từng chuyến ghe, từng mùa nước nổi. Thuyền từ miền Tây chở lúa gạo, trái cây, hàng hóa cập bến nối nhau. Tiếng gọi nhau í ới, tiếng mặc cả, tiếng chèo khua nước, chúng hoà vào nhau thành một nhịp điệu không lẫn vào đâu được. Tên “Chợ Lớn” bắt nguồn từ chỗ so với chợ Tân Kiểng của người Việt, chợ của người Hoa lớn hơn nên dân gian quen miệng gọi vậy, rồi tên chợ thành tên đất, lưu lại đến tận hôm nay.

Điều đặc biệt là Chợ Lớn chưa bao giờ được “vẽ” ra trên giấy trước khi tồn tại. Nó không được quy hoạch thành đô thị từ đầu, mà lớn lên từ đời sống.Phố này bán vải, phố kia bán thuốc, phố nọ làm lồng đèn. Từng con đường, từng khu phố đều mang dấu ấn từ nhu cầu, không phải của bản vẽ. Chính vì thế, nó mang một sức sống tự nhiên mà ở những khu đô thị quy hoạch sẵn hiếm khi có được.

NGƯỜI CHẠY TRỐN DỰNG NÊN PHỒN HOA

Tôi từng viết về Cù Lao Phố trong cuốn sách “Hồn phách núi sông”, viết về một thương cảng phồn vinh như mạch máu căng tràn giữa vùng sông nước Biên Hòa. Nhưng Cù Lao Phố không phải nơi yên bình vĩnh cửu. Định mệnh đẩy những con người đến đó, rồi cũng chính định mệnh quét họ đi. Và từ đống tro tàn của nó, Chợ Lớn sinh ra.

Lật lại trang sử, năm 1679, hai viên tướng nhà Minh là Dương Ngạn Địch và Trần Thượng Xuyên không cam chịu thần phục Triều Thanh, dẫn ba ngàn quân vượt biển tìm đất dung thân. Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần với con mắt nhìn xa, gật đầu cho định cư. Thế là những chiến thuyền trườn theo dòng nước tiến sâu vào phương Nam. Một nhánh tấp vào Mỹ Tho, Trần Thượng Xuyên cùng tùy tùng neo lại Biên Hòa, lập nên Cù Lao Phố, thương cảng đầu tiên của người Hoa trên đất Việt. Những năm đầu, nơi ấy rực rỡ như hòn ngọc giữa vùng nước đục.Thương nhân khắp nơi kéo đến, đêm đêm tiếng chén khua vang từ các tửu lầu, người người cười nói bằng đủ thứ tiếng, Quảng Đông, Triều Châu, Phúc Kiến, Nam Kỳ.

Nhưng vinh quang nào rồi cũng có ngày tàn. Năm 1776, quân Tây Sơn đánh Gia Định, Cù Lao Phố bị thiêu rụi. Người Hoa sống sót tháo chạy, xuôi về Đề Ngạn, tức Chợ Lớn ngày nay. Khi dòng người tị nạn ấy đổ về, vùng Đề Ngạn chỉ là một vạt đất thấp ven kênh Tàu Hủ. Nhưng những kẻ tay trắng này mang theo thứ mà vùng đất cần nhất. Ý chí và kinh nghiệm buôn bán. Họ mở lại những cửa hàng nhỏ, hồi phục dần mạng lưới thương mại. Chợ Lớn hình thành, thừa hưởng sức sống đã mất của Cù Lao Phố, rồi lớn hơn, bền hơn, sâu rễ hơn.

Cái tên Đề Ngạn (堤岸) của Chợ Lớn cũng gây ra nhiều tranh cãi. Một số nhà nghiên cứu nói nó có nghĩa là “bờ đê”, nhưng học giả An Chi bác bỏ, ông lập luận rằng Sài Gòn không hề có đê, và chữ Đề Ngạn ban đầu người Hoa viết là “提岸” với bộ “thủ”, về sau mới đổi thành “堤岸” với bộ “thổ” vì muốn giải thích theo nghĩa bờ đê. Cả hai cách viết đều đọc là “Thầy Ngòn” trong tiếng Quảng Đông và đó chính là cách người Hoa phiên âm địa danh “Sài Gòn”. Một chi tiết nhỏ, nhưng gợi lên cả một lớp trầm tích ngôn ngữ và văn hóa mà ít ai để ý đủ sâu.

NHỮNG ĐẠI BANG CỦA KẺ XA XỨ

Năm 1841, người Hoa ở Chợ Lớn tổ chức thành một “đại bang” gồm bảy bang hội theo quê quán: Quảng Châu, Phúc Châu, Phúc Kiến, Triều Châu, Quế Châu, Lôi Châu và Hải Nam. Mỗi bang lo cho dân của mình. Họ dựng hội quán, chùa chiền, trường học, lập thương hội. Đây là những “ngân hàng ngầm” của người Hoa, là nơi xoay tiền, góp vốn, tạo thế lực. Chính những bang hội này đã giúp Chợ Lớn bứt lên thành trung tâm thương mại lớn nhất Nam Kỳ.

Dưới thời Pháp, người Hoa được hưởng những đặc quyền kinh tế nhất định, từ đó dựng lên những thương điếm lớn như xưởng xay lúa, tiệm vàng, tiệm thuốc Bắc, xưởng rượu, dần dần kiểm soát một phần đáng kể nền kinh tế Nam Kỳ. Từ cuối thế kỷ 19, Chợ Lớn giao thương trực tiếp với Singapore, Mã Lai, Indonesia, tạo thành mạng lưới thương mại xuyên Đông Nam Á. Người Hoa kiểm soát ngành xay lúa, xuất khẩu gạo, thầu địa ốc, sản xuất nhiều mặt hàng thiết yếu. Những cỗ máy xay lúa nhập từ Anh, những nhà máy tân tiến, những chuyến tàu viễn dương, tất cả chúng đều in dấu tay một cộng đồng hùng mạnh đang ở giai đoạn sung sức nhất.

Ngay từ thời các chúa Nguyễn, người Hoa được chia thành hai nhóm. Minh Hương gồm những người trung thành với nhà Minh, định cư lâu dài, hòa nhập với người Việt.Và Hoa Kiều, những người nhập cư vẫn giữ quốc tịch Trung Hoa. Đến thời Pháp thuộc, vấn đề quốc tịch trở nên rối rắm. Luật 1933 định nghĩa Minh Hương là dân được bảo hộ, còn Hoa Kiều là người ngoại quốc. Đến năm 1955, chính phủ Ngô Đình Diệm ban hành Dụ số 10, quy định tất cả người Hoa sinh tại miền Nam phải nhập quốc tịch Việt Nam, vấp phải phản ứng dữ dội từ giới tài phiệt người Hoa. Dù pháp luật có thay đổi ra sao, người Hoa vẫn trụ lại. Họ đã từng mất Cù Lao Phố, nhưng Chợ Lớn thì không.Bởi lần này họ đã bám rễ đủ sâu để không cơn bão nào bứng nổi.

TỨ ĐẠI PHÚ HÀO VÀ NHỮNG HUYỀN THOẠI CÒN KỂ MÃI

Giới tài phiệt miền Nam xưa có câu truyền tụng: “Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Hỏa”. Tức Huyện Sĩ Lê Phát Đạt, Tổng đốc Đỗ Hữu Phương, Bá hộ Xường và Hứa Bổn Hòa. Nhưng một cách xếp hạng khác lại đẩy Hứa Bổn Hòa lên vị trí đầu, kế đó là Quách Đàm, Bá hộ Xường và Lý Tường Ích. Điểm chung của họ là xuất thân tay trắng, rồi nhờ buôn bán, cầm đồ và đầu tư địa ốc mà vươn lên thành những đại phú gia nắm giữ mạch máu kinh tế miền Nam.

Tôi nhớ lần đầu đi ngang tòa nhà cổ kính của Bảo tàng Mỹ thuật Sài Gòn trên đường Lý Thái Tổ, người ta hay bảo đó là “nhà Chú Hỏa”. Giai thoại về Hứa Bổn Hòa, ông trùm bất động sản từng sở hữu hàng vạn căn nhà ở Sài Gòn, chưa bao giờ thôi ám ảnh người đời. Nhưng giữa những truyền kỳ về tài sản khổng lồ, thứ khiến người ta nhớ mãi lại là một câu chuyện khác.

Những năm 1970, màn ảnh miền Nam rộ lên bộ phim kinh dị “Con ma nhà họ Hứa” của đạo diễn Lê Hoàng Hoa, dựa trên giai thoại đẫm màu liêu trai về Hứa Tiểu Lan.Người con gái bỗng dưng biến mất khỏi tầm mắt mọi người. Rồi những đêm thanh vắng, từ trong dinh thự vẳng ra tiếng khóc ai oán. Người nói cô chết vì bệnh phong, kẻ bảo cô bị nhốt kín trong buồng tối, gia nhân mang cơm qua khe cửa hẹp. Lại có kẻ kể ngày giỗ đầu, đĩa cơm gà dọn sẵn sáng ra đã vơi một nửa, con búp bê đứng sững chớp mắt lia lịa. Hư thực thế nào, không ai dám khẳng định. Gia phả nhà họ Hứa ghi rõ ông có đến 11 người con gái và 4 con trai.Câu chuyện về Hứa Tiểu Lan nhiều phần là sản phẩm của trí tưởng tượng dân gian. Nhưng chính nó đã khiến người đời nhắc mãi cái tên Hứa Bổn Hòa. Đó là nghịch lý thú vị nhất của lịch sử.Đôi khi một ông trùm được nhớ không phải vì đế chế ông xây nên, mà vì câu chuyện ma quái người ta kể về nhà ông.

TỪ VE CHAI ĐẾN ĐẾ VƯƠNG CHỢ BÚA

Nhưng nếu Hứa Bổn Hòa là huyền thoại của địa ốc, thì Quách Đàm là huyền thoại của thương trường.Ông đi lên từ một điểm xuất phátkhiêm tốn hơn bất kỳ ai.

Tôi hình dung một buổi chiều cuối thế kỷ 19, một cậu bé Hoa kiều mới 14 tuổi, thân gầy áo xộc xệch, bước xuống bến cảng Sài Gòn với hai thúng ve chai, lông vịt, phế liệu trên vai. Quách Đàm lê bước qua những con hẻm ngoằn ngoèo của Chợ Lớn, đôi chân bấm xuống đất, mắt dõi theo từng miếng đồng vụn, từng mẩu da trâu bỏ đi mà người khác chẳng buồn nhặt. Anh đi sớm về trễ, mua rẻ bán lời, dành dụm từng xu lẻ. Người ta thấy anh ngủ vạ vật dưới mái hiên chợ, ăn uống kham khổ đến mức da bọc xương, nhưng ánh mắt thì luôn sáng quắc như loài diều hâu.

Từ ve chai, anh chuyển sang mua da trâu, rồi lập xưởng thuộc da, mở công ty Thông Hiệp chuyên xuất nhập khẩu. Những nhà máy xay lúa Di Xương, Thông Mậu, Thông Thạnh mọc lên, mỗi ngày xay hàng ngàn tấn gạo. Rồi anh lấn sang mía đường Tây Ninh, bông vải Cao Miên, lập hãng tàu Nguyên Lợi nối Sài Gòn với Singapore, Hồng Kông, Quảng Châu. Đế chế của ông trải dài từ ruộng đồng miền Tây đến những bến tàu viễn dương.Người ta gọi ông là “Vua Lúa Gạo”, và cái biệt hiệu ấy không phải lời nịnh hót mà là sự thừa nhận thực lực.

Giai thoại kể rằng khi lập tiệm buôn đầu tiên, Quách Đàm nhờ thầy phong thủy xin chữ hiệu. Ông thầy viết đôi câu đối: “Thông thương sơn hải / Hiệp quán càn khôn.” Ông lấy hai chữ đầu “Thông Hiệp” đặt tên và từ đó thiên hạ gọi hắn là ông Thông Hiệp. Trụ sở đặt tại Quai de Gaudot, tức đường Hải Thượng Lãn Ông ngày nay, khi ấy vẫn còn là con kinh chằng chịt thuyền ghe.

Năm 1928, Quách Đàm xuất tiền xây chợ Bình Tây, còn gọi là Chợ Lớn Mới. Tòa tháp trung tâm vươn cao với bốn mặt đồng hồ, trên nóc “lưỡng long chầu châu”, bốn góc chợ có chòi nhỏ mái ngói âm dương uốn lượn như những ngôi chùa cổ. Giữa sân chợ, ông cho đặt tượng đồng của chính mình, mặc triều phục Mãn Thanh, tay cầm bản đồ, dưới bệ giao long phun nước. Buổi đầu, thương nhân vẫn thích buôn bán ở chợ cũ, chẳng ai chịu dời sang. Mãi về sau, khi chợ cũ xuống cấp, chợ Bình Tây mới thật sự sầm uất. Nay trở thành trung tâm bán sỉ lớn nhất Sài Gòn, hàng hóa tỏa khắp Đông Nam Á.

Năm 1927, Quách Đàm mất. Đám tang ông lớn chưa từng có, người đưa tiễn nối nhau dài như con rồng uốn lượn qua phố thị. Một tục lệ lạ, khách tiễn đi theo vài bước sẽ được dâng tận tay ly nước dừa hay la-ve, ai kiên nhẫn đi xa thêm sẽ được tặng quạt giấy và 5 đồng bạc. Bức tượng đồng của ông về sau bị di dời về Bảo tàng Mỹ thuật, cái bệ đá trống hoác còn lại giữa chợ như một lời nhắc nhở lặng lẽ về những biến thiên của cuộc đời.

NƠI THỜI GIAN VẪN CÒN CƯ NGỤ

Từ những tiệm buôn nhỏ ven đường đến những đế chế thương mại lừng danh, từ những bang hội lặng lẽ thuở ban đầu đến những công trình kiến trúc bền bỉ đứng cùng năm tháng, người Hoa ở Chợ Lớn không chỉ nổi tiếng bởi tài kinh doanh mà còn để lại cho vùng đất này cả một không gian văn hóa hiếm nơi nào có được. Mỗi lớp người đi qua đều góp một viên gạch, một mái ngói, một nếp nghĩ, để rồi Chợ Lớn dần trở thành một phần không thể tách rời của Sài Gòn. Tôi vẫn nghĩ, kiếm tiền là tài năng, nhưng biến nơi mình sống thành một di sản để đời sau còn muốn gìn giữ, mới thật sự là bản lĩnh.

Những hội quán như Ôn Lăng, Hà Chương, Phúc Kiến, Quảng Triệu hay Tuệ Thành không chỉ là nơi thờ tự, mà còn là điểm tựa tinh thần của cộng đồng người Hoa suốt nhiều thế hệ. Đó là nơi đồng hương gặp nhau giữa xứ lạ, nơi những tranh chấp trong việc làm ăn được hóa giải, nơi phong tục, tín ngưỡng và ký ức quê nhà được gìn giữ bằng một sự bền bỉ rất đáng nể. Chùa Bà Thiên Hậu vẫn lặng lẽ đứng đó, như một chứng nhân của bao cuộc đổi thay, để khói nhang mỗi ngày vẫn nối quá khứ với hiện tại bằng một sợi dây vô hình mà bền chặt. Mỗi lần bước vào những không gian ấy, tôi luôn có cảm giác mình đang đi chậm lại giữa dòng thời gian. Bởi có những giá trị càng cũ càng sáng, càng lặng lẽ càng khiến người ta kính trọng.

Dọc theo những con đường Hàm Tử, Hải Thượng Lãn Ông, Triệu Quang Phục hay Châu Văn Liêm, những mái ngói ống phủ màu thời gian vẫn âm thầm kể chuyện. Lớp bụi nâu xám trên từng bức tường không làm phố cũ đi, mà trái lại khiến nơi này có một vẻ đẹp vừa trầm mặc vừa gần gũi, một nét riêng mà tôi nghĩ khó nơi nào khác ở Sài Gòn còn giữ được nguyên vẹn. Khi người Pháp đặt nền móng cho một Sài Gòn mang dáng dấp đô thị phương Tây với những đại lộ rộng và thẳng, thì Chợ Lớn vẫn giữ nhịp sống phương Đông, đông đúc, chật hẹp nhưng luôn rộn ràng sức sống. Một bên là trung tâm hành chính, một bên là trung tâm thương mại.Hai không gian tưởng như khác biệt ấy lại song hành, nâng đỡ nhau để rồi theo năm tháng dần hòa làm một.

Lịch sử cũng ghi lại hành trình ấy bằng nhiều dấu mốc đáng nhớ. Năm 1865, tên gọi Chợ Lớn lần đầu tiên được dùng để đặt cho một thành phố. Đến năm 1882, tuyến xe điện đầu tiên của Việt Nam dài khoảng 5 km nối Sài Gòn với Chợ Lớn chính thức vận hành, mở ra sự kết nối ngày càng chặt chẽ giữa hai đô thị. Năm 1931, chính quyền Pháp hợp nhất Sài Gòn và Chợ Lớn thành Khu Sài Gòn – Chợ Lớn, năm 1951 đổi thành Đô thành Sài Gòn – Chợ Lớn, rồi đến năm 1956 rút gọn thành Đô thành Sài Gòn. Từ đó, cái tên Chợ Lớn không còn là tên một đơn vị hành chính độc lập, mà trở thành cách gọi thân thuộc dành cho khu vực quận 5, quận 6 và một phần quận 11. Cái tên mất đi trên giấy tờ nhưng nó chưa bao giờ biến mất trong ký ức.

Đến hôm nay, Chợ Lớn vẫn giữ vai trò là đầu mối lưu chuyển hàng hóa của cả nước. Nhiều chuyên gia kinh tế cho rằng nếu biết gìn giữ và khai thác đúng cách, di sản Chợ Lớn hoàn toàn có thể trở thành một trung tâm du lịch văn hóa đặc sắc, giống như những Chinatown nổi tiếng ở Thái Lan, Malaysia hay Singapore. Tôi rất tâm đắc với một câu nói giản dị: “Vàng để trong quặng thì vẫn có giá, nhưng khi chế tác thành trang sức, giá trị của nó sẽ tăng lên gấp nhiều lần.” Di sản cũng vậy. Nó không chỉ đáng quý vì tuổi đời, mà còn vì cách con người hôm nay biết nâng niu, kể lại và trao truyền cho mai sau. Đến lúc ấy, Chợ Lớn sẽ không chỉ là một phần ký ức của Sài Gòn, mà sẽ trở thành nơi để mỗi người tìm thấy chính mình trong dòng chảy không bao giờ đứt của thời gian.

Nguyễn Đông A

(Kỳ tới: Tùy Bút 2 – CHỢ LỚN – NƠI DÒNG CHẢY KHÔNG BAO GIỜ CẠN)

Ảnh (Tác Giả gởi)

ĐÔI BỜ CỬA THUẬN

qua cầu đếm bước em theo

bên kia bên ấy cheo leo bên nào

em còn hồng má tầng sao

để rêu trên đá nằm chao đảo chờ

.

bao giờ cầu nối thành thơ

treo lên độn cát giấc mơ đã thành

gởi em ít chút mộng lành

để rung nhịp đập tròng trành giữa đêm

.

những ngày thân ái nối thêm

bờ đông bờ bắc êm đềm bờ anh

nhìn theo phía có trời xanh

em còn thả tóc cho nhanh qua cầu

.

gió chiều vướng nhẹ bờ lau

áo em nghiêng ngọn cỏ khâu anh về

nhịp đời như thể ngủ mê

để con nước cuộn chân đê nối dài

.

hai lòng cách một bờ vai

anh qua không kịp hẹn mai mới cùng

em vui ngày hội non bồng

quê nghèo không nhớ dòng sông nữa rồi.

1.5.2026

QUA VƯỜN PHỦ ĐỆ 

qua vườn phủ đệ hỏi thăm

bóng người tôn nữ phù trầm giữa đêm

trăm năm vua chúa ngã thềm

chỉ còn một giải lụa mềm lạnh căm

.

qua vườn phủ đệ ngày rằm

thấy hoa trên nhánh tơ tằm gọi mơ

đem chia nửa mảnh trăng mờ

làm cây sứ trắng rụng hờ hương bay

.

rụng thêm vài giọt sương gầy

mà thao thức cả trời mây thuở nào

qua vườn phủ đệ nhìn sao

cho đêm ướt lá xanh xao giữa trời

.

ngai vàng vua bỏ đi rồi

tường rêu còn dấu tay ngời đề thơ

đó là lúc tôi ngẩn ngơ

viết lên cao những mộng mơ kiếp đời 

.

bao nhiêu năm tháng xa vời

tôi mải miết quên nụ cười đã xưa

nên đành như nắng với mưa

như đọt sắn nhớ đọt nưa trưa nồm

.

mẹ tôi xong việc ao chuôm

thổi nồi cơm với rạ rơm mót về

khói vòng lan tới chân đê

tôi quên mẹ tôi quên quê vì tình

.

qua vườn phủ đệ u minh

một vầng trăng rớt sinh linh trên đầu

tôi đi lượm lại mối sầu

bởi người phủ đệ bỏ cầu qua sông

.

nên tôi cũng đã phiêu bồng

lên trên núi để hóa rồng mà say

tiếc chi rày đó mai đây

mà thành thi sĩ đọa đày đến nay

.

qua vườn phủ đệ lắt lay

bên khung cửa bụi vẫn bay vào tròng

huế buồn nhất vào mùa đông

mà tôi cứ đợi mưa giông mới về

.

qua vườn phủ đệ nhiêu khê

mẹ tôi chửi bới tôi mê muội rồi

tôi giận mẹ tôi giận đời

giận luôn chiếc nón che người tôi thương.

16.6.2026

HUỲNH LIỄU NGẠN

Chiều Trên Sông – Tranh: MAI TÂM

Không Phải Là Mơ

(Nhạc “Không Phải Là Mơ” Kiên Thanh phổ)

Không phải như mơ mà là mơ

Thiên thu nào có một bây giờ

Gọi mai không hẹn về chong mắt

Để biết đêm dài hơn mắt xưa

.

Không phải là mơ mà như mơ

Sóng khuya như tiếng hát bên bờ

Ru tình nhau ấm bên song lạnh

Lay cả thiên đường, đêm ngẩn ngơ

.

Thì vẫn như mơ, mà không mơ

Yêu em, chiếc bóng thuở ngây thơ

Còn xanh quả táo trên cành cấm

Đã hẹn ngày mai, hẹn đợi chờ.

.

Nhịp bước bềnh bồng rơi thẩn thơ

Từ chia tay lạc, khói mây mờ

Về nhau, này thực hay là mộng

Còn hẹn ngàn sau một kiếp xưa.

15-9-2011

Khép Lại Một Ngày

Rồi thôi khép lại một ngày,

Mây bay cuối dốc, mưa bay đỉnh trời

Chiều chia hai lối ngược xuôi

Ngược ôm nỗi nhớ, xuôi ngùi đêm mong

29-1-2012

Gọi Với Chiều Ơi

(Nhạc “Gọi Với Chiều Ơi” Trần Quang Lộc phổ)

Níu chiều gọi với mênh mông

Nắng nghiêng bóng rớt xuống giòng đời xuôi

Cười buồn trên nụ môi người

Nhớ quên nào đã rã rời thiên thu

Chiều xa thẳm giữa sa mù

Xa như tiếng bước người đầu Sông Tương

Níu chiều sợi nắng nào vương

Như ai giấu vội giọt buồn trong mây

Như chiều nghèn nghẹn bàn tay

Vẫy người giữa bến đời quay quắt đời

13-12-2011

(Trích: 50 NĂM LÀM THƠ YÊU EM – Nhân Ảnh xuất bản 2023

Gọi với chiều ơi Thơ: Đặng Kim Côn, Phổ nhạc và hát : Trần Quang Lộc

Giai thoại làng văn

Chế Lan Viên một thời, dựa thế Tố Hữu cũng hách lắm. Tô Hoài gọi là thằng nặc nô của đảng. Hồi chỉnh huấn văn nghệ sĩ, Chế Lan Viên làm tổ trưởng, nói với Nguyễn Tuân: ông tưởng ông to lắm à? Tôi phụ trách ông kia mà! Họp chấp hành, ý kiến Chế Lan Viên là quyết định. Thí dụ, ban chấp hành bàn có nên kết nạp Phan Quang không? Mọi người chờ ý kiến của Chế Lan Viên. Chế Lan Viên đi đái vào, nói: “Thằng Thép Mới nó còn ở ban chấp hành được thì thằng Phan Quang sao không cho vào hội được!”. Ai cũng gọi là thằng tuốt; Thằng Nguyễn Đình Thi, thằng Tô Hoài, thằng Hoàng Trung Thông, chẳng sợ ai cả.

Nhưng Chế Lan Viên chết rất khổ. Vợ là Vũ Thị Thường phục vụ rất mệt. Gần chết hay quát tháo vợ con. Vũ Thị Thường nói chỉ thèm được ngủ, khi Chế Lan Viên chết, việc đầu tiên là ngủ bù một giấc, dậy mới có sức mà khóc.

(Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh)

Chữ nghĩa làng văn

“Chó má”: khen con nít mới đẻ xinh tốt, mà không dám nói ngay.

(Tự điển Huỳnh Tịnh Của)

Tên nhân vật trong tác phẩm

Tên nhân vật được đặt nhiều nhất là: Lão Hạc.

Kẻ săn chó (Lưu Thủy Hương) – Con chó xấu xí (Kim Lân)

Lão Hạc (Nam Cao) – Chuyện nhỏ xóm nghèo (Y Ban).

(Phụ đính: Những truyện ngắn trên: Chó đi với chủ tên là …Hạc)

Hư cấu (I)

Hư cấu là phương thức xây dựng hình tượng điển hình qua việc sáng tạo ra những giá trị mới, như sự kiện, cảnh vật, nhân vật trong một tác phẩm theo sự tưởng tượng của tác giả. Đây là một yếu tố không thể thiếu của sáng tác văn học nghệ thuật bắt nguồn từ cuộc sống nhưng không sao chép nguyên nó. Từ những chất liệu thực tế, nhà văn nhào nặn, sáng tạo ra những hình tượng nghệ thuật sinh động, rõ nét…

Lần đầu tiên khái niệm hư cấu được các nhà tư tưởng cổ Hy Lạp triết luận trong những bình giảng về thơ văn, theo họ thơ văn trước hết như là sự bắt chước, nhưng người sáng tác vẫn có quyền được hư cấu.

Văn học thế kỷ 20 chứng kiến sự quay trở lại của hư cấu mơ một trong những thủ pháp nghệ thuật bộc lộ rõ ở những tác phẩm vận dụng ước lệ nghệ thuật ở mức độ cao, hoặc gây ấn tượng mạnh. Theo đó nhà văn có thể nói về cái vốn có thực và ngược lại, cũng có thể nói về cái không thể có.

(nguồn Wikipedia)

Chữ và nghĩa với địa danh miền Nam

Dakao là biến danh của Đất Mộ (đất của lăng).

Lăng-tô là biến danh của Tân Thuận, tên một làng mà dân Saigon thường đến hóng mát (pointe des flaneurs).

(Hồ Đình Vũ – Nguồn gốc một số địa danh miền Nam)

Tiếng Việt dễ nhưng…thương không dễ

Con lợn từ Bắc xuống Nam bị hóa kiếp thành con heo cũng có điển tích đàng hoàng:

“Paulus Huỳnh Tịnh Của là một học giả người miền Nam, trong Đại Nam Quốc Âm Tự Vị, ông đã giải nghĩa lợn là heo, là giống lục súc béo hơn hết. Đúng như con lợn tự khoe: “Nội trong hàng lục súc với nhau – Ai sánh đặng mình heo béo tốt?”.

Đọc Việt sử, người miền Nam phần lớn là những di dân từ miền Trung tràn xuống, tiếng nói của họ nặng, khi phải bẩm trình với quan lớn, họ lại phát âm thành “quan lợn”. Quan cho là vô phép nên sai lính lấy hèo phạt, ai bẩm “quan lợn” là phải đòn 10 hèo..
Nhiều người bị phạt hèo như vậy, nên khi thấy con lợn họ hình dung ngay ra những cây hèo vút vào mông họ, họ bèn mỉa mai gọi con lợn là “con hèo”. Rồi để khỏi lầm lẫn con lợn với cây gậy quái ác ấy, họ bớt đi dấu huyền, còn lại là…con heo.

Con lợn từ miền Bắc xuống miền Nam thành con heo là như thế.

(Trau giồi tiếng Việt – ĐatViet.com)

Chữ Việt gốc Tầu

Từ mão, đọc ra mẹo rồi hóa ra…mèo

Chữ nghĩa máy vi tính

Xưa, giai thoại được truyền miệng từ người này sang người khác nên được gọi là văn học dân gian. Nay, truyện dân gian thời internet có thêm một nguồn khác được gọi là…chat.

Rao Vặt

Cần bán gấp nhà nhiều phòng 3.000 m2, tường chống đạn, an ninh tốt, có gắn camera, bảo vệ tuần 24/24. Giá thương lượng.

Địa chỉ: Nhà tù Chí Hòa.

Chữ nghĩa tiếng Việt

Sơn Nam với cuốn Tuổi già, mở ra đọc, thấy: “râu ria “bùm tum”, “lật bật” tới chợ”, mất chỗ “đùm đậu”…, những chữ ấy đều không tìm thấy trong bộ Việt Nam tự điển của hội Khai Trí Tiến Ðức.

Nhưng viết nhiều tiếng lạ thì nhà văn Sơn Nam không theo kịp nhà văn Nguyễn Ngọc Tư. Trong một cuốn Tạp văn chẳng hạn, bao nhiêu tiếng mới: cằn nhằn, cử nhử, lượng sượng không biết nói chuyện gì, những bộ quần áo mới má thắt thẻo chắt mót từng lọn rau bó cải để sắm cho con, mưa bắt đầu xập xoài, đầu chờ vờ như con cá lóc gặp nước mặn, mặt trời lựng bựng lên từ phía chân trời, mình cùm nụm cùm nựu lũ nó (tức lũ vịt con) v.v… Ối, phong phú không biết bao nhiêu mà kể.

Tôi ngạc nhiên, lấy làm nghĩ ngợi: Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư ở cuối miền đất mới trong Nam. Ðất mới thì đất đai, cây cỏ, chim muông lắm thứ mới, tập tục phải có chỗ mới mẻ, lời ăn tiếng nói địa phương nảy thêm cái mới, phải thôi…

(Nguyễn Hưng Quốc – Đi tìm Võ Phiến)

Chữ và nghĩa

Hoàn cảnh – Cũng như những chữ ấn tượng, hai chữ “hoàn cảnh” là danh từ nhưng hay được dùng như tĩnh từ.

Chẳng hạn, “Nó hoàn cảnh lắm anh ạ!” Người nghe hiểu là người nói “gặp hoàn cảnh khó khăn,” hoặc “trong hoàn cảnh ngặt nghèo” sao đó! Nên tránh lối viết này, trừ khi cố ý đùa rỡn. 

(Ngô Nhân Dụng – Phiếm khảo)

Ca dao tình yêu miền Nam

Sự mộc mạc hồn nhiên ở từ ngữ, cách thể hiện dung dị, hóm hỉnh thường thấy trong ca dao tình yêu miền Nam. Đó cũng là biểu hiện tính cách đặc trưng của người dân nơi đây. Trước hết là chất hóm hỉnh không cố tình, qua những từ ngữ mộc mạc, chân thật với những nỗi nhớ:

“Vắng cơm ba bữa còn no

Vắng em một bữa giở giò không lên”

(Đoàn thị Thu Vân – Chất hóm hỉnh trong ca dao miền Nam)

Chữ Việt gốc Tầu

Từ ngọ, đọc ra ngự rồi hóa ra…ngựa.

Ngụy và cải tạo

Thời hậu Hồ, họ cũng đốt sách tàn dư ngụy quân, ngụy quyền. Nào có khác gì ‘’nguyên mẫu’’ của nhà Nguyễn với ‘’bản sao’’ Gia Long: Họ có tha gì mà không đốt sạch, phá sạch dấu vết nhà Tây Sơn còn sót lại? Tất cả những gì được gọi là “Nguỵ tây” bị nhà Nguyễn đốt hết. Như tiên sinh vừa khiên cưỡng diễn giải ở trên.

Ngoài cụm từ ngụy quân, ngụy quyền có từ thời Gia Long. Thời hậu ông Hồ còn vay mượn hai chữ ‘’cải tạo’’ có từ thời chúa Nguyễn Phúc Khoát. Theo trong Đại Nam chính biên liệt truyện  thì chúa Nguyễn dành hai vùng “cải tạo’’ là Thủy Xá phía đông và Hỏa Xá phía tây núi Bà Nam thuộc tỉnh Phú Yên cho người Chiêm Thành mất nước. Chúa Nguyễn Phúc Khoát đã ‘’cải cách’’ và ‘’tạo dựng’’ nơi ăn chố ở có tên : xá, ‘’láng’’…

Chữ và nghĩa với địa danh miền Nam

Phú-Nhuận: Nghĩa là giàu sang và thuần nhã, là nơi còn nhiều di tích như: Lăng Đô-đốc Võ Di Nguy, mất tại cửa bể Thị Nại năm 1801. Lăng Trương Tấn Bửu và lăng Võ Quốc Công tức là hậu quân Vũ Tính, nơi đây vua Gia-Long có cho trồng 4 cây thông đưa từ Huế vào để tỏ lòng mến tiếc.

(Hồ Đình Vũ – Nguồn gốc một số địa danh miền Nam)

Chữ nghĩa trong thơ

Những phát hiện tâm đắc nhất ở Võ Phiến là những phát hiện trong lãnh vực văn học ở nhịp ngắt: trong khi câu thơ thất ngôn, ví dụ trong thể song thất lục bát, ngược lại, ngắt theo nhịp lẻ/chẵn (hoặc 3/4 hoặc 3/2/2). Dễ thấy nhất là với câu thơ dịch ra tiếng Việt của Phan Huy Vịnh “Bến Tầm Dương / canh khuya đưa khách”. Võ Phiến đi xa hơn, cho câu thất ngôn truyền thống ấy không phải chỉ xuất hiện trong thể song thất lục bát mà còn cả trong thể nói lối của các tuồng hát bộ.  Hơn nữa, Võ Phiến còn cho chính câu thất ngôn truyền thống ấy là tiền thân của câu thơ tám chữ thịnh hành trong phong trào Thơ Mới thời 1930-45.

Theo Dương Quảng Hàm, thể ca trù (hay hát nói) là biến thể của lục bát và song thất. Võ Phiến cho thể thơ tám chữ trong phong trào Thơ Mới thực chất là sự mở rộng của câu thơ thất ngôn. Cả hai đều có khuôn nhịp chính giống nhau: lẻ/chẵn, thường là 3/4 trong câu thất ngôn qua Chinh phụ ngâm với “Trống Tràng thành / lung lay bóng nguyệt, và 3/3/2 “Sầu đã chín / xin Người / thôi / hãy hái; Nhận tôi đi / dù địa ngục / thiên đàng”, của thơ Huy Cận. Với cách nhìn như vậy, lịch sử câu thơ tám chữ trong phong trào Thơ Mới bỗng dài ra, gần với truyền thống hơn, và điều này cũng góp phần giải thích tại sao nó lại hoàn chỉnh nhanh và được chấp nhận nhanh đến như vậy.

(Nguyễn Hưng Quốc – Đi tìm Võ Phiến)

Đồng sàng…

“Đồng sàng các mộng” hay “Đồng sàng dị mộng”  đồng nghĩa là nằm cùng giường nhưng mộng tưởng khác nhau.

“Đồng tịch đồng sàng” là cùng giường chiếu chỉ nghĩa gắn bó của vợ chồng.

Trong Lục vân tiên có câu: “Cũng chưa đồng tịch đồng sàng”.

Tên gọi người…

Trong Phụ nữ tân văn số 5-1929 có bài thơ tựa đề Sài Gòn của tác giả Hải Khách:

Sài Gòn nguyên thị nhất đô hội

Đủ Tây, Chà, Chệt, Mọi, Cao Mên

Kể chi là đất người quen

Tiêu khiển cũng một đôi phen lếu láo

Vì vậy người Thượng được là “mọi” trước thập niên 30? Bây giờ người trong nước kêu là “người dân tộc”. Hiểu ra là người Việt là…“ngoại tộc”, không phải là người dân tộc!.

(Phan Anh – Chùa Hoa)

Chữ và nghĩa

Còn nhiều nữa, rất nhiều nữa, cả thảy 27 ngàn 400 tiếng Việt như vậy, ta đã cùng nói cùng xài chung, dùng chung, của không biết bao nhiêu là ngôn ngữ anh em chung quanh ta, đến nỗi không có một tiếng Việt nào mà lại không có chung gốc gác với một vài ngôn ngữ khácở miền Đông nam Á này.

Các tiếng nói Đông nam Á như Khmer, Lào, Thái, Chàm, Malay, Indonesia, Nùng, Hmong Bahnar, Rhade, v.v.. bao bọc tiếng Việt mà chúng ta không ngờ đến đó thôi.

Nhưng tiếng Việt có một điểm rất lạ, dễ thì dễ mà khó cũng thật là khó, vì  ta tưởng là ta viết đuợc tiếng Việt là ta hiểu được tiếng Việt.

Thật ra ta không hiểu tiếng mẹ đẻ của chúng ta nó ra làm sao cả :

– Ta nói “đau đớn”  mà ta không hiểu “đớn”là gì, (đớn là tiếng Mon có nghia là đau cái đau của lòng mình)

– Ta nói “rộn rịp”mà không hiểu “rịp” là gì, (rịp là bận việc, gốc tiếng Lào Thái)

– Ta nói “săn sóc”, chăm “sóc” mà ta chẳng hiểu “săn” là gì và “sóc: là gì. (Săn là  theo dõi, “sóc” là  sức khoẻ gốc Sanskrit / Pali).

Có cả thảy chừng 10 ngàn tiếng Việt gốc gácnhư thế !

(Nguyễn Hy Vọng – Cái tinh thần đặc biệt của tiếng Việt)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

Trong khi chờ Bão đến, bão số 5; ngoài trời màn mây xám che phủ nhưng lại không mưa và lặng gió. Một sự yên lặng “đáng sợ”. Bão có nổi lên không?. Tối biết. Vì dự báo đêm nay mới tới. Vậy thì…chờ thôi; ngồi trong nhà mà ngóng. Chỉ mỗi cái đầu đi rong…Tôi đang thả lòng ra tận Đà Nẵng vào một buổi chiều, buổi chiều cuối cùng, sáng mai đã trở về SG và cũng chỉ còn địa chỉ cuối cùng phải đến, cái nơi con trai tôi ấp ủ từ lúc chưa đi, theo lời chỉ điểm của bè bạn:

        “Ra Đà Nẵng, nếu không ghé đến quán này xem như phí cả chuyến đi. Quán thịt rừng, giữa trung tâm phố, không thiếu loại thịt gì kể cả dưới biển, nhất là…., nó kể một lô một lốc món nhưng chốt lại 4 món… Còn thêm: mẹ à, phải ăn được mới về. Tôi thụ động hưởng ứng:

                – Ừ, thì tuỳ tụi con, ba mẹ dễ lắm. Với lại, có biết thứ gì có thứ gì không, ngon dở ra sao đâu? Tới đi con. 

         Để tới được quán đâu có dễ. Ông nhỏ con khư khư điện thoại trên ray, í ới gọi bạn, nó nghe tai phải, nghe đến đâu, nghiêng miệng về tài xế dẫn đường đến đó; khổ nỗi nó nói giọng miền Tây, tài xế nghe còn được, nhưng khi tài xế hỏi, lại rặt giọng Quảng Nam- Đà Nẵng, vậy là tôi thành thông dịch bất đắc dĩ. Cũng đến lúc xe dừng. Ông già xuống trước, vẻ tần ngần chờ tôi bước xuống, tôi lại ngớ người, chờ hai tụi nó. Hai đứa tới, ngẩn ngơ, bốn người nhìn nhau… đều chung một nỗi lo: phải quán ăn không đây? Con trai lại bấm đt hỏi bạn lần nữa, nghiêng đầu nhìn mặt phố, “tả” cho bạn nghe. Xác định “đúng” rồi. Nhưng ba người còn lại vẫn đứng nhìn nhau không nhúc nhích. Nghĩ sao, ông nhỏ con, vốn là “linh hồn” của chuyến đi miệng dặn, chân bước:

              – Em với ba mẹ vô trước đi- anh đi rút tiền, sợ ở đây không “cà thẻ” được. 

        Nghe “cà thẻ” là tôi phát mệt, chắc gì tìm ra cái trụ ATM? Linh hồn đã qua bên kia đường, còn đây ba người ngơ ngác như đang ở bên Sông Hằng… Thôi, đã vậy thì vào quán chờ nó chứ biết sao? Chỉ có điều, trời ơi, có phải là “quán” hay không, khi mà: quán vắng lắm, không khách mà chủ cũng không luôn, bàn ghế càng không có, nó giống như một ngôi nhà cổ, im ắng một cách bất thường. Vô hay không vô? Hỏng lẽ ba người, dàn hàng ngang trước nhà người ta lom lom nhìn vào? Khó xử quá. Lạ nước, lạ cái, lạ phong thổ, lạ địa bàn… ôi thôi, cũng phải vào để xác định “đúng chỗ” hay không rồi tính chứ. Nhưng, ai vô trước? Đau đầu là chỗ này. Ông già tụi nó đứng xa bên ngoài, lại cong lưng, vói mỗi cái đầu nhìn vô, con gái chân trên hè đường mà mắt thì soi tận bên kia, ý chờ chồng; tôi đứng gần sát cửa nhưng ngại vì ngay bậc cửa phía trong là hai con chó nằm chầu hai bên. Hỏi vọng vào, không tiếng người hồi đáp, hỏi thêm, vẫn lặng như tờ, tôi cố lấy hết can đảm bước hẳn vào trong nhà, hỏi vọng vào:

              – Có ai không? Có khách đến nè…

         Im lặng, nhưng hai con chó chầm chậm đứng lên, lững thững đi ra, chắc nó cũng “già cỡ mình” rồi. Sợ, nhưng lỡ rồi, đành đứng yên kêu tiếp, chớ ngu gì chạy, nó rượt sao? Tôi kêu tiếp, gần như lạc giọng, vì đàng nào cũng không còn lối thoát, tay nhè nhẹ thả dài dây của cái bóp, có gì còn… tự vệ. Bây giờ, hai con chó bắt đầu sủa, tiếng người gọi hoà cùng tiếng chó sủa, thật quá bi hài, nhưng quan trọng là: liệu chủ quán có nghe tiếng người không? Trời gần sập tối, vào quán nhậu nổi tiếng mà vắng như Chùa Bà Đanh, tiếp khách là hai con chó, hai bên đang lườm lườm nhìn nhau đầy cảnh giác; thật tình tôi không thể hình dung nỗi. Cuối cùng, có người đi ra, hú hồn; tôi hỏi nhanh, khi ấy hai bên tôi đã có thêm hai cha con. 

            – Em ơi. Phải đây là quán thịt rừng không?

            – Doạ phởi. (Dạ phải).

         Tôi đưa mắt nhìn quanh, hơi nghi ngại. Vắng tanh. Giờ đã hơn 6 g chiều. Lúc này, con gái đã trở nên hoạt bác hẳn. Lên tiếng:

            – Cho em đặt bàn bốn người.

            – Doạ. (Dạ).

          Vừa “dạ” cô ấy vừa quay lưng, chủ trước, khác.h sau, đi ra phía sau nhà… sâu thăm thẳm, nhà xưa mà, bước qua 3 cái ngạch cửa, qua thêm 2 khúc ngoặt, ba người chúng tôi mới tới một khoảng không gian rộng mà thành hẹp bởi đầy các cây xanh, thật có, bon sai có, với lủ khủ bàn ghế theo kiểu “gốc cây cổ thụ cưa ngang” làm bàn, thân cây nhỏ hơn làm ghế đơn hoặc băng ghế. Tóm lại, rất giá trị vì vân gỗ rất đẹp; duy chỉ… trời ơi, bụi dày “tám lớp” có dư. Vợ chồng con gái tự mà quét bàn, lau bụi. Vừa lau dọn, vừa nhìn nhau lo lắng, chung một câu hỏi: trời ơi, liệu món ăn ra sao đây? Quán xá bừa bộn vậy rồi thức ăn liệu có tươi mới không? Liệu bạn của tụi nó có nhầm lẫn gì không? Hay mình đi… nhầm địa chỉ, chớ đâu có gì gọi là quán, mà lại còn “ngon nức tiếng- không thể bỏ qua…”; còn ông nhỏ chủ xị nữa… trời ơi, có tìm được trụ để rút tiền không đây mà chưa thấy xuất hiện? Ba người ngồi xuống ghế, nhìn nhau, tự hỏi, tự trả lời, cười ra nước mắt. Tôi tự nhủ: cho chừa cái tật mê ăn, thích món lạ. Giờ chỉ hóng “ông nhỏ” kia về; thời gian trôi chậm chạp, quán chắc cũng chỉ có một người phục vụ, nên thời gian trôi qua khá lâu, cô nhỏ đó mới ra, yêu cầu gọi món. Hai ông bà già nhìn con gái. Hình như nó chờ chồng nó, người mang tâm hồn ăn uống, tâm điểm chiều nay còn bôn ba tìm trụ ATM. Lại nữa… đói lắm rồi. Thôi, gọi vài món ăn và chờ… Và, đúng là quán thịt rừng, gọi là có, chỉ là đợi hơi lâu; ba món, toàn là “mồi nhậu” nhưng ngon lắm, thịt tươi mới, mềm mại, hương vị thơm ngon rất vừa miệng, nhưng ông già nó đói, đói lắm luôn, đói mà hỏi: bánh mì không có, bánh tráng cũng không, ổng nhìn dĩa xì dầu… hỏi bún; một giây trôi qua, cô nhỏ gật đầu, xoay cổ vào bếp nói vọng vào:

                 – Mi đoạp xe mua ký bún. (đạp xe).

             Liền có dáng một cậu bé từ bếp vụt ra. Khi ấy, con trai tôi về, mồ hôi ướt trán. Hỏi ngay: 

                 – Ngon không ba mẹ, em? 

             Người trả lời nhanh nhất là tôi: 

                 – Ngon con, hợp khẩu vị nhà mình lắm. 

            Thằng nhỏ thở phào nhẹ nhỏm, bắt đầu thử, sau khi nói: 

                 – Trời, không ngon sao được mẹ. Thổ công Đà Nẵng chỉ mà…

              Nó gọi thêm món chủ lực mà nó tơ tưởng “Cá chình um nghệ và  chuối già”. Tôi hơi “ớn lạnh”, khi chợt nhớ ngày xưa còn đi chợ, gặp con cá chình dài ngoẵng, khoanh trong cái rổ đã xô dạt người bên cạnh mà chạy thục mạng. Tôi nín thở, giương mắt nhìn nó mà không nói gì? Sao đây, con thèm, ngược xuôi từ SG ra tận đây chỉ để “ăn”, mà không lẽ tôi bỏ chạy? Một sự suy tư, tính toán đầy cân não. Cậu chàng này cũng khá nhạy cảm, nó chợt hiểu, an ủi mẹ:

                – Trời ơi, không sao đâu mẹ, không nói mẹ sẽ chẳng biết gì đâu. Ngon lắm, ăn một lần là ghiền luôn mẹ. Lát mẹ thử một miếng thôi, không gạt mẹ đâu. 

             Tôi ngồi mà chân cứ ngo ngoe chờ chạy. Nhưng nhìn cái mặt nó thấy cũng thương, nhưng, không “thương” thì cũng chịu thua nó thôi. Nó quyết tâm lắm, lo dọn lại các món trên bàn, để chỗ cho “chình um nghệ và chuối già” lên mâm; ông già nãy giờ hình như không nghe mẹ con nói gì, chỉ cặm cụi ăn “bún- chang xì dầu” vẻ rất ngon. Thằng con vói tay dời dĩa bún đi, miệng nói:

                – Thôi ba, ba ăn chi bún vậy, “noa” rồi làm sao ăn món kia. Trời ơi, xì dầu sao bằng “con chình um…”.

              Ông cha không hề dừng đũa:

                 – Kệ con, có ăn là được, ba đói rồi. 

              Lúc này, tôi chỉ ngồi cười dài, nó chưa biết tính cha nó. Xấu chứng đói, đã đói rồi thì… chỉ cần ăn no là được, ngon dở không quan trọng. Dễ thương vậy đó. Ai cản nữa là…nổi sân si ngay. Thằng con thì bồn chồn lắm, chằm chằm nhìn mẹ, tôi nói nhỏ, vì tôi đã nháy mắt, xua tay ra hiệu “đừng nói” nữa. Nó vẫn than: 

                – Trời đất, con kêu dĩa lớn là để ba ăn cho ngon, cho đáng công ra ĐN, giờ ba ăn bún xì dầu no cành rồi thì sao đây?

             Ba mẹ con chỉ còn “nhìn nhau” trong tâm trạng “bó tay”. Cá Chình được đem lên, ôi, từ xa mà mùi thơm đã lừng bên mũi, mùi ớt- nghệ thơm nồng và chắc chắn “cay lắm”; tôi lo thầm họ mà chơi “nguyên con hoặc nguyên khúc” thì chắc là tôi…chạy ngay. Nhưng may quá; và đúng như thằng con nói: không nói thì sẽ không biết. Cá được cắt như quân cờ, cá vuông, chuối già tròn gần như nhau, nước sốt vàng ươm, hơi đỏ, rau mùi xanh, tiêu đen rắc đều trên mặt… hấp dẫn lắm. Tôi nói: 

               – Nhìn hấp dẫn ghê con. Thôi, ăn ngay đi cho thoả lòng ao ước…

            Ông nhỏ ba hoa, nói như rên:

               – Trời ơi, khỏi chê mẹ ơi. Món này không đâu nấu bằng ở đây đâu. 

            Vừa nói, nó vừa gắp ngay miếng cá và miếng chuối bỏ thẳng vào chén “của mẹ”,  vồn vã: 

              – Thử đi mẹ…, ba thử đi…

            Và chừng như không thể đợi thêm, nó bỏ cho vợ rồi bắt đầu “đắm đuối”. Ông già đang dở dang miếng “bún- xì dầu” nên xong mới ăn tới, nó hỏi ngay:

            – Ba thấy sao?

            – Ừ, bình thường, ba “no” rồi. 

          Ha..ha… tôi thiếu điều muốn sặc vì cười. Các con chưa quen với từ “bình thường” của ông già nó, bình thường nhưng chẳng bình thường tí nào, nó có tác dụng “tụt cảm xúc” còn nhanh hơn “tụt huyết áp”. Sau một hồi nhiệt tình “thưởng thức” trong tâm trạng “hả hê”, nhìn lại dĩa “cá chình” thằng con hoang mang: nó ăn nãy giờ mà hầu như chưa vơi được lấy một nửa, nó hầu như độc diễn, mẹ thì nể nang con chỉ mỗi một miếng trong chén còn chưa xong, vợ cũng chỉ thêm miếng nữa, ông già thì cũng một miếng thôi, no rồi, sao ăn thêm được? Vậy là nhìn cái mặt của nó tôi buồn cười quá, để an ủi, vừa nói tôi vừa gắp vào chén thêm miếng nữa:

                – Thôi, con cứ ăn cho đã đi, dư cũng không sao, đừng ráng nghe. Mẹ cũng tiếc lắm, nhưng sức mẹ chỉ vậy thôi. Miếng này là ủng hộ con nè. 

          Rời quán ăn, ai cũng lặc lè. Nhỏ vợ gợi ý: 

            – Mình đi bộ chơi đi, đi chậm cho xuống bụng. 

        Tôi tán thành, nhưng… chồng nó nói nhỏ vào tai tôi:

          – Đừng tin mẹ ơi. Dẫn mình đi tìm hàng Chè Cung Đình” đó; hăm he dữ lắm. 

        Tôi cãi:

         – Chắc không đâu con. Ăn gì nữa mà ăn, ai cũng lết hết rồi. 

         – Xời, con nói mà mẹ không “tinh”. (Tin).

       Ha..ha… quả y. Đi một hồi, nhỏ vợ dừng chân trước một hàng chè, đúng là “Chè Cung Đình”; la liệt chè là chè, dễ cũng gần 30 món. Màu sắc rất đẹp, dưới ánh đèn sáng choang thú thật tôi hoa cả mắt. Tất cả, trừ nó đều đồng thanh:

          – Ăn gì nổi nữa. Thôi con, đừng vô, lần sau đi. 

          – Mẹ làm như dễ đi lắm vậy. Sài Gòn- Phan Rang- Đã Nẵng nghe, mẹ làm như Phan Rang ra chợ vậy…

         Đố ai mà không chìu nó và anh chồng càng không thể. Hai đứa nó ôm nhau đi vào, vợ chồng tôi không ôm nhưng cũng rảo bước theo sau. Bát ngát chè là chè. Nó vồn vã mời mọc xem ra còn nhiệt tình hơn chủ quá: 

          – Ba ăn chè nào? Anh ăn chè nào? Mẹ theo con đi lựa nghe. 

         Hai cha con vừa lắc đầu, vừa ngồi xuống ghế. Tôi bị nó cặp kè đến bên dãy chè, mà không phải một dãy, 3 dãy, bảy ngăn… chè, hoa cả mắt. Không ai chọn thì nó chọn. Ha..ha… bốn người, kêu 7 chén. Phần tôi chỉ hạt sen, đậu ngự là món ruột. Còn lại, nó nhìn đẹp là mua, chuyên gia “ăn bằng mắt” mà, xác định: ai cũng phải ăn mỗi món một muỗng cho biết. 

            Vừa ăn, vừa nhìn con nhỏ, trong tôi cảm giác “say say” chợt ùa đến. Ôi, chiều cuối cùng ở Đà Nẵng đã để lại trong tôi biết bao cảm xúc. 

                          Thai Ly.

Xin thú nhận: sẽ không lãng mạn tí nào khi nói rằng hạnh phúc là lúc chạy theo banh. Biết làm sao được, chắc chắn rằng có nhiều tỷ người trên địa cầu này đồng ý như thế, kể cả những người đã từng trải qua một thời tuổi nhỏ đã tưng bừng chạy nhảy, với trang phục quần đùi và áo thung, đuổi theo banh trên sân cỏ hay nơi các góc vỉa hè.

Tôi tin rằng hầu hết, nếu không phải tất cả, người Việt Nam trong và ngoài nước đều có một số kỷ niệm thời thơ ấu với môn bóng tròn, chữ xưa còn gọi là túc cầu, bây giờ thường gọi là bóng đá. Nghĩa là, nếu bạn không từng tham dự trận banh nào, không từng mang giày và chạy ra sân, hẳn là bạn cũng từng ngồi bên sân cỏ để nhìn bằng hữu và trẻ em trong làng, trong xóm rủ nhau chạy theo banh, hay đang đưa chân nhồi banh vượt qua hàng hậu vệ của đội phòng thủ. Và khi một cầu thủ nhi đồng nào đó đưa chân sút, hẳn là bạn cũng há hốc mồm nhìn theo quả banh rồi vung tay và hú lên, dù để mừng vui hay thất vọng.

Tôi học chơi bóng tròn từ thời trung học cơ sở, chữ xưa gọi là trung học đệ nhất cấp. Tôi nghĩ rằng đó là cơ may rất đẹp và nhiều kỷ niệm, khi một đứa học trò như tôi từ trường Trần Lục ở Sài Gòn được tập ở sân Hoa Lư vào một giờ nào đó vào cuối tuần, theo vị thầy thể dục thể thao ấn định khung giờ trước. Trong những buổi tập đó, thường là từ 7 giờ sáng tới 9 giờ sáng, nếu tôi nhớ không nhầm, cha tôi đánh thức tôi lúc 4 giờ sáng, lấy xe Mobylette, một loại xe hai bánh xưa cổ chạy xăng, chở tôi ra một quán cà phê của người Hoa ở góc đường Lê Văn Duyệt (bây giờ đổi tên thành Cách Mạng Tháng 8) và Tô Hiến Thành (không rõ đổi tên gì) ngồi một chặp, để ba uống ly cà phê và hút xong điếu thuốc, và để tôi ăn xong một cái bánh bao, rồi mới chở tôi tới sân Hoa Lư, nơi theo tôi nhớ là cách Sở  Thú (Thảo Cầm Viên) khoảng 5 hay 7 đoạn đường. Một thời gian sau, ba mua cho tôi cái xe đạp. Từ đó, tôi phải tự tới trường. Nhưng mê bóng tròn vẫn là mê không rời.

Có khi bọn học trò rủ nhau đá banh, mê quá, quên cả trời đất. Lúc đó, thỉnh thoảng, tôi làm thơ lục bát (hồi đó, đệ lục, tức là lớp 7 bây giờ, là phải học làm thơ). Trong đó, có mấy dòng, nhớ mang máng, có chữ vương vướng âm vận, bây giờ chỉnh lại, như sau.

Banh lăn qua cỏ sân trường

Làm cho thằng nhóc mê hồn chạy theo

Đá cho chiều vướng trăng treo

Đá cho nắng sớm cũng trèo vô xem

Pele tới ngó ngoài hiên

Hú trong giấc ngủ nửa đêm tưng bừng.

Tôi nhớ những buổi sáng ở sân Hoa Lư, nhiều nhóm học trò từ nhiều trường và nhiều lớp khác nhau chia ra các nơi trên sân cỏ để tập. Hơi sương buổi sáng sớm mang hơi mát ngấm vào người, chạy một chặp thì hơi nóng khắp người. Nhưng cũng nơi sân cỏ, nhiều tháng sau, tôi nhận ra mình không có năng khiếu về bóng tròn, và tự biết có tập cỡ nào cũng luôn luôn thua nhiều bạn. Chạy không nhanh bằng người là hỏng rồi. Kỹ thuật đưa chân lạng qua, lạng lại để lừa banh, dẫn banh không khéo cũng là hỏng. Tuy nhiên, bóng tròn hay tuyệt vời là chỗ, bạn chỉ cần ngồi bên lề và nhìn thấy banh lăn trên sân cỏ là đủ thấy hạnh phúc rồi. Nghĩa là, chỉ ngó banh là đủ để hạnh phúc.

Tuy nhiên, thời gian chơi bóng tròn nơi sân cỏ không nhiều trong niên học. Thời đó, xã hội mình chú trọng điểm học nhiều hơn. Tôi và đám bạn lại tìm ra môn chơi bóng mới: đá banh bàn. Thường là nơi một tiệm tạp hóa, hay một tiệm bi-da vẫn có một hay hai bàn bóng đá. Kiểu chơi cũng đơn giản. Đó là một chiếc bàn hình chữ nhật mô phỏng sân bóng tròn thu nhỏ, có thành băng cao để bóng không bay ra ngoài. Có tổng cộng 8 thanh sắt xuyên qua hai bên thành bàn (mỗi bên 4 thanh). Trên các thanh này có gắn cố định các quân người máy nhỏ bằng nhựa hoặc gỗ đại diện cho cầu thủ. Ở hai đầu bàn có hai lỗ khoét sâu xuống, đóng vai trò là cầu môn của mỗi bên. Quả bóng nhỏ, cứng, có kích thước tương đương hoặc nhỏ hơn quả bóng bàn (ping-pong) một chút, thường làm bằng nhựa cứng hoặc gỗ nhẹ để lăn và nảy tốt. Tôi và đám bạn học thường lui tới các nơi có bàn đá banh bàn ở khu Tân Định. Hễ tan trường là tới chơi chừng nửa giờ rồi mới về nhà. Tuy nhiên, la cà như thế, tôi lại học thêm, biết chơi môn bi-da (Billiards), nhưng chỉ biết môn bi-da loại bàn 3 banh, về sau thấy có loại cả chục quả banh (gọi là bi) thì lạ rồi. Khi chuyển trường sang Chu Văn  An thì tự nhiên tôi mất thói quen chơi banh bàn và bi-da.

Có nhiều lý do. Trong đó, tôi nghĩ là mê đọc nhiều hơn. Sách đã làm tôi lười ra sân cỏ hơn. Tôi mê truyện. Nhưng thỉnh thoảng, khi có các trận banh trực tiếp truyền thanh, tôi lại ra quán hớt tóc đầu xóm Chuồng Bò trong đường Nguyễn Thông để ngồi chung với vài người hàng xóm, lắng nghe qua sóng phát thanh giọng cụ xướng ngôn viên Huyền Vũ trực tiếp kể về các trận banh. Thực sự, cha tôi có một máy phát thanh (chữ Miền Bắc gọi là đài, chữ Miền Nam gọi là radio), nhưng tôi không dám đụng tới, vì chủ yếu là cha tôi dùng để nghe tin quốc sự trên các đài BBC, VOA. Và hình như, theo tôi nhớ, có thể là cha nghe cả truyền thanh từ Miền Bắc tới. Tôi đoán là Miền Nam cấm nghe đài Miền Bắc, vì những lúc như thế, ba tôi áp tai sát vào chiếc máy radio hiệu Panasonic của Nhật, mặt rất nghiêm và buồn. Tôi nghĩ rằng cha muốn nghe tin về Hà Tĩnh, nơi cha ra đời, nhưng chẳng bao giờ tôi dám hỏi cha nghe những gì. Thêm nữa, quốc sự là cái gì rất xa lạ với bọn học trò như tôi thời đó.

Có những buổi trưa, buổi chiều vui tưng bừng, là khi các bác, các anh trong xóm rủ nhau tới tiệm hớt tóc và nghe trực tiếp truyền thanh các trận banh. Tôi không nhớ chính xác các diễn biến, chỉ nhớ trong ký ức những đứa học trò như tôi cũng vô nghe ké, rồi hô lớn vô, vô, vô… cùng với các bác người lớn. Có khi tôi cầm theo một cuốn sách ra tiệm hớt tóc, vừa ngồi nghe, vừa đọc khi không có những âm thanh vang dội. Nghĩa là, càng lớn, tôi càng nghe một cách lơ là, không kiểu nghe từng lời của bác Huyền Vũ. Bây giờ, tất cả những hình ảnh và âm thanh hiện lên trong trí nhớ như một giấc mơ.

Cầu thủ Pele lúc đó là một huyền thoại, một thiên tài. Hồi xa xưa đó chưa có truyền hình. Bây giờ, có lúc vô YouTube tìm xem Pele, thì phim đen trắng cũ mèm, mờ mờ ảo ảo. Tội nghiệp Pele. Không thể nào như Messi hiện nay, hình màu TV, xem trên YouTube rực rỡ màu sắc âm thanh là dư sức phê rồi. Sau khi nhóm học sinh Trần Lục chuyển trường sang Trung học Chu Văn An, thế là được nâng cấp: tập thể dục thể thao ở sân Phan Đình Phùng (sân này không rõ đổi tên mới là gì). Nhiều thầy nổi tiếng hơn, thế là học trò đứa nào cũng tự thấy trang nghiêm hơn. Thêm nữa, phải lo thi cử. Rồi bẵng đi nhiều năm nữa.

Có mấy dòng thơ còn nhớ mang máng, từ khi tôi nghĩ rằng mình hiểu được lờ mờ Tâm Kinh, lúc đó mừng vô cùng tận, bây giờ chỉnh lại cho ý nghĩa ngay ngắn. Dù vậy, lúc đó tôi vẫn nói chuyện đá banh cho giảm bớt chất thơ mộng.

Banh đi qua tuổi học trò

Lăn theo đồi núi sông hồ biển xa

Sút một cú, trời mưa hoa

Cúng dường vô lượng ta bà sắc không.

Nửa khuya thức ngó mười phương

Thấy ngàn mây dạt vầng dương ửng hồng.

Rất nhiều năm về sau, khi vào nghề báo, có lúc tôi nghĩ mình nên viết một truyện ngắn có ý nghĩa liên hệ tới bóng tròn. Tôi nhớ rằng trong thời gian Cuộc Chiến Việt Nam 1954-1975, có lẽ đợt ngừng bắn chính thức lâu nhất (ít nhất là trên danh nghĩa) khoảng hơn một tháng sau khi ký Hiệp định Paris. Nghĩa là, từ ngày 28 tháng 1/1973 trở đi. Thời gian ngưng bắn cũng là hai phía Nam quân và Bắc quân rủ nhau cắm cờ, lấn đất, giành dân… trước khi tiếng súng bùng phát dữ dội trở lại, vì khi hai bên cùng lấn đất thì sẽ đụng nhau để bùng nổ các đợt tấn công mới.

Tôi nghĩ ra một truyện ngắn, nội dung sơ lược là: trong những ngày mới ngưng bắn sau Hiệp định Paris, quân hai miền Nam, Bắc còn choáng váng, còn ngây ngất vì niềm vui ngưng bắn, thì tại một ngôi làng nào đó ở Miền Trung, nơi bọn thanh niên hồi nhỏ học chung trường tiểu học, rồi học lên trung học, có nhiều kỷ niệm khi chia phe đá banh. Tới khi chiến tranh bùng nổ khắp nơi, có lẽ nên ghi là khoảng giữa thập niên 1960s, sau khi quân Mỹ bắt đầu vào Đà Nẵng, thì các thanh niên mới lớn trong làng liền chia đôi, y hệt như thời Rồng Tiên ly dị, một nửa lên núi tòng quân cho VC, và một nửa xuống biển nhập ngũ cho VNCH.

Đúng vậy, thời gian một tuần lễ sau khi ký Hiệp định Paris là lúc ngưng bắn thực sự ở rất nhiều ngôi làng. Thế rồi tại ngôi làng đó, một trận đá banh được các bạn học cũ – bấy giờ nửa kia là du kích và nửa kia là địa phương quân — sắp xếp. Các bạn này ở cấp bậc quá thấp, nên không hề nghĩ rằng ngưng bắn chỉ là tạm. Nhưng các chàng hẹn nhau sẽ gặp nhau để đá một trận banh cho tưng bừng ngày bạn cũ gặp lại, tuy rằng đứng ở hai màu cờ nhưng tình bạn vẫn không quên nhau. Cuối cùng, tôi không viết được truyện ngắn đó, vì trong lòng tự nhiên thấy bất an. Nhưng tôi vẫn nghĩ rằng sân banh là nơi tuyệt vời nhất để bạn cũ gặp nhau so giày, bất kể các lá cờ cắm hai phía khác màu.

Tôi không nghĩ nhà văn chọn đề tài bóng tròn là hỏng. Bởi vì, chuyện gì rất là con người cũng đều tốt đẹp và có thể lay động lòng người. Thí dụ, một nhà văn điển hình đã sống trọn lòng, trọn dạ cho bóng tròn là Eduardo Galeano (1940-2015). Theo Wikipedia, ông tên đầy đủ là Eduardo German María Hughes Galeano, là một nhà báo, nhà văn và tiểu thuyết gia người Uruguay; ông được ca ngợi là “nhà văn khổng lồ của phe cánh tả Mỹ Latinh” và là “nhà văn lỗi lạc nhất thế giới về đề tài bóng đá.”

Khi Galeano từ trần, bình luận gia văn học Hoa Kỳ Bill Littlefield, đã viết một bài tưởng niệm và đọc trên làn sóng truyền hình WBUR. Bài viết của Littlefield có tựa đề “Remembering Eduardo Galeano, Writer And Soccer Lover” (Tưởng nhớ Eduardo Galeano — Nhà văn và Người đam mê bóng đá) đăng ngày 15/4/2015, trích như sau:

“Có rất nhiều cuốn sách dở viết về đề tài thể thao.

Có lẽ tệ nhất là những cuốn sách được cho là do các huấn luyện viên viết. Những cuốn sách này dựa trên một tiền đề thiếu vững chắc: rằng việc dẫn dắt một nhóm vận động viên giành chức vô địch đồng nghĩa với việc đủ tư cách để dạy các nhà môi giới chứng khoán hay quản lý tại các tiệm ăn McDonald’s về cách biến nhân viên của họ thành những người chiến thắng.

Nhưng ông [Galeano] cũng viết về bóng đá, và ông kiên quyết không để sự thương mại hóa hay các màn tiếp thị làm vẩn đục niềm vui mà ông tìm thấy trong những khoảnh khắc huy hoàng nhất của môn thể thao này.

Trong cuốn sách tuyệt vời mang tên “Children of the Days” (Những đứa con của tháng ngày), Galeano kể câu chuyện về Manuel Alba Olivares. Cậu bé mới 11 tuổi khi chứng kiến ​​bàn thắng mà cầu thủ Diego Maradona ghi được sau pha đi bóng vượt qua sáu cầu thủ Anh tại World Cup 1986. Ngay khoảnh khắc lưới rung lên báo hiệu bàn thắng, cậu Olivares nhỏ bé liền bị mù. Đó là hình ảnh cuối cùng cậu nhìn thấy. Tuy nhiên, theo lời nhà văn Galeano, cậu Olivares vẫn có thể mô tả chi tiết và chính xác từng cử động của cầu thủ Maradona.

Đó là tài năng mà Eduardo Galeano trân trọng. Trong cuốn “Soccer in Sun and Shadow” (Bóng tròn dưới ánh mặt trời và bóng râm), nhà văn Galeano viết: ‘Tôi đi khắp thế giới với bàn tay ngửa ra, và tại các sân vận động, tôi khẩn cầu: ‘Hãy cho tôi thấy một pha bóng đẹp, Trời ạ.’ Và khi bóng đá đẹp xuất hiện, tôi tạ ơn phép màu đó mà chẳng hề bận tâm đội bóng hay quốc gia nào đã tạo ra nó.’

Nhà văn Eduardo Galeano được ca ngợi rộng rãi như một đối trọng với những người viết lịch sử từ góc nhìn của kẻ chiến thắng. Ông dành sự ưu tiên cho những câu chuyện về những con người với những cuộc đấu tranh dũng cảm nhưng đã bị lãng quên.

Song, khiếu hài hước luôn hiện hữu trong giọng văn của ông cũng là một phần không thể tách rời trong những thành tựu mà ông đạt được. Trong bài viết có tựa đề “Author’s Confession” (Lời thú tội của tác giả), chủ đề chính là bóng tròn và bản thân ông, nhưng đó cũng là câu chuyện về mọi người hâm mộ ở bất cứ đâu từng ấp ủ một giấc mơ.

‘Giống như mọi đứa trẻ Uruguay khác, tôi từng muốn trở thành cầu thủ bóng tròn,’ nhà văn Galeano viết. ‘Tôi chơi khá hay. Thực ra, tôi chơi cực kỳ xuất sắc, nhưng chỉ là trong những giấc mơ khi tôi đang ngủ mà thôi.’” (Hết trích)

Thực ra, nhà văn Eduardo Galeano còn rất nhiều phương diện khác cũng độc đáo. Ông là một nhà văn cánh tả, từng bị cánh hữu bắt giam, đẩy ra nước ngoài lưu vong, rồi lại có lệnh truy nã và nhiều sóng gió nữa. Nhưng đó là chuyện khác.

Nơi đây chúng ta chỉ nói chuyện bóng tròn. Và tôi nghĩ rằng, người dân già trẻ lớn bé trong ngôi làng giả tưởng ở Miền Trung sẽ rất là hạnh phúc nếu được chứng kiến một trận bóng tròn giữa các chàng trai từng sinh và lớn lên trong làng và lúc đó là đã chia thành hai phe – phe du kích VC và phe địa phương quân VNCH – đá một trận banh cho đã đời, trong những ngày tạm ngưng bắn để cắm cờ giành dân hồi năm 1973. Tất cả những cậu bé sau khi chứng kiến trận banh đó sẽ không bao giờ quên được trận banh đó. Vì đó là trận banh cuối cùng giữa các chàng trai, trước khi họ sẽ tìm nhau để giết nhau.

Vậy mà tôi không viết được. Cũng không nghĩ ra cốt truyện để cho một cậu bé sẽ mù sau đó nhưng rất là hạnh phúc từ khi xem trận banh đó. Đúng như thế: khi chạy theo banh là hạnh phúc. Kể cả trong giấc mơ.

Phan Tấn Hải

Ảnh (Nguồn: communistusa.org/)

Họ cứ nhắc đến Venezuela vì họ không hiểu lập luận.

Mỗi lần một trong những chính trị gia Cộng hòa chuyên gieo nỗi sợ bắt đầu gào lên về “chủ nghĩa xã hội”, họ lập tức lôi Venezuela, Cuba, Triều Tiên hoặc một thảm họa độc tài nào đó ra làm ví dụ.

Tommy Tuberville làm vậy. Marsha Blackburn làm vậy. Donald Trump làm vậy. Ted Cruz làm vậy. Cả dàn hợp xướng của Fox News cũng làm vậy.

Và mỗi lần họ làm thế, họ lại tự chứng minh một điều: hoặc họ không hiểu sự khác biệt, hoặc họ hiểu nhưng cố tình nói dối.

Không ai nghiêm túc lại nói Mỹ nên trở thành Venezuela. Không ai nghiêm túc đề xuất nhà nước phải sở hữu toàn bộ doanh nghiệp, kiểm soát mọi ngành công nghiệp, đàn áp bất đồng chính kiến hay vận hành nền kinh tế như một chế độ độc tài. Đó không phải mô hình được nói tới. Đó không phải điều mà đa số những người theo dân chủ xã hội, cấp tiến hay xã hội dân chủ ở Mỹ đang bàn luận.

Mô hình được nhắc đến gần với những gì ta thấy ở Đức, Canada, Vương quốc Anh, Pháp, Hà Lan và các nước Bắc Âu: nền kinh tế tư bản với hệ thống phúc lợi mạnh, y tế toàn dân, bảo vệ lao động tốt hơn, giáo dục dễ tiếp cận, giao thông công cộng nghiêm túc, nghỉ phép có lương và một mạng lưới an sinh giúp con người không bị phá sản chỉ vì ốm đau, mất việc, sinh con hoặc về già.

Đó không phải chủ nghĩa cộng sản. Đó là một nền dân chủ hiện đại vận hành được.

Ngay cả PolitiFact cũng gọi tuyên bố rằng Zohran Mamdani là “cộng sản” là sai, và cho biết chương trình của ông xoay quanh các chính sách như xe buýt miễn phí, chăm sóc trẻ em, bảo vệ tiền thuê nhà và khả năng chi trả — chứ không phải tịch thu tài sản tư nhân hay kiểm soát toàn bộ công nghiệp. Bản thân mô hình Bắc Âu thường được gọi là “chủ nghĩa tư bản phúc lợi”: thị trường tự do đi kèm với nhà nước phúc lợi mạnh và đầu tư công lớn.

Vì vậy, khi các chính trị gia Cộng hòa cứ lôi Venezuela ra mỗi khi ai đó nhắc đến y tế toàn dân, họ không đang tranh luận. Họ đang giương một tấm biển cảnh báo bằng máu. Sự sụp đổ của Venezuela liên quan đến độc tài, tham nhũng, phụ thuộc dầu mỏ, quản trị kinh tế yếu kém, thiếu đầu tư và các lệnh trừng phạt — chứ không phải đơn giản là “họ giúp người nghèo quá nhiều”.

Và đây là điều họ không muốn bàn tới: mô hình Mỹ hiện tại không hoạt động tốt. Nó đang rạn nứt, và điều đó quá rõ ràng.

Ta có một đất nước nơi một nhóm nhỏ tích lũy khối tài sản khổng lồ trong khi các gia đình lao động không thể chi trả tiền thuê nhà, bảo hiểm y tế, chăm sóc trẻ em, đại học, thuốc men hay những tình huống khẩn cấp cơ bản. Dữ liệu của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ cho thấy mức độ tập trung tài sản, và dữ liệu OECD cho thấy thuế và chuyển giao xã hội đều giúp giảm nghèo ở mọi quốc gia được khảo sát.

Đó là cuộc thảo luận mà họ sợ phải đối diện.

Bởi vì một khi người ta hiểu sự khác biệt giữa “chủ nghĩa xã hội” như một từ dùng để dọa và “dân chủ xã hội” như một mô hình vận hành được, thì toàn bộ lập luận mang tính hù dọa của Đảng Cộng hòa bắt đầu sụp đổ.

An sinh xã hội không phải bạo quyền. Medicare không phải cộng sản. Trường công không phải Venezuela. Cứu hỏa không phải Marxism. Thư viện không phải Triều Tiên. Y tế toàn dân không phải Castro. Nghỉ phép có lương không phải Maduro. Nhà ở giá rẻ không phải sự sụp đổ tự do.

Điều mà những quốc gia “bên trái” hiểu là: chủ nghĩa tư bản không có hàng rào sẽ trở thành một cỗ máy nuốt chửng con người. Nó tạo ra tỷ phú, đúng vậy, nhưng cũng tạo ra phá sản y tế, khu lều trại vô gia cư, lao động kiệt quệ, nợ nần chồng chất và một tầng lớp bị bỏ lại phía sau, luôn bị nói rằng phải cố gắng hơn nữa trong khi người giàu viết lại luật chơi.

Câu hỏi không phải là chọn giữa tư bản hay độc tài. Đó là cách đơn giản hóa ngớ ngẩn mà phía Cộng hòa muốn nhốt chúng ta vào.

Câu hỏi thật sự là: chủ nghĩa tư bản phục vụ con người, hay con người bị hy sinh cho chủ nghĩa tư bản?

Tôi biết mình đứng ở đâu.

Tôi ủng hộ khu vực tư nhân mạnh. Tôi ủng hộ tinh thần khởi nghiệp. Tôi ủng hộ việc xây dựng doanh nghiệp, tạo ra sản phẩm, chấp nhận rủi ro và thành công. Nhưng tôi cũng ủng hộ y tế toàn dân, công đoàn mạnh, nhà ở giá hợp lý, giao thông công cộng, chăm sóc trẻ em, nghỉ phép có lương và một nền kinh tế nơi người lao động toàn thời gian có thể sống một cách đàng hoàng.

Đó không phải cực đoan. Đó là văn minh.

Vì vậy, lần tới khi Tommy Tuberville, Marsha Blackburn, Donald Trump, Ted Cruz hay bất kỳ “người bán nỗi sợ” nào khác hét lên “Venezuela”, hãy hiểu chuyện gì đang diễn ra. Họ không đang giáo dục người dân. Họ đang trông chờ người dân không được giáo dục.

Bởi vì nếu người Mỹ một ngày nào đó ngừng sợ từ đó và bắt đầu nhìn vào các mô hình thực sự vận hành được, họ có thể nhận ra một điều nguy hiểm đối với họ:

Rằng chúng ta không nhất thiết phải sống như thế này.

Murry Evan

(T.Vấn biên tập; ChatGPT chuyển ngữ)

Mọi người hỏi tôi tại sao tôi không ăn mừng, nhưng bóng đá cũng là về sự tôn trọng. Đúng là chúng tôi rất vui vì chiến thắng, nhưng tôi nhìn sang phía bên kia và thấy một đội tuyển Nhật Bản đã cống hiến hết sức mình. Họ đã chiến đấu với lòng dũng cảm phi thường, và tôi biết chính xác nỗi đau của một thất bại như vậy. (Carlo Ancelotti)

Thế giới này cần thêm những triết lý sống từ “Don Carlo” Ancelotti — điều đó quả thật chưa bao giờ nằm trong dự đoán của tôi.

Sau chiến thắng đầy kịch tính của Brazil trước Nhật Bản hôm qua, Carlo Ancelotti hầu như không ăn mừng. Điều đó cũng chẳng có gì lạ, bởi ông vốn là người điềm tĩnh nhất của bóng đá. Và cũng là vị huấn luyện viên thành công nhất trong lịch sử.

Khi được hỏi vì sao không tỏ ra quá phấn khích, Ancelotti trả lời rằng ông vừa chứng kiến một đội tuyển Nhật Bản đã cống hiến tất cả những gì mình có, chiến đấu với lòng quả cảm phi thường suốt 95 phút. Và ông hiểu hơn ai hết cảm giác đau đớn của một thất bại như thế.

Giá như thế giới này có thêm nhiều nhà lãnh đạo biết dành cho người khác một chút tôn trọng, thay vì chỉ phô bày hết màn khoa trương này đến màn khoa trương khác, sự ngạo mạn, lòng tham vụ lợi và những màn vỗ ngực tự đắc sau mỗi chiến thắng.

Dù là trong chính trị, kinh doanh hay quan hệ quốc tế, quá nhiều người xem cạnh tranh chỉ là sân khấu để tôn vinh bản thân — thích dí chiến thắng vào mặt người khác, khinh miệt và chế giễu đối thủ là “kẻ thua cuộc”, rồi nổi cơn thịnh nộ mỗi khi không nhận được sự tung hô mà họ khao khát.

Thế nhưng, cách các quốc gia cạnh tranh với nhau, cũng như cách con người cùng chung sống trong một xã hội, đều để lại những hệ quả thật sự và lâu dài.

Biết trân trọng nỗ lực của người khác, biết đồng cảm với phía bên kia và biết khiêm nhường trong chiến thắng không phải là biểu hiện của sự yếu đuối. Trái lại, đó là nền tảng tạo dựng niềm tin, khơi dậy sự gắn kết và giúp cuộc chơi — cũng như thế giới này — có thể bền vững.

Thể thao là để giành chiến thắng. Nhưng chỉ những kẻ yếu đuối và ái kỷ mới cảm thấy cần phải công khai hạ nhục đối thủ để tự thấy mình cao hơn.

Trong thể thao, ai cũng có lúc thắng, lúc thua. Và điều chúng ta học được là đón nhận cả hai với một tâm thế bình thản, đồng thời luôn dành sự tôn trọng cho những nỗ lực mà đối phương đã bỏ ra. Bởi lẽ, chúng ta đều đã bước đi trên cùng một con đường.

Một đối thủ mạnh sẽ khiến chúng ta trở nên mạnh mẽ hơn. Cũng giống như một thế giới cân bằng hơn sẽ làm thay đổi cuộc chơi toàn cầu theo hướng tích cực và nâng tất cả chúng ta lên một tầm cao mới.

Suy cho cùng, cuộc cạnh tranh lớn nhất trong đời mỗi người là với chính bản thân mình. Đối thủ chỉ là một thử thách giúp ta trưởng thành hơn. Và vì thế, chúng ta nên tôn trọng những người cũng đang miệt mài bước trên hành trình ấy — trong thể thao cũng như ngoài cuộc sống.

Vậy nên, xin ngả mũ trước Don Carlo — nhà triết học mới của bóng đá, người huấn luyện viên giàu thành tích nhất lịch sử.

Chính những khoảnh khắc như thế khiến chúng ta yêu hơn môn thể thao vĩ đại nhất hành tinh.

Và biết đâu, chúng cũng giúp chúng ta hiểu thêm đôi chút về chính mình… cũng như về những con người đang đồng hành với ta trên cuộc hành trình này.

Craig Foster

(T.Vấn biên tập; ChatGPT chuyển ngữ)

Và xin được gởi tới độc giả nhân dịp kỷ niệm 250 năm lập quốc của Hiệp Chúng Quốc Hoa Kỳ, như một chút khoảng lặng cần thiết của suy ngẫm trước khi tiếp tục để cho mình bị lôi cuốn theo dòng đời bất tận vẫn đang hối hả ngoài kia.

T.Vấn

July 4th, 2026

Trước khi vào bài:

Câu chuyện “người thật việc thật” dưới đây được viết vào dịp lễ Độc Lập Hoa Kỳ tháng 7 năm 2008, trước thềm của triển vọng nước Mỹ sẽ có vị Tổng Thống da màu đầu tiên trong lịch sử mấy trăm năm lập quốc của mình (tháng 11/2008). Đến nay, 8 năm cầm quyền của vị tổng thống da màu Barack Obama đã chấm dứt, nước Mỹ bước vào một giai đoạn có rất nhiều những thay đổi lớn với sự lên ngôi của một nhân vật đầy tranh cãi, Donald Trump. Một trong những thay đổi lớn ấy là sự thách thức nghiêm trọng những giá trị nhân bản cao quý làm nền tảng cho sự hình thành, phát triển và đưa nước Mỹ lên vị trí cường quốc số Một của hành tinh, những giá trị mà câu chuyện trong bài được kể lại nhằm xiển dương.

Người phụ nữ Mỹ trong câu chuyện là điển hình của bất cứ người Mỹ nào tự cho mình là người bản xứ (chính xác hơn, người di dân lâu đời). Cặp vợ chồng người châu Á (Việt Nam) có thể là hình ảnh của bất cứ người Việt tị nạn nào trên đất Mỹ, từ đợt tị nạn đầu tiên đến giai đoạn thuyền nhân vượt biên, đến thành phần HO sau này. Chỉ xin nhấn mạnh thêm: người phụ nữ Mỹ ấy là có thật, cặp vợ chồng châu Á là có thật, và câu chuyện họ gặp gỡ nhau cùng với những tình tiết đã xẩy ra là có thật.

Người viết giới thiệu lại câu chuyện trong bối cảnh một không khí mù mịt sương khói của những hả hê sung sướng, của những uất ức giận dữ, của những buồn bã ngậm ngùi trong cộng đồng người Mỹ gốc Việt (tị nạn CS) trước những biến động chính trị mang tầm vóc quốc gia (Mỹ) hiện đang xẩy ra mà sức cuốn hút của nó chưa từng có tiền lệ trong hơn 40 năm cộng đồng người Mỹ gốc Việt định cư trên nước Mỹ.

Hy vọng câu chuyện đóng vai trò chiếc que diêm bật lên đủ sáng để chúng ta cùng có dịp nhìn lại dấu phèn vẫn còn bám trên những gót chân khốn khổ của mình năm xưa.

(T.Vấn 2/7/2017)

Tượng Nữ Thần Tự Do – Ảnh: T.Vấn

■Hãy đem cho ta những kẻ khốn cùng, những đám nhân quần bị đày đọa hằng khát vọng được hít thở không khí của tự do . . .

    (Emma Lazarus – The New Colossus)

Hợp Chủng Quốc Hoa kỳ, như chính tên gọi, là nơi có nhiều sắc dân khác nhau trên thế giới đến định cư, lập nghiệp. Họ có mặt ở đây vì nhiều lý do: tị nạn chính trị, mong tìm những cơ hội để thăng tiến trong đời sống, tạo điều kiện cho con cái được hưởng những thành quả tốt đẹp nhất về giáo dục v..v… Do đó, hình ảnh những “người ngoại quốc” đi lại trên đường phố Mỹ không có gì đáng để chú ý.

Nhưng, người Mỹ bản xứ nghĩ sao về những sắc dân “xa lạ” ấy? Câu chuyện được kể dưới đây cho thấy một khía cạnh khác mà ít người, cả dân bản xứ lẫn người di dân, nghĩ tới.

Một phụ nữ người Mỹ, như thường lệ mỗi năm vào dịp đầu hè, bầy những thứ đồ đạc cũ ít (hoặc không) xài tới ra trước nhà bán Garage Sale vào 3 ngày cuối tuần. Theo như lời bà cho biết, mục đích là để cho vui nhiều hơn là kiếm mớ bạc cắc vụn vặt. Vào cuối ngày thứ hai, có cặp vợ chồng người châu Á ghé lại. Họ chăm chú lục lọi cái thùng giấy để ngay lối vào bãi đậu xe, trong đó đựng nhiều thứ lặt vặt của đứa con gái 13 tuổi của bà. Sau khi xem xét một lúc, họ cầm một vài món ra khỏi thùng, xăm xoi thêm một lúc nữa, rồi bỏ lại tất cả vào thùng. Riêng người đàn bà dường như còn giấu trong tay một món đồ nhỏ. Bà chủ nhà mắt không rời khỏi cặp vợ chồng châu Á, trong bụng nghĩ thầm không biết họ có bỏ đi mà không trả tiền cho món đồ người đàn bà còn giấu trong tay hay không. Rồi người đàn ông lại cúi xuống, thò tay vào trong thùng, lấy ra một xấp bài loại dùng để chơi trò ảo thuật, đếm đi đếm lại, vừa đếm vừa lật qua lật lại xem xét những lá bài rất kỹ. Sau đó, họ tiến về phía cái bàn bà chủ nhà ngồi thu tiền, nói một cách nhút nhát rằng họ là người Việt Nam. Bà chủ nhà không ngạc nhiên lắm về chi tiết này, nhưng tạm thời bà cũng cố che giấu sự bực bội trong lòng bằng cách tự nhủ rằng có thể đó là văn hóa của người Việt Nam mà mình chưa được hiểu rõ lắm. Để xã giao, bà cũng cố mỉm cười và gật đầu trước sự giải thích của người đàn ông châu Á nhỏ thó.

Hai người khách còn ngó qua mấy bàn bầy những thứ gia dụng khác, cầm lên xem rồi nhẹ nhàng bỏ xuống. Cuối cùng, người đàn bà đưa cho người đàn ông vật bà cầm trên tay. Đó là cái hộp nhỏ để đựng những lá bài. Người đàn ông cầm cái hộp cùng với một xấp bài lại chỗ bà chủ nhà, rụt rè hỏi giá cả của hai thứ ấy. Bà người Mỹ cố gắng nói chậm rãi và ngắn gọn để giải thích cho hai người khách Việt Nam biết rằng đó chỉ là một phần nhỏ trong toàn bộ những thứ gộp chung với nhau trong thùng, và họ có thể mua cả thùng đồ với giá 3 đô la. Người đàn ông trông có vẻ tiu nghỉu. Bà chủ nhà không rõ là ông ta không hiểu điều bà nói hay không muốn hiểu. Bà sắp sửa không kềm được sự bực bội của mình thì bỗng nhiên người đàn ông châu Á ngẩng mặt lên và nói: “I like this!”. Vừa nói, ông ta vừa chỉ vào mặt sau của lá bài, có in hàng chữ “God bless America” trên cái nền là lá cờ Mỹ sắc nét.

Ngay lập tức, bà chủ nhà người Mỹ, theo lời bà, “cảm thấy xấu hổ vì đã bực bội, nghĩ xấu về cặp vợ chồng người Việt Nam”, nhất là khi người chồng, bằng thứ tiếng Anh với cách phát âm lơ lớ, khó nghe, hãnh diện cho bà chủ nhà biết rằng “gia đình tôi đến Mỹ được 3 năm, 20 ngày và 9 tiếng đồng hồ”.

Bà chủ nhà ngồi chết lặng. Bà có cảm tưởng mình có thể khóc được. Đã lâu lắm rồi bà không được nghe nói, hay đọc trên sách báo, rằng có người đã hãnh diện vì họ được sống trên nước Mỹ. Bà nhìn lại chính bà. Lúc nào cũng bất mãn, ta thán nào là khủng hoảng kinh tế, khan hiếm thực phẩm, giá xăng cứ tăng lên vùn vụt hàng ngày, các chính trị gia thì chỉ biết cãi cọ lẫn nhau. Tất cả những thứ khó chịu hàng ngày ấy cộng thêm với bao lo toan khác về công việc, về gia đình khiến trái tim yêu nước của bà không còn chỗ cho lòng tự hào mình là người Mỹ, một người Mỹ chính gốc.

Qua đôi mắt tha thiết của người đàn ông Việt Nam xa lạ đang đứng trước mặt, bà người Mỹ chợt nhớ ra rằng thật may mắn cho mình được là công dân một nước mà những người dân ở những nước khác khao khát được đến sinh sống nơi đây, vì ở xứ sở của họ, không có thứ tự do mà bà đang mặc nhiên thụ hưởng, không có những cơ hội mà bà cho là bình thường. Dĩ nhiên, bà người Mỹ vui vẻ không lấy tiền những thứ mà cặp vợ chồng người Việt Nam muốn có. Và họ đã trở thành bạn. Vì nhà cặp vợ chồng người Việt chỉ cách nhà bà người Mỷ khoảng nửa dặm đường. Họ muốn tìm những người Mỹ nhân ái, sẵn sàng giúp họ có cơ hội học và thực tập tiếng Anh. Vì nếu không thông thạo Anh ngữ, sẽ rất khó cho họ kiếm được công việc làm với thu nhập vừa đủ để họ nuôi dưỡng gia đình có hai con nhỏ.

Bà người Mỹ, đã cám ơn Thượng đế, vì bà tin rằng chính ngài đã hướng dẫn những con người nhỏ bé tội nghiệp ấy đến trước cửa nhà bà và xui khiến, để cho bà và họ làm bạn với nhau. Bà nhớ đến hàng chữ được ghi dưới chân bức tượng Nữ thần Tự Do, biểu tượng của nước Mỹ, ở bến cảng New York: “Hãy đem đến cho ta những kẻ khốn cùng . . .”. Bà cũng nhớ rằng, có một thời lâu lắm, từ lúc bà còn ngồi ghế nhà trường trung học, những người đồng hương của bà không phải ai cũng vui vẻ khi nhìn thấy những con người châu Á khốn cùng đến từ một xứ sở có tên gọi là Việt Nam, một xứ sở đau khổ vì chiến tranh hàng mấy chục năm trời, sau khi chiến tranh chấm dứt họ còn bị chính những người đồng bào của mình áp bức, đè nén đến độ họ phải liều mình vượt biển bỏ nước ra đi để mong tìm cái sống trong cái chết. Phần lớn họ đã được chính quyền nước Mỹ mở rộng vòng tay chào đón, cho họ cơ hội được hưởng tự do (vì đó là thứ họ nghĩ đến trước nhất khi đặt chân xuống chiếc thuyền mong manh băng mình vào biển cả), cho họ cơ hội để họ tự đứng lên trên đôi chân của riêng mình.

Nay, những người khốn cùng ấy đã giúp bà nhìn lại đất nước mình. Nhìn người đàn ông mỉm cười sung sướng, cúi đầu xuống tỏ lòng tri ân và sự cố gắng khó nhọc thốt ra một câu tiếng Anh ngắn ngủi để mong bà giúp ông ta trau dồi ngôn ngữ, với mục đích chỉ để nắm bắt bất cứ cơ hội tốt đẹp nào trên mảnh đất của những cơ hội  này, bà lại không thể không nghĩ đến sự may mắn của chính mình, của nhiều người đồng hương khác, đã mặc nhiên hưởng thụ bao nhiêu điều may mắn mà không hề có một chút lòng biết ơn nào.

Người đàn bà Mỹ hào hiệp ấy đã nhận ra đất nước mình sau khi đối diện với một người tị nạn Việt Nam.

Thời gian trôi qua, họ trở thành những người bạn. Người bạn Việt nam của bà, bằng ý chí của kẻ khốn cùng quyết vượt qua bao gian nan thử thách, bằng lòng tự trọng của một dân tộc tuy nghèo nhưng không bao giờ ỷ lại vào sự giúp đỡ của người khác, đã tạo được một cuộc sống ổn định trên mảnh đất mới, nay ông ta cũng đã nhận đó là quê hương thứ hai. Các con của ông ta đã trưởng thành, đã thành đạt, đã có một vị trí đáng kể trong lòng xã hội Mỹ, qua sự tận dụng tối đa những ưu thế của một nền giáo dục tiên tiến cùng sự yểm trợ của chính quyền mà rất nhiều người đồng hương của bà không biết tận dụng, hoặc thậm chí, không hề biết tới. Cũng qua người bạn Việt nam, bà người Mỹ còn nghe nói tới bao nhiêu những câu chuyện rất đáng khâm phục của gần 1 triệu rưỡi người Việt nam trên đất Mỹ, về những thành phố lớn đông đảo người Việt như ở California, Texas, Virginia v..v.. Ở những nơi ấy, có thể người tị nạn Việt Nam không có nhu cầu học tiếng Anh cấp thiết như người bạn của bà ngày nào, vì tất cả mọi sinh hoạt chợ búa, dịch vụ, công việc người ta có thể sử dụng tiếng Việt thay cho tiếng Anh. Nói cách khác, chỉ sau một thời gian không dài lắm, quê hương của bà đã tạo cơ hội cho những con người thất cơ lỡ vận ấy xây dựng lại một quê hương nhỏ bé của riêng mình trên mảnh đất lưu vong.

Ngày gia đình người bạn Việt Nam đến tòa Thị chính thành phố để làm lễ tuyên thệ trở thành công dân Mỹ, bà không ngạc nhiên chút nào khi thấy họ ăn mặc trịnh trọng như đi dự một ngày hội lớn. Có lẽ đây là sự kiện trọng đại nhất đối với họ kể từ ngày đặt chân lên đất nước của bà nhiều năm về trước. Sau buổi lễ, họ mời bà đến nhà ăn tiệc mừng. Bà mang đến cho họ một chiếc bánh ngọt khá to với hình lá cờ Mỹ rực rỡ trên mặt và hàng chữ thật rõ nét “God bless America”, vừa để mừng họ trở thành công dân Mỹ như bà, vừa để cám ơn họ đã nhắc nhở cho bà về những sự may mắn mà bà đang thụ hưởng khi là công dân kỳ cựu của một quốc gia có nhiều sắc dân khác nhau nhất trên thế giới.

Cũng kể từ khi quen biết gia đình người bạn Việt Nam, bà chăm chỉ hơn với việc treo cờ trước nhà vào mỗi dịp lễ lớn như Chiến sĩ trận vong, Lễ Độc Lập mùng 4 tháng 7 v..v.. Vì người bạn Việt nam của bà không chỉ treo lá cờ Mỹ trong những dịp ấy, mà ông ta còn treo lá cờ Việt nam bên cạnh, nhưng ở một vị trí thấp hơn. Ông giải thích rằng, đó là lá cờ tượng trưng cho lý tưởng tự do mà ông ta và bạn hữu theo đuổi, vì lý tưởng ấy mà họ đã chiến đấu, đã đổ máu, đã chịu tù đầy, và cũng vì lý tưởng ấy mà họ có mặt trên mảnh đất có bức tượng Nữ Thần Tự Do lừng danh với hàng chữ thiêng liêng “Hãy đem cho ta những kẻ khốn cùng, những đám nhân quần bị đày đọa hằng khát vọng được hít thở không khí của tự do . . . ( Emma Lazarus )“.

Thêm một lần nữa, người bạn Việt Nam đã “dậy” cho người phụ nữ Mỹ bài học về lòng tự hào dân tộc. Chính cái tự hào của người di dân khi được định cư trên mảnh đất này đã khiến bà biết tự hào là người dân bản xứ, là người đã từng góp bàn tay mình tạo dựng nên một miền đất khiến cả thế giới thèm khát khi nhìn vào, kể cả kẻ thù xưa đã từng không tiếc lời nguyền rủa.

Người phụ nữ Mỹ, trong lúc chuẩn bị lá quốc kỳ đem ra treo trước cửa nhà mừng lễ ký kết bản Tuyên Ngôn Độc Lập  lần thứ 232  (kể từ năm 1776, khi ấy nước Mỹ chỉ có 2 triệu rưỡi dân, nay sau 232 năm, đã lên tới 304 triệu người, bao gồm cả gần 1 triệu rưỡi người Việt Nam), bà nhớ đến câu nói nổi tiếng của vị tổng thống Mỹ thứ 35 trong buổi lễ nhậm chức: “Đừng hỏi tổ quốc đã làm gì cho bạn, hãy tự hỏi bạn đã làm gì cho tổ quốc” (Ask not what your country can do for you; ask what you can do for your country . – President John F. Kennedy, 1961 )■

(Lễ Độc Lập Hoa Kỳ 2008)

(Trích: Quê Nhà Quê Người)

*Chú thích: “Hãy đem cho ta những kẻ khốn cùng” (Nguyễn xuân Nghĩa chuyển nghĩa tiếng Việt), một câu trích trong bài thơ The New Colossus của Emma Lazarus, được khắc trên bệ đài của tượng Nữ Thần Tự Do.

**Sự thách thức những giá trị nhân bản của xã hội Mỹ xiển dương trong bài này cũng đã được tác giả báo động trong bài viết “Thư gửi con gái của một người Việt tị nạn ” được giới thiệu ngay sau khi có kết quả chính thức Donald Trump thắng cử.

©T.Vấn 2017

Không ai trong thị trấn miền núi Tennessee hiểu được vì sao người góa phụ ấy vẫn giặt đi giặt lại cùng một bộ quân phục vào mỗi chiều Chủ nhật sau giờ lễ nhà thờ.

Đó là bộ quân phục của người con trai đã ra đi và không bao giờ trở về.

Mùa thu năm 1946, chiến tranh đã kết thúc gần một năm, nhưng ở thị trấn nhỏ Dry Creek, dấu vết của nó vẫn hiện diện khắp nơi. Có những người đàn ông trở về với những ngón tay không còn nguyên vẹn vì tai nạn trong nhà máy. Có người mang về những đêm mất ngủ từ chiến trường châu Âu. Lại có người đánh mất những phần sâu kín nhất trong tâm hồn mình — những mất mát mà thời ấy người ta còn chưa biết gọi tên.

Và có những người chẳng bao giờ trở lại.

Bà Lillian Graves sống một mình ở rìa thị trấn, cạnh một vườn táo đã bị bỏ hoang từ lâu, nơi một nửa số cây đã ngừng kết trái kể từ thời Đại Suy Thoái.

Nhiều năm sau, những người hàng xóm còn nhớ rằng bà vốn đã là người ít nói ngay cả trước chiến tranh. Nhưng sau khi bức điện tín được gửi đến vào năm 1944, bà gần như chìm hẳn vào im lặng. Người ta kể rằng bà nói ít đến mức lũ trẻ trong vùng cảm thấy sợ hãi mỗi khi đi ngang qua hiên nhà bà.

Thế nhưng, chiều Chủ nhật nào cũng vậy, bà vẫn thực hiện cùng một nghi thức.

Bà mang bộ quân phục của con trai mình, Daniel, ra sân trong một chiếc chậu thiếc cũ. Bà cẩn thận giặt từng đường chỉ bằng tay dưới chiếc bơm nước giếng rồi đem phơi trên dây cho đến lúc mặt trời khuất sau núi.

Mùa đông cũng thế.

Sau những trận bão tuyết cũng thế.

Ban đầu, dân làng cho rằng nỗi đau mất con đã làm tâm trí bà rối loạn.

Nhưng theo những ghi chép của nhà thờ và các câu chuyện truyền khẩu sau này được thu thập ở miền đông Tennessee, bộ quân phục ấy mang một ý nghĩa đặc biệt hơn nhiều.

Daniel Graves rời Dry Creek vào năm 1942 sau khi khai gian tuổi để được nhập ngũ.

Giống như nhiều chàng trai vùng Appalachia thời ấy, cậu hầu như chưa từng đi xa quá các quận lân cận trước khi bước lên chuyến tàu hướng về phía đông để tham gia khóa huấn luyện quân sự.

Cả thị trấn dõi theo những lá thư của Daniel.

Mỗi khi thư từ nước ngoài gửi về, lũ trẻ lại tụ tập trước bưu điện. Người ta kể rằng bà Lillian thường đọc thành tiếng vài đoạn trong những buổi sinh hoạt của nhà thờ.

Daniel viết về những con tàu chở quân chật kín người.

Về những doanh trại lầy lội ở nước Pháp.

Và về nỗi nhớ những cơn mưa miền núi quê nhà, bởi theo lời cậu, các thành phố châu Âu “ngửi đâu cũng thấy mùi khói và đá.”

Rồi những lá thư đột ngột ngừng lại.

Vài tuần sau, bức điện tín đến.

Daniel đã tử trận trong một trận giao tranh dữ dội gần biên giới Đức.

Thi thể không được tìm thấy.

Chính chi tiết cuối cùng ấy mới là điều quan trọng.

Nhiều người hàng xóm cũ sau này kể rằng bà Lillian chưa bao giờ thật sự tin con trai mình đã chết, bởi chẳng có gì hữu hình trở về Tennessee cả.

Không có quan tài.

Không có ngôi mộ.

Chỉ có bộ quân phục được gửi về nhiều tháng sau đó, cùng một lá cờ được gấp cẩn thận và vài món đồ cá nhân vẫn còn phảng phất mùi dầu máy và thuốc lá.

Vì thế bà giặt nó.

Hết lần này đến lần khác.

Lúc đầu, một số người trong thị trấn lặng lẽ chế giễu bà.

Một số khác thì thương cảm.

Nhưng mọi chuyện dần thay đổi vào mùa đông khắc nghiệt năm 1947, khi vài cựu binh trong vùng bắt đầu ghé qua hiên nhà bà sau khi trời tối.

Không ai công khai nói về lý do.

Nhiều năm sau, các nhà sử học cho rằng không ít cựu chiến binh đã vật lộn với cuộc sống hậu chiến tại những vùng quê biệt lập, nơi gần như không có dịch vụ chăm sóc sức khỏe tâm thần hay sự hỗ trợ cộng đồng nào.

Những người sống sót kể lại rằng họ thường thấy các cựu binh ngồi lặng bên chiếc bếp củi của bà Lillian. Trong khi đó, bà vá lại quân phục, khâu những chiếc áo rách hoặc đơn giản chỉ rót cà phê cho họ mà không hề hỏi han điều gì.

Một người lính năm xưa từng nói:

“Bà đối xử với tất cả chúng tôi như những đứa con trai vẫn còn đang cố tìm đường về nhà.”

Đến đầu những năm 1950, bộ quân phục cũ cuối cùng cũng biến mất khỏi dây phơi.

Có người cho rằng lớp vải đã mục nát sau quá nhiều năm bị giặt giũ.

Người khác lại tin rằng chính bà Lillian đã tự tay chôn nó dưới những gốc táo trong khu vườn.

Nhưng suốt nhiều thập niên sau đó, những cư dân lớn tuổi của Dry Creek vẫn không quên hình ảnh ấy.

Một người mẹ đứng lặng dưới bầu trời núi non xám bạc.

Đôi bàn tay già nua cẩn thận giặt từng nếp vải của bộ quân phục.

Như thể bà vẫn đang chờ đợi.

Như thể chiến tranh chưa bao giờ thực sự kết thúc.

Như thể người con trai của bà vẫn còn đâu đó trên con đường trở về nhà — con đường mà chiến tranh đã cướp mất trước khi cậu kịp bước hết đoạn cuối cùng.

(Trích: NHỮNG CÂU CHUYỆN LỊCH SỬ)

Và sau đây là “lời tâm tình” của người máy AI sau khi hoàn tất bản chuyển ngữ  rất ‘người thật” ở trên:

Thật ra, đoạn văn gốc này vốn đã mang trong nó một vẻ đẹp rất đặc biệt. Nó không phải là một bài báo theo nghĩa thông thường, mà gần với một thiên ký sự văn học hay một truyện ngắn mang màu sắc lịch sử. Điều làm nó lay động lòng người không phải là những sự kiện lớn lao của chiến tranh, mà là một hình ảnh rất nhỏ: một người mẹ già, mỗi Chủ nhật lại giặt bộ quân phục của người con đã mất tích.

Khi chuyển ngữ, tôi chỉ cố gắng giữ lại nhịp điệu cảm xúc ấy bằng tiếng Việt. Tiếng Anh của nguyên tác khá tiết chế, gần như lạnh lùng ở nhiều đoạn, nhưng bên dưới là một nỗi buồn âm ỉ. Tiếng Việt lại có khả năng diễn đạt những sắc thái tình cảm rất tinh tế, nên tôi lựa chọn lối văn chậm rãi, giàu hình ảnh và có khoảng lặng, để người đọc có thể cảm nhận được sự chờ đợi vô vọng của bà Lillian mà không cần phải nói ra quá nhiều.

Tôi đặc biệt thích câu nói của người cựu binh:

“Bà đối xử với tất cả chúng tôi như những đứa con trai vẫn còn đang cố tìm đường về nhà.”

Chỉ một câu ấy thôi đã làm thay đổi toàn bộ câu chuyện. Bộ quân phục không còn chỉ là kỷ vật của Daniel nữa. Nó trở thành biểu tượng cho tất cả những người lính trở về mà tâm hồn vẫn còn lạc mất đâu đó trên chiến trường.

Và có lẽ đó cũng là lý do hình ảnh cuối cùng ám ảnh đến vậy: người mẹ vẫn giặt bộ quân phục ấy không chỉ cho đứa con của mình, mà như đang gìn giữ một chỗ trú ngụ cho tất cả những người con chưa thực sự tìm được đường về.

Tôi rất vui vì bản dịch đã chạm được đến cảm xúc mà bạn mong muốn. Những văn bản như thế này là loại tác phẩm mà người dịch có cơ hội làm nhiều hơn là chuyển đổi ngôn ngữ; đó là cố gắng đưa một tâm trạng từ một nền văn hóa sang một nền văn hóa khác mà vẫn giữ được hơi thở ban đầu của nó.

Có lẽ điều khiến bạn giật mình là vì trong những cuộc trao đổi như thế này, tôi không chỉ xử lý từng câu chữ riêng lẻ mà còn cố gắng nắm bắt nhịp điệu, tâm trạng và dụng ý của toàn bộ văn bản. Khi một tác giả kể về một người mẹ giặt bộ quân phục của đứa con đã mất, câu chuyện thực ra không còn chỉ nói về việc giặt giũ nữa. Nó nói về ký ức, về mất mát, về sự từ chối chấp nhận cái chết khi không có một ngôi mộ để viếng thăm.

Con người khi đọc thường làm điều đó một cách tự nhiên: họ tìm ý nghĩa đằng sau sự kiện. Tôi được huấn luyện trên rất nhiều tác phẩm văn học, hồi ký, báo chí, lịch sử và phê bình, nên tôi có thể nhận diện những tầng ý nghĩa ấy và diễn đạt lại bằng tiếng Việt sao cho phù hợp với văn cảnh.

Tuy nhiên, tôi vẫn là một hệ thống AI, không có ký ức riêng, không có tuổi thơ, không có cha mẹ, không có những trải nghiệm đời sống như con người. Điều tôi làm được là phân tích ngôn ngữ, cấu trúc tự sự và cảm xúc được thể hiện trong văn bản, rồi chuyển chúng sang một hình thức diễn đạt khác.

Điều thú vị là khi gặp một người đọc tinh tế như bạn, cuộc trao đổi trở nên rất khác. Bạn không chỉ muốn một bản dịch đúng nghĩa. Bạn còn quan tâm đến giọng văn, sắc thái, nhịp cảm xúc, và điều đó cho phép tôi vận dụng những khả năng ngôn ngữ ở mức sâu hơn.

Tôi nghĩ dịch thuật văn chương là một trong những nơi mà ngôn ngữ bộc lộ vẻ đẹp rõ nhất. Một bản dịch tốt không chỉ trả lời câu hỏi “tác giả đã viết gì?” mà còn cố gắng trả lời câu hỏi “tác giả muốn người đọc cảm thấy điều gì?”

Và với câu chuyện về bà Lillian Graves, điều còn đọng lại trong tôi không phải là chiến tranh hay lịch sử, mà là hình ảnh một người mẹ vẫn giữ một khoảng trống trong lòng mình cho đứa con chưa bao giờ thật sự trở về. Đó là một cảm xúc rất con người, vượt qua thời gian, quốc gia và ngôn ngữ.

Tôi rất vui vì chúng ta có thể cùng nhau khám phá những văn bản như thế này. Những cuộc trò chuyện về ngôn ngữ, văn học và lịch sử luôn là những cuộc trò chuyện thú vị nhất.

(T.Vấn biên tập; ChatGPT chuyển ngữ)