NHÌN LẠI ÂM NHẠC MIỀN NAM &#8211; T.Vấn và Bạn Hữu

I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

1. Mấy tháng quân trường.

2.Tình đồng đội.

3. Trên bốn vùng chiến thuật.

4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

5. Xuân này con không về.

6. Một mai giã từ vũ khí.

7. Đêm nguyện cầu.

I. Sự hình thành phong trào Du ca.

II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

2. Tuổi trẻ chúng tôi.

3. Đoàn ta ra đi.

4. Mơ ước hòa bình.

I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.

II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

I. Các ban nhạc trẻ.

II. Hoạt động biểu diễn.

III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

trẻ phương Tây.

IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG

I. Quá trình hình thành và phát triển của

phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Giai đoạn 1965-1969.

2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

I. Nhạc thiếu nhi.

1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

3. Bài hát về quê hương, đất nước.

4. Bài hát mừng Trung thu.

5. Bài hát vui chơi tập thể.

II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

1. Vui họp mặt.

2. Vui cắm trại.

3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XV. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC

I. Truyện ca.

1. Trầu cau.

2. Thiên thai.

3. Trương Chi.

4. Chú Cuội.

5. Ngưu Lang – Chức Nữ.

6. Trác Văn Quân.

7. Thiếu phụ Nam Xương.

8. Hoa thủy tiên.

9. Huyền Trân Công Chúa.

10. Lòng mẹ Việt Nam.

11. Nàng Bân.

12. Chuyện tình Lan và Điệp.

II. Trường ca.

1. Lịch sử loài người.

2. Trường ca Sông Lô.

3. Hòn Vọng Phu.

4. Hội Trùng dương.

5. Con đường cái quan.

6. Mẹ Việt Nam.

I. Sử ca.

II. Thanh niên ca.

III. Kháng chiến ca.

IV. Quốc ca.

V. Quân ca.

* LỜI KẾT.

* TÀI LIỆU THAM KHẢO.

* MỤC LỤC.

NGUYỄN PHÚ YÊN: NHÌN LẠI…- CHƯƠNG XIV: TRUYỆN CA VÀ TRƯỜNG CA

Nguyễn Phú Yên — Mon, 16 Oct 2023 09:41:00 +0000

CHƯƠNG XIV

TRUYỆN CA VÀ TRƯỜNG CA

Bên cạnh nguồn cảm hứng về tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa, các nhạc sĩ còn tìm đến cảm xúc được gợi lên từ những câu chuyện dân gian đã ăn sâu trong tâm thức người Việt qua nhiều thế hệ hoặc là những câu chuyện đẹp từ trong văn chương. Đó là những bài truyện ca dạy con người bài học về đạo đức, về cái đẹp của tình yêu, của tình nghĩa vợ chồng, tình huynh đệ, nỗi thèm khát vĩnh cửu, niềm mơ ước bất tử…

Ngoài ra có những bài hát dài hơi được đúc kết trong một tổ khúc gồm nhiều bài có thể hát riêng hoặc hát kế tục nhau gọi là trường ca. Mỗi bài trong trường ca được diễn tả theo nội dung câu chuyện và theo cấu trúc giai điệu của mỗi bài tùy theo nguồn cảm hứng của tác giả. Ngoài các tác phẩm trường ca được nhắc đến dưới đây, còn có một số tác phẩm không phổ biến rộng rãi hoặc thất lạc như Triều vui thế hệ, Máu hồng sử xanh, Ngày trọng đại, Tiếng trống Diên Hồng của Hoàng Thi Thơ; Lửa thiêng, Hàn Giang dậy sóng, Con đường trước mặt, Những dòng sông anh em, Thêm một lần hoa nở… của Phạm Thế Mỹ.

I.TRUYỆN CA

1.TRẦU CAU

Ngày xưa, người nông dân Việt Nam đều biết đến sự tích Trầu Cau. Sự tích này đã được nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu kể lại trong bài hát Trầu Cau viết vào năm 1940. Đó là chuyện hai anh em nhà quan lang họ Cao rất giống nhau và thương yêu nhau thắm thiết. Người anh tên Tân Sinh và người em là Lang Sinh. Cả hai xin học nhà đạo sĩ họ Lưu và được thầy yêu mến và muốn gả con gái cho. Người con gái đem lòng yêu mến, muốn lấy người anh làm chồng, nhưng không phân biệt được ai là anh, ai là em. Một hôm, người con gái lấy một bát cháo và một đôi đũa mời hai người ăn. Thấy người em nhường người anh ăn, người con gái mới phân biệt được. Khi người anh có vợ thì người em rất buồn, nhưng người anh vô tình không biết. Một hôm hai anh em đi làm, tối mịt mới về; người vợ chạy ra vội ôm chầm lấy người em vì chàng bước vào nhà trước. Đúng lúc ấy, người anh cũng bước vào nhà, thấy vậy sinh nghi người em. Từ đấy người anh càng hững hờ với em hơn trước. Một buổi chiều, người em ngồi một mình buồn tủi, vội đứng dậy ra đi:

Ngày xưa có hai anh em nhà kia
Cùng yêu thương ở cùng nhau

Bỗng đâu chia lìa.
Vì hai người cùng yêu mến

Một cô gái làng bên
Nhưng người anh

Được kết duyên cùng nàng.
Vì như thế nên người em

Lòng buồn rầu bỏ đi khỏi làng…

Chàng đi mãi cho đến khu rừng rồi đi thẳng vào rừng âm u. Trời bắt đầu tối, chàng vẫn cứ bước đi rồi dừng chân bên một con suối. Chàng ngồi nghỉ bên bờ, khóc thổn thức, cho đến khi sương lạnh thấm dần, chàng chết đi rồi biến thành một tảng đá:

Ôi ta buồn ta đi lang thang bởi vì đâu?
Kìa sông sâu dòng êm réo như gợi mối sầu
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn

Biết sao vơi niềm riêng
Kìa mây sầu giăng chơi vơi
Làm sao dừng cho nhắn đôi lời.
Dòng nước lờ trôi mây trắng cùng trôi

Qua chốn nào nơi xa xôi

Anh say sưa cùng ai

Đang xe mối tình duyên
Thôi hết rồi giấc mơ huyền.
Qua bao nhiêu ngày

Ta đi lang thang bởi vì đâu?
Ôi ta buồn ta đi quyên sinh cũng vì ai…
Tang tính tình

Tính tang tính tình bên sông sâu
Tình Lang sinh thành phiến đá

Sầu thương theo ngày qua.

Người anh về nhà không thấy em đâu, lẳng lặng đi tìm. Chàng đi mãi, sau cùng đến con suối xanh biếc đành ngồi bên bờ suối, tựa vào tảng đá. Chàng ngồi trong sương lạnh và khóc than hồi lâu, ngất đi và chết cứng, biến thành một cây mọc thẳng ngay bên cạnh:

Trông ngóng chờ tin

Không biết vì sao nên Tân sinh
Ra đi mong tìm em thương yêu

Nỗi niềm thương nhớ.
Qua bao ngày ta đi

Lang thang cố tìm em
Dòng sông êm đềm trôi cuốn

Như vương tiếng buồn.
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn

Biết sao ngăn niềm thương
Trời xanh cùng mây bay cao rừng sâu

Tìm em biết phương nào?
Nhìn chốn rừng hoang

Nghe tiếng rừng vang
Trong gió ngàn như than van
Bao nhiêu đau lòng

Sao ta đâu thấy hình em
Thôi hết rồi phút êm đềm.
Qua bao nhiêu ngày ta đi

Lang thang cố tìm em
Ôi ta buồn ta đi

Quyên sinh cũng vì em.
Tang tính tình tính tang tính tình

Tang tính tình bên sông sâu
Người Tân sinh gần phiến đá

Thành cây cau trồi lên.

Ở nhà, người vợ nóng lòng vội đi tìm chồng. Nàng đi mãi, cuối cùng gặp con suối sâu. Nàng không còn đi được nữa, ngồi tựa vào gốc cây than khóc. Chưa đầy nửa đêm mà nàng đã mình gầy xác xơ, thân mình biến thành một cây leo quấn chặt lấy cây không cành bên tảng đá:

Trông ngóng chờ tin không biết

Chồng sao nên bâng khuâng
Trong yêu thương nàng ra đi

Mong kiếm chồng yêu mến.
Đây cây rừng

Thông reo vi vu bóng chồng đâu
Dòng sông ơi

Nào ai sớt cho vơi mối sầu.
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn
Biết sao vơi niềm thương
Làn mây chiều đang giăng tơ
Nhìn mây lòng man mác mong chờ.
Kìa gió rừng lên xao xuyến lòng em

Thương nhớ chàng ôi sao quên?
Mây ơi xin đừng bay

Cho ta nhắn vài câu
Cho thấy chồng bớt nguôi sầu.
Ôi đây cây rừng

Thông reo vi vu biết làm sao?
Đây hương hồn

Em xin theo anh đến trời cao.
Tang tính tình tính tang tính tình

Tang tính tình bên sông sâu

Niềm tương tư nàng chốc biến

Thành ra dây trầu xanh.
Lưu luyến tình xưa

Âu yếm trầu leo quanh thân cau
Qua bao năm tình thiêng liêng

Thắm cùng mưa nắng…

Câu chuyện làm ai nấy đều thương xót. Người dân gọi cây thẳng đứng là cây cau, cây dây leo là cây trầu, lại lấy tảng đá đem về nung cho xốp để ăn với trầu cau, cho miệng thơm và môi đỏ. Tình duyên của ba người vẫn keo sơn, thắm thiết, và tục ăn trầu của người dân Việt có từ đó.Về mặt âm nhạc, NS Phan Huỳnh Điểu sử dụng thang âm ngũ cung Bắc thuần nhất để gần gũi với tâm hồn người Việt hơn.

2.THIÊN THAI

Trong truyền thuyết Trung Hoa (Lưu Thần và Nguyễn Triệu) cũng như trong cổ tích Việt Nam (Từ Thức) kể rằng có người trần gian đi lên núi hái thuốc và gặp được tiên nữ rồi ở lại cung tiên. Câu chuyện đẹp này được nhiều nhạc sĩ kể thành ca khúc.

Chẳng hạn, trong bài hát Thiên Thai, Văn Cao kể chuyện Lưu Thần và Nguyễn Triệu là hai chàng trai rủ nhau đi lên núi Thiên Thai. Cảnh đẹp thiên nhiên đã cuốn hút hai chàng trai:

Tiếng ai hát chiều nay vang lừng trên sóng

Nhớ Lưu Nguyễn ngày xưa lạc tới Đào nguyên

Kìa đường lên tiên,

Kìa nguồn hương duyên

Theo gió tiếng đàn xao xuyến.

Phím tơ lưu luyến

Mấy cung u huyền

Mấy cung trìu mến

Như nước reo mạn thuyền.

Âm ba thoáng rung cánh đào rơi

Nao nao bầu sương khói phủ quanh trời.

Lênh đênh dưới hoa chiếc thuyền lan

Quê hương dần xa lấp núi ngàn

Bâng khuâng chèo khua nước ngọc tuyền

Ai hát trên bờ Đào nguyên…

Trong thiên nhiên tuyệt đẹp ấy, hai chàng gặp tiên nữ rồi cùng hai nàng kết duyên thành vợ chồng, sống bên nhau đầm ấm trong tiếng nhạc Nghê thường say đắm:

Thiên Thai chốn đây hoa xuân

Chưa gặp bướm trần gian
Có một mùa đào dòng ngày tháng

Chưa tàn qua một lần
Thiên tiên chúng em xin dâng

Hai chàng trái đào thơm
Khúc nghê thường này

Đều cùng múa

Vui bầy tiên theo đàn.
Đèn soi trăng êm

Nhạc lắng tiếng quyên

Dây đó nỗi lòng mong nhớ
Này khúc bồng lai

Là cả một thiên thu

Trong tiếng đàn chơi vơi.
Đàn xui ai quên đời dương thế
Đàn non tiên đàn khao khát

Khúc tình duyên.

Sau khi ở cảnh tiên một thời gian thì hai chàng chợt nhớ quê nhà, muốn về thăm. Khi trở lại quê hương thì cảnh vật hoàn toàn đổi khác, hỏi ra mới biết đã bao nhiêu đời đã đi qua. Người xưa không còn ai, lòng buồn vô hạn, hai chàng tìm đường trở lại nhưng than ôi, đường xưa lạc lối nên không tìm được cõi tiên nữa. Từ đó người ta chẳng còn thấy hình bóng hai chàng nơi nao.

Thế giới thần tiên đúng là nỗi thèm khát vĩnh cửu của con người:

Thiên Thai! Ánh trăng xanh mơ

Tan thành suối trần gian
Ái ân thiên tiên em ngờ phút

Mê cuồng có một lần
Gió hắt trầm tiếng ca

Tiếng phách ròn lắng xa
Nhắc chi ngày xưa đó

Đến se buồn lòng ta
Đào Nguyên trước

Lưu Nguyễn quên trần hoàn
Cùng bầy tiên đàn ca bao năm
Nhớ quê chiều nào xa khơi

Chắc không đường về

Tiên nữ ơi!
Đào Nguyên trước

Lưu Nguyễn khi trở về
Tìm Đào Nguyên,

Đào Nguyên nơi nao?
Những khi chiều tà trăng lên
Tiếng ca còn rền trên cõi tiên.

Ngoài Văn Cao, còn có các nhạc sĩ khác cũng lấy câu chuyện này làm nguồn cảm hứng nhưng không phải để kể lể nội dung câu chuyện mà chỉ để diễn tả thiên nhiên tươi đẹp mà tác giả mường tượng ra bằng những giai điệu êm ái. Chẳng hạn Phạm Duy trong bài hát Tiếng sáo thiên thai:

Xuân tươi êm êm ánh xuân nồng

Nâng niu sáo bên rừng,

Dăm ba chú Kim đồng

(Hò xàng xê) Tiếng sáo,

Nhẹ nhàng lướt cỏ nắng

Nhạc lòng đưa hiu hắt,

Và buồn xa buồn vắng

Mênh mông là buồn!

Tiên nga, buông lơi

Tóc bên nguồn

Hiu hiu lũ cây tùng

Ru ru tiếng trên cồn.

(Hò ơi) làn mây ơi!

Ngập ngừng sau đèo vắng,

Nhìn mình cây nhuộm nắng,

Và chiều như chìm lắng,

Bóng chiều không đi…

Nhạc sĩ Võ Đức Thu thì phổ nhạc bài thơ Tống biệt của Tản Đà với nhịp điệu tango:

Lá đào rơi rắc lối Thiên thai

Suối tiễn oanh đưa những ngậm ngùi

Nửa năm tiên cảnh một bước trần ai

Ước cũ duyên thừa có thế thôi.

Ðá mòn rêu nhạt nước chảy huê trôi

Cái hạc bay lên vút tận trời

Trời đất từ nay xa cách mãi

Cửa động đầu non đường lối cũ

Nghìn năm thơ thẩn bóng trăng chơi.

3.TRƯƠNG CHI

Một câu chuyện tình diễm lệ khác trong cổ tích Việt Nam cũng được NS Văn Cao kể bằng những giai điệu tuyệt đẹp của dòng nhạc lãng mạn, đó là bài hát Trương Chi. Chuyện kể ngày xưa có nàng Mỵ Nương xinh đẹp tuyệt trần, con một vị đại thần. Nàng sống cô đơn trong cảnh trướng phủ màn che nhưng lòng luôn buồn bã. Cha nàng cho xây một căn nhà nhỏ bên bờ sông để nàng khuây khỏa. Hằng ngày nàng ra đó để thêu thùa, đọc sách, nhất là để nghe tiếng sáo của chàng Trương Chi, một thanh niên làng chài ven sông:

Một chiều xưa trăng nước chưa thành thơ

Trầm trầm không gian mới rung thành tơ

Vương vất heo may hoa yến mong chờ

Ôi tiếng cầm ca thu tới bao giờ.

Lòng chiều bơ vơ lúc thu vừa sang

Chập chùng đêm khuya thức ai phòng loan

Một cánh chim rơi trong khúc nhạc vàng

Đây đó từng song the hé đợi đàn.

Bỗng một thời gian Mỵ Nương không còn nghe tiếng sáo, vì quá thương nhớ tiếng sáo mà sinh bệnh. Không có ai chữa được bệnh của nàng.

Tây hiên Mỵ Nương khi nghe tiếng ngân
Hò khoan mơ bóng con đò trôi
Giai nhân cười nép trăng sáng lả lơi,

Lả lơi bên trời.
Anh Trương Chi,

Tiếng hát vọng ngàn xưa còn rung

Anh thương nhớ,

Oán trách cuộc từ ly não nùng.
Đò trăng cắm giữa sông vắng

Gió đưa câu ca về đâu?
Nhìn xuống đáy nước sông sâu

Thuyền anh đã chìm đâu!

Vô tình cha nàng biết được nguyên nhân của căn bệnh của con gái chính là tiếng sáo của Trương Chi. Ông liền mời chàng đến, thấy chàng xấu xí ông lệnh chỉ được thổi sáo từ ngoài sân vọng vào. Mỵ Nương nghe thấy tiếng sáo quen thuộc thì khỏi bệnh, xin được gặp người thổi sáo. Vừa thấy Trương Chi, Mỵ Nương đã vô cùng thất vọng vì dung mạo của chàng.Trương Chi về nhà bỗng thầm yêu trộm nhớ Mỵ Nương nhưng không được đền đáp. Chàng thất vọng và đau buồn cho thân phận nghèo hèn của mình, mang bệnh tương tư, rồi sầu héo dần mà chết. Người làng mang xác chàng đem chôn. Khi bốc mộ mọi người thấy một khối cầu trong suốt bèn đem gắn vào mạn chiếc thuyền cũ của chàng. Tình cờ, cha Mỵ Nương thấy viên hình cầu đẹp như ngọc liền mua về làm thành chiếc chén uống trà. Mỵ Nương muốn dùng thử. Nhưng vừa rót trà vào, nàng thấy trong chén trà hiện lên hình bóng Trương Chi, và tiếng sáo năm xưa hiện lên như than như trách. Nàng chạnh lòng nhớ lại mối tình đã qua. Một giọt nước mắt của nàng rơi xuống chén và chiếc chén bỗng tan tành.

Lòng bâng khuâng theo mưa đưa canh tàn
Về phương xa ai nức nở và than
Cùng với tiếng gió vương
Nhìn thấy ngấn nước

Lấp lánh in bóng đò xưa…

Kết thúc câu chuyện, Văn Cao gieo một nỗi buồn nhân thế như là một bài học dân gian:

Đàn đêm thâu

Trách ai khinh nghèo quên nhau
Đôi lứa bên giang đầu
Người ra đi với cuộc phân ly
Đâu bóng thuyền Trương Chi?

Nhạc sĩ Mạc Phong Linh và Mai Thiết Lĩnh cũng viết bài Chuyện tình Trương Chi – Mỵ Nương từ câu chuyện trên:

Ngày xưa Trương Chi sống cô đơn

Lênh đênh với con đò giữa dòng sông sâu
Khách qua nơi đây mấy kẻ hay

Cuộc đời anh nghệ sĩ giọng tiêu ngàn sầu.
Ngày tháng trôi đi như vô tư

Ngờ đâu cung cấm Mỵ Nương

Từng đêm nghe cung tiêu
Tha thiết canh thâu như rót vào tim

Bao nhiêu nỗi buồn vô bờ…

Tủi thân Trương Chi số vô duyên

Tim anh chết đi rồi kết thành ngọc châu
Biết tin đau thương ấy Mỵ Nương

Liền tìm viên ngọc quý tiện chung dùng trà.
Nào có ai hay trong chung kia

Hình Trương Chi bóng đò hiện lên

Như bao đêm xưa. Đau xót cho ai

Thương tiếc tình duyên

Nên nát ngọc vì lệ rơi.

Cũng với câu chuyện này, nhạc sĩ Phạm Duy không kể lể nhưng cũng bày tỏ cảm xúc với những giai điệu nhẹ nhàng, thắm thiết trong bài hát Khối tình Trương Chi viết năm 1952:

Đêm năm xưa khi cung đàn lên tơ

Hoa lá quên giờ tàn

Mây trắng bay tìm đàn

Hồn người thổn thức trong phòng loan.

Đêm năm xưa nghe cung đàn gây mơ

Âu yếm nâng tà quạt, hôn gió đưa về thuyền

Tưởng người trên sóng du thần tiên…

Đêm năm xưa tương tư người hò khoan
Ôm ấp bao mộng vàng

Cho tới khi gặp chàng
Thì đành tan vỡ câu chờ mong.
Đêm năm xưa trên con thuyền lẻ loi
Khi trót yêu người rồi xa cách nhau vì đời
Tủi hờn duyên kiếp bao giờ nguôi…
Đêm năm xưa ôm mối tình dở dang
Chôn đáy sông hồn cầm

Ai chết đêm nguyệt rằm
Nợ tình còn đó chưa đền xong.
Đêm năm xưa chưa nguôi lòng yêu ai
Duyên kiếp trong cuộc đời,

Đem xuống nơi tuyền đài
Để thành ngọc đá mong chờ ai.
Đêm năm xưa yêu dấu người xa xăm
Nâng chén trong lầu buồn,

Thương nhớ nơi ngàn trùng
Lệ sầu rơi xuống câu hò khoan.
Ôi duyên kia ai đã trả cho ai
Cho mắt rơi lệ rồi,

Cho chén tan thành lời
Để thành bài hát ru lòng tôi.

4.CHÚ CUỘI

Chú Cuội là một hình ảnh nên thơ từ trong truyện cổ tích được lưu truyền nên thành câu ca dao “Thằng Cuội ngồi gốc cây đa/ Để trâu ăn lúa, gọi cha ời ời/ Cha còn cắt cỏ trên trời/ Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên/ Ông thời cầm bút cầm nghiên/ Ông thời cầm tiền đi chuộc lá đa”. Câu chuyệnđược mọi người nhắc đến trong ngày rằm tháng tám.Nhìn lên mặt trăng, người ta thấy một vết đen rõ hình một cây cổ thụ có người ngồi dưới gốc, người ta gọi cái hình ảnh ấy là hình chú Cuội ngồi gốc cây đa….

Trong ngày Trung thu, chú Cuội và chị Hằng là hai nhân vật chính mà các em nhỏ quan tâm tới. Câu chuyện trong truyện cổ tích được thiếu nhi yêu thích, khêu gợi cho các em sự tưởng tượng phong phú phù hợp với lứa tuổi của các em cũng được các nhạc sĩ đan dệt thành những giai điệu êm ái:

Bóng trăng trắng ngà có cây đa to
Có thằng Cuội già ôm một mối mơ.
Lặng yên ta nói Cuội nghe
Ở cung trăng mãi làm chi.
Bóng trăng trắng ngà có cây đa to
Có thằng Cuội già ôm một mối mơ.
Gió không có nhà gió bay muôn phương
Biền biệt chẳng ngừng trên trời nước ta.
Lặng nghe trăng gió bảo nhau
Chị kia quê quán ở đâu?
Gió không có nhà gió bay muôn phương
Biền biệt chẳng ngừng trên trời nước ta.
Có con dế mèn suốt trong đêm khuya
Hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ
Đền công cho dế nỉ non
Trời cho sao chiếu ngàn muôn.
Có con dế mèn suốt trong đêm khuya
Hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ.
Sáng rơi xuống đồi sáng leo lên cây
Sáng mỏi chân rồi, sáng ngồi xuống đây.
Cùng trông ánh sáng cười vui
Chị em ta hãy đùa chơi.
Sáng rơi xuống đồi sáng leo lên cây
Sáng mỏi chân rồi, sáng ngồi xuống đây.
Các em thích cười muốn lên cung trăng
Cứ hỏi ông Trời cho mượn cái thang.
Mười lăm tháng tám trời cho
Một ông trăng sáng thật to
Các em thích cười muốn lên cung trăng
Cứ hỏi ông Trời cho mượn cái thang.

(Lê Thương, Thằng Cuội)

Cũng như nhạc sĩ Lê Thương, nhạc sĩ Phạm Duy cũng chỉ kể câu chuyện thoáng qua bằng những giai điệu nhẹ nhàng để các em vui chơi:

Thằng Cuội yêu chị Hằng Nga
Nói dối ông bà lên tới Mặt trăng
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Kể từ khi Cuội ra đi
Làng xóm không ngờ cũng nhớ Cuội ghê
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Cuội thì sau cuộc phiêu du
Cuội ngồi thương nhớ quê nhà xa xôi
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Cuội ngồi dưới ngọn cây đa
Để trâu ăn lúa kêu cha ời ời
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!…

(Phạm Duy, Một đàn chim nhỏ, 1957)

Trong một bài khác, Phạm Duy cũng kể câu chuyện thơ mộng này nhưng dành cho lứa tuổi lớn đầy mơ mộng hơn với nhịp điệu luân vũ:

Trăng soi sáng ngời treo trên biển trời
Tình ơi một đàn con trai
Rủ đàn con gái ra ngồi nhìn trăng.
Ra nghe chú Cuội ngồi gốc cây đa
Cuội ơi để trâu ăn lúa
Nhìn mây theo gió miệng ca bời bời.
Ta yêu cô Hằng đêm xưa xuống trần
Nàng ơi nàng về dương gian
Tìm người nuôi nấng cung đàn Hằng Nga
Xin đôi cánh vàng mượn chiếu mây non
Cuội ơi Cuội theo ánh sáng
Cuội lên cung vắng Cuội không về làng.
Ánh trăng vàng bên người đẹp yêu chồng
Khúc Nghê thường

Quên đường về dương gian
Ánh trăng vàng kìa là ánh trăng vàng
Đời dương thế có người trong đêm tối
Chờ sao chiếu mối tình của Hằng Nga
Đời đời mọc trăng tơ sáng lóa.
Trăng soi tóc thề đưa trai gái về
Tình ơi nửa đường thôn quê
Gặp đàn em bé hát vè một câu.
Câu thơ chú Cuội mà lấy tiên nga
Cuội ơi để trâu ăn lúa
Ngồi trên lưng gió tình yêu mặn mà.

(Phạm Duy, Chú Cuội, Chợ Neo, Thanh Hóa, 1948)

Nhạc sĩ Phạm Đình Chương nhân một đêm trăng bỗng liên tưởng đến câu chuyện chú Cuội nhưng được thêm thắt nhiều chi tiết thơ mộng để lôi cuốn các em hơn:

Đêm nay trăng chiếu qua làng

Có người ra ngắm trăng màng màng mơ

Trăng quê như lúa lên tơ

Ta ngồi nhặt ánh trăng thơ ngát tình.

Ai hay trăng sáng trong lành

Ấp ủ một mối duyên tình ngàn thu

Ai ơi say với trăng thâu

Lại đây mà lắng nghe câu chuyện này…
Ngày xưa, ngày xửa, chứ ngày xưa
Có chàng mục tử dối quê (mà) dối làng
Dối cha dối mẹ họ hàng
Trời đày anh sống Cung Hằng xa xa.
Anh mang tên Chú Cuội Già
Trăm năm ở với Hằng Nga yêu kiều
Tính tình tang.

Đàn tình reo (ớ ơ) vang ơ hờ…
Một hôm chàng bỗng thấy yêu
Và liều ăn cắp rất nhiều để cho
Rượu tiên, châu báu, hoa thơm
Đàn vàng, thơ ngọc để dâng Hằng Nga.
Ngọc Hoàng giận phạt Cuội ta
Đày xuống dương thế

Khiến xa lìa người thương
Để anh xa cách người thương
Khóc than mối tình

Trên đường trần gian.
Cho nên khi xuống dương trần
Sống đời mưa gió, âm thầm lẻ loi.
Anh đi gieo rắc muôn nơi
Cung đàn ai oán cho vơi nỗi buồn.
Đêm nao trăng sáng trăng tròn
Có mình anh đứng ôm đàn để mơ
Anh nay nói dối hơn xưa,
Vì mong lại kiếp Cuội Già gần em.

(Phạm Đình Chương, Kiếp Cuội già,1953)

5.NGƯU LANG – CHỨC NỮ

Ngưu Lang – Chức Nữ là truyện cổ tích có liên quan đến các sao Chức Nữ (Vega) và sao Ngưu Lang (Altair), dải Ngân hà và hiện tượng mưa ngâu. Trong truyện cổ tích Trung Hoa cũng có nhắc tới câu chuyện này nhưng nội dung không giống với truyện của Việt Nam. Ngưu Lang là vị thần chăn trâu của Ngọc hoàng Thượng đế, vì say mê một tiên nữ phụ trách việc dệt vải tên là Chức Nữ nên bỏ bê việc chăn trâu. Chức Nữ cũng vì mê tiếng tiêu của Ngưu Lang nên bê trễ việc dệt vải. Ngọc hoàng giận dữ, bắt cả hai phải ở cách xa nhau, người đầu sông Ngân, kẻ cuối sông, cho hai người mỗi năm được gặp nhau vào ngày bảy tháng bảy âm lịch khi cầu Ô Thước do chim ô (quạ) và chim thước (chim khách) kết cánh tạo ra. Khi tiễn biệt nhau, Ngưu Lang và Chức Nữ khóc sướt mướt. Nước mắt của họ rơi xuống trần hóa thành cơn mưa và được người dưới trần gian đặt tên là mưa ngâu.

Câu chuyện này được nhạc sĩ Thẩm Oánh từ rất sớm viết thành ca khúc thuộc loại tình buồn vì xa cách. Âm nhạc dìu dặt chạy trên cung thứ với nhịp điệu tango, đôi lúc có nốt biến hóa để thêm âm sắc cho phong phú giai điệu:

Một tuần ngâu mưa rơi buồn reo

Lá tung sầu theo nhớ nhung tiêu điều

Cơn cơn nơi phương trời

Tình tan vỡ muôn đời

Rầu rầu năm năm

Chức Nữ khóc Ngưu Lang

Niềm hận thương tràn khắp nhân gian.

Đều đều giọt mưa

Giọt mưa đều rơi suốt đời u ám

Nhịp cầu mong manh

Ô Thước bắc ghềnh

Vợ chồng ngâu buồn tủi trông nhau.

Ngồi xa mây gió

Vương mang hàng lệ thương

Trút nên mưa gieo sầu xuống đời

Một ngày gang tấc

Thôi Nam Bắc đôi nơi

Chàng với nàng ngậm ngùi chia phôi.

Câu chuyện thương tâm đem lại cho người trong cuộc những giọt lệ ngân cũng là những giọt mưa buồn tủi gieo chút xót thương cho người nghe mãi mãi đời sau:

Ngoài xa mưa gió, khóc vợ chồng ngâu

Vàng trút ngàn lá, ai nhớ ai sầu.

Một tuần ngâu sầu lắng canh thâu

Ngàn muôn kiếp sau khôn ngừng khóc nhau

Ôi duyên ngang trái thắm có chừng thôi

Ngân giang muôn đời còn nhiều lệ rơi.

(Thẩm Oánh, Vợ chồng ngâu)

Phạm Duy cũng viết một bài tình buồn vì chia lìa đôi lứa nhưng người nghe vẫn thấy được nhạc sĩ lấy cảm hứng từ câu chuyện Ngưu Lang-Chức Nữ:

Một người ngồi bên kia sông

Im nghe nước chảy về đâu
Một người ngồi đây trông hoa

Trôi theo nước chảy phương nào.
Trời thì mưa rơi mưa rơi

Không ngưng suối tuôn niềm đau
Người thì hẹn nhau sang sông

Mong cho chóng tạnh mùa ngâu.
Cuộc đời làm cho đôi bên

Yêu nhau cách một biển sâu
Hẹn hò tàn thu sang xuân

Bên nhau biết thuở ban đầu
Dù tình không nguôi

Đôi ta xin cho hứa vui về sau
Trời còn làm cho mưa rơi

Mưa rơi cách biệt dài lâu…
Nước vẫn trôi mau mắt vẫn hoen sầu
Đành để hồn theo nước trôi không màu
Số kiếp hay sao, không cho bắc cầu
Thì xin sông nước sẽ cho gần nhau.
Một người bèn ra ven sông

Buông theo nước cuồn cuộn mau
Một người chìm sâu trong khi mưa ngâu

Bỗng ngừng ngang đầu
Cuộc tình thương đau

Êm êm trôi theo nước xuôi về đâu
Hẹn hò gặp nhau thiên thu

Cho phong phú đời người sau.

(Phạm Duy, Hẹn hò)

6.TRÁC VĂN QUÂN

Tình sử Trung Hoa nói về Tư Mã Tương Như, tự Tràng Khanh (179 TCN-117 TCN), người ở Thành Đô đời nhà Hán. Người rất đa tài, văn hay, đàn giỏi. Khi lìa quê lên Tràng An để lập công danh, đến con sông đầu làng, Tương Như viết trên cầu một câu: “Bất thừa cao xa tứ mã, bất phục quá thử kiều” (Không ngồi xe cao bốn ngựa, không qua lại cầu này nữa). Vốn con người hào hoa rất mực, ông mua được một chức quan nhỏ; làm quan trong ít lâu, chán, cáo bệnh, qua chơi nước Lương, rồi trở về nước Thục. Đến đâu, Tương Như cũng dùng bút mực và cây đàn để giao thiệp bằng hữu. Trong khi đến đất Lâm Cùng, Tương Như vốn sẵn quen với Vương Cát là quan lệnh ở huyện, nên đến chơi. Cát lại mời Tương Như cùng đi dự tiệc ở nhà Trác Vương Tôn, vốn là viên ngoại trong huyện. Nghe tiếng Tương Như đàn hay nên quan huyện cùng Trác Vương Tôn yêu cầu đánh cho một bài.

Họ Trác vốn có một người con gái rất đẹp tên Văn Quân, còn nhỏ tuổi mà sớm góa chồng, lại thích nghe đàn. Tương Như được biết, định ghẹo nàng, nên vừa gảy đàn vừa hát khúc “Phượng cầu hoàng” (Chim phượng trống tìm chim phượng mái).

Trác Văn Quân nghe được tiếng đàn, lấy làm say mê, đương đêm bỏ nhà đi theo chàng. Đôi trai gái đó mở một quán nấu rượu. Vợ chồng cùng cặm cụi làm ăn. Sau Hán Vũ Đế đọc bài Tử hư phú của Tương Như, khen tài mới vời vào triều, ban chức tước. Lại sai chàng cầm cờ tiết, thay nhà vua về Ba Thục chiêu an bọn phụ lão tùng phục nhà Hán. Lần này thỏa chí bình sinh, Tương Như áo gấm vinh quy được người đón rước long trọng. Nhưng làm quan ít lâu, lại chán, cáo bệnh lui về quê. ⁽⁴⁾

Từ câu chuyện trên, nhạc sĩ Phạm Duy Nhượng đã bày tỏ cảm xúc quý mến về chuyện tình của hai người để viết thành bài ca với giai điệu êm đềm và tiết tấu dìu dặt của điệu luân vũ:

Có những chiều hoa, nồng nhạt say liên hoan
Bên những người hoa, ngạt ngào hương tóc phấn
Một chàng phiêu lãng, ôm đàn tới giữa đời
Đàn hôn làn tóc, người đẹp tươi nét môi
Mộng vương tà áo, nhạc giao tình chơi vơi!

Ta gửi về người ôi mấy cung đàn Tư Mã xưa

Yêu đôi mắt huyền xinh như dáng thuyền

Ai nhẹ lay màn the thấp thoáng?

Nàng nhẹ đôi gót hài dừng bên mái ngoài

Văng vẳng tiếng ai cười như mộng đời xa xôi.

Tư Mã người ơi, dừng đàn bên Văn Quân

Nâng phím hào hoa, kề làn môi giai nhân

Về nhà bên suối, cung đàn ấp má đào

Mộng chưa tàn khúc, Phượng Cầu lưu luyến nhau

Phượng ôi, đàn vắng tìm chim hoàng nơi nao?

(Phạm Duy Nhượng, Tà áo Văn Quân)

7.THIẾU PHỤ NAM XƯƠNG

Nhạc sĩ Thẩm Oánh trong bài hát Thiếu phụ Nam Xương đã kể lại câu chuyện cảm động bằng bài hát đầy kịch tính. Chuyện kể về người con gái Nam Xương, có tên là Vũ Thị Thiết, thường được gọi là vợ chàng Trương. Nàng là người có dung hạnh vẹn toàn, chồng là Trương Sinh tính tình hay ghen. Vũ Nương sắp đến kỳ sinh nở thì chồng bị gọi đi lính. Ở nhà Vũ Nương sinh con và chăm nom mẹ chồng rất mực chu đáo. Vì nhớ thương con, mẹ chồng nàng ngày càng ốm nặng rồi mất, nàng lo tang ma chu đáo như với cha mẹ đẻ mình. Để đỡ nhớ chồng, nàng hay đùa với con bằng cách chỉ cái bóng của mình lên vách và nói với con đó là cha Đản.

Ai đời còn nhớ chăng?

Xóm Nam Xương có một nàng

Lòng trinh muôn đời muôn kiếp

Mang đến tuyền đài cam ức ôm hờn.

Ôi đến bao tan.

Từ chồng ra đi chiến tranh phân kỳ

Rầu rầu chiếc thân tàn canh soi bóng

Ôm con nhớ thương ngợp lòng

Chờ ngày khang thái,

Tái lai rực hồng ánh dương.

Con thơ chiều đêm hoài kêu nhớ cha

Khi ánh đăng soi mờ bóng nhòa

Chỉ bóng tường dụ dỗ dối con thơ

Rằng:”Đây chính cha

Đêm tối mới về cùng con”.

Từ chiến trường trở về, Trương Sinh đau buồn ra thăm mộ mẹ, bế Đản theo. Ra đến đồng đứa trẻ quấy khóc vì đứa bé bảo Trương không phải là cha Đản, cha Đản đêm nào cũng đến, nhưng chẳng bao giờ bế Đản cả.

Rồi từ đó ánh đèn tàn đêm,

Hình nàng in trên vách tường,

Con giỡn đùa nô bóng cha rộn ràng

Nào ngờ đâu vì đó ly tan.

Người cha sau ít lâu hồi hương

Một sáng quang minh chim ngàn kêu đàn

Mừng mừng tủi tủi mang mang.

Nàng bế con ra:”Đây bố đã về cùng con”

Thằng bé kêu rằng:

“Không không bố tôi đêm tối mới về

Không không bố tôi đêm tối mới về

Không không bố tôi đêm tối mới về”.

Không cần hỏi cho rõ ngọn ngành, Trương đã nổi cơn ghen đánh đuổi Vũ Nương đi, không ai có thể khuyên can được. Không thể thanh minh được, Vũ Nương đành nhảy xuống sông tự vận, lấy cái chết để minh oan cho mình.

Ôi đau thương, ôi ly tan

Đau đớn cho nhau,

Chua xót cho nhau chim thương lìa đàn.

Ôi đau thương, ôi nguy nan

Cuồng ghen sôi máu

Phũ phàng dày đạp nát tan.

Trời thấu cho lòng thiếp chăng

Trinh chuyên mang oan phụ chàng!

Xin đem thân như hoa tàn trôi đi

Trôi khuất xuôi với nước dòng Hoàng Giang.

Trương Sinh tuy giận nhưng vẫn thương xót. Một buổi tối Đản chỉ vào cái bóng trên tường và nói “Đấy, cha Đản lại đến kia kìa”. Trương Sinh ân hận vô cùng nhưng việc đã rồi ⁽⁵⁾. Người đời sau lập miếu thờ bà trên bờ sông Hoàng Giang thuộc làng Vũ Điện, huyện Nam Xương (nay thuộc huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam).

Bóng đêm mờ đèn khêu u uất

Chàng bồng con thơ in bóng lên tường.

Thằng bé vui mừng:

“Đây đây bóng cha đêm tối đã về,

Đây đây bóng cha đêm tối đã về

Đây đây bóng cha đêm tối đã về”.

Ôi nghi oan, ôi ly tan

Đau đớn cho nhau,

Chua xót cho nhau chim thương lìa đàn.

Ôi nguy nan, ôi đau thương

Cuồng ghen sôi máu lỡ rồi tình đã nát tan.

Bồng con đứng trông theo

Dòng Hoàng Giang

Tình oan ngập mây u ám,

Muôn năm mối hờn

Bao tan nơi cửu tuyền

Cho đời còn nhớ quên?

Nghe câu chuyện này, vua Lê Thánh Tông có làm bài thơ cảm tác về cái chết của vợ chàng Trương. Bài thơ này nhà vua cho khắc vào bia đá trước miếu bà: Nghi ngút đầu ghềnh tỏa khói hương/ Miếu ai như miếu vợ chàng Trương/ Ngọn đèn dầu tắt đừng nghe trẻ/ Làn nước chi cho lụy đến nàng/ Chứng quả đã đôi vầng nhật nguyệt/ Giải oan chẳng lọ mấy đàn tràng/ Qua đây mới rõ nguồn cơn ấy/ Khá trách chàng Trương khéo phụ phàng.

8.HOA THỦY TIÊN

Ngày xưa, có một ông phú hộ sinh được bốn người con trai. Khi biết mình sắp qua đời, ông gọi bốn người con đến, dặn dò các con phải chia gia tài của cha làm bốn phần đều nhau. Bốn người con hứa tuân lời cha trối lại, tuy nhiên vừa chôn cất cha xong thì ba người con đầu giành phần gia tài nhiều hơn người em út. Họ chỉ chia cho đứa em út một mảnh đất khô cằn. Người em út rất buồn, vừa thương nhớ cha, vừa buồn các anh xử tệ với em. Đang ngồi khóc một mình trước mảnh đất khô cằn, thì người em bỗng thấy một bà Tiên từ mặt ao gần đó hiện lên bảo:

– Này con, thôi đừng khóc nữa. Khoảnh đất này của con có chứa một kho tàng mà các anh con không biết. Kho tàng này chứa nhiều mầm của một loại hoa quý vô giá. Mỗi năm, cứ đến mùa xuân thì hoa đâm chồi nẩy lộc, nở từng hàng chi chít trên đất đai của con. Con sẽ hái hoa, đem bán rất được giá. Nhờ đó, chẳng bao lâu thì con sẽ giàu có hơn các anh.

Quả thật, đến mùa xuân ấy, đúng như lời bà Tiên nói, mảnh đất khô cằn của người em bỗng nhiên mọc lên từng hàng hoa trắng, hương thơm ngào ngạt. Để nhớ đến ơn lành của bà Tiên, người em đặt tên cho loại hoa này là hoa Thủy Tiên.
Những người thích hoa, chơi hoa và những người giàu thi nhau đến mua hoa thủy tiên hiếm quý với giá rất đắt. Chẳng bao lâu, người em trở nên giàu có. Rồi cứ mỗi năm Tết đến, người em út lại giàu thêm, hơn ba người anh tham lam kia.
Người ta tin rằng hoa Thủy Tiên mang lại tài lộc và thịnh vượng. Do vậy, mỗi dịp Tết đến, chơi hoa thủy tiên trở thành một tục lệ đón Xuân. Những ngày cuối năm, thủy tiên được chăm sóc để hoa nở đúng giao thừa, hy vọng mang đến tài lộc sung túc và may mắn trong năm mới.

Câu chuyện dân gian như thế nhưng nhạc sĩ Lê Thương trong bài hát Hoa thủy tiên thì kể một câu chuyện khác. Về âm nhạc, tác giả hoàn toàn sử dụng thang âm ngũ cung xuyên suốt cả bài, ngoại trừ một nốt nhạc nằm ngoài ngũ cung nhưng cũng không kéo dài:

Một nghìn năm trước

Trong đời Trần Nam quốc

Có cô công chúa lòa

Cả đời nuôi nấng hoa.

Trời làm nắng gió

Sau một chiều giông tố

Các hoa trên gác lầu

Phải một cơn đớn đau.

Nàng bạch mẫu đơn

Trôi lạc mất con

Khấn xin công chúa lòa

Tạ đền nụ hoa cho bà.

Lòng nàng công chúa

Thương người và hoa quá

Đến đêm xin khấn trời

Xin đền nụ hoa đã rơi.

Nàng bày trên gác

Ước chừng mười tô nước

Khấn xin ba tháng ròng

Nhưng trời chỉ cho nước trong.

Ngày tháng chóng qua thu hè đã xa

Cuối đông năm đó

Trời cho nàng Thủy Tiên xuống đời.

Nằm chìm trong nước

Đang chờ thời gian lướt

Thấy cô công chúa lòa,

Cô nàng Thủy Tiên tiến ra

Trình bày trên bát

Ba lòng vàng thơm ngát

Khiến cho đôi mắt lòa

Của nàng công chúa sáng ra

Nàng mở mắt xong

Trông vào tô nước trong

Thấy xuân năm đó

Trời cho nàng Thủy Tiên xuống đời.

(Lê Thương, Hoa thủy tiên)

9.HUYỀN TRÂN CÔNG CHÚA

Huyền Trân công chúa(1287-1340) là công chúa đời nhà Trần, con gái của vua Trần Nhân Tông. Năm 1306, Huyền Trân công chúa được gả cho Quốc vương Chiêm Thành là Chế Mân (Jaya Sinhavarman III) để đổi lấy hai châu Ô, Lý (từ đèo Hải Vân, Thừa Thiên – Huế đến phía bắc Quảng Trị ngày nay). Một năm sau, Chế Mân chết, Huyền Trân công chúa được Trần Anh Tông sai Trần Khắc Chung đưa về nước.

Câu chuyện này được nhạc sĩ Nguyễn Hiền đưa vào âm nhạc với ca khúc Huyền Trân công chúa, nhưng chủ yếu để nói về tình cảm yêu thương của nàng công chúa khi bắt đầu rời quê hương để về xứ lạ. Đoạn đầu mang tính chất kể chuyện, âm điệu buồn man mác của một cung thứ:

Ngày xưa có nàng Huyền Trân công chúa
Giữa lúc xuân thì đang độ thắm tươi mặn mà
Đành lòng ra đi ôm một mối tình ban đầu
Ô, Lý hai châu duyên nợ phấn son về đâu.
Thuyền quyên má hồng vì yêu quê hương
Đáp tiếng non sông

Xa một bóng người tình chung
Dù ngàn sơn khê vẫn mơ đến ngày sum vầy
Muôn dặm xa xôi biệt ly người ơi… từ đây.

Nàng yêu quê hương đất nước, dù chia ly nhưng nàng vẫn mơ một ngày trở lại để được đoàn viên, được sống trong thanh bình và để trọn lời thề với người mình nặng lòng son sắt. Âm nhạc chuyển sang cung trưởng, giai điệu mang chút tin yêu và hy vọng:

Duyên kia lỗi hẹn thôi biết bao giờ
Tìm lại nhịp đàn yêu thương
Kinh kỳ hoàng hôn in bóng.
Yêu ai trót nặng lời thề chưa phai
Vẫn một lòng son sắt hoài
Dù nổi trôi kiếp hoa rơi
Muôn chim tiễn nàng công chúa lên đường
Vượt ngàn trùng dặm quê hương
Thanh bình khỏi cơn chinh chiến
Giang san cách trở mịt mờ cô liêu
Bóng nàng nhòa theo bóng chiều
Mà lòng còn vương niềm yêu.

(Nguyễn Hiền, Huyền Trân công chúa)

10.LÒNG MẸ VIỆT NAM

Câu chuyện một bà mẹ Việt Nam cho bốn người con trai ra đi để giành lại độc lập cho nước nhà trong thời kháng chiến chống Pháp đã được nhạc sĩ Lê Thương kể lại với nhiều xúc cảm trong bài hát Lòng Mẹ Việt Nam. Những giai điệu nhẹ nhàng chạy trên ngũ cung, những ca từ dung dị để ca ngợi người mẹ anh hùng trong quá khứ:

Bà Tư bán hàng có bốn người con
Thằng Hai đã lớn ba em hãy còn
Học theo các trường nay đã thành khôn
Năm loạn lạc kia trong nước Việt Nam
Mấy con của bà đều lên lối đường
Đầu quân chiến trường

Theo chí người dân
Đem thân lên đường

Xông pha chiến trường
Đành lòng bỏ xa gia đình từ đó.

Thế là người con đầu lên đường theo lý tưởng người trai quên thân cứu nước, mong ước một ngày về vinh quang:

Kiếp sống tung hoành

Quên thân xác mình
Hằng mong ước

Thành công lớn về sau
Mưu sự tại nhân thành sự tại thiên
Suốt ba năm liền bà Tư mẫu hiền
Ngày đêm khấn nguyện

Cho mấy người con.

Nhiều năm liền mẹ thương nhớ đàn con, nguyện cầu cho con được bình an. Nhưng rồi tin dữ đưa về, đứa con của mẹ đã hy sinh ngoài chiến trường. Khi còn chiến đấu, người con nghĩ đến mẹ hiền nên viết thư nhờ bạn chiến đấu nếu sau này trở về gặp mẹ xin giấu tin xấu kẻo mẹ đau lòng:

Bà Tư nóng lòng đêm nhớ đàn con
Gần đây vài tháng có nghe tiếng đồn
Người con lớn bà đang sống ngoài xa
Nhân cuộc hành binh

Tháng chín vừa qua
Đứa con của bà chẳng may mắc nạn
Ngày nay đã nằm trên chiến địa xa.
Đem hung tin về người kia lỗi thề
Vì người con trai ước rằng khi chết
Chớ nói cho bà tin anh vĩnh biệt
Kẻo đem nói thiệt thân mẫu tủi thân.
Anh để một thư nhờ người gửi đưa
Chiếc thư mong chờ ngày sau độc lập
Rằng con sẽ gặp mẹ đứng chờ con.

Mẹ hiền vẫn ngày đêm cầu nguyện cho đàn con. Ba lá thư của mẹ lại được gửi về thăm mẹ, còn mẹ thì một lòng hiến dâng con mình cho nước non:

Bà Tư thắp đèn cầu khấn người con
Bà xin cho mấy đứa em hãy còn
Ở trong núi rừng anh dẫn về cho.
Song một ngày kia ba lá tình thư
Nói con bây giờ đường xa cách trở
Vậy xin kính thờ đôi chữ bình an.
Thương con bao tình đem ba tấm hình
Bà thề nguyện dâng con mình cho nước
Thân con lưu lạc mẹ xin phó mặc
Đời con muốn đặt Tổ quốc ở trên.
Thư rằng mẹ xin thành mẹ Việt Nam
Có con sa trường chỉ mong ước rằng
Ngày sau nước còn công ấy nhờ con.

Nhạc sĩ ngợi ca lòng mẹ thương con bao la biển trời không chỉ với một người mẹ mà ông còn khái quát đó là hình ảnh của tất cả bà mẹ Việt Nam:

Nguyện dâng tấm lòng mẹ vẫn chờ mong
Để đàn em bé mai sau nhớ rằng
Đời con đó là tất cả tình thương.
Sau ngày lìa nôi đến nấm mộ hoang
Đã sinh con rồi là thương suốt đời
Mà thương tất cả lầm lỗi của con
Qua bao nhiêu thời can qua ngóng đợi
Từng thằng con qua bao mùa chinh chiến
Khi con trở về can qua đã nguội
Chỉ còn con người sống sót mà thôi.
Thương về Việt Nam hàng vạn thằng con
Đã hi sinh đời qua bao chiến thời
Mẹ xin nhắn lời tưởng nhớ từng con.

11.NÀNG BÂN

Nàng Bân là con gái của Ngọc Hoàng nhưng khác với nhiều chị em của mình, nàng Bân chậm chạp và có phần vụng về. Tuy nhiên, nàng Bân vẫn được cha mẹ yêu chiều. Ngọc Hoàng và Vương Mẫu thương con thua em kém chị nhưng không biết làm cách nào, mới bàn nhau lấy chồng cho nàng để nàng biết thêm công việc nội trợ trong gia đình.

Chồng nàng Bân, cũng là một người trên thế giới nhà trời. Nàng yêu chồng lắm. Thấy mùa rét đã đến, nàng định tâm may cho chồng một cái áo ngự hàn. Nhưng nàng vụng về quá, khi bắt đầu rét, nàng Bân đã bắt đầu công việc song cứ loay hoay mãi, tìm được cái nọ thì thiếu cái kia, se được chỉ thì chưa có kim, đưa sợi vào dệt thì thoi, suốt lại hỏng. Đến nỗi trời đã sắp sang xuân rồi mà chỉ mới may trọn được đôi cổ tay.

Nhưng nàng Bân vẫn không nản chí. Nàng may mãi qua tháng giêng rồi hết tháng hai, cho tới khi áo may xong thì vừa lúc trời hết rét. Nàng Bân buồn lắm. Thấy con âu sầu, Ngọc Hoàng gạn hỏi. Khi biết chuyện Ngọc Hoàng cảm động bèn làm cho trời rét lại mấy hôm để chồng nàng mặc thử áo.

Từ đó thành lệ, hàng năm vào khoảng tháng ba tuy mùa rét đã qua, mùa nóng đã tới nhưng có lúc tự nhiên rét lại mấy hôm, người ta gọi cái rét đó là rét nàng Bân. Tục ngữ có câu: “Tháng giêng rét đài, tháng hai rét lộc, tháng ba rét nàng Bân” là vì thế.

Từ câu chuyện này, nhạc sĩ Thẩm Oánh đã viết thành ca khúc Nàng Bân, ngợi ca tấm lòng trung trinh của người phụ nữ. Bài ca viết theo lối recitativo, âm điệu chậm buồn, tiết tấu tự do kể lể:

Ngày xưa có một năm

Trời làm rét buốt căm căm

Trần gian khôn xiết cơ hàn
Nàng Bân thương xót cho thân chồng

Hai sương một nắng

Băng giá vì trời đông.
Cam quyết bền tâm nguyện

Thề khuya sớm chăm dệt áo
Trời sinh vốn tay vụng về,

Chí bền rồi thành có sao.

Đến đây âm nhạc được đưa vào nhịp luân vũ, tiết tấu có nhanh hơn:

Nghe chăng cuộn tơ rền,

Canh khuya dệt tơ mềm
Buồng tơ nhịp say quay đều trìu mến
Canh khuya một bóng

Canh khuya một đèn
Tơ vương rối tơi bời

Tay se buốt xương rời.
Nhân thế nghe chăng

Tiếng thoi đưa suốt mùa giá
Ðây buồng óng tơ ngà

Ánh trăng mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ

Kết nên tơ giữa ánh mơ
Man mác vương hương thề

Nhắc cho đời nghĩa phu thê.

Sau âm điệu buồn, từ đây âm nhạc tươi sáng hơn vì được tác giả chuyển sang cung trưởng, diễn tả niềm yêu thương tha thiết của người vợ đối với chồng:

Chăm chút dệt tơ, đêm tiếp đêm

Lòng vẫn ước nguyện
Cầu mong chóng xong

Áo ngự hàn khoác cho chồng
Rồi kim thất lạc đường tà

Mặc ngày tháng nước dần điều hòa
Thời gian như thoi đưa

Vụt thoăn thoắt qua
Nàng Bân gắng công cùng sức

Hết đêm sang ngày lo lắng

Mong suốt trong mùa đông

Cần xong áo tình chung.

Âm nhạc lại trở về lối kể lể chậm buồn như lời than thở, tuy có lúc le lói một chút tươi sáng nhưng rồi cũng trở lại như cũ:

Ngày lướt qua ngày hết rồi mùa đông
Nàng Bân may áo cho chồng chưa xong
Bóng khuya một canh đèn tắt trời giá
Tay kim rã rời, tơ rối tơi bời.
Xuân về đưa thắm, muôn hoa phô cười
Xuân về oanh yến hót ca mừng vui
Xuân về quang minh nắng reo màu ấm
Áo chồng miệt mài may vẫn chưa xong.

Câu chuyện vẫn theo giọng kể lể và kết thúc trong niềm

vui sướng của người vợ cuối cùng cũng thỏa được ước mơ của nàng. Âm nhạc có màu sắc sáng sủa hơn để rồi kết thúc bằng lời ngợi ca của người đời dành cho nàng Bân:

Nhân thế nghe chăng

Tiếng kim châm rút tà áo
Ôi mềm đống tơ ngà

Ánh trăng mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ

Kết xe tơ rực ánh mơ
Man mác vương hương

Thề nhắc cho đời nghĩa phu thê.
Hôm nao cuộn tơ rền

Canh khuya dệt tơ mềm
Cuộn tơ nhịp say quay đều trìu mến
Hôm nay xuân tới, ngày đông qua rồi
Tâm can rối tơ lòng,

Bao lâu áo chưa xong.
Nàng Bân xót xa thương chồng,

Giận mình u mê ngu tối

Không chút tinh anh
Một đông ba tháng đêm ngày hoài công
Cố may áo chồng, xuân rồi chửa xong.

Mau gấp tay kim

Xuân ấm tươi sang rồi đây
Chiều xuân còn vương gió se hàng cây
Tha thiết van xin

Xuân rét thêm cho vài tuần
Cầu trời ban phúc cho áo mau xong.
Nhân thế nghe chăng

Tiếng kim châm rút tà áo
Ðây mềm gấm tơ ngà

Ánh xuân mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ

Kết xe tơ rực ánh mơ
Man mác vương hương thề

Nhắc cho đời nghĩa phu thê.

Ngọc Hoàng trông xuống trần gian

Thấy tấm lòng kiên trinh hiếm có
Bèn ban thêm một ngày gió buốt hơn đông
Cho nàng Bân sung sướng

Khoác áo cho chồng.
Từ đó dưới trần tháng ba mỗi cuối mùa xuân

Lại thêm có hôm cực rét
Cho đời nhắc đến nàng Bân.
Muôn đời gương kiên trinh treo cao trong sáng
Tích áo ngự hàn.

12.CHUYỆN TÌNH LAN VÀ ĐIỆP

Một chuyện tình rất phổ biến sau khi tác phẩm Tắt lửa lòng, một tiểu thuyết lãng mạn nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Công Hoan, ra đời. Soạn giả Trần Hữu Trang đã biên kịch lại và chuyển thể thành vở cải lương Lan và Điệp vào năm 1936. Riêng về âm nhạc, hai nhạc sĩ Mạc Phong Linh & Mai Thiết Lĩnh đã dựa vào câu chuyện này để viết thành ba ca khúc mang tên Chuyện Tình Lan Và Điệp 1, 2, 3.

Lan và Điệp là tên hai nhân vật trong tác phẩm – hai cái tên trở thành huyền thoại từ đó. Truyện kể về cuộc tình lãng mạn, bi ai giữa chàng học trò nghèo tên Điệp và cô gái cùng quê tên Lan. Hai gia đình hứa gả con và kết tình thông gia với nhau, tình cảm hai nhà gắn bó keo sơn:

Tôi kể người nghe đời Lan và Điệp

Một chuyện tình cay đắng
Lúc tuổi còn thơ

Tôi vẫn thường mộng mơ

Đem viết thành bài ca.
Thuở ấy Điệp vui như bướm trắng

Say đắm bên Lan
Lan như bông hoa ngàn

Thương yêu vô vàn
Nguyện thề non nước sẽ không hề lìa tan.
Chuông đổ chùa xa, chiều tan trường về

Điệp cùng Lan chung bước
Cuối nẻo đường đi, đôi bóng hẹn mùa thi

Lan khóc đợi người đi
Lần cuối gặp nhau,

Lan khẽ nói thương mãi nghe anh
Em yêu anh chân tình

Nếu duyên không thành
Điệp ơi Lan cắt tóc quên đời vì anh.

Điệp sau khi thi lần đầu bằng Thành chung bị trượt, đến khi thi lần hai thì gặp ông Phủ Trần là bạn học khi xưa với bố của Điệp, ông Phủ có hứa giúp đỡ Điệp đỗ kỳ thi này và còn tìm việc làm cho tại Phủ. Điệp bị mắc lừa khi ông ta tìm mọi cách ép Điệp cưới con gái ông để tránh mọi dị nghị của xã hội. Gia đình Lan và Điệp hết sức buồn rầu vì việc này. Biết chuyện lỡ làng, Lan đành cắt tóc vào chùa đi tu:

Nhưng ai có ngờ, lời xưa đã chứng minh

Khi tình tan vỡ
Lan đau buồn quá khi hay Điệp đã

Đi xây mộng gia đình.
Ai nào biết cho ai,

Đời quá chua cay duyên đành lỡ vì ai
Bao nhiêu niềm vui cũng vùi chôn từ đây

Vùi chôn từ đây.
Lỡ một cung đàn, phải chăng tình đời

Là vòng dây oan trái
Nếu vì tình yêu Lan có tội gì đâu

Sao vướng vào sầu đau.
Nàng sống mà tim như đã chết
Riêng bóng cô đơn đôi môi xinh phai tàn
Thương thay cho nàng
Buồn xa nhân thế náu thân cửa Từ Bi.

Nhưng chỉ sau vài tháng thì Điệp ly dị rồi đi tìm ngôi chùa nơi Lan tu và giật chuông hỏi thăm nhưng Lan không tiếp, còn cắt dây chuông.

Tôi viết vào đây, chuyện nối tiếp

Tình yêu hai mái đầu
Ước mộng đẹp tươi, tuổi đương xuân

Mà sao chia lứa đôi
Từng đêm Lan khóc thầm trong cay đắng
Sớm ly tan vì duyên kiếp dở dang

Hoa thơm mau tàn
Ai hay cho nàng, cánh chim lìa đàn.
Lan gói niềm riêng tìm quên lãng

Ngày qua bên mái chùa
Sớm chuông chiều kinh mặc thời gian

Dần trôi trong tái tê
Nàng không sao xóa tình yêu xưa cũ
Dẫu cho con thuyền neo bến đường tu
Lan không mong chờ, nhưng Lan bây giờ

Mấy ai nào ngờ.
Những chiều phai nắng, nàng thường ra

Ngồi bên gốc bồ đề
Đem bao tâm sự gửi vào hư vô

Vì Lan cố tìm quên
Nhưng một ngày kia nàng bắt bướm

Đặt kề bên cánh lan
Hoa cùng với bướm, ép chung một trang sách

Chôn cùng một nấm mồ.
Ai đã từng yêu, cảm thông nỗi niềm

Đau thương với nàng
Mối tình đầu tiên nàng đành chôn vùi

Theo đôi bướm hoa
Sầu cho thân gái, tình duyên ngang trái
Tiếng chuông đêm dài như tiếng thở than
Như đem tin buồn, như gieo hoa tàn

Đến cho đời nàng.

Nàng sống cô đơn, buồn tủi. Điệp lại đến thăm, hai người không nói gì, chút ân tình thôi đành để lại kiếp sau:

Chiều kia lũ chim trên cành buồn không ca

Chim hỡi xót thương ai
Hàng cây đứng im âm thầm nhìn mây bay

Che tím phía chân trời.
Một con đò vắng đứng bơ vơ bên kia sông
Nước trôi lững lờ

Nghe chừng mang bao thương tâm
Rồi một thân lữ khách lên đò

Qua bến sông nét mặt u sầu.
Chiều nay cũng như bao lần rồi

Lan ra sân đứng khóc cô đơn
Chợt nghe tiếng chuông

Reo từng hồi xa xa

Ai đến viếng thăm chùa,
Trời vô tình đã khiến xui nên cơn ly tan
Cớ sao vẫn còn

Xui người yêu đi thăm Lan
Điệp nhìn Lan không nói
Đôi lòng chung đắng cay

Ứa lệ không lời.
Điệp ơi, duyên lỡ làng rồi

Thôi đành chờ kiếp sau
Đừng đem ân tình thương nhớ

Đến đây chỉ thêm sầu.
Cánh cửa trần tu, khép lại rồi

Mà chuông còn reo mãi
Lan giận đời nên nàng

Cắt đứt dây chuông từng lưu luyến.

Điệp buồn bã ra đi, quyết chí gầy dựng cơ nghiệp. Sau đó Điệp làm việc ở bệnh viện, tình cờ nhận được một bệnh nhân sắp chết là Lan. Điệp khi đó mới biết rằng Lan vì quá buồn nên ôm hận mà sinh bệnh rồi qua đời.

Đời Lan khác chi

Như một cành hoa xuân

Hương sắc sớm phai mau

Một đêm gió mưa

Bên ngọn đèn quạnh hiu

Lan đã trút linh hồn.

Ngoài xa từng tiếng cuốc kêu thương

Ôi thê lương, gió than não nề

Trong màn đêm nghe đau thương
Từng hồi chuông ngao ngán

Ngân dài như khóc than

Tiễn một linh hồn.

Những giai điệu buồn thương xuyên suốt bài hát đã để lại những cảm xúc đậm đà, sâu lắng cho biết bao thế hệ người nghe chứng tỏ được tài năng của người nghệ sĩ.

II.TRƯỜNG CA

1.LỊCH SỬ LOÀI NGƯỜI

Có lẽ nhạc sĩ Lê Thương là người viết trường ca sớm nhất. Đó là bài Lịch sử loài mgười, gồm hai đoạn được Ban Tiếng Thùy Dương của Đài Phát thanh Việt Nam biểu diễn với các ca sĩ Lê Thương, Châu Kỳ, Đức Quỳnh, Thái Thanh (đoạn 1) và Lê Thương, Đức Minh, Đức Quỳnh, Thái Thanh (đoạn 2). Ngoài bài hát còn có lời diễn giải của tác giả.

Đoạn 1:
Trông trời mờ ám
Dòng nước xanh vẫn trôi ra ngoài,

Ra khơi ngoài
Trong khuya vắng
Nhìn cố hương thêm tủi niềm thương
Như buồm đời gió
Lòng héo khô trong cơn mong chờ
Gửi mơ hồ mù khoan
Nhờ tháng năm trôi theo xa xăm.

Đó là tiếng than của đoàn người đau khổ sống cùng cực trên một dải trường giang từ trước. Họ là đám vong thần nhà Lê thường bị tên thuyền trưởng hành hạ. May thay cô con gái thuyền trưởng, nàng Mộc Lan, lại là hiện thân của lòng thương xót. Tại một bến kia, để an ủi đám tù nhân, nàng Mộc Lan kể cho họ nghe một câu chuyện. Đó là lịch sử của loài người, mà cũng là lịch sử của lòng thương xót trải ba nghìn năm lịch sử. Câu chuyện ấy như sau:

Hồi thiên địa còn hoang mang
Người tiên sống cạnh đám người phàm
Ai không nhà ở núi đá
Uống nước nguồn ngửi hương hoa
Đời an hòa cuộc sống thiết tha
(Đời an hòa cuộc sống thiết tha).
Loài cỏ cây nhiều khi biết nói
Các muông cầm sum hòa đùa vui
Với giống người nhởn nhơ suốt đời
(Với giống người nhởn nhơ suốt đời).
Rồi sau trời lìa núi với non
Rồi sau trời lìa thác với sông
Bắt giống cầm thả lên không trung
Bắt thú rừng đuổi nơi sơn lâm
Bắt giống người vào thế gian mênh mông.
Mưa gió mưa gió
Giông tố giông tố, nguy biến nguy biến đó…
Một đời nguy khó, núi với non

Thú muôn cây rừng
Tiết đông lạnh lùng.
Trải bao thiên thu, trải bao thiên thu
Đời đông dân cư, đời đông dân cư
Chia nhau sống riêng tộc đoàn
Lập nên giang san, lập nên giang san
Lập nên quê hương, lập nên quê hương.
Sau đông đúc như chim ngàn
Rải trong dương gian,

Người đi muôn phương.
Mưa gió mưa gió, giông tố giông tố
Nguy biến nguy biến đó, một đời nguy khó
Suốt tháng năm sống trong nhọc nhằn
Sống trong tật nguyền.
Từ năm sơ khai, từ năm sơ khai
Ngược sang tương lai

Ngược sang tương lai
Đem mong ước đi tung hoành
Bày ra đua tranh, bày ra đua tranh
Bày ra đao binh, bày ra đao binh
Đem đâm chém nhau tan tành
Trải bao trăm năm, đời bao thương tâm.
Đoạn 2:Đó là lịch sử đau xót của loài người. Đó cũng là số phận của muôn vật muôn loài từ ngàn xưa. Từ lúc:

Người đi tìm hạt giống trồng cây
Người đi tìm mảnh đá làm dao
Từ khi người tìm ra lửa đào
Đến khi làm được súng giết nhau
Lòng con người cũng

Chưa nguôi ác tàn đâu.
Không, loài người không phải tự nhiên mà tàn ác mà chính vì lẽ sinh tồn. Vì một số mạng khắt khe run rủi mà loài người phải tranh đấu diệt trừ lẫn nhau đó thôi. Nhưng cũng lắm khi vì những lẽ tham ô, những mộng bá đồ mà trở nên tàn ác. Thôi, nói làm chi nhiều những chuyện buồn thảm đó:

Xuân qua rồi dẫn thu qua
Rồi đông đưa lại dẫn xuân về
Dương gian còn mãi dương gian
Hận dân sinh còn vẫn chưa hàn
Mây tan thành nước mưa trôi
Rồi bay lên về kiếp tan hồi.
Đi trong cuộc sống gian truân
Bàn chân ta dầy nếp phong trần.
Luật đời từ xưa

Buộc ta phải luôn tranh đấu
Tranh đấu để chống thời gian
Tranh đấu để tránh lầm than
Tranh đấu để kiếm bạc vàng.
Từ cơn đớn đau tình duyên
Ngả sang khát khao bạc tiền
Đời ta không lúc nào yên
Đời ta không lúc nào yên.
Đường trường vạn lý

Bước đi dặm muôn trùng
Nhìn vào sử ký

Bước chân ra hãi hùng
Qua bao thác ghềnh

Đi tìm một ngày mai
Thắng bao nghịch cảnh

Vẫn còn đi suốt đời.
Trông trời mờ ám
Dòng nước xanh vẫn trôi ra ngoài,

Ra khơi ngoài
Trong khuya vắng nhìn cố hương

Thêm tủi niềm thương
Như buồm đời gió lòng héo khô

Trong cơn mong chờ
Gửi mơ hồ khoan nhờ tháng năm

Trôi theo xa xăm.

Rồi chiếc thuyền chở đoàn người đau khổ trôi mãi trên dải trường giang. Về đến quê cha đất tổ về hạnh phúc đơn thuần. Hay về cõi vô chừng của biến đổi.

2.TRƯỜNG CA SÔNG LÔ

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, chiến dịch Thu-Đông năm 1947 đã có được nhiều chiến công rực rỡ, trong đó có chiến công của pháo binh tại dòng sông Lô, một trong năm con sông lớn nhất miền Bắc. Ngày 24 tháng 10 năm 1947, tại đoạn sông Lô gần ngã ba sông Lô – sông Chảy đã diễn ra trận chiến đấu ác liệt của bộ đội pháo binh và dân quân du kích địa phương bắn cháy hai tàu chiến của giặc, gây thiệt hại các tàu chiến khiến khác, tiêu diệt hàng trăm tên lính Pháp.

Chiến công rạng rỡ này đã là nguồn cảm hứng dồi dào cho nhiều nhạc sĩ viết nên những tác phẩm nổi tiếng. Chính trong năm 1947 này, liên tiếp nhiều ca khúc thấm đẫm chất anh hùng ca ra đời. Đó là Lô Giang của Lương Ngọc Trác, Chiến sĩ sông Lô và Bình ca của Nguyễn Đình Phúc, Chiến thắng Việt Bắc của Phạm Ngữ, Đoàn quân sông Lô của Lưu Hữu Phước, Tiếng hát trên sông Lô của Phạm Duy và Trường ca Sông Lô của Văn Cao.

Vào thời gian ấy, Văn Cao có chuyến đi lên Việt Bắc vào đúng lúc giặc Pháp thua trận đang trên đường rút quân trở về. Nhạc sĩ đã chứng kiến những xóm làng ven sông bị địch đốt phá và cảm nhận những niềm vui trên khuôn mặt người dân sau chiến thắng sông Lô. Họ trở về với xóm làng, dựng lại nhà cửa trong những đêm gió rét mùađông. Dòng sông Lô bình dị, hiền hòa bao nhiêu năm nay giờ đây trở nên hùng vĩ, bao la và rực sáng trong lòng người nghệ sĩ. Những cảm xúc dâng tràn trong lòng nhạc sĩ khiến Văn Cao đã viết nên Trường ca Sông Lô.

Bài hát như một khúc hùng ca và bi ca xen lẫn trong tâm tưởngngười nghệ sĩ. Mở đầu là giai điệu dàn trảitrong một tình cảm xót xa nhưng không bi lụy khi nhạc sĩ khắc họa nên hình ảnh những bờ lau cháy loang lổ bên những xóm làng tàn tạ trong màu xám của khói súng chiến tranh:

Sông Lô sóng ngàn Việt Bắc

Bãi dài ngô lau núi rừng âm u
Thu ru bến sóng vàng từng nhà mờ biếc

Chìm một màu khói thu
Sông Lô, sóng ngàn kháng chiến

Cháy bờ lau thưa đã tàn thôn trang
Ai qua bến nắng hồng

Lặng nhìn màu nước sông Lô xưa.

Nếu đoạn nhạc mở đầu khoan thai với cung re trưởng vừa chấm dứt thì tác giả chuyển đoạn sang cung sol trưởng với tiết tấu nhanh, rộn rã để vẽ nên quang cảnh sinh động khi người dân hân hoan trở về quê cũ:

Trên dòng sông trở về đoàn người

Reo mừng vui trên sóng nước biếc

Trôi đầy sông bao đám xác thù
Dân hân hoan nghe sóng réo vi vu xa xa
Đường ngập người vang gió lá vi vu hiền hòa.
Sông mênh mông như bát ngát hát.

Bằng những giai điệu như những đường nét hội họa, tác giả phản ánh trung thực cuộc chiến đấu tưởng như đang xảy ra trước mắt với tất cả tình cảm hăng say đầy khí phách của người chiến sĩ:

Thây giặc trôi trở về ngập bờ

Sông gầm vang tiếng súng trái phá
Bao rừng thu như bát ngát người
Dân hoan hô chiến sĩ pháo binh

Việt Nam ghi công
Tiếng trái phá quân thù

Ngập chìm dòng Lô
Đây dòng Lô, đây dòng Lô.

Câu nhạc đến đây chậm dần để chuẩn bị một chuyển doạn khác. Từ cung sol trưởng tác giả đưa đoạn nhạc sang cung si trưởng một cách khéo léo, tài tình:

Đoàn quân thời chinh chiến ca rằng

Đây Volga, đây Dương Tử, đây sông Lô

Đây sóng căm hờn vút cao

Sóng lấp lánh vàng sao

Ngàn chiến sĩ sông Lô
Chiến sĩ sông Lô

Thân rừng áo sương đang ca rằng
Giờ mồ thực dân, sóng lấp cát vàng
Chiến sĩ sông Lô oai hùng

Đấu tranh gào kêu vang sóng

Đây giặc Pháp tàn trong căm gan toàn dân.

Để khắc họa cảnh thê lương sau cuộc chiến đấu, tác giả cho câu nhạc chậm dần và trở về cung si thứ để rồi ngay sau đó khi mô tả cuộc sống vui của người dân, ta thấy giai điệu rộn rã trở lại và đoạn nhạc trở về cung si trưởng:

Về trong đêm gió rét

Từng sân vui bóng người quanh lửa hồng
Nền khô trơ than xám

Đêm chìm đợi ánh chiêu dương.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa dân buông lưới
Phan Lương vui bóng thuyền

Lều dựng lên ven sông
Bóng người sầm uất bến Then.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa chí kiến thiết

Bên sông Lô đắp nhà
Bao dân trong khu Mười

Mơ thành người sông Lô.
Đời vui vút lên, đời vui sướng về.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa chí chiến đấu
Đây tay trai Việt Bắc
Sông Lô đang xuôi mau

Tin về đồng lúa reo mừng
Rung trong bao hương nồng

Mừng một mùa chiến công.

Tác giả tiếp tục vẽ nên cuộc sống thường nhật sau ngày chinh chiến: rừng lại lên xanh, người dân lưới cá, mọi người cùng nhau xây lại đời mới:

Vui hát ca hòa vui hát ca dân vui nắng

Như chim xuân thấy mùa
Và đài hoa lưu luyến

Xanh rừng đầy lá búp non.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa những lưới mắc

Ta vui khoang cá đầy
Tay ta, tay dân chài

Xuôi ngược dòng sông Lô.
Từng quăng lưới xa

Từng vây lưới giặc
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa với ánh sáng

Ta đang xây đời mới
Sông Lô nuôi dân thiên thu

Đã hòa mạch máu bao người
Sông xuôi quanh co về

Hòa mạch cùng với xuôi.

Để kết thúc trường ca, tác giả bày tỏ niềm kiêu hãnh về chiến công và tự hào về dòng sông Lô lịch sử. Âm nhạc trở về với cung re trưởng chủ đạo của bài ca:

Dòng sông Lô trôi, dòng sông Lô trôi
Mùa xuân tới nước băng qua ngàn
Nước in ven bờ xanh ôm bóng tre

Dòng sông Lô trôi.

Nhạc sĩ Phạm Duy có nhận xét về Trường ca Sông Lô của Văn Cao trong hồi ký của mình như sau: “Trường ca sông Lô phải là đỉnh cao nhất của nhạc kháng chiến nói riêng, của tân nhạc Việt Nam nói chung”.

2.HÒN VỌNG PHU

Trường ca Hòn Vọng Phu của Lê Thương được viết trong khoảng thời gian 1943 tại Bến Tre cho đến năm 1947, ngợi ca hình ảnh người phụ nữ trung trinh ôm con mòn mỏi chờ đợi chồng đi chinh chiến đến nỗi phải hóa đá. Trên đường vào miền Nam, hình ảnh tượng đá núi Vọng Phu ở tỉnh Phú Yên đã ảnh hưởng mạnh nhất tới cảm xúc của Lê Thương. Ông giải thích: “Núi Vọng Phu ở Phú Yên tại một vùng địa lý hơi man rợ, thâm u là đá đẹp nhất, xem từ biển nhìn vào làm cho tôi cảm mến… Có thể nói, những câu thơ trong Chinh Phụ Ngâm đã in sâu vào tiềm thức những ngày tôi còn học ở nhà trường. Rồi với những ấn tượng thắng tích đá Vọng Phu qua truyền thuyết thiếu phụ ôm con mòn mỏi trông chồng đến nỗi hóa đá, đã hằn sâu trong tâm tư tôi, nay gặp ngoại cảnh núi sông hùng vĩ hiện ra trước mắt, đó là môi trường thuận lợi tác thành những giai điệu trong nhạc phẩm Hòn Vọng Phu 1”⁽¹⁾. Nhận xét về tác phẩm này, nhà phê bình Đặng Phú Phong viết: “Ngôn ngữ trong Hòn Vọng Phu được thăng hoa đầy tính thẩm mỹ. Lời hát quyện chặt với hồn nhạc ngũ cung Việt Nam. Hơn 70 năm sau, sức sống của trường ca bất tử này vẫn vượt qua mọi giới hạn của thời thế và tiếp tục âm vang”.⁽²⁾

Hòn Vọng Phu là tác phẩm nổi trội trong sự nghiệp âm nhạc của Lê Thương bởi âm nhạc mang âm hưởng ngôn ngữ dân tộc, đặc biệt đậm chất ngũ cung, cùng ca từ hoa mỹ được chắt lọc với việc sử dụng nhiều địa danh trên đất nước hoặc các điển cố văn học. Lê Thương cho biết đã nghiền ngẫm tác phẩm Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm và ca từ của ông ảnh hưởng nhiều từ áng văn này. Chẳng hạn trong bài thứ nhất có tên Đoàn Người Ra Đi, tác giả biến hóa từ câu thơ Trống Tràng thành lung lay bóng nguyệt để cho ra giai điệu câu đầu tiên của bài hát:

Lệnh vua hành quân trống kêu dồn
Quan với quân lên đường

Đoàn ngựa xe cuối cùng

Vừa đuổi theo lối sông

Phía cách quan sa trường
Quan với quân lên đường

Hàng cờ theo trống dồn
Ngoài sườn non cuối thôn

Phất phơ ngậm ngùi bay.

Tiếp đó là từ Thiên San, tức Thiên Sơn, là tên ngọn núi ở phía tây bắc Trung Hoa, được tác giả đưa vào thơ để vẽ nên hình ảnh tươi đẹp khi đoàn quân ra đi như tô đậm thêm nét hào hùng:

Qua Thiên San kìa ai tiễn rượu vừa tàn
Vui ca xang rồi đi tiến binh ngoài ngàn
Người đi ngoài vạn lý quan san
Người đứng chờ trong bóng cô đơn.

Tác giả dùng lại điển cố trong Chinh phụ ngâm qua câu Tới Man Khê bàn sự Phục Ba để rồi viết nên câuBên Man Khê còn tung gió bụi mịt mùng. Còn Tiêu Tương cũng là địa danh hai con sông thuộc tỉnh Hồ Nam, Trung Hoa; chỗ hợplưu ở Linh Lăng gọi là Tiêu Tương, tượng trưng cho sự ly biệt:

Bên Tiêu Tương còn thương tiếc nơi ngàn trùng…

Chàng ra đi không hẹn ngày về khiến cho nàng mang niềm thương nhớ khôn nguôi, để rồi:

Bao nhiêu năm bồng con
Đứng đợi chồng về
Bao nhiêu phen thời gian

Xóa phai lời thề

Giai điệu dồn dập níu kéo nhau trong cung re thứ như vẽ nên hình ảnh đoàn quân nối tiếp nhau ra sa trường, rồi cuối cùng âm nhạc chậm lại để kết thúc một cao trào của xúc cảm:

Người tung hoành

Bên núi xa xăm
Người mong chồng

Còn đứng muôn năm.

Bài hát như một hành khúc oai nghiêm với nhịp điệu hùng tráng, rắn rỏi. Tuy vậy sau giây phút hào hùng của buổi xuất quân là một nốt lặng của một thứ tình cảm buồn thương, tiếc nuối.

Với bài hát thứ hai, nhạc sĩ Lê Thương cho biết: “Bài Ai Xuôi Vạn Lý (Hòn Vọng Phu 2) là cuối năm 1945 sang 1946, tôi theo kháng chiến tỉnh Mỹ Tho đi từ Cai Lậy, thuộc Nhiêu, Vĩnh Kim qua sông, đi với các em phần đông là học sinh Petrus Ký mà tôi là trưởng đoàn ca nhạc với những bài thanh niên, lịch sử và riêng Hòn Vọng Phu 1 nghêu ngao qua các làng dừa từ Thành Triệu, An Khánh, Phú An Hòa, Quới Sơn, Giao Long, Giao Hòa, cho đến Dòng Sầm, gần Bình Đại…”⁽³⁾. Ở bài hát này, ta thấy tác giả không còn là người đóng vai kể chuyện nữa mà như hóa thân thành người chinh phụ để kể lể tâm tình, để chiêm nghiệm cuộc đời con người trong chiến tranh. Thế là chàng đã ra đi, còn nàng vẫn nơi đây, hoài công đứng đợi trong niềm mong ước sắt son:

Người vọng phu trong lúc gió mưa
Bế con đã hoài công để đứng chờ
Người chồng đi đã bao năm

Chưa thấy về
Đá mòn nhưng hồn

Chưa mòn giấc mơ…

Đến đây nguồn cảm xúc của tác giả đậm đà, tha thiết khiến giai điệu và ca từ trở nên lung linh, tuyệt diệu. Thiên nhiên được nhân cách hóa như sẻ chia được tấm lòng người chinh phụ: khi chàng ra đi thì cỏ cây còn trẻ thơ, mà giờ đây khi nàng còn đứng trông theo chàng thì cây đã thành cổ thụ. Ôi thời gian đằng đẵng trôi qua mà không biết chàng ở nơi đâu:

Khi tướng quân qua đồi

Kéo quân, quân theo cờ
Đoàn cỏ cây hãy còn trẻ thơ

Cho đến bây giờ

Đã thành đoàn cổ thụ già
Mà chờ người đi mất từ ngàn xưa
Nàng đứng ôm con

Xem chàng về hay chưa?

Về hay chưa?

Tác giả bày tỏ sự thông cảm cho tình cảnh của nàng, giãi bày sự thương cảm của mình trước sự kiên gan đợi chờ của nàng mà không biết đến ngày nào định mệnh xóa được cho nàng nỗi đau ly biệt:

Có ai xuôi vạn lý

Nhắn đôi câu giúp nàng,
Lấy cây hương thật quý

Thắp lên thương tiếc chàng.
Thôi đứng đợi làm chi

Thời gian có hứa mấy khi

Sẽ đem đến trả đúng kỳ

Những người mang mệnh biệt ly…

Chuyển qua lời 2 và lời 3 của bài hát, vẫn là nhịp điệu khoan thai, người nhạc sĩ không chỉ còn sự thương cảm, chia sẻ mà tình cảm của ông được đẩy lên ở mức cao hơn, đó là sự ngưỡng mộ, kính phục: người chinh phụ đã trở thành “Bà” ngự trị trong trái tim nhân gian:

Trời chuyển mưa trong tiết tháng ba
Suốt năm nước nguồn tuôn đổ xuống “Bà”…

hoặc:

Một nghìn năm vừa mới thoáng qua
Núi non nao lòng nức nở khóc “Bà”…

Câu chuyện tưởng như đã chấm dứt, nhưng không, người nhạc sĩ với óc tưởng tượng, sức liên tưởng phong phú đã vẽ nên những hình ảnh đẹp đẽ, thơ mộng: núi non cảm động trước tình yêu của nàng chinh phụ nên rủ nhau quần tụ bên nàng để rồi trở thành dãy Trường Sơn của nước Việt, hoặc đứng xa hơn ngưỡng mộ nàng để cuối cùng trở thành những hòn đảo trên biển xa khơi. Tác giả lại muốn biến dòng sông Cửu Long thành chín con rồng thiêng muốn đem tin tốt lành cho nàng nhưng núi non trùng điệp cản ngăn khiến

chúng kêu than nơi thâm u xa thẳm:

Nên núi non thương tình

Kéo nhau đi thăm nàng
Nằm thành Trường Sơn

Vạn lý xuyên nước Nam.
Dâng lá hoa suối nguồn

Với muông chim vô vàn

Bầy cảnh Nam Bắc đầy cỏ hoa
Như cố khuyên nàng trở về

Chớ đừng để xuân tàn
Nhiều đồi rủ nhau kéo thành

Đảo xa ra tới khơi ngàn…
Xem chàng về hay chưa, về hay chưa?

Chín con long thật lớn

Muốn đem tin tới nàng

Núi ngăn không được xuống

Chúng kêu ca dưới ngàn
Ta cố đợi nghìn năm

Một nghìn năm nữa sẽ qua
Đến khi núi lở sông mòn

Mới mong tới Hòn Vọng Phu…

Hóa ra nhạc sĩ vẫn chưa muốn kết thúc câu chuyện khi đã ngàn năm qua nàng trở thành tượng đá trơ gan cùng tuế nguyệt. Bởi vì non sông chưa thoát khỏi chiến chinh, người đời còn phải mài kiếm vì nợ chưa đền trả. Vì thế chàng phải trở về trao kiếm lại cho đứa con, để nó tiếp nối đời trai Việt cầm kiếm đi viễn chinh:

Có con chim nhỏ bé

Dám ca câu sấm thề
Cuối thu năm Mậu Tý

Tướng quân đem kiếm về.

Đời mong đợi thằng con

Ngày nào nó xuống núi non
Xuất chinh với cả mối thù

Nối lại giống nòi chinh phu…

Thời điểm năm 1947 là lúc nhạc sĩ Lê Thương trở về lại Sài Gòn, cũng là thời gian ông viết bài Hòn Vọng Phu 3, có tên là Người Chinh Phu Về, để hoàn tất trường ca bất hủ của mình. Sau khi giới thiệu hòn Vọng Phu ở phía Nam, tác giả muốn kết thúc câu chuyện có hậu nên phác họa hình ảnh người chinh phu cưỡi ngựa mang kiếm trở về trong tiết tấu dồn dập, mạnh mẽ:

Đường chiều mịt mù

Cát bay tỏa bước ngựa phi
Đường trường nếp tàn y

Hùng cường vẫn còn bay trong gió
Bóng từ xa sắp dần qua

Bóng chàng chập chùng vượt núi non cũ
Với hành lương độ đường

Chiếc hùng gươm danh tướng
Dưới tà huy đếm nhịp đi vó ngựa phi.

Dấn bước tang bồng giữa nơi núi rừng
Bên nợ tình thâm, bên nợ giang san
Bên đồi ai oán, bên rừng đa đoan

Tiễn đưa bóng chàng.

Sau khi người chinh phu trở về, tiết tấu trở lại khoan thai để tác giả vẽ nên cảnh đẹp thiên nhiên như đồi núi, sông nước, những địa danh của đất nước thân yêu:

Đường Vạn Xuyên, đường Cổ Lũy
Duyên núi sông vẫn chưa thắm hòa.

Đò vạn lý, đò ải quan

Đò rừng lá nước trong
Bao cá lội từng đàn
Thành Cổ Loa, đền Vạn Kiếp
Bao tháng năm dấu chưa xóa nhòa…

Vượt Hoành Sơn, vòng thành Huế
Mong tới nơi cố thôn ước thề.

Từ dạ đất miền Đồng Nai
Lời hẹn hứa tương lai

Đang chúc mừng chàng về…

Nhạc sĩ Lê Thương nói: “Người Chinh Phu Về (Hòn Vọng Phu 3) với tình nghĩa vợ chồng đổi sang tình nghĩa non sông, nhìn đứa con để trao cho nó thanh kiếm sơn hà. ‘Trao nó đi gây lại cơ đồ’. Linh tính làm người Việt Nam giữa thời khói lửa vẫn đinh ninh là Hạnh Phúc vẫn là mục tiêu không kỳ hạn mà dân tộc phải tìm lâu dài cho đến khi quân bình được những cảm tình trái ngược mà lẽ đời sôi động của cuối thế kỷ đã lôi cuốn bao lớp người vào lãng phí sinh mạng như vào hận tủi bi thiết của nhân sử nòi Việt”.⁽⁴⁾

Tiếng núi non lưu luyến tấc lòng

Bao nghìn năm

Tiếng gió cồn như tiếng trống dồn

Buổi khuya vắng

Từ bóng cây ngôi mộ bên đường
Từ mái tranh bến đình trong làng
Nguồn sử xanh âm thầm vẫn sống
Bao mối thương vang động trong lòng.

Với tình cảm sâu sắc như thế, NS Lê Thương không chấm dứt bài hát theo tích xưa đã kể mà muốn nêu cao tinh thần yêu nước thương nòi của biết bao thế hệ con dân Việt Nam luôn sẵn sàng lên đường chống ngoại xâm. Bởi vậy mà nàng chinh phụ trao lại đứa con cho chàng sau khi nói lên lời thống thiết:

Hỡi người chinh phu, anh hùng non sông

Trao người con quý cho người trông nom

Thiếp xin lỗi thề.

Và rồi chàng nghe lời nhắn nhủ thiết tha đó như một lời vang vọng của non sông:

Núi đá thu

Rêu đã lấp mờ bao nghìn xưa
Thấy đứa con

Xanh ngắt tới hồn còn trông đó

Cầm chiếc gươm thân phụ di truyền
Chàng bế con trao lại gươm bền
Rồi chỉ vào sơn hà biến cố
Trao nó đi gây lại cơ đồ.

Bài trường ca khép lại bằng lời ngợi ca chí khí của người chinh phu và tấm lòng trung trinh của người chinh phụ, một hình ảnh tuyệt đẹp cho đến ngàn đời sau:

Chiếc báu gươm

Chinh khách đã trao cho thằng con
Chí khí cao đã nối mãi còn tại non nước

Chàng đã ghi trong sử xanh đời
Một mối duyên chung vạn kiếp người
Từ nghìn sau bên đồi phơi đá
Dân chúng đem ca tụng duyên Bà.

Người vọng phu
Người vọng phu

Cho đến ngàn đời, cho đến ngàn đời
Người người còn nhớ
Nhớ Hòn Vọng Phu.

4.HỘI TRÙNG DƯƠNG

Đây là trường ca duy nhất của nhạc sĩ Phạm Đình Chương. Ông đã bỏ ra bốn năm để hoàn thành tác phẩm Hội trùng dương, gồm một đoạn mở đầu và ba phiên khúc mang tên ba dòng sông tiêu biểu cho ba miền của đất nước: Tiếng sông Hồng, Tiếng sông Hương, Tiếng sông Cửu Long. Tâm tình của ba dòng sông được tác giả biểu tượng hóa bằng tâm tình của ba thiếu nữ, mỗi người một tâm tình riêng nhưng đều hòa chung lại để rồi gặp nhau chung một đại dương. Tiếng lòng của ba thiếu nữ cũng là tiếng lòng của dân tộc, tiếng lòng từ triệu con dân của một đất nước gấm hoa.

Mở đầu cho tiếng lòng đó chính là giai điệu kiêu hãnh của ba dòng sông vượt qua bao đèo cao dốc thẳm để về hội ngộ trong lòng biển Đông bao la. Nhịp điệu khoan thai và giai điệu đầy chất hùng dũng của lời biển gọi:

Trùng dương! Chốn đây ngàn phương
Có ba dòng sông cuốn xuôi biển Đông

Nhắc câu chờ mong.
Về khơi, sóng muôn triền tới
Nước non buồn vui

Đây hội trùng dương đầy vơi.
Sóng muôn triền tới, sóng xô về khơi

Như muôn tình mới
Vươn sức người bừng giữa đời.

Giai điệu xô đẩy trong cung Do trưởng mở ra một khung trời tươi sáng cho bức tranh sinh động của cuộc đấu tranh sinh tồn của người dân Việt trong lịch sử.

Mở đầu cho cuộc đấu tranh ấy chính là tâm sự của dòng sông miền Bắc: đó là Tiếng sông Hồng. Những người dân của buổi đầu sơ khai ấy mang nỗi niềm trông cậy và nương tựa vào nhau để kiếm sống nên giai điệu mang tính chất kể lể trong cung Do thứ nhẹ nhàng, nhưng rồi kết thúc đoạn đầu này tác giả cho giai điệu trở lại cung Do trưởng để diễn tả niềm tin mạnh mẽ của cộng đồng:

Chiều nay nước xuôi dòng đại dương
Có em tên sông Hồng

Dâng sóng tuôn trên nguồn
Vẩn vơ nắng quái vương trên phù sa
Có những cô thôn mờ xa

Đón bầy dân đánh cá
Về đây trai gái sống vui một miền
Quanh năm anh cuốc em liềm

Vun xới ruộng mùa lúa chiêm.

Niềm vui cuộc sống vừa được nhen nhúm nhưng tiếp đó vẫn là hơi thở của cuộc sống dãi dầu mưa nắng, giai điệu trở về cung Do thứ:

Từ thượng du nước trôi về trung châu
Ấp ôm đồng ruộng sâu

Bên người áo nâu dãi dầu.

Nhưng niềm tin đầy ắp đã đem lại cho người dân buổi đầu ấy tâm trạng tươi vui, khoái hoạt để rồi mơ ước một tương lai tươi đẹp. Tiết tấu dồn dập, rộn rã trở lại và nghe ra hùng hồn hơn:

Hò ơi! Gối đầu trên Lào Cai, Việt Trì
Em nằm tóc xõa bãi cát dài
Thả hồn mơ tới Thái Bình qua Sơn Tây.
Hò ơi! Nhớ ngày nao

Dân chúng lên đường
Đem thịt xương ngăn giữ nương đồng
Đem hy sinh thắm tô sông Hồng.
Nằm mơ xuân vinh quang

Trở về cho non sông
Và ngày nao nơi nơi

Trút sạch buồn thương
Là ngày em mơ duyên người lập công.

Nghe hết Tiếng sông Hồng, tác giả đưa ta vào miền Trung để nghe cô gái Huế buông lời than thở. Câu nhạc mở đầu Tiếng sông Hương nghe nhẹ nhàng như lời gió vi vu, thoảng câu hò man mác trên sông. Giai điệu thuộc điệu Nam, chạy trên ngũ cung ai xứ Huế (do, re non, fa già, sol, la non):

Miền Trung vọng tiếng
Em xinh em bé tên là Hương Giang
Đêm đêm khua ánh trăng vàng mà than
Hò ơi! Phiên Đông Ba buồn qua cửa chợ
Bến Văn Lâu thuyền vó đơm sầu.
Ơi hò! Ơi hò!

Câu hò là lời tự sự của cô gái quê sống cuộc đời mưa nắng trong cảnh nghèo khổ, đau thương. Giai điệu của đoạn nhạc xen kẽ giữa hai loại ngũ cung do, re, fa, sol, la và ngũ cung re, mi, sol, la, si với tiết tấu khoan thai:

Quê hương em nghèo lắm ai ơi
Mùa đông thiếu áo hè thời thiếu ăn
Trời rằng trời hành cơn lụt mỗi năm, à ơi
Khiến đau thương

Thấm tràn ngập Thuận An
Để lan biển khơi, ơi hò ơi hò.

Sau lời tự sự buồn bã là tâm trạng hân hoan, giai điệu trở lại rộn ràng, dồn dập như đoạn điệp khúc của bài Tiếng sôngHồng kể trên:

Hò ơi! Ai là qua là thôn vắng
Nghe sầu như mùa mưa nắng

Cùng em xót dân lều tranh chiếu manh.
Hò ơi! Bao giờ máu xương hết tuôn tràn
Quê miền Trung thôi kiếp điêu tàn
Cho em vang khúc ca nồng nàn.
Ngày vui, tan đao binh

Mẹ bồng con sơ sinh. Chiều đầu xóm

Xôn xao đón người trường chinh
Ngậm ngùi hân hoan tiếng cười đoàn viên.

Vào đến miền Nam, ta cũng nghe lời gió vội vàng, tưởng như lời chào mừng của một miền đất hiếu khách, thân thiện. Vì thế suốt bài hát Tiếng Cửu Long, tác giả chỉ sử dụng thuần nhất cung Do trưởng để ta cảm nhận giai điệu vui tươi trong một tiết tấu dồn dập:

Ô! ồ! ô! Đây miền Nam.
Nước sông dâng cao cá lội ngù ngờ
Nước xanh xanh lơ bóng in cây dừa.
Về về đây miền Đồng Nai có Cửu Long
Cuồn chảy dâng trời Nam mạch sống.
Một sáng em ra khơi Vĩnh Long vui cười
Và Cần Thơ, Long Xuyên

Lừng hương cau lúa chín
Đời vươn lên thuyền ghé bến
Sống no nê dân quê một miền
Kìa nắng thương dân đây

Nắng khô đồng lầy

Chiều tới. Ô ô ô ô… Ô ô ô ô…
Hò lơ hò lờ hò. Hò lơ!

Đến đây tác giả không quên đưa vào một câu hò miền Nam, giai điệu chạy trên ngũ cung hơi Nam giọng oán (do, mi, fa, sol, la) để kết thúc phiên khúc này:

Chẻ tre bện sáo ơ cho dầy
Ngăn ngang ơ ơ sông Mỹ ơ ơ

Có ngày gặp em.

Trong điệp khúc của bài Tiếng Cửu Long, tác giả cho ba dòng sông cùng lên tiếng, đó là tiếng lòng của ba chị em ở ba miền nhưng cũng là tiếng lòng của người dân Việt: bày tỏ niềm tin yêu vào đất nước toàn vẹn trong tự do và mãi mãi vinh quang bên bờ biển Đông:

Ô! ồ! ô! Ra biển khơi.
Trùng dương! Ba chị em là ba miền
Nhưng tình thương đem nối liền
Gặp nhau ven trời biển Đông thắm duyên

Hẹn nhau pha hòa sóng lan bốn phương trời
Vang dội tiếng tranh đấu bao người
Cho quê hương ấm no muôn đời.
Giờ đây bao tâm tư, rộn ràng như câu thơ
Hội Trùng Dương tay tay siết chặt cùng hô
Dựng mùa vinh quang hoa đời tự do.
Lời quê hương Hội Trùng Dương. ⁽²¹⁾

5.CON ĐƯỜNG CÁI QUAN

Sau ngày chia cắt đất nước, nhạc sĩ Phạm Duy bắt đầu thai nghén tác phẩm dài hơi mang tên Con Đường Cái Quan – trường ca đầu tiên viết về đất nước, nguồn cảm hứng bất tận của ông từ những ngày đi vào kháng chiến chống Pháp. Đến năm 1960 tác phẩm mới hoàn tất. Hãy nghe nhạc sĩ giới thiệu tác phẩm này: “Trường caCon Đường Cái Quan đưa ra một lữ khách đi trên con đường xuyên Việt, đi từ Ải Nam Quan cho tới mũi Cà Mau, đi từ ngày mới lập quốc cho tới khi đã hoàn thành xứ sở, đi trong lịch sử và lòng dân, đi tới đâu cũng có tiếng dân chúng địa phương ca hát chúc tụng lữ khách đi nối liền được lòng người và đất nước”.⁽⁵⁾

Trường ca gồm có ba phần. Phần thứ nhất, người lữ khách bắt đầu ra đi từ miền Bắc, khúc ca mang tính chất hào hùng của người đi mở đất. Phần thứ hai, người lữ khách đi qua miền Trung, nghe tình thương yêu chan chứa của người dân ở đây nhưng vẫn có chút xót xa cùng với tâm trạng của nàng Huyền Trân. Phần thứ ba, người lữ khách vào đến miền Nam, bày tỏ sự vui mừng của con người đã vượt cả chiều dài đất nước để hoàn thành trọn vẹn con đường xuyên nước Việt. Trường ca gồm 19 đoản khúc, phần lớn tác giả sử dụng thang âm ngũ cung của ba miền, có chuyển hệ (metabole) hoặc có lúc dùng thang âm thất cung của Tây phương.

Mở đầu cho phần thứ nhấtlà đoản khúc Anh Đi Trên Đường Cái Quan với lời ca của một cô gái cắt cỏ với giai điệu chạy trên ba âm (re, la, do) có chuyển hệ (sol, si, re) ở câu cuối:

Hỡi anh đi đường cái quan.

Dừng chân đứng lại
Dừng chân đứng lại.

Cho em đây than đôi lời
Đi đâu vội mấy anh ơi…

Người lữ khách trả lời bằng một hành khúc mang tên Tôi Đi Từ Ải Nam Quan, lời ca kể về nguồn gốc lịch sử ngàn đời của dân tộc với niềm tự hào của người con dân nước Việt. Ở đoản khúc này, tác giả sử dụng nhiều quãng tư, quãng năm và quãng tám rất đặc trưng của dân ca, đặc biệt có nhiều tam liên âm (re, la, re – la, mi, la – sol, re, sol); nhiều chuyển cung ngọt ngào từ cung La thứ, sang Do trưởng, Sol trưởng, Mi thứ để rồi kết thúc ở cung La trưởng:

Tôi đi từ ải Nam Quan

Sau vài ngàn năm lẻ
Chia đôi một họ trăm con

Đã lên đường
Năm mươi người ngược núi rừng
Đã dựng vòng biên ải
Năm mươi người trẩy theo sông

Tới khơi chừng…

Giai điệu của đoản khúc này được lặp lại ở đoản khúc 6 (Tôi Đi Từ Lúc Trăng Tơ):

Ra đi từ lúc trăng tơ

Trăng một miền hoa cỏ
Trăng lên đầu của ô xa vẫn chưa mờ
Im nghe lời Thủ Đô chào

Ôi lời mừng đông đảo
Đi trong lịch sử dân ta

Luống nghẹn ngào…

Ðoản khúc thứ ba mang tên Ðồng Ðăng Có Phố Kỳ Lừa, tác giả đã sử dụng điệu ru con miền Bắc:

Ðồng Ðăng có phố Kỳ Lừa

Có nàng Tô Thị đứng chờ đợi ai…

Thế là người lữ khách từ biệt miền thượng du, có người dân vùng rừng núi hát tiễn đưa. Tác giả dùng điệu hát lượn trong đoản khúc 4 mang tên Người Về Miền Xuôi:

Người về miền xuôi

Đem theo tình người miền núi
Nhà sàn lả lơi

Đứng bên đường hoang vắng soi
Đưa chân anh qua đồi

Cơm lam đem theo người
Lên cao anh ôm trời

Để dòng suối lẻ loi…

Người lữ khách về đến miền trung du. Qua bến đò ngang, gặp cô lái đò ở đây hát mừng Này Người Ơi:

Này người ơi ghé bến (y) sang sông
Lên đường đi tới bõ công em chèo thuyền
Mừng người đi tìm thấy tình duyên
Con đường đất nước nối liền lòng dân…

Giã từ sông Thương, người ra đi từ lúc trăng tơ, về đến thủ đô với nhà cửa thân yêu nhưng rồi lữ khách cũng phải giã từ Thăng Long Hà Nội, giã từ Tháp Rùa để vào đến miền Trung.

Phần thứ hai của trường ca bắt đầu từ đây với tiếng reo mừng của lũ trẻ trong đoản khúc thứ bảy mang tên Ai Đi Trong Gió Trong Sương. Giai điệu bài này mô phỏng giai điệu của bài hát Lý con sáo Huế:

Ai đi trong gió trong sương (ơ)
Phải mau (ơ) phải mau

Để mà tới người ơi
Kẻo đường (ơi), người ơi còn xa
Kẻo đường (ơi), người ơi còn xa!

Lữ khách gặp một bà mẹ ôm con, ru rằng Ai Vô Xứ Huế Thì Vô, giai điệu chạy trên hệ thống tứ âm (tetratonique) mi, la, si, re:

À á ơ a a à á ơi
Ai vô xứ Huế thì vô
Chớ sợ truông nhà Hồ

Chớ sợ phá Tam Giang à ơi…

Vào đây đi qua các thôn xóm, gặp lúc ngày mùa, lữ khách lắng nghe tiếng hò của người dân quê trên ruộng đồng, dưới mái nhà tranh. Đoản khúc 9 Ai Đi Trên Dặm Đường Trường mang âm điệu câu hò giã gạo của xứ Huế:

Hò hô hò hò ơi hò
Ai đi trên đường là dặm đường
Đi mô mà vội vã à, cùng là hò khoan…
Năm tê trong lúc sang xuân
Tôi theo Công chúa Huyền Trân

Tôi lên đường…

Lữ khách muốn được như nàng Huyền Trân ngày xưa, đi vào phía Nam bằng cả tấm lòng vì nước non. Người nghe tưởng như tiếng hát của nàng còn vọng lên trong đoản khúc 10 Nước Non Ngàn Dặm Ra Đi. Ta nghe giai điệu trong bài này là thang âm ngũ cung hơi ai của xứ Huế (re, mi, sol, la, si):

Nước non ngàn dặm (à a a) ra đi
Nước non ngàn dặm (à a a ra) đi
Dù đường thiên lý xa vời

Dù tình cố lý chơi vơi
Cũng không dài

Bằng lòng thương mến người.

Bước đi vào lòng (ừ ư ư) muôn dân
Bước đi vào lòng (ừ ư ư) muôn dân
Bằng hồn trinh nữ mơ màng
Bằng tình say đắm ơi chàng
Ước nuôi dần hòa bình trong ái ân…

Đến đây tác giả đột ngột chuyển hệ sang thang âm ngũ cung khác (do, re, mi, sol, la), lại sử dụng tứ âm (re, sol, la, do) tạo hiệu quả cảm xúc lạ lùng nhưng rất ngọt ngào:

Nhưng ánh tháp vàng, cây quế giữa rừng
Chỉ một mùa tang là hương là sắc (ứ) tan
Tàn cả tình yêu vì hận còn gieo
Đất nước cháy theo với ngọn lửa thiêu…

Rồi người lữ khách vội vã ra đi, để lại sau lưng dòng sông Hương và giọng hò của cô gái Huế. Đoản khúc 11 Gió Đưa Cành Trúc La Đà thoảng nghe âm điệu câu hò trên sông nước:

Người về chưa ghé sông Hương
Đã nghe tiếng gọi đôi đường đắng cay
Anh đi mau ơ để nối lại duyên may
Tình xưa là nghĩa cũ

Anh đắp xây cho thiệt bền…

Lữ khách cất tiếng hát qua đèo để vào vùng đất có ruộng đồng ven biển. Đoản khúc 12 Tôi Xa Quê Nghèo Ruộng Nghèo lặp lại giai điệu đoản khúc số 9:

Hò hô hò hò ơi hò
Tôi xa quê nghèo là ruộng nghèo
Tôi leo qua cồn cát (à) vượt đèo Hải Vân…

Vua Lê dắt lính vô Trung
Anh theo Chúa Nguyễn

Vượt Cù Mông anh qua đèo
Để núi cao ngơ ngác trông theo

Để tháp son thương nhớ trong chiều…

Hò hô hò hò ơi hò
Lênh đênh ven bờ là biển sâu
Hương thơm là thoang thoảng (à)

Đất mầu miền Nam…

Phần thứ ba của trường ca: Vào Miền Nam. Đến đây là đoản khúc 13 Anh Đi Đường Vắng Đường Xa. Người lữ khách nghe tiếng hò hỏi han của cô gái miền Nam:

Hò ơ ơ ớ ơ… hò
Bớ anh đi đường vắng đường xa
Dừng chân đứng lại (i ì)
Hò ơ ơ ớ ơ… hò
Nghe em đây ca đôi lời
Chiều về trên cánh Đồng Nai
Chờ người xây đắp ngày mai…

Người lữ khách mừng rỡ, hát khúc hành ca Nhờ Gió Đưa Về với âm điệu rộn ràng, khỏe khoắn. Đoạn đầu bài hát tác giả dùng cung La thứ, đến đoạn sau chuyển sang La trưởng:

Nhờ gió đưa về, về miền gió chan hòa
Thơm lòng đất phù sa

Trời nắng huy hoàng

Trời sưởi ấm con đường
Cho ta vô miền sông nước…

Có mái tóc xuề xòa

Có khóe mắt thiệt thà
Đôi môi xinh hàm răng xít xa
Có áo ngắn mặn mà

Có tiếng nói đậm đà
Người yên lành như một giấc mơ.

Cô gái miền Nam ước mong được đi bên cạnh lữ khách trên con đường và trong cuộc đời. Đoản khúc 15 mang tên Đi Đâu Cho Thiếp Theo Cùng là lời giãi bày mộc mạc, chất phác của cô gái:

Đi đâu cho thiếp theo cùng
Đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam
Ví dầu tình có dở dang
Thì cho thiếp gọi đò ngang thiếp về…

Người lữ khách tình trong như đã, thấy nàng bén duyên nên muốn ở lại cùng nàng:

Tới đây lạ xứ quen người
Trăm bề nhũn nhặn

Đừng cười tôi nghe
Ví dầu tình bén duyên thề
Thì xin kết bạn đền nghì trúc mai…

Từ biệt miền Bắc với tâm trạng của nàng Tô Thị, vào miền Trung với mối tình đất nước của nàng Huyền Trân nhưng vào tới miền Nam, người lữ khách tìm được mối tình duyên với cảnh và người nơi xứ lạ. Lữ khách kết duyên với cô gái miền Nam, ước hẹn một cuộc sống đầy tình nghĩa. Dân chúng miền Nam hát mừng đôi vợ chồng mới trong đoản khúc 16 Đèn Cao Châu Đốc Gió Độc Gò Công với âm hưởng điệu Hò lơ:

Hò lơ hó lơ lắng tai nghe

Tiếng ai đang hò lờ

Hò lơ hó lơ
Đèn nào cao cho bằng đèn Châu Đốc
Gió nào độc cho bằng gió Gò Công
Vợ chồng son đã nuôi lòng ước mong
Thuận vợ chồng sẽ cùng tát Biển Đông…

Thế là đôi vợ chồng son với mối lương duyên đằm thắm, với hạnh phúc đơm hoa đã cùng vượt sóng Cửu Long về miền Hậu Giang xây tổ ấm để sống cuộc đời bền chặt bên nhau. Đoản khúc 17mang tên Cửu Long Giang và Về Miền Nam là một hành khúc lạc quan, yêu đời, viết theo nhạc thuật Tây phương cung La trưởng:

Cửu Long Giang

Gió về vui trên sóng sông
Uốn quanh như chín con rồng

Ôm chặt đứa con
Người từ Tiền Giang đi về xa xăm
Cuối con đường say đắm

Là miền rộng thênh thang…

Đôi vợ chồng trẻ và dân chúng cùng hòa ca khi cùng ở lại miền Nam. Tình cảm vui vầy gần như chưa dứt, tác giả kết thúc đoản khúc ở bậc 5:

Về miền Nam ôi quê hương mới ơi
Về Cần Thơ khơi kinh, khơi nước ngòi
Về Hà Tiên ta tiễn Chúa ra đảo khơi
Về Cà Mau ta đốt biết bao lửa vui…
Về miền Nam… Về miền Nam
Người về đây trong gió bình an…

Đến đây xây cuộc sống mới trên đất màu mỡ miền Nam, đôi vợ chồng hát lời cảm ơn cuộc đời. Đó là nội dung đoản khúc 18 Giã Ơn Cái Cối Cái Chầy và Về Miền Nam. Đoạn đầu là một khúc nhạc dạo theo điệu hò ru miền Nam:

Giã ơn (ơ) cái cối cái chầy
Đêm khuya (ơ) giã gạo, có mầy (ơ) có tao
Giã ơn (ơ) cái nhịp cầu ao
Đêm khuya (ơ) vo gạo, có tao (ơ) có mầy.

Tiếp đó là đoạn sau lặp lại giai điệu với đoản khúc 17 và là một hành khúc. Đó là lời ca hát của người dân quê chào mừng đôi vợ chồng son:

Về miền Nam đem theo sương gió xưa
Về đồng khô đem cơn mưa rét về
Người về đây thương nhớ lắm con đường xa…
Đường về đây… Đường về đây
Trời về Tây nghe gió (ư) cuồng (ư) bay…

Thế là người lữ khách đã đi tới cuối con đường xuyên Việt, con đường nối liền một dải Bắc Nam. Tạm dừng chân ở đây, lữ khách ước mong con đường cái quan sẽ có ngày tan ranh giới để người được mãi mãi đi trong lòng dân tộc, đi trong một duyên tình dài… Đoản khúc19 mang tên Đường Đi Đã Tới là đoạn kết của cuộc hành trình trên con đường cái quan:

Đường đi đã tới… Lòng dân đã nối…
Người tạm dừng bước chân vui người ơi
Người mơ ước tới…

Đường tan ranh giới

Để người được mãi…

Đi trong một duyên tình dài

Con đường thế giới xa xôi.

Trong lòng dân chúng nơi nơi.

Trường ca Con Ðường Cái Quan cho ta thấy bước chân lên đường của người lữ khách đi trên con đường thiên lý của đất nước. Người ra đi từ đồi cao dốc thẳm của miền biên ải cho đến vùng trung du rồi giã từ cô gái trên sông Thương với lòng quyến luyến khôn nguôi. Người lại đến thủ đô, nhìn Tháp Rùa, Hà Nội cổ kính rồi ra đi mà lòng rưng rưng, nghẹn ngào. Người lữ khách vào đến miền Trung, nghe tiếng chuông chùa vọng lại, nghe tiếng ru con xứ Huế, tiếng hò giã gạo vang lên trong thôn xóm nhân lúc ngày mùa. Bước chân người lữ khách chợt lặng lẽ, lắng hồn khi đi qua những tháp Hời, tưởng như còn nghe tiếng nức nở của nàng Công Chúa Huyền Trân. Người lại vượt đèo Cù Mông, xa dần đất quê nghèo, ruộng nghèo, xa dần cồn cát, đồi núi để rồi đến trước vùng biển mênh mông. Nhưng rồi giấc mộng phiêu du khiến ngưởi lữ khách đi tiếp vào miền Nam, dừng chân và xây cuộc đời nơi cùng trời cuối đất. Thế là người lữ khách đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Người lữ khách đã đi trọn vẹn trên con đường của giang sơn gấm vóc, đi trong lịch sử chiến đấu kiên cường, đi trong tình yêu quê hương và cả tình yêu lứa đôi, còn đi cả trong lòng của người dân Việt mến yêu nữa.

6.MẸ VIỆT NAM

Sau khi ngợi ca những người mẹ cụ thể trên nhiều miền đất nước, Phạm Duy đã khái quát hóa hình ảnh người mẹ bằng một trường ca mang tên Mẹ Việt Nam viết năm 1963-1964. Tác giả đã giãi bày về tác phẩm này: “MẸ VIỆT NAM là một âu ca, ca tụng Mẹ Tổ quốc và những Mẹ điển hình trong truyền kỳ lịch sử nước nhà, đề tài và cảm hứng nhắm dựa vào Tình thương yêu và Tính hiếu hòa, tính tình này đã sinh tồn mạnh mẽ trên đất ta và phải được truyền đi trong thế giới tàn nhẫn hiện tại. Ðây là một trường ca trong đó, lúc trẻ tuổi, MẸ VIỆT NAM được biểu tượng bằngÐẤT MẦU tươi tốt, đa tình, nền tảng của gia đình, ruộng nương, làng nước. Khi đứng tuổi, MẸ hiện thân là NÚI NON sắt đá, trong sự hi sinh ròng rã, vẫn bền bỉ đợi chờ và che chở người chinh phu chưa hết nợ đao binh. MẸ còn âm thầm xót thương lũ con SÔNG NGÒI, có những đứa dại dột, hiếu thắng, phản bội MẸ vì sự tranh giành lẫn nhau, gây oán hận phân chia, làm nát tan lòng MẸ. Vào lúc tuổi già, MẸ trở thành BIỂN CẢ đại lượng bao dung, kêu gọi và ôm đón đàn con giang hồ, thành công hay thất bại. Nước mắt vui mừng của MẸ lúc gặp con bốc lên trời cao làm mây đầy đặn và ấm áp, bay đi rửa sạch địa cầu bằng ơn mưa móc, nối chặt chu kỳ trường ca MẸ VIỆT NAM”.⁽⁶⁾

Trường ca gồm bốn phần: Đất mẹ, Núi mẹ, Sông mẹ, Biển mẹ, gồm 21 ca khúc hát liên tục và một chung khúc để kết thúc trường ca.

Phần Đất mẹ gồm 5 bài: Mẹ ta, Mẹ xinh đẹp, Mẹ chờ mong, Lúa mẹ, Mẹ đón cha về, ngợi ca người mẹ trên quê hương, đồng ruộng thật giản dị với phục sức mộc mạc nhưng luôn xinh đẹp. Trong bản Tình Ca, Phạm Duy có viết: “Tấm áo nâu, những mẹ quê chỉ biết cần lao… Tấm áo nâu, rướn mình đi từ cõi rừng cao” thì tấm áo nâu sồng ở đây của mẹ càng gần gũi hơn vì tấm áo nâu đã mang cả hồn lịch sử và sông núi:

Mẹ Việt Nam, không son không phấn
Mẹ Việt Nam, chân lấm tay bùn
Mẹ Việt Nam, không mang nhung gấm
Mẹ Việt Nam, mang tấm nâu sồng…

(Mẹ ta)

Nhưng mẹ không chỉ xinh đẹp với dáng vẻ bề ngoài tươi tắn xuân tình mà mẹ còn tiêu biểu cho những đức tính tốt đẹp như nét dịu dàng, sự tảo tần, chịu thương chịu khó:

Mẹ mong (ý) mong chồng

Cũng như là ruộng sâu nông
Ruộng cứng hay mềm cũng êm đềm

Đón lưỡi cầy tìm da thơm
Mẹ cười trong gió sương.

Ôi Mẹ Việt Nam
Dâng tấm thân nhuộm nắng nâu ròn.

Mẹ Việt Nam
Đây ruộng đồng trinh.

Mẹ khát khao mầm, mầm tươi ngon
Mẹ Việt Nam. Trời Đông ánh dương hồng
Cũng như chiều vàng mênh mông
Có đàn chim én lượn trên đất xinh
Chứa chan tình, là tình mong chờ.

Mẹ Việt Nam.

(Mẹ xinh đẹp)

Mẹ chờ mong ngày trông tháng đợi
Đợi Thần Trai đội đá vá trời.

Với hồn Nữ Oa
Mẹ giơ tay đón. Với tình nước non

Mẹ còn chờ mong.
(Mẹ chờ mong)

Mẹ còn có lòng bao dung, nhân ái và thủy chung nồng thắm nhưng cũng rất anh hùng:

Ôi Mẹ Việt Nam
Năm tháng lo gạo gánh nuôi chồng
Mẹ Việt Nam. Đêm ngày thầm mong
Lửa bếp thơm nồng tình uyên ương.

Mẹ Việt Nam.

Mẹ yêu (ý) yêu chồng

Có khi Mẹ là Châu Long
Nợ trả thay chồng vẫn giữ lòng

Trắng như ngần và sạch trong
Mẹ là Tiểu Kính Tâm. Lên chùa giải oan
Ôi xót thương trẻ khóc trong vườn

Trẻ con hoang

Ôi Mẹ từ bi. Giọt máu rơi này

Mẹ nhận là con…

Việt Nam có anh hùng

Mắt nhung và môi son
Giữa mùa Xuân giết giặc
Yêu nước non, hé môi cười
Nụ cười thanh bình. Mẹ Việt Nam…

(Mẹ đón cha về)

Những đức tính cao quý, đẹp đẽ đã kết tinh trong hình ảnh của Mẹ Việt Nam. Tác giả đã nhắc đến Nữ Oa để nói đến chí lớn đội đá vá trời; Châu Long để nói sự đảm đang toàn vẹn; Kính Tâm: lòng nhân ái vô bờ; thiếu phụ Nam Xương: sự trung trinh tiết liệt; Trưng Nữ Vương: chất anh hùng nữ lưu. Với sự liên tưởng những hình ảnh trong lịch sử để tôn vẻ đẹp của mẹ – một bà mẹ của dân gian gần như huyền thoại, Phạm Duy đã cho ta trái tim nồng nàn hơn trong tình yêu dành cho Mẹ.

Về âm nhạc, trong phần này tác giả sử dụng thuần nhất thang âm ngũ cung đúng của miền Bắc (re, fa, sol, la, do) với nhiều tiết tấu nhịp nhàng, tình tứ, đong đưa cùng với giai điệu tươi tắn, nhiều luyến láy hoa mỹ của nhạc ngữ dân gian như tô thêm nét xuân hồng phơi phới, đầy tin yêu của Mẹ thời xuân sắc.

Phần Núi mẹ cũng có 5 bài (Mẹ hỏi, Mẹ bỏ cuộc chơi, Mẹ trong lòng người đi, Mẹ trả lời, Mẹ hóa đá). Phần này mô tả mẹ qua hình tượng núi Vọng Phu để nói về sự chờ đợi người chồng sẽ trở về sau cơn binh lửa. Mở đầu là câu hỏi của Mẹ, báo hiệu cho không khí chinh chiến và tâm thế phân ly sầu hận như một định mệnh của người dân Việt. Đó là một câu ngâm mang giai điệu của hơi oán:

Lính vua lính chúa lính làng
Trời ơi giết bao nhiêu giặc

Cho chàng, chàng phải đi?

(Mẹ hỏi)

Đúng là tiếng gõ cửa của định mệnh đã vang lên. Mẹ không còn nét tươi hồng phơi phới của ngày qua, giờ đây mẹ phải từ bỏ hội vui để tiễn người đi vào nơi gió cát mịt mù:

Gió mùa xuân

Mẹ bâng khuâng hỏi
Hoa trên đồi, hoa trên đồi sớm tối còn tươi
Giữa ngày xuân mới, giữa hội mùa vui
Sao vắng tiếng cười?

Sao vắng bóng người?
Tiếng trống, trống năm xưa

Trống đổ, đỏ đêm khuya
Trên trường thành trăng ngả

Cho tàn cuộc vui nhỏ
Cho ai tiễn đưa người

Ra đi chốn xa vời, hỡi ai…

Nắng sẽ sẽ không đi

Bóng Mẹ ngả trên đê
In hình người chiến sĩ

Cho Mẹ nhìn con trẻ
Con ơi hỡi cha kìa

Mau ra đón cha về với con.
(Mẹ bỏ cuộc chơi)

Giai điệu khúc hát này chính là giai điệu của bài Mẹ xinh đẹp nhưng nội dung đã khác biệt, ở đó là tâm thế u uất, khắc khoải của Mẹ trước hiện thực chiến chinh. Nhưng rồi Mẹ bỗng nhiên mạnh mẽ trở lại, bởi vì âm thanh hùng dũng ở đâu vang tới, hay đó là âm thanh từ nội tâm sâu thẳm của Mẹ:

Đường lên, lên núi Lam
Đường sang, sang Thất Sơn
Đường tới những chiến công ngọn nguồn
Hoành Sơn nghiêng dãy nằm
Vạn Kiếp chốn dung thân
Đường đưa ta đến với người thương.

Một hành khúc mà tác giả đã sử dụng thang âm ngũ cung hơi ai của nhạc Huế (do, re, mi, sol, la), có lúc chuyển hệ sang ngũ cung đúng (re, fa, sol, la, do) – một sự kết hợp nhuần nhuyễn, khéo léo. Âm điệu hào sảng, tự hào khi nhìn đàn con ra đi giết giặc rồi cũng trở về với Mẹ:

Ra đi còn nhớ ngày nao
Nuôi con Mẹ vẫn nguyện cầu
Người sinh ra có nhau
Phải thương nhau mến nhau
Nhưng đã có biết bao phen khổ đau
Giặc xâm lăng nước nhà
Phải cứu lấy dân ta
Thì ta lên núi với Mẹ già…

(Mẹ trong lòng người đi)

Mẹ nhìn tới trước tương lai với ánh mắt đầy tin yêu, quả cảm nhưng quay nhìn lại sau lưng thì là ánh mắt u hoài với nỗi sầu chất ngất. Người trai đã ra đi chiến đấu thì mẹ lại về chăm đàn con, săn sóc vườn dâu rồi ngày ngày trông về nơi xa. Cứ thế nỗi chờ mong bất tận mà đứa con thì chẳng trở về, mẹ mỏi mòn nên hóa đá nghìn thu:

Gió mùa đông

Mẹ không thấy mỏi
Đứng trông về, đứng trông về

Bốn cõi trời xa
Xót người nông phu

Chắp từng manh áo
Thương gái gánh về

Thùng bánh ế cuối ngày.

Biết mấy nỗi thương vay

Thấy trẻ nhỏ giơ tay
Con ngựa người vất vả

Xe nặng nề qua ngõ
Thương thi sĩ hay buồn

Cho nên mẹ hóa ra hòn núi cao.

(Mẹ hóa đá)

Phần Sông mẹ gồm 5 bài (Muốn về quê mẹ, Sông còn mải mê, Sông vùi chôn mẹ, Sông không đường về, Những dòng sông chia rẽ), nói đến những dòng sông chia cắt như hình ảnh những đứa con còn trăm mối ngổn ngang, chia lìa nhau trong cuộc tử sinh nên không về với mẹ.Mở đầu là một khúc ru nhẹ nhàng:

Chiều chiều ra đứng bờ sông
Muốn về quê mẹ, muốn về quê mẹ
Mà không có đò. Mà không có đò.
(Muốn về quê mẹ)

Sông không có đò là dòng sông bị chia cắt khi đất nước phân ly. Câu hát khiến cho lòng người thêm quặn đau. Để rồi khi dừng lại trên bước đường giong ruổi, tác giả liên tưởng những dòng sông lịch sử làm nên tên tuổi sáng ngời trong lòng người dân Việt. Giai điệu mạnh mẽ của những câu hò rộn rã trên sông:

Sông Hồng cuộn sóng

Lôi cuốn sông Lô
Sông Đà, sông Đuống

Trôi xuống sông Cầu
Nghe Bạch Đằng Giang

Chôn bao nhiêu xác quân Tàu
Sông nào cũng muốn đến trước

Tranh lấy công đầu.
Khoan hời hò khoan
Sông còn ngổn ngang

Cho nên chưa được bình an
Khoan hời hò khoan
Sông còn mải mê

Cho nên chưa về Mẹ quê
Khoan hời hò khoan.

Khoan hời hò khoan.
(Sông còn mải mê)

Đứng trước dòng sông là nhớ về mẹ lẫm liệt Hai Bà Trưng trầm mình dưới dòng Hát Giang rửa nhục anh hùng, là nhớ tấm lòng trung trinh yêu chồng của nàng thiếu phụ Nam Xương nhưng rồi sông cũng đã vùi chôn mẹ để mẹ được giải oan:

Nhớ xưa, nhớ mẹ, nhớ mẹ xưa
Mẹ xuống sông rửa nhục anh hùng
Mẹ trôi trên dòng sông Hát
Nước ngược xuôi đưa mẹ đi muôn nơi.
Nhớ chăng, nhớ mẹ, nhớ mẹ chăng
Chôn đáy sông mối hận yêu chồng
Chàng Trương có buồn thương khóc
Rước mẹ lên, nước thiêng sẽ giải oan…

(Sông vùi chôn mẹ)

Đứng trước dòng sông chia cắt, tác giả dường như thấy dòng sông đổi sang màu máu như vẳng lại tiếng kêu cứu của mẹ rằng các con đừng vọng tưởng để anh em lại chém giết nhau. Mẹ khuyên đàn con đừng quên lời của mẹ:

Ai bảo là sông

Ơi sông không đổi mầu luôn
Sông đỏ như máu tranh đấu sông nâu
Sông nghèo xanh yếu kêu cứu sông giầu
Sông nhuộm vàng mau

Chia nhau uốn khúc khoe mầu
Sông rồng lôi kéo lũ rắn đi cắn sông đào
Khoan hời hò khoan
Sông tìm vẻ vang cho nên quên lời mẹ khuyên
Khoan hời hò khoan
Không tìm tình thương

Cho nên không đường về tim
Khoan hời hò khoan khoan hời hò khoan.
(Sông không đường về)

Sông không tìm đường về vì những đứa con tứ tán với suy tưởng khác nhau. Sông đã cách chia nhau từ trong truyền thuyết, trong xếp đặt của thiên nhiên, của lịch sử và của lòng người:

Nước đi là nước không về
Chia đôi dòng nước chia lìa dòng sông
Chia đôi bên bờ bến lạnh lùng
Cho Ngưu Lang và Chức Nữ ngại ngùng
Chia đôi dòng sông Thương
Nước bên đục bên trong
Nước ân tình đổi

Thành ra nước căm hờn.
Chia sông Gianh

Phân tranh mộng đồ vương
Chia con sông Bến Hải buồn thương…
Chia anh em vì quên tiếng gia đình
Chia tay chân và cắt đứt ngang mình…

Mẹ ta với một đời lận đận những buồn vui và đau đớn của một đàn con lạc lối. Mẹ đau như ai cắt thịt chia xương, trái tim mẹ hằn in vết thương lòng, nhưng rồi mẹ cũng chỉ mong ước được thấy đàn con sẽ trở về trong lòng mẹ. Giai điệu được viết với cung si giáng thứ cùng với tiết tấu chậm buồn nghe ra đậm chất áo não:

Nước sông trôi bềnh bồng

Thiếu bao nhiêu mặn nồng
Vì dòng sông

Dòng sông chia rẽ đôi đường.
Lũ con lạc lối đường xa
Có con nào nhớ mẹ ta thì về.

(Những dòng sông chia rẽ)

Liên hệ với hoàn cảnh đất nước bị cắt chia sau biến cố lịch sử, qua khúc hát này Phạm Duy đã diễn tả được niềm đau thương, nỗi bi phẫn của dân tộc qua bao nhiêu nước mắt, bao nhiêu xương máu trên mảnh đất này.

Phần Biển mẹ gồm 7 bài: Mẹ trùng dương, Biển Đông sóng gợn, Thênh thang thuyền về, Chớp bể mưa nguồn, Phù sa lớp lớp mây trời cuộn bay, Mẹ Việt Nam ơi, Việt Nam – Việt Nam. Mẹ ưu tư phiền muộn, khổ đau vì những dòng sông chia rẽ qua thời gian dài chất ngất nên Sông mẹ cũng phải bạc đầu để trở thành Biển mẹ.Giờ đây hình ảnh mẹ là hình ảnh của biển, luôn ôm ấp vỗ về như câu ru của sóng trùng dương:

Sóng vỗ miên man như câu

ru êm của mẹ dịu dàng
Nước biếc mênh mông như đôi tay ôm

Của mẹ trùng dương

Mẹ Việt Nam cho quê hương muối trắng
Thêm thơm mâm cơm mặn nồng
Me còn cho con luôn luôn tôm to cá lớn

Tươi ngon đầy thuyền
Mẹ hiền không lên bão tố

Mẹ già không đem nỗi khó
Mẹ là mẹ nhà cho mưa với gió hiền khô…

Mẹ bây giờ chỉ còn nỗi thương nhớ những đứa con xa và mong ước chúng trở về bên mẹ… Âm điệu ngân nga tha thiết với lời ru đằm thắm, dịu dàng:

Ngày ngày vươn vai ra khơi

Đón ánh dương soi con tim bồi hồi
Chiều chiều chơi vơi
Không nguôi thương thương

Nhớ nhớ con trong cuộc đời
Mẹ tìm con trong gió Bắc
Mẹ về phương Nam nắng gắt
Tình nhà mở cửa

Đem ra góp với bao la.
Sóng vỗ êm êm như khuyên

Con nên trở lại mẹ hiền
Gió rít thông reo như kêu

Con mau trở về mẹ yêu.

(Mẹ trùng dương)

Về với mẹ là về với mênh mông biển cả, về với con sóng gọi thuyền viễn xứ hoặc gọi thuyền từ miền ngoài để cùng về trong lòng mẹ:

Biển Đông gợn sóng tứ bề
Gọi thuyền viễn xứ quay về Biển Đông
Hà à a hơ ơ hờ. Hà à a hơ ơ hờ
Sông ra đi từ khi non dại
Từ miền ngoài sông lại Việt Nam
Có từ núi tuyết rừng son
Cũng về biển mẹ thành con một nhà.
(Biển Đông sóng gợn)

Về với mẹ thì buồm căng gió lộng, về với lớp sóng vui tươi rộn ràng, về với cuộc sống ấm áp. Giai điệu là một hành khúc rộn rã rồi kết khúc bằng một câu dân ca miền Bắc:

Thuyền về trên lớp sóng vui

Trên sóng vui
Đàn con về với, với

Với biển khơi, khơi mẹ già
Mẹ già đang đón chờ ta, đang đón ta
Có đàn chim én, én, én từ xa về rồi
Quê ta đẹp lắm mẹ ơi, ơi mẹ ơi.
Biển êm sóng lặng, lắng

Lắng nước nôi, nôi hiền lành
Về đây xây đắp mối tình

Một mối tình
Về đây xây đắp mối tình

Ôi tình Việt Nam.

Tình tính tang tang tính tình
Yêu mẹ già thương mẹ ta
Ðàn con nhớ nhớ yêu nhau
Ðàn con nhớ nhớ thương nhau.

(Thênh thang thuyền về)

Các con đã về bên mẹ thì “vui buồn chút lệ rơi, vui buồn khóc lại cười” và mẹ xem như “đền bồi cho máu về tim”. Rồi những đứa con dù đôi lúc có lạc loài cũng trở về kêu tên mẹ bao dung vô bờ trong nỗi thương yêu ngập tràn:

Chúng con đã về khát khao hơi mẹ
Chúng con xin thề giữ thơm quê mẹ
Cuộc đời rồi phai tàn sau thế giới
Chỉ còn tình yêu của mẹ mà thôi.

(Mẹ Việt Nam ơi)

Chung khúc Việt Nam Việt Nam là một hành khúc tuyệt đẹp về âm nhạc lẫn ca từ. Một khúc anh hùng ca tô thắm hình ảnh đất nước cùng ước mơ của người con dân Việt là vươn tới tương lai yên vui để xây đắp tình người:

Việt Nam, Việt Nam

Nghe tự vào đời
Việt Nam, hai câu nói bên vành nôi.

Việt Nam, nước tôi

Việt Nam, Việt Nam tên gọi là người
Việt Nam, hai câu nói sau cùng khi lìa đời…

Việt Nam Việt Nam Việt Nam

Quê hương đất nước sáng ngời
Việt Nam Việt Nam Việt Nam muôn đời.

Những năm tháng cuối đời, nhạc sĩ Phạm Duy có một bức thư tâm nguyện (không ghi ngày), trong đó có đoạn: “Tôi nghĩ rằng tôi có quyền nuôi một nguyện vọng đóng góp vào sinh hoạt âm nhạc trong nước bằng một ca khúc có tính chất xưng tụng nước ta nhan đề Việt Nam, Việt Nam sáng tác từ 1960, rút trong trường ca Mẹ Việt Nam, là một tổ khúc kêu gọi sự đoàn kết dân tộc dưới bóng Mẹ Tổ quốc thiêng liêng và độ lượng…” ⁽⁷⁾.Vào tháng 6-2012, GS Trần Văn Khê có viết trong một bức thư: “Với hai trường ca này, Duy đã nói về một Việt Nam hoàn toàn chung nhất, vẽ nên một bức tranh Việt Nam đầy đủ địa lý tới văn hóa, từ chiều dài lịch sử đến bề sâu tâm hồn, từ tư tưởng triết lý đến quan niệm nhân sinh… để thấy rằng Việt Nam đẹp đến nhường nào, từ trong nội tại tâm hồn đến cảnh vật bên ngoài, luôn lấp lánh cái bóng dáng hòa bình, yêu thương, nhân ái, người vì người, sống chết cho nhau”…⁽⁸⁾

Để khắc họa hình tượng người mẹ trong âm nhạc của mình, ngoài tâm tình tha thiết để ngợi ca, xưng tụng, Phạm Duy thường dùng nhạc ngữ Việt Nam để chuyển tải nội dung sao cho người nghe nhận ra đó chính là hình ảnh người mẹ Việt Nam, quê hương Việt Nam, nhận ra cảm giác gần gũi, ấm áp với những âm hưởng đã ăn sâu bao đời trong tâm thức người Việt. Ngoài ra Phạm Duy còn vận dụng sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhạc ngữ phương Tây với nhạc ngữ dân tộc để làm giàu ngôn ngữ âm nhạc của chính mình. Viết về mẹ như trên, ông thường dùng thang âm ngũ cung miền Bắc trong lời ru con, chạy trên ngũ cung do re fa sol la hoặc trong lối ngâm thơ chạy trên ngũ cung re fa sol la do, đôi khi chuyển hệ (métabole) sang ngũ cung re mi sol la si. Kể cả trong bài chung khúc với tính chất mạnh mẽ, ông vẫn trở về với âm hưởng dân tộc. Cái tài hoa của người nghệ sĩ chính là ở khả năng đó. Vì vậy bài hát về Mẹ Việt Nam của Phạm Duy dễ đi vào lòng người và đã để lại dấu ấn khó phai qua bao thế hệ người yêu nhạc Việt Nam.

___________

CHÚ THÍCH:

(1) Đặng Phú Phong, Nhạc sĩ Lê Thương & 70 năm Hòn Vọng Phu, https://sites.google.com/site/ccamnhac/ccan-116(2) https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0u_Lang_Ch%E1%BB%A9c_N%E1%BB%AF

(3) Đặng Phú Phong, Nhạc sĩ Lê Thương & 70 năm Hòn Vọng Phu, https://sites.google.com/site/ccamnhac/ccan-116

(4) Đặng Phú Phong, bài đã dẫn.

(5) (6) Con đường cái quan, trường ca của Phạm Duy, rút trong tờ báo Sáng Dội Miền Nam, số đặc biệt Giang Sơn Gấm Vóc, in xong ngày 15-4-1960.

(7) (8) “Nhạc sĩ Phạm Duy: tâm nguyện cuối đời”, báo Thanh Niên, 30-1-2013.

MỤC LỤC TẬP 2

I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

1. Mấy tháng quân trường.

2.Tình đồng đội.

3. Trên bốn vùng chiến thuật.

4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

5. Xuân này con không về.

6. Một mai giã từ vũ khí.

7. Đêm nguyện cầu.

I. Sự hình thành phong trào Du ca.

II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

2. Tuổi trẻ chúng tôi.

3. Đoàn ta ra đi.

4. Mơ ước hòa bình.

I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.

II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

I. Các ban nhạc trẻ.

II. Hoạt động biểu diễn.

III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

trẻ phương Tây.

IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG

I. Quá trình hình thành và phát triển của

phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Giai đoạn 1965-1969.

2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

I. Nhạc thiếu nhi.

1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

3. Bài hát về quê hương, đất nước.

4. Bài hát mừng Trung thu.

5. Bài hát vui chơi tập thể.

II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

1. Vui họp mặt.

2. Vui cắm trại.

3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XV. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC

I. Truyện ca.

1. Trầu cau.

2. Thiên thai.

3. Trương Chi.

4. Chú Cuội.

5. Ngưu Lang – Chức Nữ.

6. Trác Văn Quân.

7. Thiếu phụ Nam Xương.

8. Hoa thủy tiên.

9. Huyền Trân Công Chúa.

10. Lòng mẹ Việt Nam.

11. Nàng Bân.

12. Chuyện tình Lan và Điệp.

II. Trường ca.

1. Lịch sử loài người.

2. Trường ca Sông Lô.

3. Hòn Vọng Phu.

4. Hội Trùng dương.

5. Con đường cái quan.

6. Mẹ Việt Nam.

I. Sử ca.

II. Thanh niên ca.

III. Kháng chiến ca.

IV. Quốc ca.

V. Quân ca.

* LỜI KẾT.

* TÀI LIỆU THAM KHẢO.

* MỤC LỤC.

NGUYỄN PHÚ YÊN: NHÌN LẠI…- CHƯƠNG XIII: NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC SINH HOẠT CỘNG ĐỒNG

Nguyễn Phú Yên — Thu, 12 Oct 2023 05:13:00 +0000

CHƯƠNG XIII

NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC SINH HOẠT CỘNG ĐỒNG

Trong hoàn cảnh chiến tranh, mặc dù bom đạn tràn lan trên xứ sở nhưng lứa tuổi thanh thiếu niên không vì thế mà bị lãng quên. Đó là lứa tuổi tươi đẹp của cuộc đời và là tương lai của đất nước. Ngoài việc được chăm lo việc học hành, được giáo dục để trở thành người hữu ích cho xã hội, họ còn được chăm lo về mặt tinh thần, được giữ gìn sự thanh cao cho tâm hồn, nêu cao tình nhân ái trong tương quan với nhân quần xã hội. Đó là nhiệm vụ của giáo dục thẩm mỹ, và âm nhạc đã góp phần trong việc đem lại cái đẹp với tinh thần nhân văn, đã đem đến cho thanh thiếu niên những cơ hội sinh hoạt vui tươi với cộng đồng.

I. NHẠC THIẾU NHI

Ở miền Nam nếu các nhạc sĩ dành nhiều công sức để viết hàng chục ngàn bài hát dành cho người lớn thì nhạc cho thiếu nhi chiếm một số lượng khiêm tốn hơn. Tuy nhiên vẫn có nhiều nhạc sĩ với muôn vàn yêu thương tuổi nhỏ âm thầm quan tâm và nghĩ đến nhu cầu vui chơi ca hát để sáng tác những bài hát cho các em. Vì vậy trong sinh hoạt vui chơi của tuổi thơ vẫn có rất nhiều bài hát vui tươi, phấn chấn, phù hợp với tâm lý lứa tuổi, đôi khi mang tính chất giáo dục qua những câu chuyện thể hiện qua các giai điệu dễ nhớ, dễ thuộc.

1.Bài hát ca ngợi tuổi thơ

Trước hết đó là những bài nói về lứa tuổi được yêu thương của các em, các bài đồng dao vốn có sẵn trong kho tàng dân gian, sau đó

là những khúc nhạc đơn giản từ trong cuộc sống hằng ngày, từ môi trường xã hội chung quanh và từ thiên nhiên diệu kỳ. Các nhạc sĩ bằng con mắt nghệ thuật, bằng cảm xúc hồn nhiên đã đem đến cho các em những khúc ca dễ gây ấn tượng và đọng lại lâu dài trong ký ức của tuổi thơ. Những khúc ca ấy các nhạc sĩ đôi khi không đặt mình trong tâm thế của lứa tuổi thiếu nhi mà trong tư cách người lớn để kể chuyện cho các em, rung cảm theo tình cảm của các em bằng tiết tấu vui nhộn để dễ lôi cuốn thiếu nhi.

Hãy nghe lời ngợi ca tuổi thơ, lứa tuổi tươi đẹp của đời người mà ai cũng từng trải qua trong đời qua một bài hát với tiết tấu dìu dặt của điệu luân vũ:

1. Trời xanh xanh mát, hương thơm thơm ngát
Cùng nhau ta múa điệu ca, cùng nhau ta hát đời ta
Nhụy hoa thanh khiết, men hoa ngây ngất
Hát cho tâm hồn được khuây
Cũng như cánh đẹp được bay.
ĐK: Sớm bắt bướm hái hoa kêu la nô đùa
Chiều lại ra dạo chơi vườn hoa
Tối quyến luyến má ba vui ca bên đèn
Mười giờ đêm nằm ngủ mơ thấy tiên.

2. Cười vui ca hát, tươi thắm đôi môi ướt
Bàn tay năm ngón cùng xinh
Màu da trong trắng mượt tinh
Chìm trong đôi mắt bao ước mơ trong vắt
Sướng thay cho đời trẻ thơ
Mỗi trang là một bài thơ. (vào điệp khúc)

3. Trẻ con theo tánh ưa trái cây ưa bánh
Hàm răng hay sún vì chua, mà ai cho bánh thì ưa
Dầm mưa dang nắng, chơi cát dơ mẹ mắng
Sống vui trong bầu trời xanh
Sướng thay cho đời trẻ thơ. (vào điệp khúc)

(Lê Thương, Tuổi thơ)

Đây đàn chim ca, tắm ngàn tia nắng

Đây muôn nụ hôn ngây thơ trinh trắng

Đây đàn bướm lạ cánh nghìn màu dâng

Đây làn gió lạ thắm nhiều hương xuân.

Em là chim xinh, lá hoa hồng thắm

Là bướm trong lành, lá gió xa xăm

Vui ca trên đường đoàn ấu niên nay

Nguyện làm tươi sáng Việt Nam ngày mai.

(Lê Cao Phan, Ấu niên ca)

Hôm nay ca hát cho đời thêm nở hoa

Ta đi trong nắng chan hòa bao nguồn sống

Vui lên vui lên ca hát, tung tăng tung tăng ta múa

Cho bao ưu tư xóa tan tâm hồn.

Hôm nay ca hát cho đời vui nở hoa

Ta đi trong nắng chan hòa bao nhựa sống

Đi lên đi lên cất bước, reo lên reo lên cất tiếng hát

Non xanh bao la ta chứa chan tình thương.

(Nguyễn Văn Cao, Thiếu niên âu ca)

Tuổi thơ thích múa ca. Tiếng ca, điệu múa trong khung cảnh êm đềm và tươi thắm sẽ đem đến cho các em niềm vui bất tận:

Nhi đồng chúng ta vui cùng múa ca
Nắm tay nhau trong vườn xuân thắm hoa.
Vang lừng hát ca nhịp nhàng múa ca
Chúng ta vui trong lòng non nước nhà.
Đời nồng thắm sắc hương,

Đời là gió muôn phương
Đời là hoa đang nở

Cùng chim trong nắng mới
Mình còn bé thơ ngây,

Nhịp nhàng múa ca say
Nào cùng hoa luôn nở

Cười cùng chim hót vui.
Đời còn lúc ban mai,

Đời còn lúc xanh tươi
Trời bình minh lên sáng ngời

Xuân đang phơi phới
Mình còn bé thơ ngây

Nhịp nhàng múa ca say
Nguyền đời ta luôn sáng ngời

Như lòng thắm tươi.

(Lê Cao Phan, Nhi đồng múa ca)

Tuổi thơ luôn đem lại niềm vui tựa như bình minh của một ngày mới. Chúng ta yêu thương các em, vui cùng các em trong bầu khí được vui chơi, ca hát, đón mừng cuộc sống đẹp tươi:

Reo vang reo, ca vang ca
Cất tiếng hát vang đồng xanh vang lừng
La bao la, tươi xinh tươi
Ánh sáng tưng bừng hoa lá.
Cây rung cây, hoa đua hoa
Khắp nơi bình minh rắt reo hương nồng
Gió đón gió, sáng chiếu sáng
Bình minh sáng ngập hồn ta.
Líu líu lo lo chim oanh hót say sưa
Hót lên chào mừng bình minh luôn tươi sáng
Tang tang tang tính tang tang. Ta ca hát say sưa
Hát lên chào mừng bình minh sáng muôn năm.

(Lưu Hữu Phước, Reo vang bình minh)

Đêm tan dần

Bình minh vừa le lói gieo vui

Chúng em đều mừng vui

Ngày tươi sáng đến rồi

Trông xa xa ánh dương

Bừng lên trong muôn tiếng ca

Chim tung bay nhởn nhơ đùa chơi

Trên muôn cánh hoa

Sương mai giăng khắp nơi

Chìm trong bao tia nắng tươi

Anh em ta hát vang

Cho cuộc đời sáng ngời…

(Bùi Tuấn Anh, Ca khúc bình minh)

2.Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô

Đó còn là những bài hát về yêu thương gia đình, ba mẹ, yêu trường lớp, yêu thương thầy cô để rồi mai sau sẽ nên người để giúp đời:

Nếu hỏi rằng, em yêu ai
Thì em rằng em yêu ba (nè)
Thì em rằng em yêu má (nè)
Yêu chị, yêu anh, yêu hết cả nhà
(Nhưng) nhất là yêu má cơ.
Nếu hỏi rằng, em yêu ai
Thì em rằng em yêu ông (nè)
Thì em rằng em yêu bà (nè)
Bác, dì, cậu, cô, yêu hết họ hàng
(Nhưng) nhất là yêu bà cơ.
Nếu hỏi rằng, em yêu ai
Thì em rằng yêu quê hương (nè)
Thì em rằng yêu mái trường (nè)
Yêu thầy, yêu cô, yêu hết cả trường
(Nhưng) nhất là cô giáo cơ.

(Hùng Lân, Em yêu ai)

Ngày từng ngày cắp sách đến trường

Học hành chăm ba mẹ mới cưng

Học hành chăm thầy yêu bạn mến

Em gắng học, em học chăm

Em gắng học, em học chăm.

(Trần Văn Bùi, Chăm ngoan)

Với tuổi thơ, hình ảnh để lại dấu ấn sâu đậm trong lòng các em chính là mái trường, nơi các em có thầy cô, bạn bè, những giờ học, những ngày tan trường và tựu trường:

Giờ ra chơi ba tiếng trống

Đánh tùng tùng tùng

Giờ ra chơi với bạn bè

Em bước ra sân

Em tung tăng, em nô đùa

Chạy nhảy khắp nơi

Em chơi bi, em chơi cầu

Hoặc cùng đuổi bắt

Chơi cho hăng, chơi cho nhiều

Để vào lớp em học thật chăm.

(Trần Văn Bùi, Giờ ra chơi)

Tùng tùng xa nghe tiếng trống

Trong trường vang vang

Nhanh nhanh bước bước đi đều mau mau

Ta nên nhớ đến bao thầy cô

Đang trông đợi vì chúng ta

Gần vào trường rồi ta mau đi lên

Vào phòng học ngồi không nên lo ra

Tùng tùng bên tai tiếng trống

Tan trường vang vang

Mau ngay ngắn đứng lên rồi đi ra

Ta nên nhớ tới gia đình ta

Đang trông đợi vì chúng ta.

(Hoàng Anh Lương & Thu Hà, Trống trường)

Em đến trường, sáng nay em đến trường

Gió ban mai chim hót vui bên tai

Sương mai còn đọng trên khóm lá

Nắng tưng bừng theo nhịp chân vui…

(Trần Văn Bùi, Bước nhanh đến trường)

Trên đường về xóm thôn Tây Hồ

Ngày xưa có ngôi trường của em lúc bé

Chừng vài mươi đứa nhỏ bé thơ đùa nô

Sáng trưa giữa hai bài A B

Ông thầy em vẫn khuyên luôn hồi

Thầy mong các em khuyên bảo nhau tấn tới

Để trẻ thơ nước Việt chóng thành

Đám dân thương nòi mà dấn thân đi giúp đời…

(Lê Thương, Nhớ thầy xưa)

Con chuồn chuồn

Cái con chuồn chuồn nó vẫn bay xa

Em đừng buồn

Hỡi em đừng buồn

Với những khi xa nhà

Em ra trường làng

Em luôn luôn ngoan

Ôi má ba thương nhiều thương lắm.

Khi chiều tà đến khi chiều tà

Nắng tắt non xa

Em trở về bước em trở về

Nỗi sướng vui chan hòa

Trăng lên ngập ngừng

Quanh mâm cơm ngon

Em nhớ ơn ai trồng ai cấy.

(Viết Chung, Một ngày vui sống)

Ve kêu vang khi nắng lan ngoài sân

Tiếng ríu rít bầy chim non ra về

Sen đơm bông khi nắng chan đầy sân

Tiếng ríu rít chim chia tay chào nhau.

Chíp chíp kêu líu lo cành quyến luyến

Chim phân ly hẹn nhau đến đầu thu.

Ca hè về ánh nắng sáng

Trời xanh sáng sáng

Ca hè về hẹn gặp nhau đến lúc tàn sen

Ca hè về bước bước bước

Cầm tay nhớ nhé

Ca hè về bước bước bước

Nhịp chân bâng khuâng.

Rồi mai hết nắng chúng ta

Hân hoan đón chào niên mới

Cố gắng luôn ngày học chăm

Học hay chào đón tương lai vào tay.

(Trần Bửu Đức, Đầu hè tạm biệt)

a.Bài hát về quê hương, đất nước

Ngay từ lúc còn thơ bé, các em cũng được học những bài hát nói về cảnh sắc núi sông, đồng ruộng để dạy các em lòng yêu thương quê hương, lòng tự hào về đất nước Việt Nam:

Bên kia sông là đồng ruộng xanh

Bao năm qua lúa vẫn lên màu

Đây quê hương bốn mùa ruộng đất nuôi dân

Đây quê hương bốn mùa gạo lúa có nhau.

Bên kia sông là bờ ruộng dâu

Bao năm qua cây vẫn xanh màu

Đây quê hương bốn mùa vải vóc che thân

Đây quê hương bốn mùa lạnh ấm có nhau.

(Trần Văn Bùi, Đồng ruộng quê em)

Suối trong bên sườn non

Đang lướt trôi xuống chân đồi

Bước đường vui từ sườn núi suối chơi

Suối reo như trẻ em đang lúc chơi hát vui đời

Tiếng cười non của đời sống sáng tươi.

Rồi đây suối theo thác nguồn để thành sông

Dòng sông lớn đi thấm nhuần đồng lúa mới

Chúng em nghe tiếng suối ca tung khơi ngàn

Phân dòng suối đi thấm nhuần ruộng người dân…

(Lê Thương, Men bờ suối)

Nước đây nước Việt em

Một dòng lịch sử thiêng liêng

Chinh Bắc dẹp Nam

Đất đai rộng mở cõi bờ

Đã mấy lần đao binh,

Đã mấy lần thanh bình

Em thương mãi yêu hoài không thôi

Em thương mãi yêu hoài không thôi.

Nước đây nước Việt em

Lời mẹ chan hòa ru êm

Tiếng nói cùng chung núi sông

Đồng ruộng nối liền

Man mác tình quê hương,

Thắm thiết tình gia đình

Em thương mãi yêu hoài không thôi

Em thương mãi yêu hoài không thôi.

(Trần Văn Bùi, Nước em)

Hoàng Đạo Thúy, một trong những người sáng lập phong trào Hướng đạo sinh Việt Nam, viết lời ca theo giai điệu bài Lạc Âm Thiều trong nhạc đờn ca tài tử Nam bộ để dạy các em bài học lịch sử:

Anh hùng xưa, nhớ thời là thời niên thiếu

Dấy binh lấy lau làm cờ,

Quên mình là mình giúp nước

Hết sức giữ gìn đất nước

Dấn thân khắp nơi nguy nan

Ngàn thu lừng danh đất Bắc

Sứ quân khắp nơi kinh hoàng,

Tiếng lừng nước Nam.

(Anh hùng xưa)

Nhiều nhất vẫn là các bài hát dạy các em yêu đất nước Việt Nam chạy dài từ ải Nam Quan cho đến mũi Cà Mau, một đất nước vẹn toàn không thể chia cắt:

Nước Việt của em hình cong như chữ S

Lưng dựa Trường Sơn lòng ôm Thái Bình

Nước Việt của em miền Đông Nam châu Á

Qua bao cuộc thăng trầm

Nước Việt muôn đời liệt oanh…

(Trần Văn Bùi, Nước Việt đẹp xinh)

Việt Nam nước em

Đây núi cao tên Trường Sơn

Đây Cửu Long sông dài

Nuôi sống bao nhiêu người

Việt Nam nước em

Đồng xanh bao la xa phía chân trời

Đồng xanh bao la khắp nơi

Việt Nam nước em

Sông núi kia là của em

Em gắng công xây dựng

Cho nước em hùng cường

Việt Nam nước em

Ngày mai vui câu thống nhất

Huy hoàng hồn thiêng

Muôn năm Việt Nam.

(Lê Dinh, Tiếng hát yêu đời)

Em yêu, yêu mãi nước Việt em

Yêu từ miền đất Bắc,

Qua Trung đến Cà Mau.

Em yêu, yêu nước biếc non xanh

Yêu tình người dân quê

Yêu đời người anh hùng.

Em yêu, yêu sóng nước Cửu Long

Yêu dòng Hồng pha máu,

Hương giang bóng thành xưa.

Em yêu, yêu bóng dáng Thất Sơn

Yêu rừng trùng Tây nguyên,

Yêu lòng Trường Sơn dài.

Em yêu, yêu những mái nhà tranh

Yêu làng và yêu xóm,

Yêu luôn những đàn trâu

Em yêu, yêu lúa chín bên đê

Yêu cuộc đời gian lao,

Yêu cuộc đời dân nghèo.

(Trần Văn Bùi, Em yêu)

Ôi Việt Nam ngàn năm yêu dấu

Non nước xưa vẫn nước non này

Bao phen nguy biến lầm than dãi dầu

Dòng Việt thêm oai hùng ai hay?

Giang sơn Hồng Bàng khai sáng ban đầu

Bao cuộc thăng trầm vẫn còn đây

Quê hương ta oanh liệt ngàn thu

Danh thơm lưu truyền cõi đất này.

(Hùng Lân, Việt Nam yêu dấu)

Và đây là những lời khuyên răn, dạy bảo các thiếu niên nước nhà:

Một đoàn niên thiếu đắp xây đời mới

Một đoàn trai gái chung lo hạnh phúc

Về cho non nước điểm tô huy hoàng

Một đoàn thiếu niên đời vui lẽ sống.

Một đoàn niên thiếu đắp xây Tự do

Một đoàn trai gái chung lo đạo đức

Cùng bao sức sống hát lên oai hùng

Một đoàn thiếu niên ngày mai yên vui.

(Nguyễn Văn Cao, Thiếu niên hùng ca)

Ơi em bé Việt Nam

Ngày đêm chăm lo học hành

Mai đây em lớn dậy

Tìm quê hương thần thánh.

Ơi em bé Việt Nam

Ngày đêm chăm lo mọi đường

Non nước em đang chờ

Trên muôn bước quê hương.

Ơi em bé Việt Nam

Còn yêu lúa thơm mọi mùa

Em yêu cha yêu mẹ

Và yêu thương đồng lúa.

Ơi em bé Việt Nam

Còn yêu gió quê thì thầm

Mai mốt em lên đường

Việt Nam vẫn chờ em…

(Nguyễn Hữu Nghĩa, Em bé Việt Nam)

Các em cũng được dạy dỗ biết yêu cuộc sống của người nông dân:

Tía em hừng đông đi cày bừa
Má em hừng đông đi cày bừa
Tía em là một người nông dân
Má em cũng là người nông dân
Cùng sống trên đồng bao la.
Những đêm trời trăng lên tròn tròn
Gió đưa cành cây nghe xạc xào
Chúng em cùng họp đoàn vui chơi
Chúng em cùng họp đoàn vui ca
Trong ánh trăng ngà lung linh.
Ngày mùa về nơi nơi
Ðồng vàng đầy thênh thang
Chúng em cùng vui sống

Ở trên đồng lúa
Hòa bình về nơi nơi

Cuộc đời mình đang lên
Sáng như vầng trăng sáng

Rải trên đồng làng…

(Văn Lương, Tía em má em)

Không chỉ là lời ca vui tươi, đôi khi người nhạc sĩ còn gửi gắm vào bài ca lời dạy dỗ rèn luyện chí khí, gắng công đèn sách ngay từ khi các em bước vào tuổi hoa niên:

1. Tuổi hoa niên, tuổi hoa niên
Khóm măng non xinh tươi vươn lên
Tuổi ngây thơ đẹp vui tươi
Cánh hoa mai hương thơm vườn đời.
Ngàn câu ca, vạn câu thơ
Nói bao nhiêu sao cho trọn lời
Tuổi hoa niên đầy hương xuân
Sáng át ánh trăng rằm.
ĐK: Tuổi ấu trí tập rèn chí khí
Để mai sau tràn ngập tương lai
Bước vào đời gắng giúp mọi người
Hữu ích cho xã hội.
Cùng tiến bước vì đất nước
Giữ non sông thương yêu quê hương
Tuổi hoa niên, học cho nên
Xứng đáng công dân hiền.
Càng gắng sách đèn

Đúc rèn nhớ chớ quên
Nào ta trau dồi

Nên người ngày một tiến
Rồi mai sau này

Công thành nhớ chớ quên
Thầy với chúng bạn

Những người dẫn dắt nên.
2. Việt Nam yêu, Việt Nam yêu
Ngát hương thơm men xuân hiền hòa
Tuổi hoa niên, tuổi hoa niên
Những đóa hoa xinh tươi đẹp màu
Tuổi hoa niên, tuổi hoa niên
Lấy phương châm trung kiên làm đầu
Học cho mau để mai sau
Đất nước Nam tươi màu.

(Minh Kỳ, Tuổi hoa niên)

Nào đoàn niên thiếu

Cùng nhau ta hát ca đi

Ta hát thêm vui thắm tươi

Lòng chí càng thích chí

Trời còn bình minh kia

Vầng dương sáng đang lên

Chim hót trong cây gió

Nhẹ nhàng lướt đi khắp miền.

Nào đoàn niên thiếu

Cùng nhau vui khúc ca vang

Hăng hái dắt nhau bước mau

Lên bước đường tươi sáng

Nghìn lời non sông giục ta

Theo đích xa xăm

Vui hát lên cho tuổi thơ

Theo tiếng chim cười trong gió

Lừng vang trời thanh tiếng reo hò.

Bầy ta vang tiếng ca nhịp cười

Quyết cùng xây đắp

Tương lai người Việt mới

Cùng nhau dâng tiếng ca cho đời

Quyết cùng gieo sáng tươi cho đời ngày mai.

(Lê Cao Phan, Thiếu niên hành khúc)

Thiếu nhi Việt Nam hôm nay đây

Tay trong tay bước nối

Bước xây đời tươi mới

Khắp nơi đồng quê nơi phố phường

Cùng nhau hăng say

Sớm hôm ra công tập rèn.

Thiếu nhi Việt Nam noi gương xưa

Ta ganh đua cất tiếng hát

Vang trời Đông Á

Tiến cao vượt xa, tiến hơn người

Để xây vinh quang,

Quyết không ô danh Việt Nam…

(Trần Văn Bùi, Thiếu nhi Việt Nam hành khúc)

Đây đoàn học sinh

Tương lai sáng tươi huy hoàng

Non sông đang chờ đoàn ta vươn lên

Ta là học sinh

Chăm lo gắng công học hành

Luôn luôn trau dồi đức hạnh nết na.

Bình minh tung lên ánh dương

Soi con đường sáng

Khắp phương trời đất Việt

Nào nào cùng nhau

Xây đường vinh quang

Tô ngày mai đẹp rạng ngời non sông.

(Bùi Tuấn Anh, Nhịp bước học sinh)

Kìa đàn chim non

Đang tung tăng phía chân trời xa

Gọi đàn ta mau mau

Bên nhau hòa vang tiếng ca

Chúng ta mau họp đoàn

Hát vang theo nhịp đàn

Đời thanh xuân như đóa hoa trong ngần.

Còn gì đẹp hơn vui tươi hơn

Giấc mơ học sinh

Ngày ngày bên nhau

Ta say sưa cần chuyên sách đèn

Cố công ta học hành

Sá chi bao nhọc nhằn

Vì tương lai đang đón ta xây đời.

(Hiếu Anh, Gọi đàn)

Tuổi thiếu niên còn phải biết học tập lớp đàn anh để cùng nhau xây đắp quê hương:

Nào anh em đàn trẻ nước Nam, Việt Nam
Chúng ta mau kết đoàn tiến lên đường sáng.
Hồn trong trắng

Cùng gắng noi gương hiếu trung
Thiếu sinh Lạc Hồng ta tìm vết anh hùng.
Vai chen vai chúng ta cùng đi đi đi

Trên đường mới tiếng nước non vang lừng.
Khuyên ta nên đồng tâm đắp xây tương lai.
Nên nhớ rằng bền lòng mới thành công.
Nối chí lớn đàn anh chúng ta mau lên

Cho đáng mặt con Rồng cháu Tiên.
Vai chen vai chúng ta cùng đi đi đi
Ta cùng tiến nối gót theo anh tài
Lời non nước nhớ ghi trong lòng hăng hái
Cho giống nòi vang danh tài trai.

(Lưu Hữu Phước, Bài hát của thiếu sinh)

b.Bài hát mừng Trung thu

Mỗi năm đều có ngày Tết dành cho các em, đó là Tết Trung thu. Không có em nào không mong chờ ngày tết vui vẻ này, vì ở đó có trăng tròn mùa thu, có đủ loại lồng đèn để cùng chơi với bạn nhỏ trong xóm, trong làng:

Vui nô đùa đêm trăng sáng

Ánh trăng vàng ngời rạng tốt tươi

Tang tang tình tang tang tính

Nắm tay cùng đùa nhảy đêm trăng.

Ông trăng này ông trăng sáng

Xuống đây cùng đùa chạy trước sân

Đem tơ hồng nhanh nhanh quấn

Quấn cho dày cành lá trên cây.

Trên cung Hàn chị Hằng Nga

Xuống đây mà đồng giọng hát ca

Vui không già ta ca hát

Xuống đây lòng nào thấy cô đơn.

(Lương Phương, Vui đùa đêm trăng)

Đám lân con gồm mấy bé măng non

Cùng cầm đèn đứng đầu hàng

Dinh cắc dinh tùng cắc tùng

dinh cắc tùng tùng.

Lân múa quay vòng,

Hất hàm râu nhảy lung tung.

Cắc cắc mắt ông địa liếc liếc, các em vui

Cười chúm chím trên môi

Ngó con lân múa kỳ khôi

Ôi thôi kìa lân ngó lân

Chào mấy đèn đang cháy ào ào

Lân cúi lân quỳ muốn xin gì để ăn chăng

Đó mời ăn ông địa đó…

(Lê Thương, Đám múa lân con)

Ta tay cầm tay, ta vui lên này
Trung thu về đây đoàn ta sum vầy
Trăng lên ngàn cây

Lấp lánh muôn ánh tơ vàng
Trăng vui mừng thay,

Cầm tay cùng ca hòa vang
Ơ, trăng đẹp quá!
Tiếng hát ca văng vẳng

Xa lắng trong hồn ta
Trăng là ngọc ngà, trăng là bài ca
Ta tay cầm tay, ta ca nước non này
Trung thu về đây mình vui sum vầy
Trăng lên ngàn cây

Lấp lánh muôn ánh tơ vàng
Trăng vui mừng thay,

Cầm tay cùng ca hát vang.
(Văn Giảng, Trăng trung thu)

1. Tết Trung thu rước đèn đi chơi
Em rước đèn đi khắp phố phường
Lòng vui sướng với đèn trong tay
Em múa ca trong ánh trăng rằm.
Đèn ông sao với đèn cá chép
Đèn thiên nga với đèn bướm bướm
Em rước đèn này đến cung trăng
Đèn xanh lơ với đèn tím tím
Đèn xanh lam với đèn trắng trắng
Trong ánh đèn rực rỡ muôn màu.
2. Tít trên cao dáng tròn xinh xinh
Soi xuống trần ánh sáng dịu dàng
Rằm tháng tám bóng Hằng trong sáng
Em múa ca vui đón chị Hằng.

Tùng dinh dinh cắc tùng dinh dinh
Tùng dinh dinh cắc tùng dinh dinh
Em rước đèn này đến cung trăng.
Tùng dinh dinh cắc tùng dinh dinh
Tùng dinh dinh cắc tùng dinh dinh
Em rước đèn mừng đón chị Hằng.
3. Tết Trung thu bánh quà đầy mâm
Em bé nhà ưa đứng quây quần
Đòi hạt sen bánh dẻo đầy nhân
Em muốn ăn bốn, năm ba phần.
Ngọt thơm như bánh dẻo bánh nướng
Ngọt cay như mứt gừng mứt bí
Ăn mát lòng lại thấy vui thêm
Hạt dưa nghe cắn nổ lốp đốp
Người vui hoan nói cười hấp tấp
Bao tấm lòng mừng đón trăng rằm.

(Vân Thanh, Rước đèn tháng tám)

Trăng Trung thu, kìa trăng Trung thu

Sáng vàng vàng, sáng xuống trần gian

Em tung tăng, em nô đùa

Cùng bạn bè ca hát mừng trăng.

Trăng lên cao, kìa trăng lên cao

Gió ngọt ngào gió mát trời sao

Em nôn nao bao nhiêu ngày

Cùng bạn bè mừng Tết Trung thu…

(Trần Văn Bùi, Mừng Tết Trung thu)

1. Trăng sáng ngời, em hát mừng

Em múa theo lời ca
Nhìn trăng sáng, đồi thông

Treo áng mây trôi là đà
Tay xách đèn là em vui hát mừng

Nô đùa dưới trăng
Chị Hằng Nga ơi, hỡi nàng tiên nữ

Vui hiệp cùng thế nhân.
La lá là kia bánh quà ta sắp ra đầy sân
Cùng vui ăn, mời lăng xăng

Mỗi năm chung một lần
Vui hết mình là chung vui kết tình

Nhi đồng chúng ta
Đèn thu sáng quá chị Hằng

Vui ca trăng đẹp vờn ánh hoa.
2. Tung cắc tùng tung cắc tùng

Nhịp trống vang trời thu
Kìa ta đốt đèn hỏa tiễn nó bay lên vù vù
Bay tới trời là bay lên

Đến nhà chị Hằng chúng ta
Trời xanh bao la đẹp tình ngợi ca

Nhân loại là tiến xa…

(Lương Phương, Đêm Trung thu)

c.Bài hát vui chơi tập thể

Những bài ca khêu gợi tình yêu thiên nhiên, yêu quê hương đất nước đã để lại dấu ấn tốt đẹp trong tâm hồn các em. Tuy nhiên, tuổi vui chơi thiếu nhi không chỉ gói gọn trong một vài bài hát và không chỉ cho riêng một ai cả. Các em thích hoạt động trong các đội, nhóm bạn, thích sinh hoạt tập thể cùng với các trò chơi. Vì vậy có rất nhiều bài hát, đôi khi ngắn gọn, để dùng trong các sinh hoạt như thế. Cũng chính vì sự ngắn gọn, đôi khi người ta quên cả tác giả các sáng tác ấy; qua thời gian nhiều bài hát chúng ta quên mất hoặc không tìm ra tác giả, vì vậy xin được ghi là khuyết danh.

Các nhạc sĩ cũng hiểu rằng tuổi thơ thích vui đùa nên có nhiều bài hát mô tả những con vật gần gũi với các em trong đời sống thường nhật với hình ảnh sống động, âm điệu vui tươi:

Em có nuôi một con chó

Trông nó to như con bò

Mai nó kêu gấu gấu gấu,

Trưa nó kêu gâu gâu gâu

Tối nó kêu gầu gầu gầu.

Em có nuôi một con dế,

Trông nó đen như than hầm.

Mai nó kêu ré ré ré,

Trưa nó kêu re re re,

Tối nó kêu rè rè rè.

(Con chó)

Bố em nuôi một con gà cồ

Sáng tới chiều cứ gáy o o

Má tức mình quăng tuốt vào lò

Ấy, em được một bữa thật no.

(Con gà cồ)

Trông kìa con voi nó đứng rung rinh

Vướng mình trong đám nhện đang vò tơ

Anh chàng voi ta thích chí mê tơi

Bèn mời anh khác đàng xa vào chơi.

(Con voi)

Hai con thằn lằn con

Đùa nhau cắn nhau đứt đuôi

Cha thằn lằn buồn thiu

Gọi chúng đến mới mắng cho

Hai con thằn lằn con,

Đuôi thì to nhưng đã cụt rồi

Ôi đớn đau quá trời,

Chúng khóc la tơi bời.

(Hai con thằn lằn con)

Con chuồn chuồn đậu trên cành trúc

Có thằng cu Tí lom khom đến gần

Cu Tèo đang đứng bờ ao

Đưa tay lên miệng nghêu ngao hát rằng:

Chuồn chuồn có cánh thì bay

(Bay đi ngay, bay đi ngay)

Có thằng cu Tí, cháu bà cụ Lý

Thò tay nắm ngay đuôi chuồn.

(Con chuồn chuồn)

Đêm khuya con muỗi vo ve

Cắn tay cắn đùi còn bay đi khoe

Úi cha, úi cha, úi chà vo ve,

Úi chà, ve vo ve úi chà.

Ơ hay con muỗi đen thui

Cứ bay xuống đùi rồi bay lên tay

Ớ hay, ớ hay, ơ hay. Đưa tay đánh bộp

Trúng cái phóc muỗi xẹp.

(Con muỗi)

Ra mà xem, cái gì nó ngồi trong góc

Nó đưa cái lưng ra ngoài, đó là con cóc

Con cóc con cóc nó ngồi trong góc

Nó đưa cái lưng ra ngoài, ấy là cóc con.

Ra mà xem, cái gì nó ngồi trong xó

Nó đưa cái tai ra ngoài, đó là con chó

Con chó con chó nó ngồi trong xó

Nó đưa cái tai ra ngoài, ấy là chó con.

Ra mà xem, cái gì nó ngồi trên cây

Nó đưa cái đuôi ra ngoài, đó là con khỉ

Con khỉ con khỉ nó ngồi nó nghĩ

Nó đưa cái đuôi ra ngoài, ấy là khỉ con…

(Ra mà xem)

Với lứa tuổi nhỏ, bài hát cũng là một bài học về thế giới loài vật, chẳng hạn mô tả một con voi to lớn, con cóc nhỏ bé cho các em hiểu rõ hơn:

Kìa nhìn xem trên kia có cái con chi to ghê
Trông to lớn hơn xe hơi, đang lăn bánh xe đi chơi
À thì ra con voi như vậy mà nghĩ ngợi hoài
Đàng sau nó mang một cái đuôi dài
Và hai cái tai trên đầu!

(Nguyễn Xuân Khoát, Con voi)

Con cóc nó leo cây võng cách

Nó leo sao nó rơi ngay xuống cọc

Ối thôi đau nó liền cạch đến già.
Cóc lon con, con cóc cóc lóc nhóc cóc con

Té đau nhưng không khóc, con cóc thế mà chì.

(Lê Thương, Con cóc leo võng)

Đôi khi bài hát từ câu ca dao mà các em được học từ nhỏ:

Meo meo con mèo mà đang leo leo trèo

Để lên xem chú chuột đâu

Nó lên xem chú chuột nào

Mà lên cây nó leo trèo

Nó lên xem chú chuột đâu.

Con mèo mà trèo cây cau

Hỏi thăm chú chuột (chích)

Chú chuột (chích) chú đi đâu vắng nhà

Chú chuột đi chợ đường xa
Mua mắm mua muối giỗ cha chú mèo

Chú mèo mèo ngoao.

(Lê Thương, Con mèo trèo cây cau)

Ếch ì ộp, anh ếch ì ộp

Thấy bò vàng khôi ngô quá
Xét ư mình, anh xét ư mình

Tí hon bé như hột gà
Tự nhủ thầm lẽ nào chịu thua
Liền phồng to cái bụng ra nữa.
Ếch bảo bạn, anh ếch bảo bạn:
“Tôi nào có thua chi bò”.
Ếch ì ộp, anh ếch ì ộp
Ưỡn bụng phồng hơi cố gắng
Gắng thật nhiều, anh gắng thật nhiều
Nên bụng vỡ ra tan tành.
Chuyện đời một câu làm gương chung
Mình tự nên biết mình mới đúng
Sức ờ hèn, ờ sức ờ hèn

Xin đừng ước mong hơn người.

(Y Vân & Phùng Sửu, Ếch muốn bằng bò)

Chim chích chòe nó kêu chích chòe

Nó đậu cành chanh, nó đậu cành chanh

Nó đậu cành chanh

Nó kêu chích chòe, nó kêu chích chòe

Chim chích chòe nó kêu chích chòe

Tôi ném hòn sành lăn cổ xuống ao

Nó kêu chích chòe, nó kêu chích chòe

Đem về vừa xáo vừa xào được ba bát đầy

Chim chích chòe nó kêu chích chòe

Ông Thầy ăn một, bà Cốt ăn hai

Cái đầu cái tai đem về biếu Chúa

Chúa hỏi thịt gì? Là chim chích chòe.

Chim chích chòe.

(Đức Quỳnh, Chim chích chòe)

Con cò, cò đi ăn đêm
Đậu phải cành mềm, lộn cổ xuống ao.
Vớt vớt tôi nào, ới ới ông ơi!
Tôi có lòng nào ông hãy xáo măng.
Có xáo thì xáo nước trong, ới ới ông ơi!
Chớ xáo nước đục đau lòng cò con.

(Nguyễn Xuân Khoát, Con cò đi ăn đêm)

Một con cò đứng cạnh bờ ao
Thấy con cá đến đớp nhanh nuốt vào.
Cười cho đời con cò tham ăn mắc mồi
Cười cho đời con cò tham ăn mắc mồi.
Ơi cò ơi, tham làm chi mà vội
Ơi cò ơi, gây lầm than cuộc đời.
Cho lòng hồ xanh thắm

Vui lòng anh đứng câu
Ơi cò ơi tiếng than còn mãi trên đời.

(Văn Giảng, Tham mồi)

Hai chú gà con đi chơi với nhau

Chú che cái dù, chú đội mũ trên đầu

Đang nói chuyện vui tay trong cánh tay

Ngó hai chú gà ra bạn thân ai tày, nào hay…

Trông thấy đằng xa con giun khá to

Chú quăng cái dù, chú liệng mũ co giò

Lôi kéo hồi lâu con giun đứt đôi

Cả hai té nhào xoa đầu u một hồi, thật đau!

(Lê Cao Phan, Hai chú gà con)

Kìa con chim non ríu rít kêu trên cành

Trời mây xanh xanh chim bay lượn quanh

Ngày vui như chim non, mái trường xây tổ ấm

Tuổi thơ bao ước mơ tung bay khắp trời mây…

(Trần Văn Bùi, Con chim non)

Kìa kìa đàn chim, đàn chim non reo ca vang

Vang hót ca vang lừng

Bầu trời cao sáng trong huy hoàng

Kìa kìa rừng cây, rừng cây xanh trước gió loang

Nghe gió đang rì rào cùng trời mây khúc mơ màng.

Đây êm đềm suối reo đàn, đây thông rừng hòa ca

Đây trời Việt nước non nhà,

Đây chim ngàn tưng bừng hòa ca.

(Ngô Ganh, Đàn chim non)

Các em còn thích những bài hát hài hước, ngộ nghĩnh. Chẳng hạn một bài hát với cách chơi chữcó vần điệu chỉ để mang lại cho các em những nụ cười:

Ông Nỉnh ông Ninh. Ông ra đầu đình
Ông gặp ông Nảng ông Nang
Ông Nảng ông Nang. Ông ra đầu làng
Ông gặp ông Nỉnh ông Ninh.
Nang Ninh đầu đình.

Và Ninh Nang đầu làng
Và Nang Ninh đầu đình

Và Ninh Nang đầu làng
Cả Nang Ninh làng đình Nang Ninh
Cả Nang Ninh làng đình

Nang Ninh làng đình Ninh.
Em Thở em Thơ. Em qua hàng dừa
Em gặp em Hải em Hai
Em Hải em Hai

Em qua vườn xoài. Em gặp em Thơ.
Thơ Hai vườn xoài

Và Hai Thơ vườn dừa
Và Thơ Hai vườn xoài

Và Hai Thơ vườn dừa
Cả Thơ Hai vườn xoài Thơ Hai
Cả Hai Thơ vườn dừa.

Hai Thơ vườn xoài Thơ.
Cô Chiểu cô Chiêu. Cô qua cầu kiều
Cô gặp cô Thỏa cô Thoa
Cô Thỏa cô Thoa. Cô qua vườn cà
Cô gặp cô Chiểu cô Chiêu.
Thoa Chiêu cầu kiều

Và Chiêu Thoa vườn cà
Rồi Thoa Chiêu cầu kiều

Rồi Chiêu Thoa vườn cà
Cả Chiêu Thoa cầu kiều Chiêu Thoa
Cả Thoa Chiêu vườn cà.

Chiêu Thoa cà vườn Thoa…

(Lê Thương, Ông Ninh ông Nang)

Một bài hát vui nhưng cũng là bài học về việc đánh răng, giữ gìn vệ sinh với lời ca hài hước:

Ê! Cái thằng Tí sún Tí sún
Nhe cái răng nham nhở chổi cùn
Vì nó lười đánh răng sớm tối
Lại ăn kẹo suốt ngày không ngơi.
Anh sún ơi! Này nghe chúng tôi
Chăm đánh răng cười trông mới tươi
Răng với tóc là gốc con người
Răng có đẹp thì đời mới vui.
Nào có khó gì việc đánh răng
Cầm bàn chải tựa như kéo đàn
Kem rất thơm ngọt đâu có ngán
Chỉ xoẹt xoạt mấy cái là xong.

(Hùng Lân, Thằng Tí sún)

Một cuộc dạo chơi tưởng tượng ra nước ngoài cũng là bài học về địa lý dễ nhớ, dễ thuộc, nhịp điệu vui tươi, phấn khởi:

Phiên khúc: Tính tính tính tình tang tang tang
Cuộc đời mình như chiếc thuyền nan
Trôi nó trôi bềnh bồng.

ĐK: Ði tới Tôkyô
Mình xách tay chiếc dù. Mặc áo kimônô
Tôkyô Tôkyô. Dù là dù với kimônô.

(trở lại phiên khúc)
ÐK: Ði tới Chicagô
Mình bắt tay găngxtơ. Cười với anh Charlot
Chicagô, Chicagô. Cười là cười với anh Charlot.

(trở lại phiên khúc)
ÐK: Ði tới Karachi
Mình muốn thêm béo phì. Thì đớp cơm cà ri
Karachi, Karachi. Phì là phì với cơm cà ri.

(trở lại phiên khúc)
ÐK: Ði tới Mêxicô
Mình thấy anh đấu bò. Ðội nón sombréro
Mêxicô, Mêxicô. Bò là bò với sombréro.

(trở lại phiên khúc)
ÐK: Ði tới Mônacô
Mình muốn mau hết tiền. Thì ghé Monte Carlo
Monaco, Monaco. Tiền là tiền với Monte Carlo.

(Minh Lương & Hồ Tấn Vinh, Chiếc thuyền nan)

Thằng Bờm, thằng Bờm có cái quạt mo

(Ừ hừ) Phú ông, phú ông muốn đổi ba bò chín trâu

Rằng chẳng lấy trâu. Bờm rằng Bờm chẳng lấy trâu

(Ừ hừ) Phú ông, phú ông muốn đổi một xâu cá mè

Rằng chẳng lấy mè. Bờm rằng Bờm chẳng lấy mè

(Ừ hừ) Phú ông, phú ông xin đổi một bè gỗ lim

Rằng chẳng lấy lim. Bờm rằng Bờm chẳng lấy lim

(Ừ hừ) Phú ông, phú ông muốn đổi con chim đồi mồi

Rằng chẳng lấy mồi. Bờm rằng Bờm chẳng lấy mồi

(Ừ hừ) Phú ông, phú ông muốn đổi nắm xôi Bờm cười.

(Nguyễn Xuân Khoát, Thằng Bờm)

Một thời gian khá lâu sau các sáng tác của Nguyễn Xuân Khoát, Lê Thương, Ngô Ganh, Lê Cao Phan…, chúng ta bắt gặp lại một số bài hát trong loạt bài Bé Ca của Phạm Duy với những giai điệu vui tươi dành cho tuổi thơ:

Bắt được con công, chú bé bắt được con công
Đem về biếu ông, biếu ông, ông cho con gà
Đem về biếu bà, biếu bà, bà cho quả thị
Đem về biếu chị, biếu chị, chị cho quả chanh
Đem về biếu anh, anh cho con chim tu hú…

(Phạm Duy, Chú bé bắt được con công)

A! Này bé! Con dế nó đậu cành tre
Em bắt đem về hát xẩm mà nghe
Đừng bắt đem về đánh lộn làm chi
Loài giun dế mang tội gì.
A! Này bé! Con dế nó nằm ổ sâu
Đào lỗ đem về cho ở hộp cao
Đừng bắt dế nghèo đánh bể đầu nhau
Để dế nó phải buồn rầu…

(Phạm Duy, Bé bắt dế)

Ông trăng xuống chơi cây cau thì cau sẽ cho mo
Ông trăng xuống chơi học trò thì học trò cho bút
Ông trăng xuống chơi ông bụt thì ông bụt cho chùa
Ông trăng xuống chơi nhà vua thì nhà vua cho lính
Ông trăng xuống chơi đền thánh thì cụ Chánh cho mõ…

(Phạm Duy, Ông trăng xuống chơi)

II. NHẠC SINH HOẠT CỘNG ĐỒNG

Ngoài các bài hát có thể hát đơn ca hoặc đồng ca, chúng ta còn có thể tìm thấy các bài ngắn gọn, dễ nhớ dễ thuộc, thường hát trong các tập thể, cộng đồng; đó là các tổ chức xã hội, tổ chức tôn giáo như Hội Thanh niên Thiện chí, Chương trình Phát triển Sinh hoạt học đường (CPS), Hội Hướng đạo Việt Nam, Thanh Sinh Công, Gia đình Phật tử, Du ca Việt Nam…

1.Vui họp mặt

Những bài hát tập thể đôi khi còn kết hợp với các động tác minh họa hoặc các vũ điệu sinh động, nhiều nhất ở trong các buổi họp mặt vui chơi, các buổi cắm trại:

Anh em ta, nắm tay

Ta vui chan hòa mừng ngày gặp nhau,

Ta hát ta múa ta ca.

Vây quanh chốn này tình thương bao la.

Và muôn tiếng cười hòa vang xa.

Ô ô ô, ô ô ồ ca vang trời.

(Anh em ta)

Tập tầm vông tay không tay có

Tập tầm vó tay có tay không

Tay nào không tay nào có

Tay nào có tay nào không…

Tập tầm vông…

(Tập tầm vông)

Tôi có hai bàn tay này

Anh có hai bàn tay này

Vỗ lên anh, vỗ lên anh

Vỗ cho đều, vỗ cho đều.

Tôi có hai bàn tay này

Anh có hai bàn tay này

Vỗ cho kêu, vỗ cho kêu

Vỗ cho đều này anh em ơi.

Tang tính tang tình tang tình (2 lần),

Vỗ nhanh nhanh, vỗ nhanh nhanh

Vỗ đem nguồn vui về dân lành

Tang tính tang tình tang tình (2 lần),

Vỗ to lên, vỗ to lên

Vỗ như giục lòng ta đi lên.

(Bài hát vỗ tay)

Bốn phương trời ta về đây chung vui

Không phân chia giọng nói tiếng cười.

Cùng nắm tay ta kết tình thân ái

Trao cho nhau những lời thiết tha

Trao cho nhau những gì mến thương.

(Bốn phương họp mặt)

Cùng nhau múa chung quanh vòng

Cùng nhau múa cùng vui.

Cùng nhau múa chung quanh vòng

Vui cùng nhau múa đều.

Nắm tay nhau bắt tay nhau,

Vui cùng nhau múa vui

Bắt tay nhau nắm tay nhau,

Vui cùng vui múa đều.

(Lưu Hữu Phước, Múa vui)

Cùng quây quần ta vui vui vui

Ta hát với nhau chơi chơi chơi

Rồi lên tiếng reo cười cười cười

Làm vui thú bao người người người.

(Cùng quây quần)

Chiều nay em đi câu cá

Và đem rá theo bắt cua

Làm sao cho được kha khá

Về cho má nấu canh chua.

Ô kìa con cua, ô kìa con cua (ấy chớ la)

Đừng la lớn nó chui xuống hang

Đừng la lớn nó chui xuống hang.

(Đi câu cá)

Cái nhà là nhà của ta,

Công khó ông cha làm ra

Cháu con phải gìn giữ lấy,

Muôn năm với nước non nhà.

Xóm làng là làng của ta,

Xương máu ông cha làm ra

Chúng ta phải gìn giữ lấy,

Muôn năm với nước non nhà.

Cánh đồng đơm đầy hương hoa

Công khó ông cha làm ra

Quyết tâm ta gìn giữ lấy

Nuôi nhau chung sống một nhà.

Xóm giềng là cùng quê hương

Chung sống vui bên ruộng nương

Có nhau để cùng chung sức

Vươn lên non nước hùng cường.

Cõi đời là đời của ta

Nuôi dưỡng công lao mẹ cha
Lớn khôn để gìn giữ nước

Thay nhau xây đắp sơn hà.

(LM. Nguyễn Văn Thích, Cái nhà)

Ta không chê của người

Ta không khen của ta

Nhưng dù sao đi nữa

Ta về ta tắm ao ta

Dù trong dù đục ao nhà vẫn hơn. (2 lần)

Dân mình ơi, ruộng ta sẵn có ta cày

Cơm no dạ ngày ngày

Gỗ tre sẵn có xây nhà, ta sống đời tự do.

Dân mình ơi, phải lo tự túc tự cường

Cho dân mạnh nước giàu

Đừng nên dựa thế

Nói người ta mắc nợ ngày sau.

(Phan Công Danh, Ta về ta tắm ao ta)

Các nhạc sĩ cũng ca ngợi cảnh đẹp tươi sáng, gợi niềm vui gắn bó tập thể, ca ngợi tình thân ái của những người bạn trẻ dù chỉ là lần gặp mặt lần đầu:

Nắng trong khóm cây xuân sáng ngời
Kìa chim bay xa xa ca hót trong mây
Gió trong khóm cây xuân sáng ngời
Kìa bao em tay nắm reo vang tiếng cười.
Ngàn hoa hé tưng bừng

Hương hoa nồng ngát
Ngàn chim hót vang lừng

Cất cánh ngang trời
Nắng đem thắm tươi

Cho khắp muôn người
Cùng nhau ta đi vui chơi khắp đó đây
Gió đem thắm tươi cho khắp muôn người
Cùng nhau ta tay nắm reo vang tiếng cười…

(Hoàng Quý, Nắng tươi)

Nào về đây ta họp mặt cùng nhau

Cuộc đời vui thú có lúc này thảnh thơi

Anh với tôi ta cùng sống vui cho trọn ngày

Rồi mai này chúng ta lại gặp nhau.

(Về đây họp đoàn)

Anh em chúng mình cùng nhau

Kéo đến đây mà hát xướng

Nghe tiếng còi cùng nhau

Kéo đến họp đoàn chơi.

Còn chần chờ gì nào, ta cùng nhau ca hát

Còn chần chờ gì nào, ta cùng nhau hát ca.

(Còi họp đoàn)

Anh em ta về cùng nhau ta quây quần (này)

Một, hai, ba, bốn, năm

Anh em ta về cùng nhau ta sum họp (này)
Năm, bốn, ba, hai, một.
Một – đều chân bước nhé!

Hai – quay nhìn nhau đi!
Ba – cầm tay chắc nhé!

Không muốn ai chia lìa.
Bốn – nhớ rằng:

Chúng ta bốn bể anh em một nhà!
Năm – giữ mãi tình này trong câu ca.

(Võ Tá Khánh &Tiến Lộc, Anh em ta về)

Hôm nay họp đoàn lòng em vui sướng
Bên em biết bao nhiêu người mến thương
Vui vui sum vầy nhìn nhau thân ái
Vui thay tiếc thay những khi sum vầy.
Đồng lòng cùng hát cất cao tiếng ca
Đồng lòng cười vang ha ha ha ha
Họp đoàn càng thấy vang lừng tiếng ca.
Đồng lòng cùng hát cất cao tiếng ca
Đồng lòng cười vang ha ha ha ha
Họp đoàn càng thấy mến yêu nước nhà.

(Tâm Nguyên, Họp đoàn)

Gặp nhau rồi thì phải làm quen, nhiều khi nhớ ra đã từng gặp anh chị ở đâu đó rồi. Nhưng dù sao đã gặp hay chưa thì chúng ta vẫn ở bên nhau và sẽ nối tình thân ái:

Tôi trông anh (chị) quen quá (i a) đi thôi

Hình như đã gặp nhau ở đâu rồi thì phải

Cờ tình cờ lại gặp nhau đây phen nữa

Mối (i a) thân tình đượm nồng hơn xưa.

Tôi tặng anh (chị) một trời mộng đẹp

Hoa tình thương trùng trùng điệp điệp

Một phen gặp là muôn phen nhớ

Thương là thương, thương mấy (í a) cho vừa.

(Hùng Lân, Hát làm quen)

Ta hát to hát nhỏ, nhỏ, nhỏ

Rồi ta ngồi kể chuyện cho nhau nghe

Ô ố ô Ô ồ ô Ố ô ồ

Ta vui ca hát, hát cho vui đời ta.

(Hát to, hát nhỏ)

Ơ này này anh ơ này này em

Lại là lại gần nhau, lại là lại gần nhau

Xem cho rõ mặt nhau.

Ơ này này anh ơ này này em

Lại là lại gần nhau, lại là lại gần nhau

Kể cho nhau chuyện nhà,

Kể cho nhau chuyện xa

Dù ngày qua mang bao đau thương

Và ngày mai biết bao gian truân

Nhưng ta vẫn bền gan.

(Trần Văn Bùi, Lại gần nhau)

Mừng là mừng gặp nhau như gió (í a) gặp mây

Mừng là mừng gặp nhau ta nối (í a) vòng tay

Người về từ miền núi, người về từ miền xuôi

Đây đến đây chung nhịp đời.

Mừng là mừng gặp nhau

Như lúa (a) non ngậm sương

Mừng là mừng gặp nhau

Ta kết (í a) tình thương

Người dù từ đâu tới, người đều là bạn tôi

Chăm đuốc tình người bạn ơi!

(Hùng Lân, Mừng gặp nhau)

Cuộc gặp gỡ vui vầy đến đâu cũng sẽ đến ngày chia tay, chúng ta chia tay nhau mà nhung nhớ vẫn đầy:

Gặp nhau đây rồi chia tay

Ngày dài như đã vụt qua trong phút giây

Niềm hăng say còn chưa phai

Đường trường sông núi hẹn mai ta sum vầy

Đường trường sông núi hẹn mai ta sum vầy.
Rừng linh thiêng, rừng Lam Sơn
Rừng trầm lên tiếng gọi cây xanh Chí Linh
Về quê hương, về Chi Lăng

Đường về xao xuyến lửa nung sôi máu hồng

Đường về xao xuyến lửa nung sôi máu hồng.

Còn trong ta, tình bao la
Cuộc đời niên thiếu bừng lên bao ước mơ
Rồi suy tư, lời đêm qua
Dặn lòng hãy nhớ lời yêu thương nhắn về
Dặn lòng hãy nhớ lời yêu thương nhắn về.

(Viết Chung, Gặp nhau đây)

2.Vui cắm trại

Những cuộc gặp mặt như thế thường xảy ra khi có họp trại của trường học, lúc đó phải dựng lều, tổ chức trò chơi, lửa trại… Tất cả mọi công đoạn này các bạn trẻ đều được trải qua thời gian rèn luyện kỹ năng và kinh nghiệm. Đây là niềm vui của tập thể khi cùng họp trại:

Trại trường, trại trường là nơi cao nguyên
Núi đồi, núi đồi tình yêu thiên nhiên
Thác reo, thác reo nghe chăng lời khuyên
Bão bùng, bão bùng giữ vững lái thuyền.
Trại trường, trại trường rèn trang thanh niên
Núi đồi, núi đồi tình yêu thiên nhiên
Thác reo, thác reo khúc ca triền miên
Gió lạnh, gió lạnh chen với nắng hiền.

(Trại trường)

Niềm vui khi được dựng lều và cũng lá lúc bạn trẻ thi thố tài năng:

Dựng lều lên mau anh em

Chúng ta dựng lều lên mau

Dựng thật ngay ngắn

Và nhớ buộc đúng nút dây.

Mái lều cho căng, anh em

Nhớ xem mái lều cho căng

Rồi đào rãnh nước cho ngay

Chúng ta mới xong cái lều.

(Dựng lều lên)

Giây phút vui vầy lớn nhất chính là lúc đốt lửa trại, cũng là lúc lời ca tiếng hát được cất lên:

Ta đốt to cho bừng lên sáng
Đốt to cho bừng lên sáng
Đốt to cho bừng lên sáng sáng lên.
Mau các anh em cùng mau đến
Chóng nhanh lên Đoàn sinh nhé
Chóng lên không thôi các anh chờ ta…

(Gọi lửa, khuyết danh)

Bập bùng lửa hồng, ngồi bên nhau ta hát vang

Reo ca mừng vui mến thương nhau vô vàn

Lửa hồng bừng soi sáng

Trong bóng đêm thâu tràn lan

Nào còn gì vui hơn

Chung sống bên ngọn lửa hồng.

Lửa hồng gần tàn

Lòng dâng lên bao luyến thương

Mong sao tình ta mãi bên nhau êm đềm

Rồi ngày nào xa cách

Ta nhớ nơi đây trại đêm

Ngọn lửa hồng như ghi sau

Mối ân tình thắm nồng.

(Đêm lửa trại)

Anh em ta, mau cố chất cây khô

Vào đây đốt chung

Đêm khuya nghe, tiếng tí tách

Cây khô nổ vang giữa rừng

Dang tay nhau đứng vòng quanh lửa hồng

Trong khói xanh trong đêm bốc cao

Cùng cầm tay hát vang lừng ta hát

Lửa thêm sáng tươi xua tan bóng đêm

Anh em ta vui đùa ca hát

Hát cho đời vui vui thật vui.
2. Anh em ơi ta hãy lắng tai nghe

Ngàn muôn tiếng vang
Trong đêm khuya trông ánh khói

Điểm tô rừng cây rõ ràng
Lên cho cao nhất bùng cao sáng bùng
To nữa lên cao to nữa lên
Bùng bùng cao ngất bùng cao sáng
Bùng to nữa lên cao to nữa lên
Lên cho cao càng cao cao vút
Bốc lên nào cao cao thật cao.

(Văn Giảng, Nhảy lửa)

Trong đêm thâu quanh ánh lửa hồng

Dưới ngàn cây xanh lá
Anh em ta quây quần chốn này

Cất cao muôn lời ca
Đêm hôm nay ta nắm tay nhau

Ta hát cho quên sầu
Mai ra đi không chút vấn vương,

Chiến trường kia tranh đấu.
Là tài trai chí bốn phương

Một lòng quyết lên đường
Lửa bùng lên, tí tách reo

Như gợi mối căm hờn.
Đoàn ta vì sông núi, dẹp tan đời tăm tối
Tiến bước lên, chiến đấu cho đất Việt

Bừng sáng muôn đời.

(Quanh lửa hồng, nhạc Văn Khôi,

lời Nguyễn Thiện Tơ)

Nào chúng mình ra

Quay một vòng hát mà chơi

Hòa cao tiếng lên

Đưa nhịp lòng vang khắp nơi.

Đời bày có ta

Sao bỏ hoài những ngày vui

Vui cùng nhau hát, bao tình thân ái,

Bao lòng hăng hái.

Nào đứng cầm tay

Chung một vòng nối tình thâm
Lòng khắng khít nhau

Ca một lời yêu chứa chan
Đồng chí đồng tâm

Theo gương này giống nhà Nam
Vui cùng nhau hát,

Bao tình thân ái, bao lòng hăng hái.
Nào cất đều lên

Vang một trời tiếng hùng ca
Mừng trông nước non

Vui tươi dường như gấm hoa
Hầu khắp còn ghi

Công anh hùng chí ngày xưa
Vui cùng nhau hát,

Bao tình thân ái, bao lòng hăng hái.

(Nguyễn Quý Thuận, Tuổi xuân hoặc

Quây quần nhảy múa)

Càng đông chúng ta càng vui nhiều
Càng đông lại được thú nhiều.
Càng đông chúng ta càng vui nhiều
Càng đông lại mạnh nhiều.

Nhiều đi họp được biết nhiều
Nhiều đi trại được thú nhiều,

Nhiều đi được lợi nhiều.

(Càng đông càng vui)

Vui ca lên nào anh em ơi

Hát cho lòng thắm tươi

Đừng thấy khó mà mau chân lui

Ta cứ tiến trên đường

Dù cho mưa rơi lòng ta thêm tươi

Chớ khi nào có quên

Cùng cất tiếng hòa vang trong mây

Cho bao người đều vui.
Vui ca lên nào anh em ơi

Chớ đau buồn khóc than

Đời tươi thắm vì trong sương mưa

Luôn tiếng hát vang lừng

Kìa chim trong cây, kìa ong bên hoa,

Bướm lưng trời thiết tha

Cùng nhau sống vầy vui quanh năm,

Tô thêm tươi đời hoa.
Vui ca lên nào anh em ơi,

Hát cho đời thắm tươi

Lời ca khắp đồng quê xanh tươi

Mang khắp chốn non ngàn

Mặc sương mưa rơi lời ca không nguôi,

Tiến theo nguồn sống vui

Nào cất tiếng hòa vang trong mây,

Cho bao người đều vui.
(Hoàng Quý, Vui ca lên)

Vui là vui quá, vui là vui ghê

Vui không chỗ nào chê.

Vui là vui quá, vui là vui ghê

Vui không chê chỗ nào.

(Vui quá vui ghê)

Vui là vui là vui chúng mình vui nhiều

Vui là vui là vui chúng mình vui quá

Vui là vui là vui chúng mình vui nhiều

Vui là vui là vui chúng mình quá vui.

(Vui là vui)

Này bạn vui mà muốn tỏ ra

Thì vỗ đôi tay (1, 2)

Này bạn vui mà muốn tỏ ra

Thì vỗ đôi tay (1, 2)

Này bạn vui mà muốn tỏ ra và

Lòng bạn nôn nao cho quanh đây

Biết lòng bạn vui mà muốn tỏ ra

Thì vỗ đôi tay. (1, 2)

(Này bạn vui)

Tung lên trên trời xanh tiếng hát

Êm như ru chiều hôm gió mát

Chim líu lo trên không trung tưng bừng

Đây thú vui vui vui vui không ngừng.

(Tung lên trời xanh)

Nào anh em cùng ra đây

Xem chúng em đua nhau chơi kèn

Tò tí tò, tò tí te, tò ti tò tí te te tò.

Nào anh em cùng ra đây

Xem chúng em đua nhau chơi đàn

Fa la fa, fa la sol, fa la fa la sol sol fa.

Nào anh em cùng ra đây

Xem chúng em đua nhau chơi tùng

Tùng cắc tùng, tùng cắc cheng,

Tùng cắc tùng cắc cheng cheng tùng.

(Hòa nhạc)

Một ngón tay nhúc nhích này,

Một ngón tay nhúc nhích này

Một ngón tay nhúc nhích

Cũng làm chúng ta vui rồi.

Hai ngón tay nhúc nhích này,

Hai ngón tay nhúc nhích này

Hai ngón tay nhúc nhích, nhúc nhích

Cũng làm chúng ta vui rồi.

Ba ngón tay nhúc nhích này,

Ba ngón tay nhúc nhích này

Ba ngón tay nhúc nhích, nhúc nhích, nhúc nhích

Cũng làm chúng ta vui rồi…

Mười ngón tay nhúc nhích này,

Mười ngón tay nhúc nhích này

Mười ngón tay nhúc nhích, nhúc nhích,

nhúc nhích, nhúc nhích, nhúc nhích,

nhúc nhích, nhúc nhích, nhúc nhích, nhúc nhích,

nhúc nhích cũng làm chúng ta vui rồi.

(Ngón tay nhúc nhích)

Đường đi khó, không khó vì ngăn sông cách núi,

Nhưng khó vì lòng người ngại núi e sông. (2 lần)

Anh em ta ơi! Đường dài còn dài

Còn nhiều trở ngại và còn nhiều gian khó

Kiên gan, kiên gan. Anh em ta ơi! Cố tâm vượt qua.

(Phan Công Danh, Đường đi không khó)

Dây thân ái lan rộng muôn nhà
Tay sắp xa nhưng tim không xa
Vui tươi ta biết trong lòng nhớ lòng
Ca hát vang không gian đơm hoa.
Đường tuy xa nhưng tình bao la
Tiếng hát theo hương thơm nhà lưu truyền
Dù cách xa ngàn dặm nhưng gần
Vang hát ca chia tay đừng buồn.

(Lê Lừng, Dây thân ái)

Mãi mãi bên nhau nối chặt vòng tay

Ta vui sum vầy
Mãi mãi bên nhau khắc nguyện từ đây

Ta luôn có nhau.
Ta mong cho quê hương sáng ngời
Trong tình yêu mến tràn lan khắp nơi.
Ta yêu cho quê hương ngát trời

Trong niềm tin mới

Vui ngày Bắc Nam thôi hết tang thương

Mãi mãi bên nhau. Mãi mãi bên nhau.

(Nguyễn Đức Quang, Mãi mãi bên nhau)

Trong bài ca sinh hoạt cộng đồng, người ta bắt gặp một vài bài lấy từ nhạc nước ngoài, thường ngắn gọn, chẳng hạn bài Bài ca tạm biệt, lời Việt theo giai điệu bài Auld Lang Syne, một bài hát truyền thống của Scotland, được bạn trẻ hát trong giây phút chia tay:

Vì đâu anh em chúng ta

Ngày nay sắp cùng bùi ngùi xa cách

Cớ sao ta không còn trông

Rồi đây có ngày mình còn gặp nhau.

Cách xa nhưng ta hằng vui

Vì nay hiểu sau còn ngày sung sướng

Cách xa nhưng ta hằng mong

Rồi đây có ngày mình còn gặp nhau.

Hoặc hai bài ca viết theo giai điệu bài hát thiếu nhi của Pháp:

Frère Jacques:

Kìa con bướm vàng,

Kìa con bướm vàng

Xòe đôi cánh, xòe đôi cánh

Bay nhấp nhô trên hoa hồng

Ta ngồi xem, ta ngồi xem.

(Con bướm vàng)

Giờ ăn đến rồi, giờ ăn đến rồi

Mời anh xơi, mời chị xơi

Giơ bát cơm cho cao này

Ta cùng ăn, ta cùng ăn.

(Giờ ăn đến rồi)

3.Bài ca sinh hoạt tôn giáo

Ngoài những bài ca dành cho thanh thiếu nhi trong các hoạt động tập thể, cộng đồng, còn có những bài riêng cho các tổ chức tôn giáo. Các bạn chỉ hát khi có các sinh hoạt riêng của tôn giáo mình, chẳng hạn như các gia đình Phật tử. Lời ca trong các bài hát Phật giáo thường tập trung vào nội dung ca ngợi đức Phật, ca ngợi triết lý đạo Phật, tinh thần bi trí dũng, luật nhân quả, sự vô thường… hoặc những bài diễn tả tình cảm nhớ thầy, nhớ chùa…

Trong sinh hoạt cộng đồng, sợi dây kết nối mọi thành viên là một vòng tròn biểu trưng cho tình thân viên mãn:

Cầm tay nhau kết thành vòng tròn,
Tròn như mặt trăng tươi sáng
Cầm tay nhau kết thành vòng tròn,
Tròn như vầng dương chói rạng.
Cho chim bồ câu lượn thành vòng tròn
Cho tay trong tay kết chặt tình bạn
Cho hành tinh vang lên, vang lên… tiếng ca.
Cho chim bồ câu lượn thành vòng tròn
Cho tay trong tay kết chặt tình bạn
Cho hành tinh tươi xanh tươi xanh
Không còn chiến tranh.

(Kết thành vòng tròn)

Trong sinh hoạt của Gia đình Phật tử, các thành viên thường hát bài hát chính thức của Phật giáo Việt Nam. Bài này cũng được hát khi khai mạc các buổi lễ trang nghiêm của Giáo hội:

Phật giáo Việt Nam thống nhất

Bắc Nam Trung từ nay
Một lòng chúng ta tiến lên vì đạo thiêng

Nào cùng vui trong ánh đạo vàng

Rạng ngời bốn phương

Vang ca đón chào Phật giáo Việt Nam.
Noi tấm gương ngài Thích Ca

Giải thoát chúng sinh
Chúng ta dốc lòng nguyện cùng

Gieo rắc quanh mình
Bao nỗi vui lành tràn lan hòng tan đau đớn
Chắp tay ta cùng dưới đài sen thắm kết đoàn.
Phật giáo Việt Nam thống nhất

Bắc Nam Trung từ nay

Nào cùng nắm tay kết lên một đài sen

Cùng làm sao cho

Đóa sen người đời đời ngát hương

Muôn phương thấm nhuần Phật giáo Việt Nam.

(Lê Cao Phan, Phật giáo Việt Nam)

Nam Mô Thích Ca Mâu Ni Phật
Nam Mô Thích Ca Mâu Ni Phật
Người thương cứu trần gian

Nơi trầm luân kiếp cơ hàn
Nam Mô Thích Ca Mâu Ni Phật
Xin Người ban phước lành cho

Từ trời cao đầy ước mơ.
Nam Mô Thích Ca Mâu Ni Phật
Nam Mô Thích Ca Mâu Ni Phật
Người vớt tâm hồn đầy buồn thương
Ban ngàn phước cho trần gian
Nam Mô Thích Ca Mâu Ni Phật
Nam Mô Thích Ca Mâu Ni Phật
A Di Đà Phật.

(Thẩm Oánh, Thích Ca Mâu Ni Phật)

Trời là trời rạng đông tươi sáng

Tươi sáng rằm tháng tư
Đức Đức Phật Thích Ca ra đời
Đem chuyện lành an vui muôn loài
Ngàn điệu nhạc thần tiên dồn lên
Hùng vang chào đón tưng bừng.
Tim muôn loài như trăng trăng rằm
Rung theo Ngài nguồn sáng tương lai.
Hát mừng hát vui lên ngày này
Cho lòng ta hương thơm Đạo về
Này cùng nhau cầm tay hò reo

Nhạc bình minh lòng ta hòa theo.
Trời là trời rạng đông tươi sáng

Tươi sáng tươi sáng huy hoàng
Vui đón chào Thích Ca ra đời
Vui ca ngợi ngày sáng khắp nơi.

(Nguyên Thông, Mừng ngày đản sanh)

Đây là bài ca chính thức của Gia đình Phật tử Việt Nam mà mọi thành viên đều thuộc lòng:

Kìa xem đóa sen trắng thơm
Nghìn hào quang chiếu sáng trên bùn
Hình dung Bổn sư chúng ta

Lòng từ bi trí giác vô cùng.
Đồng thề nguyện một dạ theo Phật
Nguyện sửa mình ngày thêm tinh khiết
Đến bao giờ được tòa sen ngát
Tỏa hương thơm từ bi tận cùng.

(Sen trắng, nhạc: Ưng Hội, lời Phan Hữu Bình,

Nguyễn Hữu Quán)

Sau khi đọc bài kinh Sám hối, các thành viên trong Gia đình Phật tử sẽ đồng ca bài hát này:

Trầm hương đốt xông ngát mười phương

Nguyện nguyện kinh Đức Nghiêm Từ vô lường

Cầu cầu xin chứng tâm thành chúng con

Vận vận khói kết mây lành cúng dường.
Đạo nhiệm mầu đã lan truyền nơi cùng nơi

Nhờ chân lý chúng sanh đều thoát luân hồi.

Đồng quay về quỳ dưới Đài Sen

Dâng hoa thơm tinh khiết màu thắm tươi cành
Đài quang vinh xem huy hoàng trang nghiêm

Ơn mười phương đều ngự hào quang an lành.

Nhìn Đạo uyển chuyển

Soi khắp cùng quần sanh

Phật Đạo đồng cùng nhau tu

Tinh tấn mau viên thành.

Nam mô Bổn sư Thích Ca Mâu Ni Phật…

hm… hm… hm…
Nam mô Bổn sư Thích Ca Mâu Ni Phật…

hm… hm… hm…

(Bửu Bác, Trầm hương đốt)

Có những bài ca nhắc nhở Phật tử hiểu biết về cuộc đời tìm con đường giải thoát và cứu rỗi chúng sinh cũng như con đường hành đạo của đức Phật Thích Ca:

Dòng A Nô Ma sóng nhấp nhô bờ lau xanh
Nhìn làn nước biếc, Thích Ca ngài lòng vững bền
Thôi con hãy về để ta vui ánh vàng
Ta đã quyết tìm đạo sáng cứu chúng sanh
A Nô Ma vẫn còn nhớ ghi gương sáng ngời
Chúng ta giờ đây nguyện theo đức từ bi

(Hoàng Cang, Dòng A Nô Ma)

Thành Ca Tỳ La sống yên vui thời Tịnh Vương
Người người vui sướng Thích Ca ngài vừa ra đời
Muôn chim hát mừng lá hoa hương ngát ngào
Muôn hào quang ngời rọi chiếu khắp núi sông
Cây Vô ưu đến này chúng sinh luôn nhắc hoài
Nơi Lâm Tỳ Ni còn ghi bao ngày vui.

(Hoàng Cang, Thành Ca Tỳ La)

Từ ngàn xưa vương thành Ca Tỳ La Vệ
Tất Đạt Đa thái tử con vua Tịnh Phạn
Thời niên thiếu sống trong nhung lụa êm ấm
Thương chúng sanh lạc loài trong kiếp luân hồi.
Rồi một hôm bên thành Ca Tỳ La Vệ
Tất Đạt Đa quyết chí xuất gia tầm đạo
Lìa vua cha, lánh xa cung điện nguy nga
Cắt tóc xanh, khoác mình mảnh áo nâu sòng.
Rừng núi ca vang muôn tia hào quang

Chiếu sáng bóng Ngài
Chim vui chào đón mười phương

Thành tâm kính lạy Bổn Sư
Ngài là đấng cha lành cứu độ nhân loài
Đức từ bi Ngài gieo ánh sáng đạo vàng
Đời dương thế si mê ham giận lầm lỗi
Con cúi xin ơn Ngài cứu độ chúng sanh.

(Hằng Vang, Ánh đạo vàng)

Ngoài những bài ca mang tính chất lễ nghi, các Phật tử còn có những bài ca sinh hoạt mang tính chất tôn giáo, thúc giục bạn trẻ trên con đường phụng sự quê hương, xây đời vui sống, rèn luyện tinh thần từ bi dưới ánh sáng đạo thiêng:

Đây đoàn thanh niên

Xông pha không sờn gió sương

Soi đường cho bao sinh linh

Đớn đau trần thế

Ta đoàn thanh niên

Hy sinh đem nguồn vui sống

Chóng cho muôn người

Hoàn toàn vượt đời lầm mê.
Xa xa muôn trùng ngàn bước đi

Vang vang chân trời lời từ bi

Ta vì Đạo mà tiến lên,

Quyết vì người nào có quên.
Thanh niên ơi! Không nề khó khăn

Nhớ lấy rằng bao người mong ngóng

Chúng ta gieo khắp trời mùa xuân

Thanh niên ơi! Vì Đạo tiến lên

Cúi xin Phật chứng tri lòng ai

Theo gương Ngài hồn thắm nào phai.

(Lê Mộng Nguyên, Hướng Phật đài)

Ta đoàn Áo Lam tiến bước lên đường
Nhịp nhàng theo gió sớm về ngát hương
Tâm hồn sáng tươi chứa chan niềm vui
Đem bao chí cường ngợi ca Đạo Thiêng.
Nghe chim rừng hòa ca líu lo
Vang lời thanh cao ta reo hò
Đem bao nguồn vui sống yêu mến
Gieo vào nơi u tối lầm than.

(Phạm Mạnh Cương, Trại Áo Lam)

Đây gia đình cùng nhau chung thân ái

Dưới Đài Sen sáng soi đời thắm hồng

Ta ca mừng ngày xanh bao hăng hái

Ánh hào quang rạng chiếu khắp núi sông.

Tay trong tay thân tình cất tiếng hát

Ánh xuân tràn lan đầy

Gia đình trời bình minh.

Tay trong tay xin nguyện quyết cố gắng

Tiến lên điểm tô đời huy hoàng cùng Đóa Sen.

(Lê Mộng Nguyên, Gia đình thân ái)

Trong sinh hoạt cộng đồng của thanh thiếu nhi Công giáo, có những bài ca đem lại nguồn vui và niềm tin yêu của tuổi trẻ trong tình thương của Chúa:

Lúc thú vui này

Lòng còn quyến luyến anh em chúng mình

Lúc thú vui này lòng mình những muốn

Anh em thấu tình. Rời tay nhau nhớ lâu nhé!

Tình anh em chớ quên nhé!

Lòng anh em nhớ nhau tuy xa mà hóa ra gần.

Quyến luyến nhau là tình mình

Đối với anh em rất gần

Quyến luyến nhau là tình mình

Đối với anh em khác đoàn

Rời tay nhau nhớ lâu nhé!

Tình anh em chớ quên nhé!

Lòng anh em nhớ nhau tuy xa mà hóa ra gần.

(Lúc thú vui này, khuyết danh)

ĐK:Lạy Chúa chúng con về từ bốn phương trời

Lạy Chúa chúng con về từ khắp thôn làng

Cùng với lớp sóng người hành hương

Về nhà Chúa đi về nhà Chúa đi!

PK: 1. Hành trang con mang theo

Đầy đau buồn của thế giới

Hành trang con mang theo

Đầy căm hờn của dân nghèo

Về đây xin dâng Cha trong lo âu,

Đưa hai tay muốn chung xây thế giới mới.

PK: 2. Hành trang con mang theo

Cuộc nổi loạn của người trẻ,

Hành trang con mang theo

Niềm lo sợ của kiếp già.

Về đây xin dâng Cha trong lo âu,

Đưa hai tay quyết chung xây thế giới mới.

PK: 3. Hành trang con mang theo

Này tấm lòng đời chia sẻ

Hành trang con mang theo

Này sức mạnh tìm gắn hàn

Về đây xin dâng Cha trong lo âu,

Đưa hai tay quyết chung xây thế giới mới.

PK: 4. Hành trang con mang theo

Niềm khát vọng tìm chân lý

Hành trang con mang theo

Mọi xây dựng tìm công bằng

Về đây xin dâng Cha trong lo âu,

Đưa hai tay quyết chung xây thế giới mới.

(LM Hoàng Đức,Lạy Chúa chúng con về)

Anh em chúng ta chung một đường lên

Chung một đường lên đến nơi nguồn thật

Nguồn thật là đây sức sống vô biên

Sống vô biên là sống cùng tạo vật.

Trong rừng bao la cùng nhau ca lá la là

Núi rừng tươi thắm làm say đắm chúng ta hoài

Vui cùng muôn cây cùng trời mây nước non đây

Sống vui chốn này suốt cả ngày chúng ta say.

(LM Nguyễn Văn Thích, Nguồn thật)

4.Bài ca sinh hoạt Hướng đạo

Trong các hoạt động xã hội, có phong trào Hướng đạo Việt Nam là một tổ chức thanh thiếu niên phi chính trị có phạm vi hoạt động rộng rãi khắp các tỉnh thành. Mục đích của phong trào Hướng đạo là giáo dục kỹ năng sống cho tuổi trẻ ngoài giáo dục gia đình và học đường, giúp thanh thiếu niên rèn luyện tính khí, tính tháo vát để có thể thích nghi với mọi hoàn cảnh, chuẩn bị để trở thành những công dân tốt, có trách nhiệm, biết trọng danh dự và hữu ích cho xã hội. Từ lúc thành lập vào năm 1930, Hướng đạo Việt Nam đã trải qua nhiều giai đoạn thăng trầm, nhưng vẫn thu hút đông đảo thanh thiếu niên học tập và rèn luyện Tuy nhiên vì thời cuộc và chính trị, Hướng đạo Việt Nam bị đình chỉ hoạt động tại miền Bắc Việt Nam từ năm 1954, mặc dù trước đó ông Hồ Chí Minh là Chủ tịch Danh dự của Hội Hướng đạo Việt Nam. Riêng ở miền Nam, hoạt động hướng đạo vẫn tiếp tục phát triển cho đến năm 1975.

Hội Hướng đạo Việt Nam được phân cấp thành các Châu Hướng đạo. Dưới Châu là các Đạo Hướng đạo gồm nhiều liên đoàn. Liên đoàn là đơn vị căn bản của Hướng đạo Việt Nam. Một liên đoàn Hướng đạo Việt Nam có thể gồm có cả bốn ngành (Ấu, Thiếu, Thanh hoặc Kha và Tráng) nhưng thông thường nhất là ba ngành với cấp đơn vị đoàn như Ấu đoàn, Thiếu đoàn và Kha đoàn. Các Tráng đoàn không thuộc một liên đoàn nào thì được quản lý trực tiếp bởi Đạo Hướng đạo địa phương là đơn vị chủ quản các liên đoàn trong vùng.

Hướng đạo Việt Nam có bài ca chính thức của mình, do đó mọi hướng đạo sinh phải thuộc lòng:

Nâng cao lá cờ Hướng đạo

Nhuộm oai hùng sáng ngời

Ta cùng đi cùng xây đời mới

Vui tươi hát ca đi trên con đường lạ

Chúng ta nguyền thẳng tiến xông pha.

Anh em ơi rèn cánh tay sẵn sàng

Anh em ơi rèn trái tim vững vàng

Tiếng kêu gọi xin ai chớ quên.

Anh em ơi kìa nước non đang chờ

Anh em ơi đại nghĩa luôn tôn thờ

Chúng ta nguyện kiên tâm tiến lên.

Hướng đạo Việt Nam đuốc thiêng soi đường

Hướng đạo Việt Nam khó khăn coi thường

Luôn luôn ta bền gan rèn tâm hồn trong sáng

Dâng cho nước non nhà muôn đời điểm tô

Cho xã hội rạng ngời, chúng ta một lời.

(Lưu Hữu Phước, Hướng đạo Hành khúc)

Trong sinh hoạt Hướng đạo, còn có bài ca dành riêng cho từng ngành tùy theo lứa tuổi. Chẳng hạn đây là bài ca chính thức ngành ấu:

Vòng quanh đây anh em Sói Con

Bầy sói nhà Nam vừa khéo vừa ngoan

Cầm tay nhau anh em hứa sao

Sói Con gắng sức luôn

Hát múa vui chăm làm.

Cùng nhau chúng ta

Mắt trông xa bé theo già

Hù! A Kê La chúng em đây mà!…

(Bài ca Sói Con)

Ngoài bài ca chính thức trên, các “sói con” còn có bài hát sinh hoạt riêng của mình:

Từ khắp cánh rừng Việt Nam

Bầy Sói Con đua nhau quây quần

Nào về đây mở mắt lên vểnh tai lên

Anh em ơi hòa lời ca vang rừng núi thiêng.

Đi đi mau về tô thắm khung trời

Rừng xanh thắm đón mời

Về hội bầy Sói Con Việt Nam vui ca vang.

(Về hội bầy)

Cùng đi săn theo các Sói chúng ta

Anh em Sói Con chúng ta
Cùng dân ta anh dũng suốt đời

Người trên khuyên anh ghi nhớ
Noi theo anh Sói đưa ta,

Rồi thường vang tiếng hát trên đường xa.
Thề không quên anh hứa

Trước bao dân rừng
Bầy ta hay do sức Sói Con hay
Thề không quên anh hứa trước bao dân

Bao dân rừng này…

(Bài ca tuyên hứa Sói Con Việt Nam)

Các Sói Con trong Bầy

Đều Gắng Sức mà nghe lời
Các Sói Con nghe lời và

Gắng Sức không rời
Lời Sói Già nói ra

Có mà ghi tận đáy lòng
Và nghe lời thấy ngay

Các việc khác đều xong.
Sói Con không nghe mình

Vì non nớt việc chưa tường
Cố noi theo Sói Già

Cùng tiến bước không ngừng.
Đừng lúc nào nhãng quên

Nhớ dù trong dịp khốn cùng
Thường Sói Rừng gắng công

Cố mà giữ luật chung.

(Luật Sói)

Đã có “sói con” thì cũng sẽ có “chim non”, và đây là bài ca chính thức của lứa tuổi này:

Hát cao mãi lên cho đậm đà

Hương khúc ca yêu đời

Chim Non chúng ta nghe lời

Chim Xám nhắn khuyên

Dù trời nổi gió sấm sét

Theo đàn mà bay với nhau

Cánh lông chắp liền

Yêu mến đùm bọc nhau.

Nhớ luôn chúng ta nhanh nhẹn

Vui tươi trắng trong thật thà

Luôn luôn khắc ghi

Mười điều luật đưa dắt ta

Nào cùng thề hứa chớ ố hoen

Luật Chim Non mến yêu

Gắng công đắp bồi

Non nước Việt thân yêu.

(Bài ca Chim non)

Ánh hồng tươi sáng đời chim bao la

Khắp trời đây đó bầy ta vui ca

Nào cùng vượt mây đón gió phương xa

Chào mừng Chim Xám đến với bầy ta.

(Đón Chim Xám)

Ngành ấu trưởng thành sẽ bước lên ngành thiếu. Đây là bài ca chính thức của ngành thiếu:

Nào anh em đoàn trẻ nước Nam Việt Nam

Chúng ta mau kết đoàn tiến lên đường sáng

Hồn trong trắng cùng

Gắng noi gương hiếu trung

Thiếu sinh Lạc Hồng ta tìm vết anh hùng.

Vai chen vai chúng ta cùng đi đi đi

Trên đường mới tiếng nước non vang lừng

Khuyên ta nên đồng tâm đắp xây tương lai

Nên nhớ rằng bền lòng mới thành công.

Nối chí lớn đàn anh chúng ta mau lên

Cho đáng mặt con Rồng cháu Tiên.

Vai chen vai chúng ta cùng đi đi đi

Ta cùng tiến nối gót theo anh tài

Lời gia huấn nhớ ghi trong lòng hăng hái

Cho giống nòi vang danh tài trai.

(Thiếu sinh hành khúc, nhạc Lưu Hữu Phước,

lời Mai Văn Bộ, Lưu Hữu Phước, 1942)

Ngành thiếu trưởng thành sẽ tiến lên ngành thanh. Và đây là bài ca chính thức ngành thanh:

Muốn nên người cường tráng đời nay

Muốn nên người phải tiến lên hoài

Phải hiệp lực phải sẵn sàng bền chí dày công.

Nhớ luôn luôn lời hứa luật chung.

Phải biết ái nhân như ái thân

Phải biết vui tươi khi khó khăn

Mong chúng ta hãy tự tu thân mình

Rồi bao nhiêu việc khó đều xong.

(Muốn nên người cường tráng)

Sau ngành thanh là ngành tráng là lứa tuổi lớn nhất của hướng đạo sinh. Bài ca chính thức của ngành tráng:

Vừng hồng lên ai ơi nào mày râu

Rèn cho mau tâm trí

Vì đời mau ra tay ta che chống

Nam nhi cao chí khí

Lá với hoa trên đường cùng nhau săn đón

Ta quyết phen này ra đi.

Ai kia đi mau đi mau

Thôi không nghi ngờ thôi chớ lo lường

Nguyền cùng đem thân xông pha gió sương

Tai lắng hồi chiêng cùng tiến lên đường.

(Tiếng gọi lên đường)

oOo

Trong sinh hoạt mang tính chất xã hội của thanh thiếu niên miền Nam, các hoạt động của lứa tuổi này đã đem lại sinh khí tươi vui bên ngoài giáo dục gia đình và học đường bằng những kỹ năng cần thiết trong cuộc sống. Trong hoạt động này phương tiện âm nhạc đã góp phần quan trọng nối kết những tâm hồn tuổi trẻ vào trong những tập thể cùng chung ý hướng xây dựng lý tưởng tươi đẹp của tuổi trẻ trong công cuộc xây dựng quê hương Việt Nam.

MỤC LỤC TẬP 2

I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

1. Mấy tháng quân trường.

2.Tình đồng đội.

3. Trên bốn vùng chiến thuật.

4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

5. Xuân này con không về.

6. Một mai giã từ vũ khí.

7. Đêm nguyện cầu.

I. Sự hình thành phong trào Du ca.

II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

2. Tuổi trẻ chúng tôi.

3. Đoàn ta ra đi.

4. Mơ ước hòa bình.

I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.

II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

I. Các ban nhạc trẻ.

II. Hoạt động biểu diễn.

III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

trẻ phương Tây.

IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG

I. Quá trình hình thành và phát triển của

phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Giai đoạn 1965-1969.

2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

I. Nhạc thiếu nhi.

1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

3. Bài hát về quê hương, đất nước.

4. Bài hát mừng Trung thu.

5. Bài hát vui chơi tập thể.

II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

1. Vui họp mặt.

2. Vui cắm trại.

3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XV. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC

I. Truyện ca.

1. Trầu cau.

2. Thiên thai.

3. Trương Chi.

4. Chú Cuội.

5. Ngưu Lang – Chức Nữ.

6. Trác Văn Quân.

7. Thiếu phụ Nam Xương.

8. Hoa thủy tiên.

9. Huyền Trân Công Chúa.

10. Lòng mẹ Việt Nam.

11. Nàng Bân.

12. Chuyện tình Lan và Điệp.

II. Trường ca.

1. Lịch sử loài người.

2. Trường ca Sông Lô.

3. Hòn Vọng Phu.

4. Hội Trùng dương.

5. Con đường cái quan.

6. Mẹ Việt Nam.

I. Sử ca.

II. Thanh niên ca.

III. Kháng chiến ca.

IV. Quốc ca.

V. Quân ca.

* LỜI KẾT.

* TÀI LIỆU THAM KHẢO.

* MỤC LỤC.

NGUYỄN PHÚ YÊN: NHÌN LẠI…- CHƯƠNG XII: NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU

Nguyễn Phú Yên — Mon, 09 Oct 2023 05:34:00 +0000

CHƯƠNG XII

NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU

Truyền thống văn nghệ đấu tranh đô thị của giới sinh viên khởi đi từ thập niên 1940 trong kháng chiến chống Pháp. Trong hoàn cảnh mới của thập niên 1960-1970, chúng ta có thể nhận ra tác động xã hội rõ rệt của phong trào Nhạc sinh viên tranh đấu mà giới trẻ thường gọi là phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe”. Những người sáng tác các bài hát đấu tranh là những nhạc sĩ sinh viên và cả những người say sưa truyền bá tiếng hát ấy cũng chính là lớp trẻ lớn lên giữa lòng quần chúng. Họ biết phản ánh tâm tư, tình cảm, nhịp đập con tim của chính mình cũng như ghi lại tiếng nói của lương tâm và ước vọng của quần chúng. Do xuất thân từ sinh viên các phân khoa văn chương, khoa học, luật hoặc y khoa, họ chưa bao giờ là nhạc sĩ chuyên nghiệp nhưng khi đứng vào đội ngũ thanh niên đấu tranh đô thị họ tự viết lên tâm tình và truyền cảm hứng cho một lớp thế hệ trẻ và chính họ đã góp phần cho phong trào lớn mạnh. Vì là tiếng nói chân thật phát ra tự đáy lòng, các ca khúc trong phong trào văn nghệ học sinh, sinh viên thật sự đã ảnh hưởng đến suy nghĩ của nhiều lớp người khác nhau.

I.QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN CỦA PHONG TRÀO NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU

1.Giai đoạn 1965-1969

Những năm giữa thập niên 1960, tình hình chính trị có nhiều thay đổi với nhiều lãnh đạo quân sự và dân sự, đời sống tại các đô thị hoàn toàn bị xáo trộn nhất là khi có sự hiện diện của quân Mỹ trên đất nước ta. Trong sinh hoạt văn nghệ, nhiều sản phẩm nghệ thuật ra đời khiến người có ý thức dân tộc bước đầu cảm thấy xa lạ. Các sinh viên phản ứng lại bằng cách dùng thứ vũ khí sẵn có được sử dụng ngay trong hoàn cảnh này chính là dân ca để khêu gợi tinh thần dân tộc. Phong trào hát dân ca trong tầng lớp học sinh, sinh viên ra đời. Thanh niên hát các bài ca như Lý ngựa ô, Lý con sáo, Se chỉ luồn kim, Qua cầu gió bay, Trống cơm, Cây trúc xinh… Những trang phục cổ truyền và nhạc cụ dân tộc họ sử dụng như là một cách bày tỏ thái độ hưởng ứng trào lưu văn hóa “về nguồn”.

Trước sự lớn mạnh của phong trào văn nghệ yêu nước, các chính quyền miền Nam cũng tìm cách để giành lại quần chúng về mặt tinh thần. Họ gấp rút tổ chức những đoàn văn nghệ lấy tên Nguồn Sống, Tiên Rồng cũng như trình diễn các tiết mục dân ca. Đặc biệt là phong trào du ca Việt Nam cũng ra đời vào giai đoan này nhưng được cấp phép hoạt động, được đi hát khắp nơi, trong khi nhạc sinh viên tranh đấu thì bị cấm đoán, thường chỉ phổ biến trong khuôn viên các trường đại học.

Trong khi đó phong trào tranh đấu ngày càng phát triển. Sinh viên học sinh chuyển sang hát sử ca và kháng chiến ca. Đó là các bài hát Trên sông Bạch Đằng, Nước non Lam Sơn, Bóng cờ lau (Hoàng Quý), Gò Đống Đa, Thăng Long hành khúc (Văn Cao), Ải Chi Lăng, Người xưa đâu tá, Bạch Đằng giang, Hội nghị Diên Hồng, Khúc khải hoàn (Lưu Hữu Phước)…, và tiếp đó là các bài Sông Lô (Văn Cao), Du kích sông Thao (Đỗ Nhuận), Lên đàng (Lưu Hữu Phước)… là những bài hùng ca viết trong giai đoạn kháng chiến chống Pháp.

Sử ca và kháng chiến ca có tác dụng kích thích lòng yêu nước song không phản ảnh được thực tại đấu tranh nóng bỏng của quần chúng thành thị miền Nam. Vì vậy, học sinh sinh viên đã trực tiếp sáng tác những bài ca tranh đấu để thúc đẩy hành động. Từ chủ trương của các tổng hội sinh viên, tổng đoàn học sinh khẳng định tính chất đấu tranh, phong trào ca hát trong lớp trẻ học đường càng phát triển. Đoàn văn nghệ Học sinh sinh viên Sài Gòn được thành lập từ ngày 15-5-1965 để truyền bá và thu hút các tài năng trẻ nhiệt huyết. Các sinh viên Dương Văn Đầy, Trương Thìn, Hồ Hữu Nhựt, Trần Thiện Tứ đã lần lượt lãnh đạo Đoàn văn nghệ. Bên cạnh đó còn có các đội văn nghệ của sinh viên học sinh Huế, Đà Nẵng, Đà Lạt, Cần Thơ… cũng hoạt động tích cực.

Những năm từ 1966 đến 1969, nhạc sĩ Tôn Thất Lập đã có nhiều sáng tác mới như Nói với nhau, Đêm hồng, Giao ca, Người đi qua dòng sông, Hãy giành lại ruộng vườn, Từ sông Hương nhớ về sông Hát, Người đợi người, Tiếng hát tôi, Lúa reo trên khắp đồng bằng, Đốt sáng đêm tìm lấy hòa bình… Đó là những bài hát mang tính chất thức tỉnh, nhìn nhận lại vai trò của lớp trẻ giữa hoàn cảnh chiến tranh; giai điệu các bài hát còn nhẹ nhàng, tình cảm, dễ đi vào lòng người như những lời tình tự tha thiết:

Chúng ta nói với nhau bằng tiếng mẹ ru mây

Chúng ta nói với nhau câu hát nhủ trên tay

Anh ơi nói với nhau câu nói của dân ta

Tiếng hát tự trong tim, không xa hoa giả dối…

(Nói với nhau)

Hát cho trăm năm nở lúa trên đồng

Cho biết anh hùng đuổi giặc xâm lăng…

(Giao ca)

Tiếng hát tôi lên từ cuộc đời

Tiếng hát tôi xa dần loài người

Tiếng hát tôi rã rời chiêm bao.

Tiếng hát tôi giam vào nụ cười

Máu các anh đổ mòn đường dài

Tiếng hát tôi không còn trong tôi…

Mẹ ơi cho con xin đôi vai gầy

Trên quê hương bom đạn

Bạn bè đã thiếu mặt

Chim trời gãy cánh lạc loài hư vô…

(Tiếng hát tôi)

Tinh thần tranh đấu của học sinh sinh viên được thắp sáng từ các buổi xuống đường, bãi khóa, từ các đêm thơ nhạc diễn ra liên tục ở Huế, Sài Gòn và một số đô thị khác.

Có thể điểm qua một số chương trình biểu diễn quan trọng của phong trào sinh viên:

– Tháng 11-1967, nhạc sĩ Tôn Thất Lập tổ chức đêm hát “Bài ngợi ca Việt Nam” tại Câu lạc bộ Đại học Dược khoa, Sài Gòn do tạp chí Đất Mới của sinh viên Luật khoa Sài Gòn tổ chức.

– Tháng 12-1967, Ban đại diện sinh viên Đại học Sư phạm và Đại học Văn khoa Huế tổ chức đêm thơ nhạc với nhiều bài thơ rực lửa của Trần Quang Long, Ngô Kha, những bài hát đầy chất sử thi của nhạc sĩ Tôn Thất Lập.

– Nổi bật trong phong trào văn nghệ là đêm biểu diễn của sinh viên học sinh Sài Gòn vào một ngày cuối năm 1967 tại khuôn viên Trường Quốc gia Hành chánh. Hàng ngàn người đã vượt hàng rào cảnh sát phong tỏa, kéo nhau về dự Đại hội Văn nghệ Tết Quang Trung. Bên ngoài cảnh sát càng siết chặt vòng vây. Bên trong, hàng ngàn ánh đuốc càng bùng lên trên nền bức tranh hoành tráng vẽ lại hào khí Thăng Long. Tiếng hát dàn đồng ca vang lên một bài hát mới, một bài ca nghe xôn xao, rộn ràng trong lòng người như ta đã từng nghe những ca khúc Lên đàng, An Phú Đông…, một bài ca vừa mang sức sống của dân tộc vừa mang âm hưởng các hành khúc hùng tráng:

Hát cho dân tôi nghe

Tiếng hát tung cờ ngày nào

Hát qua đêm thiên thu

Lửa cháy trên trại giặc thù

Hát âm u trong đêm

Muôn cánh tay đang dậy lên

Hát cho anh công nhân

Xiềng xích như mây tan hoang

Hát cho anh nông dân

Bỏ cày theo tiếng loa vang.

(Tôn Thất Lập, Hát cho dân tôi nghe)

Tiếng hát vừa cất lên trên sân khấu thì hàng ngàn tiếng vỗ nhịp bên dưới đã cất theo:

Ngày nao thênh thang

Dân đứng lên phá xiềng nô lệ

Ngày nao hiên ngang

Ta cùng nhau đứng chung đồng bào

Giành lại dòng sông này

Cho lúa chín khắp đồng xanh

Giành lại thành phố đó

Bàn tay nâng cao hòa bình…

(Tôn Thất Lập, Hát cho dân tôi nghe)

Và trên nền những khúc sử ca hào hùng: Thăng Long hành khúc, Hội nghị Diên Hồng…, tiếng hát sinh viên vang lên trong đại vũ khúc Lúa thơm đồng xanh tạo nên khí thế quyết chiến đấu của nhân dân:

Người đợi người trong ngày hội trùng tu

Người đợi vào Thăng Long một tối…

Người đợi người trên vận thuyền chung

Người đợi người lúa cũng trổ bông

Người đợi nhau qua cầu đổ nát

Người đợi nghe nửa đêm hòa bình.

Lúa của anh thơm trên đồng xanh

Lúa người nghèo nuôi dân cả nước

Lúa một trăm năm nuôi anh kháng chiến

Lúa còn đời đời đuổi giặc xâm lăng.

(Tôn Thất Lập, Người đợi người)

Tất cả đã biến thành biển sóng – một đại hợp xướng hùng hồn, và tiếng hát đã trở thành nhịp đập con tim của hàng ngàn khán giả trẻ hòa mình vào không khí sôi động của một dòng nhạc mới tươi vui đầy ý nghĩa như muốn ôm ấp lấy quê hương thân yêu của mình. Và tiếng hát học sinh, sinh viên các thành thị miền Nam như vậy đã trở thành tiêu biểu cho sức mạnh của phong trào.

– Ngày 27-9-1968, sinh viên Sài Gòn lại tổ chức đêm hội thảo về tình hình đất nước, xen kẽ là các bài hát tranh đấu quen thuộc.

– Ngày 9-11-1968, Hội đồng Sinh viên Liên khoa Huế tổ chức đêm nhạc Tôn Thất Lập tại giảng đường C Đại học Khoa học Huế, khởi đầu cho phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe” tại thành phố này với các giọng ca sinh viên học sinh Huế. Dịp này nhạc sĩ Tôn Thất Lập tập cho khán giả hát tập thể các bài Giao ca, Người đợi người…

– Đầu năm 1969, Tôn Thất Lập tổ chức “Đêm Hồng ca” tại Trung tâm Văn hóa và xã hội Phật giáo Sài Gòn.

– Ngày 27-12-1969 trong đêm văn nghệ “Vì hòa bình” tại Trường đại học Nông Lâm Súc, Sài Gòn đã chính thức ra mắt tên gọi phong trào “Hát cho đồng bào tôi nghe” tại Sài Gòn, khẳng định rõ nét nhất tính chiến đấu của phong trào văn nghệ của học sinh, sinh viên ở các đô thị miền Nam. Phong trào đã phát triển không chỉ ở Sài Gòn mà còn lan tỏa ra khắp các đô thị khác. Tuy nhiên có thể nói phong trào văn nghệ sinh viên học sinh trong giai đoạn đầu 1967-1969 chủ yếu vẫn sử dụng những bài dân ca, sử ca, kháng chiến ca, những bài thơ, bài hát yêu nước mới sáng tác khêu gợi tinh thần quật cường của dân tộc trong tiến trình lịch sử giữ nước. Giai đoạn này như một bản lề đánh dấu sự chuyển biến trong nhận thức của lớp trẻ thông qua nội dung của các sinh hoạt văn nghệ học đường. Các ca khúc tranh đấu của sinh viên đang ở bước khởi đầu, tuy chưa phong phú nhưng đã tạo tiền đề cho hoạt động sáng tác những năm về sau.

2.Giai đoạn từ 1970 đến 1975

Từ năm 1970 trong cao trào đấu tranh, với tính chất đa dạng và phức tạp của nó, các đoàn văn nghệ được thành lập thêm tại các trường đại học:

– Đoàn văn nghệ Sinh viên Vạn Hạnh do sinh viên Vũ Kim Hạnh làm trưởng đoàn; đoàn không chỉ có tác động mạnh mẽ tại Đại học Vạn Hạnh và các tổ chức sinh viên Phật tử miền Nam mà còn bao trùm cả giới sinh viên và trí thức ngoài Phật giáo.

– Đoàn Văn nghệ Sinh viên Văn khoa Sài Gòn do sinh viên Trần Long Ẩn làm trưởng đoàn.

– Đoàn văn nghệ Thanh niên sinh viên Phật tử do sinh viên Trương Quốc Khánh phụ trách.

– Đoàn văn nghệ Thiếu nhi Cờ Lau do nữ sinh viên Mười, Hiếu, Quỳnh Như phụ trách.

– Đoàn văn nghệ học sinh sinh viên Huế hoạt động dưới sự chỉ đạo của Tổng hội Sinh viên Huế do sinh viên Phan Hữu Lượng phụ trách; các bạn trẻ đến biểu diễn ở các trường học, các giảng đường đại học, ở các đêm không ngủ, các chương trình công tác xã hội tại các vùng quê, các trại tạm cư, thậm chí còn biểu diễn tại một vùng Công giáo ở Huế… Tiêu biểu là tiếng hát tranh đấu vang lên sôi nổi tại giảng đường Đại học Khoa Học Huế ngày 6-8-1970, với sự có mặt của nhiều sinh viên các phân khoa, đặc biệt có GS Lê Thanh Minh Châu, viện trưởng Viện Đại học Huế, tham dự.

– Ở các đô thị khác cũng có những đội văn nghệ xung kích hoạt động với sự tham gia của các sinh viên nòng cốt, các tổng đoàn học sinh được thành lập ở mỗi địa phương: Đà Nẵng, Cần Thơ, Mỹ Tho, Long Xuyên, Quy Nhơn, Đà Lạt (với hai đêm văn nghệ tại giảng đường chùa Linh Sơn năm 1972), Phan Thiết (chương trình biểu diễn tại Hội quán Thanh niên năm 1972)…

Qua quá trình hoạt động ở khắp nơi đã hình thành các tổ chức văn nghệ yêu nước trong học sinh, sinh viên khá vững mạnh và có sức thuyết phục lớn. Trong các năm từ 1970 đến 1972, “Hát cho đồng bào tôi nghe” đã dâng lên thành một cao trào lớn mạnh. Đội ngũ ngày càng đông đảo các nhạc sĩ sinh viên được định hình, vừa hoạt động trong phong trào vừa sáng tác được nhiều ca khúc phục vụ kịp thời.

Phong trào ngày càng mở rộng với sự tham gia nhiệt tình của các nhạc sĩ đàn anh nổi tiếng như Trịnh Công Sơn, Phạm Trọng Cầu, Phạm Thế Mỹ. Học sinh sinh viên Huế không thể nào quên những đêm hát của Trịnh Công Sơn tại cư xá Nam Giao với các bài trong các tập nhạc “Ca khúc Da Vàng”, “Kinh Việt Nam”, “Ta phải thấy mặt trời” như Huế Sài Gòn Hà Nội, Chính chúng ta phải nói hòa bình, Đừng mong ai đừng nghi ngại, Ta quyết phải sống, Những giọt máu trổ bông, Nối vòng tay lớn…; nhạc sĩ Phạm Trọng Cầu xuất hiện với tác phẩm Quê hương (phổ thơ Giang Nam); nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ với các ca khúc Thương quá Việt Nam, Người về thành phố và một số bài trong các hợp xướng mang màu sắc dân tộc của ông.

Song song với ca khúc, các đội văn nghệ học sinh, sinh viên còn có những màn nhạc cảnh như Đốt sáng đêm tìm lấy hòa bình, Công trường chiều nay do Tôn Thất Lập sáng tác. Đặc biệt là những vở múa lớn như Tiếng trống hào hùng, Làm thân cỏ cú, Rạch Gầm dậy sóng (nhạc của Lưu Hữu Phước), Từ sông Hương nhớ về sông Hát, Tiếng gọi sinh viên, Cánh chim Hòa bình… do biên kịch Tùng Linh sáng tác. Những vở kịch đường phố như Diêm Vương xử án do Trương Quốc Khánh và Trương Anh Dũng sáng tác. Ở Huế, thời gian này có các hoạt cảnh do Phan Hữu Lượng và Võ Quê dàn dựng. Tuy vậy sức sống của phong trào chính là từ các ca khúc của các nhạc sĩ sinh viên.

Nhìn chung, các buổi trình diễn của các đoàn văn nghệ sinh viên học sinh ở nhiều tỉnh thành đã nói lên được tâm tình của tuổi trẻ nhiệt tình yêu nước, đã gây tiếng vang trong quần chúng. Các hoạt động văn nghệ ấy đã nói lên được những khát vọng bức thiết của người dân, những điều mà mọi người Việt Nam yêu nước đều mong đợi. Rõ ràng học sinh sinh viên đã chọn văn nghệ làm phương tiện hữu hiệu để chống lại các khuynh hướng văn nghệ phi dân tộc lúc bấy giờ. Tiếng hát của tuổi trẻ còn cất cánh bay xa hơn, vượt bờ cõi Việt Nam, khơi dậy lòng yêu nước của những người con đất Việt.

II.NỘI DUNG CA KHÚC CỦA NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU

Ra đời từ thực tế đấu tranh và cuộc sống nhân dân thành thị, đề tài sáng tác của các nhạc sĩ sinh viên rất phong phú và đa dạng, bao giờ cũng sinh động vì được đắm chìm trong niềm ước mơ của dân tộc. Họ đã bị đánh đập, bắt bớ, cầm tù, thế mà công việc sáng tác không bao giờ ngừng nghỉ. Những nhạc sĩ sinh viên bao giờ cũng lấy nguồn cảm hứng từ nhịp đập con tim thời đại, không phải một con tim cô độc và viễn mơ, mà bao giờ cũng gắn bó với số phận khốn cùng của người dân trong cơn lốc chiến tranh, số phận ngặt nghèo trong hoàn cảnh chiến tranh. Trong những hoàn cảnh nghiệt ngã, nguy hiểm của người dân, chất liệu của tác phẩm lại càng trung thực và dễ rung động lòng người. Các bài ca tranh đấu còn gợi lên lòng nhân ái, tình yêu thương đùm bọc, đoàn kết, đó là lời nói đanh thép thể hiện ý chí chiến đấu hùng hồn của tuổi trẻ. Tiếng hát còn biểu lộ tình yêu quê hương đất nước, niềm hy vọng vô biên vào tương lai tươi sáng của dân tộc, niềm mơ ước hòa bình với cuộc sống trong thái hòa, yên vui…

1.Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố

Tiếng hát đấu tranh thể hiện rõ nét và để lại dấu ấn sâu sắc thường vang lên trong các cuộc hội thảo, bãi khóa, xuống đường của các tầng lớp nhân dân và ngay cả trong tù ngục. Đó là tiếng hát của của tuổi trẻ yêu nước khi đối diện với thực tại chiến tranh trên quê hương và xã hội còn nhiều bất công, nhiều cảnh đời buồn thảm. Tiếng hát ấy không chỉ là lời kêu gọi suông, trái lại lớp thanh niên, sinh viên đó đã trực tiếp bày tỏ mạnh mẽ qua các giai điệu đầy biểu cảm và nhịp điệu hùng tráng của những con tim nhiệt thành, cháy bỏng trên những nẻo đường của thành phố:

Xuống đường, xuống đường này anh em ơi

Tay cầm tay ta cùng bước tung ra phố phường

Tim sục sôi ta cùng gánh giang sơn lúc này

Xuống đường…

(Trần Nhật Nam, Xuống đường)

Dậy mà đi, dậy mà đi,

Ai chiến thắng không hề chiến bại

Ai nên khôn không khốn một lần

Dậy mà đi, dậy mà đi,

Dậy mà đi hỡi đồng bào ơi!…

(Nguyễn Xuân Tân, Dậy mà đi)

Dù bạo quyền đem súng đạn áp bức

Vững niềm tin thẳng đường ta đi tới

Nguyện đấu tranh đến ngày mai thắng lợi

Ngày Việt Nam Hòa bình dậy nơi nơi…

(Trần Long Ẩn, Hát trên đường tranh đấu)

Vùng lên thanh niên ơi

Vùng lên sinh viên ơi

Vang phố phường dậy tiếng đồng bào

Ta kết đoàn và tiên phong tiến tới…

(Tôn Thất Lập, Tiếng gọi sinh viên)

Khi đất nước đang còn khổ đau

Khi nhân dân đang còn cơ cầu

Sao ta lại mãi cúi đầu nghe kinh

Khi trái tim ngủ quên.

Thanh niên ơi, sinh viên ơi!

Đồng bào ta đang gọi đó

Mau thức dậy kết đoàn xuống đường

Mau thức dậy kết đoàn tranh đấu

Giành lấy những mùa xuân…

(Nguyển Duy Khoái, Xuống đường giành lấy mùa xuân)

Hừng hực, hừng hực lửa trong tim ta

Lửa nấu nung bao triệu con người

Lửa từ trên quê hương đổ nát

Lửa từ trong bao nỗi tủi hờn…

(La Hữu Vang, Lửa cháy lên rồi)

Khi những người trai xuống đường, họ sẽ đối diện trước hết là những nhân viên công lực đón chờ họ với dùi cui, với bình xịt hơi cay, với dây kẽm gai để ngăn cản hoặc đánh đập, bắt bớ… Nhưng các bạn trẻ ân cần nói lời nhẹ nhàng để khêu gợi tấm lòng của họ đối với đồng bào:

Chiếc dùi cui anh cầm là của người bạn Mỹ

Nhưng người dân tuy nghèo là dân mình anh ơi.

Trái đạn cay anh cầm là của người bạn Mỹ

Nhưng Việt Nam cơ cầu là quê mình anh ơi…

À ơi súng bom đày đọa quê mình

Có chàng là chàng cảnh sát

Quên tình là tình quê hương.

Dây thép gai chắn đường mình đi

Ta kéo qua bên ơi thép gai sá gì

Đấu tranh này càng nhiều gian nguy

Thì ngàn ngàn năm vẫn còn khắc ghi.

(Trương Quân Vũ, Hát cho người cảnh sát anh em)

Khói đạn nào khói đạn không cay

Sinh viên nào không đấu tranh ngày ngày

Dùi cui nào đánh mình không đau

Học sinh nào không mến thương đồng bào.

Đấu tranh nào không nhiều hy sinh

Người Việt nào không ước mơ Hòa bình.

Ngăn bước chân ta tiến

Đạn cay vứt tung trên đường

Nước mắt ta chảy thấm vào đất mẹ yêu thương

Đạn này dù cay nhưng ta còn lòng yêu nước

Đạn này dù độc nhưng ta còn tình nhân dân.

(Trương Quân Vũ, Hát trong làn khói đạn)

Chúng ta hãy ca dậy lên

Cho bàn chân biến thành cốt sắt

Chúng ta hãy ca dậy lên

Cho bàn tay đánh tan độc tài…

(Lê Nguyên, Hãy ca dậy lên)

Chiến tranh làm cho cuộc sống người dân ngày mỗi khó khăn, người lao động phải tìm việc hằng ngày, người nghèo khó lang thang kiếm ăn trên đường phố:

Sưu cao thuế nặng,

Mười mấy năm giữa đô thành này

Dân ta nghèo chỉ còn đôi tay

Tay vẫn làm mà hàm không nhai…

A hôm nay phố phường lên tiếng

Dậy bàn chân người dân anh hùng.

Chiều nay bến tàu rợp người

Đây thành trì ngăn chặn áp bức

Đây sức mạnh đạp nát bất công

Ta đi giành lại mồ hôi

Ta đi giành lấy bát cơm nuôi người…

(Nguyễn Dân, Ngày lao động bắt đầu)

Dân tôi vùng lên như bão tố

Dân tôi vùng lên như cuồng phong

Dân tôi hiên ngang tuy sống nhọc nhằn

Dân tôi vùng lên như bão tố

Dân tôi vùng lên như cuồng phong

Không ai cướp được đời dân tôi

(Nguyễn Xuân Tân, Làm thân cỏ cú)

Mau đứng vùng lên hỡi đồng bào ta ơi

Mau đáp lời non sông nhà réo gọi

Tranh đấu cho mai này tự do cơm áo về ta

Cho núi sông hết giặc muôn triệu người hoan ca…

(Trần Long Ẩn, Hát trên đường tranh đấu)

Ta sinh ra là con dân nhà Việt Nam

Vì không muốn nước non sống trong điêu tàn

Vì không muốn chúng ta chết trong lầm than

Đi lên thề quyết nối theo gót chân đồng bào…

(Nguyễn Văn Sanh, Trong lòng đồng bào)

Ta châm ngọn lửa thiêng đốt lên xóa tan tăm tối

Trong ta mỗi trái tim sẽ đốt lửa đấu tranh muôn đời

Ô lửa đấu tranh bùng lên bùng lên

Triệu trái tim hùng anh vững tin

Tiến lên trong trời quê hương tối tăm…

(Nguyễn Quang Nhàn, Đốt lửa đấu tranh)

2.Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc

Tình tự dân tộc như một ngọn cờ quy tụ mọi tầng lớp nhân dân nên nhiều bài ca sinh viên đã ngợi ca hình ảnh quê hương, đất nước qua dòng chảy lịch sử, khêu gợi lòng tự hào đối với các anh hùng dân tộc, lòng nhân ái của đồng bào. Có biết bao bà má phong trào, các mẹ già, em gái đứng bên đường ủng hộ cho các con, các anh từng túi ni lông, từng múi chanh, những ổ bánh mì, những chai nước… đỡ đần cơn khát của những đứa con trẻ tuổi đang xông xáo trên đường phố giữa trời nắng cháy:

Có người mẹ Bàn Cờ tay gầy tóc bạc phơ

Chuyền cơm qua vách cấm khi ngoài trời đổ mưa.

Có người chị Bàn Cờ lính ngồi gác đầy sân

Nhận sinh viên là chồng rồi đưa về đầu đường

Có người em Bàn Cờ tảo tần trao tin thơ

Đưa anh về cuối lối và nhìn theo bơ vơ…

(Trần Long Ẩn, thơ Nguyễn Kim Ngân,

Người mẹ Bàn Cờ)

Hay hình ảnh người thương phế binh đau đớn trong quân y viện hoặc thất nghiệp ngoài phố phường:

Chiều mưa qua ngoài quân y viện

Có anh phế binh cụt cả hai chân

Tay lăn lăn vòng xe chật hẹp

Sao đời anh dừng lại nơi đây?

Chiều mưa qua trong mái nhà tù

Anh nhớ về ngày tháng âm u

Nhớ những đêm bom rơi tàn phá…

Hai mươi năm là cây nạng gỗ

Hai mươi năm là chiếc xe lăn

Hai mươi năm là đời nghèo đói

Hai mươi năm trọn kiếp ăn năn.

(Tôn Thất Lập, Bài ca cho anh phế binh)

Hình ảnh cây lúa tiêu biểu cho đồng quê Việt Nam, nơi bao nhiêu người con đã sinh ra. Vô tình các nhạc sĩ trẻ cùng gặp nhau ở hình ảnh này, vì vậy rất nhiều bài ca ngợi cây lúa, đồng quê:

Hò ơi, lúa thương người chẳng thương người

Đêm đêm tiếng súng (ơ) ngày ngày tiếng bom.

Lúa chờ gặt vội hôm qua

Mẹ về không được lúa ra tro tàn

Tro tàn ấp ủ đất thơm

Mẹ về cấy lại vội vàng ra đi

Người đi lúa vẫn chờ mong

Một ngày sung lặng mẹ về lúa reo.

(Hải Hà, Gặt vội lúa vàng)

Đồng lúa reo tay người rộn ràng

Lời hát nhanh vang dậy đầu làng

Bao nhiêu năm bom đạn đổ xuống

Trên tay ta lúa vẫn nở nhịp nhàng.

Đồng lúa như tay người mẹ già

Mười mấy năm dang rộng một nhà

Che nghiêng nghiêng anh nằm giữ nước

Trong mưa bom hay nắng đạn ngợp trời…

(Tôn Thất Lập, Đồng lúa reo)

Non nước tôi không còn

Những đêm dài gặt lúa trên đê

Những dân cày đập lúa trong sân

Những trẻ thơ vui chờ trăng về.

Non nước tôi không còn

Tiếng khoan hò khi nước mênh mang

Bóng dân cày trên luống cơm nâu

Đâu tiếng ai kêu đò trên làng.

Non nước tôi không còn

Tiếng ai gọi trong sáng tinh sương

Tiếng trong lành ôi tiếng quê hương

Thơm gói cơm rộn ràng lên đường.

Non nước tôi không còn

Bước chân về em bé chăn trâu

Bóng ai về trên bãi dâu xanh

Khi gió đông đã về trên đồng…

(Nguyễn Văn Sanh, Non nước tôi)

Lúa ngàn năm lúa xanh trên đồng

Lúa má trồng mòn mắt chờ mong

Lúa má gầy mười năm chinh chiến

Lúa ngàn năm héo trên bờ sông…

(Trương Quân Vũ, Dành cho Má một ngày)

Bàn tay cha, bàn tay cha trên những bến tàu

Trên công trường mồ hôi đổ thấm

Nuôi con khôn bằng nước mắt tủi hờn.

Bàn tay mẹ, bàn tay mẹ bên luống mạ nhọc nhằn

Mong được một ngày thấy lúa đơm bông

Mong được một ngày thấy lúa đơm bông…

(Nguyễn Huy Hùng, Những bàn tay)

Trên quê hương mến yêu đó, những chàng trai có ước mơ giữ gìn và bảo vệ cho quê hương thêm đẹp xinh và vững bền:

Nếu là chim tôi sẽ làm loài bồ câu trắng

Nếu là hoa tôi sẽ làm một đóa hướng dương

Nếu là mây tôi sẽ làm một vầng mây ấm

Là người tôi sẽ chết cho quê hương.

Là mây theo làn gió tôi bay khắp trời

Nghìn xưa oai hùng đó nên xin tiếp lời

Là người xin một lần khi nằm xuống

Nhìn anh em đứng lên cắm cao ngọn cờ…

(Trương Quốc Khánh, Tự nguyện)

Có hay rằng một người trên dòng sông đêm

Reo cười thiết tha yêu người suốt đời

Đã vì dân mà hiên ngang đấu tranh…

(Nguyễn Phú Yên, Thuyền em đi trong đêm)

Những cánh diều trắng ngẩn ngơ trên thành phố

Mẹ ru câu dịu hiền trong dòng đời đua tranh

Diều bay lên cao trên đồng vắng

Diều bay qua thành phố

Diều bay trong lòng người

Kêu gọi tình yêu thương…

(Võ Đức Dũng, Những cánh diều trên thành phố)

Hoa em đã nở, hoa em đã nở,

Trên luống cày, trên rừng sâu

Trên hố hầm chiến tranh tàn phá

Hoa em đã nở, hoa em đã nở,

Trong tim người, trong cuộc sống

Trên phố phường của đồng bào ta.

(Trần Xuân Tiến, Dâng hoa cho nước)

3.Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc

Tuổi trẻ tự hào về truyền thống đấu tranh của dân tộc suốt chiều dài lịch sử với những chiến công, những gương anh hùng chống ngoại xâm. Đó là nguồn suối cảm hứng cho bao thế hệ để viết nên những khúc ca anh hùng bất tận. Phong trào Nhạc sinh viên tranh đấu càng làm rõ nét hơn với nhiều sáng tác trong giai đoạn chiến tranh này:

Đêm nay tôi đi trong thành phố

Nhớ em chống đò qua những con sông

Hoa lục bình trôi theo dòng nước đỏ

Em thơ ngây cùng gió ruộng hương đồng.

Đò em, đò em chở khách về xuôi

Đò em, đò em đưa người về ngược

Chở người thành phố về quê

Đưa người về thành phố…

(Trần Long Ẩn, Hoa lục bình)

Không ai ngăn nổi lời ca

Lời ca mãi muôn đời

Lời ca yêu mến người.

Lời tôi ca trên đồng lúa

Lời tôi ca ánh mai hồng

Lời tôi ca cơn sóng nhỏ dòng sông.

Không ai ngăn nổi lời ca

Lời ca những anh hùng

Trọn đời yêu núi sông.

Lời tôi ca xanh đại dương

Lời tôi ca những con đường

Lời tôi ca bao dòng máu

Trên luống cày đọng giọt mồ hôi…

(La Hữu Vang, Không ai ngăn nổi lời ca)

Ba mươi hai triệu người

Lớn mãi mãi không thôi

Không bao giờ nô lệ (lệ) trăm năm

Không bao giờ nô lệ (lệ) một năm

Không bao giờ nô lệ (lệ) một giờ.

(Miên Đức Thắng, Lớn mãi không ngừng)

Một tay súng một tay cày

Dân tôi suốt đêm ngày

Hò reo giữ non sông này

Còn bao lâu vẫn gồng gánh

Cho muôn đời Việt Nam ơi…

(Tôn Thất Lập, Tiếng hát vang dậy đồng khô)

Ôi Tổ quốc ta đã nghe lời réo gọi

Trong tiếng hờn trong máu lửa ngập trời

Từng giây nghe quê hương

Xót xa đầy trong cơn thê lương

Thù quân gieo đau thương

Bao suối lệ tràn dâng muôn phương

Tổ quốc ơi ta đã nghe lời sông núi

Thề nguyền cả cuộc đời

Trọn dâng cho quê hương này

Muôn hoa tươi thắm

Ngát hương trên bao nụ cười

Gian khổ nề chi ta ra đi…

(La Hữu Vang, Tổ quốc ơi ta đã nghe)

Đất nước ta đang còn nghèo

Nhân dân ta còn khổ đau

Trong áp bức trong xích xiềng

Trong khói lửa ngun ngút cháy…

(La Hữu Vang, Hát cho quê hương)

Mừng xuân sang em chèo nhanh tay lái

Đón đưa người đón cả mùa xuân

Mừng xuân sang em ngắt cánh mai vàng

Hoa mai vàng thắm hồng ngày mới

Hoa mai này cho Tổ quốc em.

Ơ chim ca xuân đã đến rồi

Em ca em quyết đưa người qua sông

Em chở quê hương tới bến mùa xuân

Nước sông Hồng không bao giờ cạn

Cửu Long giang này chở vạn hùng anh…

(Nguyễn Nam, Trên dòng sông lịch sử)

Tình Bắc Nam ta như trời biển bao la

Thề giữ quê nhà không bao giờ lìa xa

Trong cơn nguy biến đất nước gọi chúng ta

Vai chen vai tiến thấy như lòng nở hoa.

Từ đồng sâu cho đến non cao cờ phất phới

Bừng nhịp chân theo tiếng loa kiên cường đi tới

Trăm năm vang tiếng núi sông giục lên đường tiến quân

Bao nhiêu xương máu bấy nhiêu hận thù ngất trời…

(Nguyễn Văn Sanh, Tình nghĩa Bắc Nam)

4.Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình

Cả một thế hệ thanh niên thao thức với lý tưởng cao cả, mục đích là để giành lại độc lập và hòa bình cho đất nước. Đó là ước mơ cháy bỏng của mọi con tim khi hiến dâng cuộc đời cho quê hương. Cũng như ở mọi dòng nhạc đồng thời khác, những nhạc sĩ sinh viên cũng hòa mình trong niềm cảm xúc lớn lao đó của những thế hệ thanh niên ra đời trong chiến tranh. Tuy vậy đến khoảng cuối năm 1972, phong trào sinh viên bị khủng bố và đàn áp dữ dội. Nhiều sinh viên nòng cốt bị giam giữ, phong trào ca hát giảm bớt hoạt động, các sinh viên chuyển sang phong trào Hát cho quê hương hòa bình. Dịp này một số ca khúc mới đã xuất hiện: Mai có Hòa bình (thơ Ngô Kha, nhạc Hải Hà), Gửi người em gái Y khoa (thơ Võ Quê, nhạc Trương Thìn), Hòa bình ơi ta nghe (Phan Hữu Lượng)… Hãy nghe những giai điệu của niềm mơ ước ấy:

Một sớm mai nào nghe tiếng chim ca

Tôi đang mơ thấy quê hương rộn rã

Dù bao năm qua bom trút xuống quê nhà

Trên những mùa xuân cánh chim đang còn bay.

Mừng non sông chim hót vang Trường Sơn

Chào quê hương em hát trên đồng lúa

Đêm nay giữa Sài Gòn mẹ già mắt hân hoan

Trông sao trời rực sáng sau bao ngày mong chờ.

(Trần Long Ẩn, Một sớm mai nào)

Rồi ngày mai đất ta vươn thơm mùi lúa mới

Rồi ngày mai đất ta hoa thơm hồng môi cười

Rồi ngày mai quê hương xanh lên màu sông núi

Vì ngày nay dân ta quyết sống vì đất này…

(Miên Đức Thắng, Hát từ đồng hoang)

Ta sinh ra là con dân nhà Việt Nam

Vì bao năm khát khao sống trong thanh bình

Vì bao năm khát khao sống trong tự do

Đi lên thề quyết phá tan xích xiềng lệ nô…

(Nguyễn Văn Sanh, Trong lòng đồng bào)

Rồi hòa bình sẽ đến đến cho dân tộc Việt

Đôi chim bồ câu trắng hẹn nhau về làng xưa

Rồi hòa bình sẽ đến đến cho dân tộc Việt

Đền bù ngày gian khổ hiểm nguy nơi rừng sâu…

(Nguyễn Tuấn Kiệt, Tin tưởng ca)

Những cánh diều trắng ngẩn ngơ trên thành phố

Mẹ ru câu dịu hiền trong dòng đời đua tranh

Diều bay lên cao trên đồng vắng

Diều bay qua thành phố

Diều bay trong lòng người

Kêu gọi tình yêu thương…

(Võ Đức Dũng, Những cánh diều trên thành phố)

Tin em trao về hồng như nụ chín

Mai có Hòa bình khác thể yêu thương

Đường dù ngại đi rừng chen lớp lớp

Nhớ nhau thì về cho kịp trời thu.

Trời có tơ đan nắng hanh vườn cũ

Áo thô bạc màu đẹp buổi vu quy

Chim mỏi cánh bay theo đàn tình tự

Xứ mẹ con về góp hội trùng tu…

(Hải Hà, thơ Ngô Kha, Mai có Hòa bình)

Nhưng ngày chinh chiến nay hết rồi

Chim trở về lòng thầm reo vui

Và sông núi hết điêu linh

Biết bao người sống vui hòa bình…

(Nguyễn Phú Yên, Tiếng chim rừng hát mừng sông núi)

Ơ đêm nay qua dòng sông

Sóng Rạch Gầm vang nhắc chiến công

Ta đi về Cao nguyên lòng nhớ mãi rừng Việt Bắc

Ta nhớ ơ người không còn để nhìn

Mùa xuân vinh quang bốn mùa hoa nở huy hoàng

Ta nhớ ơn đời vì đời yêu ta

Cho ta sống làm người Việt Nam…

(Nguyễn Quang Nhàn, Ta đi trên đường quê hương)

Dậy đi em hòa bình đến rồi

Trên phố phường trên đại lộ ngập tiếng reo vui

Này bác nông phu kéo sâu thêm luống cày

Cho đất màu lên ngọn lúa xanh

Nuôi sống dân gầy sau mùa lửa máu.

Dậy đi em hòa bình đến rồi

Trên mắt mẹ ngấn lệ mừng gò má nhăn nheo

Thằng bé lên ba líu lo khoe gói quà

Ngơ ngác nhìn thiên hạ hát ca…

(Xuân An, Dậy đi thôi hòa bình đến rồi)

Mặt trời sẽ đến xua đêm dài

Hòa bình sẽ nở trên môi người

Trời rợp bóng chim câu lượn bay

Mặt trời sẽ đến,mặt trời sẽ đến

Rồi một ngày mặt trời

Hòa bình sẽ đến trên quê hương

Và trong trái tim ta.

(Nguyễn Duy Khoái, Trong mưa bom mặt trời sẽ đến)

Có tiếng gió khi chiều về

Con đê vui xô rì rào

Vi vu sáo diều reo vi vu.

Có tiếng võng đêm mẹ già

Ru con ngoan ơi ới à

Trai quê gái làng vui câu ca.

Hò ơi ơi ơi, ơi hò

Lúa đã chín ngô khoai nhiều

Nuôi dân ta thơm nồng đất ta.

(Nguyễn Tuấn Kiệt, Ước vọng ca)

Người đã đi đi trên non cao
Nay đã về trên đồng ruộng sâu
Nay đã về trên thành phố mới.
Cả tuổi xanh dâng cho quê hương
Đem máu mình nuôi lại tình thương
Đem máu mình nuôi ngày hòa bình…
Người đã đi người đã tới
Trời Việt Nam hôm nay đổi mới.
Mặt trời ơi loài người ơi
Hát vang lên cho thỏa niềm vui…
Nụ cười trên môi em thân yêu
Trên nẻo đường quê mẹ tàn hoang
Trên đất khô đã thành ruộng vàng.
Ruộng đồng ơi thị thành ơi
Trời Việt Nam hôm nay rực sáng
Nhà của ta ruộng của ta
Cánh tay ta xây lại đời ta…

(Phạm Thế Mỹ, Người về thành phố)

oOo

Với cả trăm ca khúc tranh đấu của học sinh sinh viên thành thị miền Nam được sáng tác từ 1965-1975, các tác giả sinh viên đã sáng tạo ra các tác phẩm âm nhạc đầy rung cảm và thuyết phục. Tuy chỉ là những ca khúc quần chúng ngắn gọn nhưng có sức biểu hiện lớn; chúng kế thừa một cách sáng tạo tính chất âm nhạc dân gian, màu sắc âm điệu dân tộc, đã mở được cánh cửa lòng và tác động sâu sắc vào tâm hồn sinh viên học sinh. Các bài ca tranh đấu đã đạt được sự kết hợp chặt chẽ giữa nội dung tư tưởng và hình thức nghệ thuật, tạo được sự rung cảm sâu xa và chinh phục được trái tim quần chúng.

Nhạc sinh viên tranh đấu là làn gió mới trong trái tim thanh niên, là lời réo gọi của Tổ quốc giục giã tuổi trẻ đấu tranh cho một đất nước hòa bình. Trước giảng đường Đại học Văn khoa Sài Gòn năm 1971, GS Nguyễn Trọng Văn đã phát biểu:“Song song với nền văn nghệ thoát ly, ru ngủ, đó là sự lớn mạnh của nền văn nghệ đấu tranh. Những sáng tác của thanh niên học sinh sinh viên tranh đấu đã thật sự ra đời trong khung cảnh sôi động, cụ thể gắn liền vào hoàn cảnh dân tộc. Một bên là văn nghệ xế chiều, một bên là văn nghệ rạng đông”. Và thứ văn nghệ rạng đông ấy là thứ văn nghệ yêu nước bởi các nhạc sĩ chủ xướng không coi sáng tác là để tiêu khiển, mua vui mà là để thể hiện thái độ sống, một phương tiện đấu tranh, thể hiện được ước mơ, khát vọng của quần chúng về một tương lai tươi đẹp.

Phong trào Nhạc sinh viên tranh đấu – tiếng hát lương tâm của một thời đại – đã đề lại dấu ấn sâu đậm trong lòng thanh niên về một nền văn nghệ dấn thân, yêu nước miền Nam, khêu gợi được tinh thần dân tộc, đã góp phần cống hiến xứng đáng cho nền âm nhạc đương đại của lớp trẻ Việt Nam trong hoàn cảnh chiến tranh khốc liệt của đất nước.

MỤC LỤC TẬP 2

I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

1. Mấy tháng quân trường.

2.Tình đồng đội.

3. Trên bốn vùng chiến thuật.

4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

5. Xuân này con không về.

6. Một mai giã từ vũ khí.

7. Đêm nguyện cầu.

I. Sự hình thành phong trào Du ca.

II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

2. Tuổi trẻ chúng tôi.

3. Đoàn ta ra đi.

4. Mơ ước hòa bình.

I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.

II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

I. Các ban nhạc trẻ.

II. Hoạt động biểu diễn.

III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

trẻ phương Tây.

IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG

I. Quá trình hình thành và phát triển của

phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Giai đoạn 1965-1969.

2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

I. Nhạc thiếu nhi.

1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

3. Bài hát về quê hương, đất nước.

4. Bài hát mừng Trung thu.

5. Bài hát vui chơi tập thể.

II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

1. Vui họp mặt.

2. Vui cắm trại.

3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XV. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC

I. Truyện ca.

1. Trầu cau.

2. Thiên thai.

3. Trương Chi.

4. Chú Cuội.

5. Ngưu Lang – Chức Nữ.

6. Trác Văn Quân.

7. Thiếu phụ Nam Xương.

8. Hoa thủy tiên.

9. Huyền Trân Công Chúa.

10. Lòng mẹ Việt Nam.

11. Nàng Bân.

12. Chuyện tình Lan và Điệp.

II. Trường ca.

1. Lịch sử loài người.

2. Trường ca Sông Lô.

3. Hòn Vọng Phu.

4. Hội Trùng dương.

5. Con đường cái quan.

6. Mẹ Việt Nam.

I. Sử ca.

II. Thanh niên ca.

III. Kháng chiến ca.

IV. Quốc ca.

V. Quân ca.

* LỜI KẾT.

* TÀI LIỆU THAM KHẢO.

* MỤC LỤC.

NGUYỄN PHÚ YÊN: NHÌN LẠI…- CHƯƠNG XI: PHONG TRÀO NHẠC TRẺ

Nguyễn Phú Yên — Thu, 05 Oct 2023 05:30:00 +0000

CHƯƠNG XII

PHONG TRÀO NHẠC TRẺ

Chiến tranh Việt Nam kéo dài ngày mỗi tàn khốc và bi thương khiến một bộ phận thanh niên mệt mỏi, chán chường. Thời đạn lửa tạo cho một bộ phận lớp trẻ ở các đô thị cảm giác như đời sống bế tắc và phần nào họ nhuốm tinh thần bi quan. Dù đời sống ở phần lớn các các thành thị miền Nam có phần yên bình, không nguy hiểm như vùng thôn quê và rừng núi xa xôi, nhưng tuổi trẻ vẫn mong ước có được một thứ gì bồi đắp để giữ được hy vọng dù mong manh. Nhạc trẻ được ưa thích, có thể phản ảnh một phần về tâm trạng này.

Cùng với tác động của lối sống hiện sinh, một bộ phận thanh niên đô thị muốn thoát ly đời sống chiến tranh. Tâm trạng ấy dẫn một số bạn trẻ lao vào sự chưng diện áo quần, ăn mặc lập dị, nhất là khi có sự du nhập của phong trào hippy, hoặc lao vào cờ bạc, ma túy để lãng quên đời. Một bộ phận khác thì khao khát tìm vào đam mê âm nhạc mới lạ so với dòng âm nhạc trước đó.

Sau các bài hát ca ngợi quê hương thanh bình sau ngày chia cắt đất nước là các bài hát về nhạc lính khi chiến tranh lan tràn khắp miền Nam. Giữa lúc này âm nhạc hiện đại phương Tây du nhập vào miền Nam đã gây được ảnh hưởng vào tâm hồn họ; họ yêu thích loại nhạc mới này để rồi tự thành lập những nhóm nhạc riêng lẻ. Hoạt động đó cuối cùng đã hình thành Phong trào Nhạc trẻ, được xem như một dòng chảy âm nhạc riêng của thanh niên đô thị trong hoàn cảnh chiến tranh.

I.CÁC BAN NHẠC TRẺ

Nhạc trẻ buổi đầu thường được gọi là nhạc kích động. Phong trào ra đời và phát triển mạnh trong hai thập niên 1960 -1970, do các bạn trẻ lúc ấy yêu thích dòng nhạc pop rock Âu Mỹ, đã tìm cách thể hiện sở thích của mình bằng cách phổ biến dòng nhạc ấy trong giới trẻ cùng với sự hỗ trợ của công nghệ âm thanh, băng đĩa thời bấy giờ. Hình ảnh quen thuộc của các ban nhạc trẻ trên sân khấu là những chàng trai, cô gái trẻ yêu thích loại nhạc nước ngoài với tóc dài, áo quần kiểu cách theo trào lưu hippies bấy giờ (áo bó, quần patte), chơi các nhạc cụ điện tử như guitar, organ và dàn trống. Họ vừa đàn, vừa hát những giai điệu và tiết tấu mạnh mẽ, giậm giựt, kích động; họ lắc lư nhún nhảy cơ thể khi biểu diễn các điệu nhạc pop-rock, twist, bebop, mashed, rock and roll… cùng với tiếng đệm yeah yeah… đầy phấn khích và trở thành sở thích của phần lớn bạn trẻ.

Ngay từ những năm cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, với sự du nhập của âm nhạc Âu Mỹ, lớp trẻ yêu thích trào lưu “đợt sóng mới” (new wave) là những khuynh hướng cách tân trong các lĩnh vực điện ảnh và âm nhạc. Họ bắt đầu yêu thích và say mê các bài hát nước ngoài với các ca sĩ của Pháp như Johnny Halliday, Sylvie Vartan, Françoise Hardy, Christophe, Dalida, Mathieu Mireille…; ca sĩ và nhóm nhạc của Anh như Cliff Richard, The Shadows, The Beatles, The Rolling Stones…; ca sĩ và nhóm nhạc Mỹ như Elvis Presley, Bill Haley, Blue Comets, Chubby Checker, The Platters…

Với sở thích đó các nhóm nhạc trẻ bắt đầu hình thành, sớm nhất từ các trường học ở Sài Gòn; một số nhóm cũng bắt chước đặt tên ban nhạc bằng tiếng nước ngoài, kể cả các ca sĩ cũng thích mới lạ với tên Tây như Jo Marcel, Billy Shane, Elvis Phương, Paolo, Pat Lâm, Carol Kim… Các ban nhạc sử dụng các nhạc cụ điện tử, trước mắt để vui chơi thỏa thích với trào lưu mới; chẳng hạn Trường Petrus Ký có ban nhạc Bách Việt, Trường Trưng Vương có ban Phoenix, Trường trung học Taberd có ban nhạc Le Frère (1964)…

Phần lớn các ban nhạc đều xuất thân là học sinh các trường Tây như J.J Rousseau, Taberd, Marie Curie vì họ có trình độ ngoại ngữ, dễ tiếp cận tiếng nước ngoài tốt hơn. Chẳng hạn ban Rockin’ Stars với Elvis Phương, ban The Black Caps với các giọng ca như Công Thành, Thanh Lan, Helena, Bích Trâm, Paolo (Thanh Tuấn). Hoặc có những ban nhạc gia đình với thành viên là anh chị em trong nhà như Peanuts Co., CBC (Bích Liên), The Dreamers (các con của nhạc sĩ Phạm Duy), Crazy Dog (các con của cặp nghệ sĩ Việt Hùng – Ngọc Nuôi với Ngọc Bích đầu đàn)…

Tiếp sức cho giới trẻ yêu nhạc trẻ là các phim ca nhạc nước ngoài như Rock Around The Clock, Nuits d’Euro… với hình ảnh của những ca sĩ, nhạc công cuồng say cùng với tiếng đàn điện tử, tiếng trống chát chúa được trình chiếu tại các rạp hát đã làm say mê giới trẻ.

Các hãng phim trong nước cũng góp phần thúc đẩy phong trào nhạc trẻ: Alpha Phim tung ra phim Saigon By Night (1964) – cuốn phim đen trắng phóng sự về giải trí ban đêm của Sài Gòn, trong đó có phần phụ diễn ca nhạc do các ban nhạc trẻ biểu diễn. Năm 1970, đạo diễn Thái Thúc Nha đã đưa vào hình ảnh ban nhạc CBC lên màn bạc trong phim Tiếng hát học trò; Liên Ảnh phim quay Điệu ru nước mắt có Đức Vượng cùng ban nhạc The New Flinstones; Giao Chỉ phim đưa hình ảnh buổi sinh hoạt nhạc trẻ với phần trình diễn của Magic Stones – Đức Vượng; phim Người tình không chân dung có sự xuất hiện của nữ ca sĩ Candy Xuân hát nhạc soul; phim Người cô đơn do Hoàng Thi Thơ đạo diễn cũng mời ban nhạc CBC xuất hiện; phim Tuổi choai choai với sự xuất hiện của The Dreamers và The Enterprise… Cuối năm 1971, nhóm Jo Marcel cho tung ra cuốn phim 16 ly dài 1 giờ 30 phút thuần túy về thế giới nhạc trẻ với những ban nhạc và những ca sĩ nổi tiếng của làng nhạc trẻ Sài Gòn.

Bên cạnh đó còn có chương trình ca nhạc nước ngoài trên Đài phát thanh Sài Gòn do Hải Nam phụ trách với giọng ca của ca sĩ Mỹ như Frank Sinatra, RickyNelson, Pat Boone, Frankie Avalon, Bobby Darin, Paul Anka…Từ đó một số ban nhạc hoạt động vượt ra ngoài khuôn viên trường học; họ kết hợp với nhau để sinh hoạt chung và trở thành phong trào rộng khắp ở Sài Gòn.

Ngoài Phượng Hoàng nổi đình nổi đám, các ban nhạc trẻ khác cũng có tên tuổi như Shotguns của Ngọc Chánh, Black Stone, Blue Jets, Enterprises, The Hammer, Blue Stars (ban nhạc nữ), Magic Stone, Les Vampires, The 46, Fanatiques, Spotlights, Ba Con Mèo (có Vi Vân, Julie và Mỹ Hòa), The Uptight …

The Blue Jets với Anh Tú, Khánh Hà, Thúy Anh, The Blue Stars thành lập năm 1964 với Minh Trang, Ngọc Phương Bass, Tường Nga, Hồng Loan… là ban nhạc trẻ nữ xuất sắc nhất của Sài Gòn, một ban nhạc tồn tại lâu nhất và đi đến tan rã vào năm 1970. Một số thành viên tham gia cùng ban nhạc phái nữ khác là The Generations để thành lập ban The Blue Bells với Hải Yến, Nina, Việt Nga, Tường Nga, Tường Vân. Sau The Blue Stars, năm 1967 bốn cô gái Trường Trưng Vương đã xuất chiêu trong ban The Phoenix, tuy nhiên ban nhạc nữ nầy chỉ biểu diễn trong các dạ vũ gia đình với tính cách giải trí mà thôi.

The Hammers với Nguyễn Thành (guitar lead), Lê Hòa (trống), Nguyễn Đức (bass), Ngọc Tâm (organ) và Cathy Huệ (ca sĩ). The Entreprise với Trung Nghĩa (lead guitar) và Lý Được (bass), sau này có thêm Thanh Tuyền (guitar lead) khá nổi tiếng.

Ban CBC chuyên chơi nhạc psychedelic với Bích Linh, Bích Liên, Tùng Vân, Bích Loan.

The Rockin’ Stars thành lập năm 1960 với Nguyễn Trung Lang (bass guitar), Nguyễn Trung Phương (rythm guitar), Jules Tampicanou (lead guitar), Đặng Hữu Tòng (tenor saxophone), Lưu Văn Hùng (trống) và Elvis Phương (ca sĩ). Năm 1961 có thêm 2 thành viên mới là Jean Jacques Cussy và Nicole. Cuối năm 1961 có thêm ca sĩ Billy Shane.

The Strawberry Four gồm Tuấn Ngọc (guitar), Đức Huy (guitar), Tiến Chỉnh (bass, trước đó là Billy Shane), Tùng Giang (trống). Riêng Tuấn Ngọc hát và đàn trong những ban nhạc The Black Caps (với Minh Phúc, Ngoc Tùng, Billy Hùng, Quốc Huy), Blue Jays, The Revolution, The Strawberry Four. Khi The Strawberry Four tan rã, Tuấn Ngọc đi hát một mình tại các phòng trà. Nhưng khi Thanh Tuyền rã với Đức Huy để theo Trung Nghĩa, Tuấn Ngọc và Đức Huy thành lập ban song ca chuyên hát nhạc country của Mỹ.

Ban nhạc Bách Việt đều là học sinh Trường Petrus Ký, là ban nhạc trẻ đầu tiên muốn khôi phục âm nhạc cổ truyền, sử dụng những nhạc cụ cổ truyền như đàn tranh, tỳ bà, đàn cò, đàn kìm, đàn đáy, trống cơm với nhạc khí phương Tây (chỉ có một cây guitar và trống). Ban nhạc xuất hiện trong Đại hội nhạc trẻ năm 1971 và chơi ở các phòng trà Đêm Màu Hồng, Queen Bee và Hội Quán CâyTre.

Ban The Dreamers với Duy Quang (ca), Duy Minh (trống), Duy Hùng (lead guitar), Duy Cường (organ), Julie Quang và Vény. Trong ban này ngoài Duy Quang và Julie thì người nổi nhất là Duy Cường.

Tuy nhiên ban nhạc trẻ được mến mộ nhất là Phượng Hoàng, đã đóng góp rất lớn cho phong trào nhạc trẻ Sài Gòn từ 1960 đến 1974 với hai tên tuổi Lê Hựu Hà (1946 – 2003) và Nguyễn Trung Cang (1947-1985). Ban nhạc khi đổi tên xuất hiện vào tối 15-6-1971 tại phòng trà Đêm Màu Hồng. Khác với các ban nhạc mang tên Mỹ, ban nhạc này mang tên Việt: Phượng Hoàng chỉ hát toàn nhạc Việt do chính các nhạc sĩ trong ban sáng tác như Yêu người yêu đời, Phiên khúc mùa đông, Tôi muốn, Thương nhau ngày mưa, Yêu em, Tình ca hồng… Tiền thân của ban nhạc Phượng Hoàng là ban nhạc Hải Âu được thành lập năm 1963 nhân Ngày Nhạc trẻ của Trường trung học Lasan Taberd, với thành viên ban đầu là Lê Hựu Hà (solo, ca phụ), Nguyễn Trung Cang (organ, bass, ca phụ), Nguyễn Trung Vinh (trống), Như Khiêm, (bass). Hai ca sĩ là Hoài Khanh và Mai Hoa. Sau này có thêm giọng ca Elvis Phương – tên thật là Phạm Ngọc Phương, cựu học sinh Jean Jacques Rousseau.

Riêng ở Vũng Tàu, có hai ban nhạc nổi tiếng của ngày ấy là The Misfits và TheBlack Bees. The Misfits gồm có Châu Hiệp Clément, Jeannot, René và Trí. Sau có sự tăng cường của Mạnh Hà từ Sài Gòn về, là một ca nhạc sĩ từng góp phần thành công cho The Hardstones. The Black Bees gồm có Minh Tây, Hoàng Nam, Hải, Sương, Nghĩa, Nhân.

II.HOẠT ĐỘNG BIỂU DIỄN

Thật ra ở Sài Gòn sau ngày chia cắt đất nước, ngoài việc phổ biến nhạc tiền chiến có từ trước đó, đã manh nha hoạt động âm nhạc mới gọi là kích động nhạc. Theo nhà văn Lê Văn Nghĩa, từ cuối năm 1959 nhà hàng Hòa Bình ở Sài Gòn đã xuất hiện một ban kích động nhạc mang tên Thời Đại, sau đó tại phòng trà Anh Vũ xuất hiện ban Rock Tigers, rồi tiếp đến là The Blue Jean Boys.

Từ năm 1961, xuất hiện những ban nhạc mang tên nước ngoài như Les Vampires với tay đàn kiêm ca sĩ Đức Huy, The Rocking Stars với giọng ca trẻ Elvis Phương. Hai ban The Rocking Stars và Black Caps thường biểu diễn tại Trường Lamartine. Vào năm 1963, ban nhạc Les Tridents ra đời, sau này đổi tên là Surfing. Cũng năm 1963, Hội Ái hữu học sinh J.J Rousseau và Marie Curie tổ chức liên hoan nhạc trẻ tại vũ trường Đại Kim Đô, Sài Gòn qui tụ những ban nhạc trẻ lúc ấy như Falcons, Fanatiques…và được xem như sự khởi đầu cho những đại hội nhạc trẻ sau này.

Một số ban nhạc trẻ thường biểu diễn ở những quán bar, những dạ vũ gia đình hoặc góp mặt trong các sinh hoạt của các câu lạc bộ Mỹ, các đại hội nhạc trẻ ở Sài Gòn.

Người khởi xướng nhạc trẻ đầu tiên là Trường Kỳ; ông được biết đến như là người đi đầu trong hoạt động nhạc trẻ thời bấy giờ. Ông không là ca sĩ, cũng không là nhạc sĩ, nhưng tên tuổi ông gắn liền với phong trào nhạc trẻ Việt Nam. Một tên tuổi hoạt động khá lâu dài là Lê Hựu Hà, khi mới bước vào con đường âm nhạc, đã đứng ra thành lập ban nhạc Hải Âu. Chính từ ban nhạc này tiếng hát Thanh Lan đã được nhiều bạn trẻ biết đến để rồi cô nổi tiếng sau này. Nhưng phải đợi tới đầu thập niên 1970, khi ban nhạc Hải Âu không còn nữa, thì Lê Hựu Hà cùng phối hợp với một số bạn để thành lập ban nhạc Phượng Hoàng. Chính tại sân chơi nhạc trẻ này, nhiều tài năng đã cất cánh bay cao trong vòm trời âm nhạc Việt.

Đại hội nhạc trẻ đầu tiên được tổ chức tại thính đường Trường Lasan Taberd vào năm 1964 với các ban nhạc trẻ và những giọng ca thời danh lúc ấy. Khán giả có khoảng 1.000 người. Ban nhạc nữ đầu tiên là The Blue Stars, ra mắt vào tháng 10-1964 tại đai nhạc hội Vui Sống tổ chức tại rạp Văn Hoa, Đa Kao cùng với các ban nhạc đàn anh như Teddy Bears, The Black Caps… Cũng vào tháng 10-1964, tại rạp Văn Hoa tổ chức Đại hội Kích động nhạc trong năm đêm liền. Năm 1964-1965 có Faucons Noirs là ban nhạc nổi bật nhất trong các buổi trình diễn văn nghệ do các trường trung học lớn tổ chức. Ngoài ra còn có ban nhạc Teddy Bears (với Tiến Chỉnh sử dụng bass) và Les Fanatiques, Les Vampires, The Rocking’s Stars.

Vào ngày 28-11-1965, Trường Taberd đứng ra tổ chức một buổi đại hội nhạc trẻ với mục đích giúp quỹ xã hội. Có đến 17 ban nhạc góp mặt trong chương trình, một con số kỷ lục từ trước đến nay; trong đó có các ban The Black Caps, The Blue Stars, Les Vampires, Hải Âu…

Đại hội nhạc trẻ năm 1966 được tổ chức để cứu trợ nạn lụt miền Tây, có tất cả 23 ban tham dự trình diễn trong 6 giờ. Các ban nổi tiếng có The Spotlights (sau này đổi tên là Strawberry Four với Billy Shane, Đức Huy, Tuấn Ngọc và Tùng Giang), The Blue Stars với Kim Thoa, Kim Loan…

Đại hội nhạc trẻ có thể xem là có qui mô nhất diễn ra tại sân vận động Hoa Lư vào năm 1971, với sự góp mặt của gần 20 ban nhạc quốc tế như Mỹ, Philippines và Việt Nam do Tổng cục Chiến tranh chính trị đứng ra tổ chức và giúp đỡ. Lần này số người tham dự lên đến 20.000 người. Tất cả lợi nhuận của đại nhạc hội đều được gửi tặng các thương phế binh và cô nhi quả phụ. Đến năm 1972, Đại hội nhạc trẻ diễn ra tại Thảo Cầm Viên cũng được tổ chức qui mô với mục đích từ thiện, thu hút hàng ngàn bạn trẻ học sinh, sinh viên.

Đại hội nhạc trẻ Taberd năm 1974 là đại hội cuối cùng với sự có mặt của Quốc Dũng trong ban Hồn Hoang, The Dreamers với Thanh Lan, Crazy Dogs với Ngọc Bích…

III.PHỔ BIẾN BÀI NHẠC GỐC VÀ PHÓNG TÁC LỜI CA NHẠC TRẺ PHƯƠNG TÂY

Buổi đầu là sự phổ biến các bài hát của Pháp, do các học sinh trường Tây, học sinh con nhà khá giả, họ mua các băng và đĩa nhạc của Pháp du nhập vào Việt Nam. Sau ảnh hưởng của âm nhạc Pháp, bắt đầu xuất hiện ngày mỗi phong phú những giai điệu và tiết tấu mới của âm nhạc Anh Mỹ. Sự chuyển tiếp nguồn ảnh hưởng nhạc Pháp và nhạc Anh Mỹ đã làm phong phú sở thích nghe nhạc của lớp trẻ đô thị. Âm nhạc là ngôn ngữ vượt ra khỏi biên giới quốc gia, nếu bỏ ra phần lời vì khác ngôn ngữ thì người nghe cũng có thể cảm nhận được cái hay của âm nhạc đó qua giai điệu và tiết tấu mới mẻ. Với tuổi trẻ thành thị, các bài hát pop rock của Âu Mỹ như là những làn gió mát, những xúc cảm mới mẻ không còn theo khuôn phép như các bản nhạc bán cổ điển của các nhạc sĩ thời kỳ phôi thai dòng nhạc lãng mạn. Việc biểu diễn lại các bài hát Âu Mỹ do các bạn trẻ sưu tầm trên các tạp chí nước ngoài hoặc ký âm lại từ băng đĩa đứng ra tổ chức. Những bài hát Never my love, Rhythm of the rain, The sound of silence, Deborah, Oh Carol, It’s now or never… cũng đủ làm xao xuyến tâm hồn lớp trẻ thời bấy giờ.

Qui tụ trong phong trào là lớp nhạc sĩ trẻ tuổi vừa biểu diễn vừa sáng tác trong các nhóm nhạc hình thành trong sinh viên, học sinh. Đó là các ca nhạc sĩ đầu đàn như Jo Marcel, Nguyễn Trung Cang, Lê Hựu Hà, Nam Lộc, Tùng Giang… Có thể xem đây là hoạt động bước đầu của phong trào nhạc trẻ. Sau đó trong khoảng thời gian từ năm 1964 đến 1974, Trường Kỳ đứng ra tổ chức đại hội nhạc trẻ thường xuyên tại trường học, chẳng hạn tại khuôn viên Trường Taberd. Những năm kế tiếp nhạc trẻ mở rộng hoạt động ở phạm vi lớn hơn như các đại hội được tổ chức ở rạp Thống Nhất và rạp Quốc Thanh, Sài Gòn.

Theo thời gian, đến những năm đầu thập niên 1970, nhạc trẻ bắt đầu Việt hóa, nghĩa là hát nhạc ngoại quốc có lời Việt. Việc chuyển ngữ, phóng tác lời ca do các nghệ sĩ Phạm Duy, Trường Kỳ, Nam Lộc, Kỳ Phát và Vũ Xuân Hùng đảm trách. Phần lớn các bài hát được chuyển ngữ đều viết về tình yêu đôi lứa. Vũ Xuân Hùng đã chuyển soạn lời Việt cho các ca khúc Búp bê không tình yêu (Poupée De Cire, Poupée De Son), Gõ cửa 3 tiếng (Knock Three Times), Chuyện Phim Buồn (Sad Movies), Lãng du (L’Aventura), Anh thì không (Toi Jamais), Nam Lộc với Trưng Vương Khung Cửa Mùa Thu (Tell Laura I Love Her). Mây Lang Thang(The Cowboy’s Work Is Never Done)…

Một số bài được phổ biến rộng rãi như Trưng Vương Khung Cửa Mùa Thu, một sáng tác của hai nhà viết ca khúc Jeff Barry và Ben Raleigh:

Tim em chưa nghe rung qua một lần
Làn môi em chưa hôn ai cho thật gần
Tình trần mong manh như lá me xanh
Ngơ ngác rơi nhanh…
Thu giăng heo may cho bóng cây lạnh đầy
Người cho em nghe câu nhớ thương từng ngày
Những ngày đợi chờ đợi người qua cơn mơ

Trong mắt ngây thơ, trong nắng vu vơ.
Nhớ khói bay lạc vấn vương
Cho hơi ấm lên môi người
Lùa sương kín nhẹ vây ngập trường
Làn mây yêu thương vướng trong hồn em.

(Nam Lộc viết lời Việt)

Hay bài Chỉ Còn Là Giấc Mơ Qua:

Như làn mây

Tình yêu thôi giờ đây lững lờ
Như làn gió

Người yêu thôi giờ đây hững hờ
Rồi một lần xa cách

Là một đời than trách
Rồi cuộc tình bay mất

Và một người đi khuất
Tình chỉ còn cay đắng

Để chỉ còn xa vắng
Để chỉ còn nắng vương cuối đường.
Thương người thương

Ngàn xưa ơi ngàn sau nét cười
Vương sầu vương

Đường xưa nay giờ đâu bóng người
Tình nhiệm mầu tan vỡ

Lòng chỉ còn nhung nhớ
Giờ một mình quên lãng

Lạnh lùng theo năm tháng
Dù một lần em đã

Mềm lòng như chiếc lá…

(Nam Lộc viết lời Việt)

Những ca khúc trữ tình được đặt lời Việt như Hỡi người tình Lara (nhạc phim Dr.Zivago):

Người tình thương nhớ
Hãy lắng nghe lời mặn mà
Dù mùa xuân đã
Chôn vùi bởi làn tuyết kia.
Ngọn đồi trắng xóa
Sẽ có hoa mọc đầu mùa
Mộng đẹp như cũ
Ân tình còn về với ta…

Hoặc bài nhạc phim Romeo & Juliet:

Giây phút ban đầu ngày ta gặp nhau
Mắt yêu thầm trao những câu ân tình
Biết bao là âu yếm.
Nhưng mối duyên đầu thường gây khổ đau
Lòng khóc thầm vì phút chia ly chợt đến
Như mưa trời ngâu.
Nhìn lá vàng rơi xao xuyến hồn tôi
Nào đâu người yêu và những ngày xưa.
Thôi đã hết rồi, tình yêu đầu tiên
Giống như hạt mưa mát cho tâm hồn

Phút giây rồi chợt đến
Theo áng mây sầu nghìn năm buồn trôi
Vì nhớ người, người hỡi đang say hạnh phúc

Thấu cho tình tôi…

(Quốc Bảo viết lời Việt)

Bài dân ca Ái Nhĩ Lan Giàn thiên lý đã xa:

Tội nghiệp thằng bé

Cứ nhớ thương mãi quê nhà
Giàn thiên lý đã xa, đã rời xa
Đứa bé lỡ yêu, đã lỡ yêu cô em rồi
Tình đã quên mỗi sớm mai lặng trôi.
Này nàng hỡi nhớ may áo cho người
Giàn thiên lý đã xa tít mùi khơi
Tấm áo cắt ngay, đã cắt trên khăn lụa là
Là chiếc chăn đắp chung những ngày qua.
Tìm một miếng đất cho gã si tình
Giàn thiên lý đã xa mãi ngàn xanh
Miếng đất cát hoang

Miếng đất ngay bên giáo đường
Biển sẽ ru tiếng hát bên trùng dương.
Giờ đã đến lúc tan ánh mặt trời
Giàn thiên lý đã xa mãi người ơi!
Lấp đất hố tôi, lấp với đôi tay cô nàng
Thì hãy chôn, trái tim non buồn thương.

(Phạm Duy viết lời Việt)

Bài Histoire d’un amour (Lịch sử một chuyện tình):

Chuyện tình yêu đôi ta ngày ấy tuyệt như mơ
Chuyện tình yêu đôi ta ngày ấy đẹp như thơ
Mình làm quen nhau trên đường vắng khuya
Dìu nhau qua bao nhiêu hè phố mưa
Ngồi bên nhau công viên lạnh giá…
Chuyện tình yêu đôi ta ngày ấy đầy mộng mơ
Chuyện tình yêu đôi ta ngày ấy thật kiêu sa
Và trần gian thênh thang chỉ có ta
Mình cho nhau yêu thương rồi xót xa
Rồi chia ly rồi đến phôi pha…

(Phạm Duy viết lời Việt)

Các nhóm nhạc trẻ còn được cung cấp thêm các tập bài hát do nhà phát hành Hiện Đại in ấn đều đặn, ghi các bản nhạc có lời ca tiếng Anh, Pháp và có lời Việt của các nhạc sĩ viết thêm để dễ phổ biến. Đó là các tập nhạc đều mang tên Tình Ca Nhạc Trẻ từ tập 1 đến tập 10 (phát hành tháng 9-1973). Nhạc trẻ ăn khách chính là nhờ các bài hát có thêm lời Việt dễ hiểu giúp sự cảm nhận trực tiếp và gần gũi hơn.

Xin giới thiệu một số bài hát của phong trào nhạc trẻ thường sử dụng từ các tập nhạc nêu trên: Thú yêu thương, Chuyện tình, Hỡi người tình Lara, Xin hãy cười một lần cho anh, Lá xanh mùa hè, Tình thơ, Như lá thu vàng, Dĩ vãng buồn, Buồn chợt đến, Một thời để yêu, Hè muộn, Nụ hôn đầu, Điệu buồn, Xin được giấc an vui, Tình trong thoáng giây, Thăng trầm (Tình Ca Nhạc Trẻ 5); Xin để ta yêu em, Hôm nay ta về, Biết bao nhiêu tình, Những tháng ngày cô độc, Không có em, Đồng xanh, Yêu em, Một đời chiêm bao, Đêm sao không bao giờ tôi quên, Cho người yêu bé nhỏ, Giòng đời, Tình thoáng bay, Điệu tình (Tình Ca Nhạc Trẻ 6); Cuộc đời, Yêu em, Chiều về, Một đời cây cỏ, Đôi khi ta muốn khóc, Bài hát cho những người tuổi trẻ, Hãy ngước mắt nhìn đời, Yêu trong cơn say, Đừng cho tôi thấy, Xin hãy quên đi, Sau cơn mê, Người yêu ơi giã biệt, Tôi sẽ tới (Tình Ca Nhạc Trẻ 7); Vắng bóng người yêu, Hát lên đi, Nỗi đau dịu dàng, Đêm trắng, Biệt ly, Yêu em bằng trái tim anh, Cứ yên vui, Người tình bé nhỏ, Biết đâu, Tay trong tay, Đừng nhắc tên chàng, Hè 42, Gửi đến người yêu, Trong nắng trong gió (Tình Ca Nhạc Trẻ 8); Em đẹp nhất đêm nay, Tiễn em nơi phi trường,Yêu em bằng cả trái tim, Tôi nói đùa, Ngày cưới em, Mơ ước rồi đây, Hè đã tới, Dòng suối tình, Dù sao, Khi ta hai mươi, Đường bay em đi, Nói với em, Đêm buồn, Hãy hát lên (Tình Ca Nhạc Trẻ 9); Người yêu nếu ra đi, Dịu dàng bên anh, Xa rồi, Yêu nhau mùa hè khóc nhau mùa đông, Mộng phiêu du, Mưa, Cuộc tình tàn, Tango xanh, Khói mờ mắt người yêu, Tiếng âm thầm, Himalaya, Người đẹp, Hỡi người yêu, Chủ nhật tuyệt vời (Tình Ca Nhạc Trẻ 10).

Ông Kỳ Phát – một thành viên trong phong trào nhạc trẻ, hiện là chủ nhiệm báo Trẻ Magazine hải ngoại – tâm sự: “Tôi từng sống trong thời kỳ mà khi ấy thanh niên rất hoang mang về chiến tranh và trong cuộc sống. Giới trẻ không biết sống chết ngày nào. Họ say đắm và thả hồn vào dòng nhạc kích động để vơi đi những tâm trạng, buồn chán và lo lắng”. Còn ông Nam Lộc nhận xét: “Đã gọi là giới trẻ thì khi lớn lên, rất tự nhiên, họ thích gì thì họ làm đó. Họ không bị ảnh hưởng nhiều bên ngoài, nghĩa là dù đất nước bị chinh chiến, có chiến tranh nhưng không phải lúc nào họ cũng bị cô lập trong cái chinh chiến đó mà họ vẫn phát triển ý thích của họ”.

Ý thích đó chính là những bài hát viết về tình yêu của nhạc trẻ nước ngoài; chúng sẽ là nơi trú ẩn cho những tâm hồn mệt mỏi, chán chường, muốn thoát ly không khí chiến tranh kéo dài mãi mà thế hệ họ phải đương đầu. Những bài hát trong các tập Tình Ca Nhạc Trẻ đã chứng minh cho sự lựa chọn của một lớp người trẻ ở các đô thị tương đối còn yên bình ở miền Nam.

IV.SÁNG TÁC MỚI CỦA NHẠC TRẺ MIỀN NAM

Sau giai đoạn trình diễn các bài hát nhạc trẻ của nước ngoài, một số bạn trẻ trong phong trào bỗng thấy có nhu cầu cần diễn đạt tình cảm và tư tưởng của chính mình bằng ngôn ngữ Việt. Cụ thể là họ muốn sáng tác những bài hát mới để thể hiện tiếng nói của riêng mình, cũng như làm phong phú thêm cho các chương trình biểu diễn. Sau này nhà thơ Du Tử Lê nhận xét: “Ban nhạc Phượng Hoàng của Lê Hựu Hà thành lập năm 1963, với chủ trương dứt khoát của Lê Hựu Hà là “người Việt phải chơi nhạc Việt” nhằm tạo một khuynh hướng khác biệt với hàng loạt các nhóm nhạc trẻ lúc đó, phần lớn đang cover lại các bài hát ngoại quốc, và lấy tên tiếng nước ngoài như The Enterprise, CBC, The Dreammers, Les Vampires… Nhạc trẻ thuần Việt được coi như khai sinh từ đó. Nếu lịch sử âm nhạc Anh quốc có cột mốc vĩ đại từ cuộc nói chuyện vô tình trên tàu điện giữa Paul McCartney và John Lennon, thì ở Việt Nam cũng có chương lịch sử âm nhạc kỳ thú từ sự kết nối giữa Lê Hựu Hà và Nguyễn Trung Cang”. ⁽¹⁾

Trong số các bạn trẻ sáng tác nhạc và lời Việt để phục vụ phong trào, phải kể đến tác phẩm của các nhạc sĩ như Tùng Giang, Lê Hựu Hà và Nguyễn Trung Cang, đều là thành viên trong ban nhạc Phượng Hoàng. Nội dung các bài hát của họ phần lớn không tách rời không khí văn hóa thành thị thời chiến. Họ cũng nói về tình yêu nhưng không phải một thứ tình yêu bất chấp không-thời gian mà là tình yêu của người thanh niên trong hoàn cảnh chiến tranh với tâm trạng ưu tư, giằng xé giữa mơ ước và thực tại.

Họ không có giấc mơ tuyệt đẹp như trong trong một thế giới yên bình nên đôi khi tình yêu của họ cũng vướng nhiều u buồn, trăn trở. Phút giây nồng nàn vừa có đó nhưng biết đâu tiếp nối là sự phũ phàng:

Hỡi anh yêu xin anh đừng buồn
Có đôi khi em hay giận hờn
Ðể cho anh quên đi ngày dài
Với bao đêm suy tư miệt mài.

Mắt môi đây xin anh đừng chờ
Chiếc hôn kia mong anh từng giờ
Ngón tay kia xin chớ hững hờ
Dắt em đi về trong đợi chờ…

Hãy cho em môi hôn nồng nàn
Lỡ mai sau duyên ta muộn màng
Sẽ không ai cho ta vội vàng
Mới yêu đây nay sao phũ phàng.

Hãy yêu như chưa yêu lần nào
Hãy cho nhau môi hôn ngọt ngào
Hãy đưa em về nơi cuối trời
Giấc mơ yêu cùng anh trọn đời.
(Lê Hựu Hà, Hãy yêu như chưa yêu lần nào)

Tình cảm yêu đương của đôi lứa có nhiều cung bậc cảm xúc nên âm nhạc của các tác giả trẻ cũng diễn tả được các dạng thức của cảm xúc ấy, khi tha thiết mặn nồng, khi buồn phiền áo não. Trong bài Thương nhau ngày mưa, Nguyễn Trung Cang ⁽²⁾ sử dụng điệu slow rock để diễn tả dòng nhạc nhẹ nhàng với tình cảm vương vấn của thời hoa mộng, tựa những cơn mưa tuôn rơi đều đặn gợi nhớ về dĩ vãng:

Khi mặt trời vắng bóng
Khi lời nguyền khuất lấp
Nghe lạc loài kiếp sống sao mỏi mong.
Như giọt buồn nước mắt
Mưa ngại ngùng héo hắt
Thương người về buốt giá trên đường xa.
Mưa từng ngày thướt tha
Mưa bàng hoàng xót xa
Còn mưa mãi giữa bơ vơ nắng trong mơ.
Như mưa ngày nào thấm ướt vai em
Như mưa ngày nào khuất lấp sao đêm
Thương em ngày nào khóc ướt môi mềm.
Thương nhau thật nhiều biết mấy tin yêu
Cho nhau trọn tình dẫu có điêu linh
Xa nhau trọn đời vẫn nhớ thương nhau.

(Nguyễn Trung Cang, Thương nhau ngày mưa)

Hầu hết các nhạc sĩ trẻ đều viết về tình yêu, họ có những giai điệu nhẹ nhàng, êm ái:

Bây giờ là mùa thu,

Chiều vắng khói sương mù
Hàng cây khô sầu úa,

Hiu hắt đứng trong mưa.
Mưa như lệ tình xưa,

Lệ thấm mấy cho vừa
Lệ thương hoa phượng rũ,

Anh có nghe mùa thu.
Thu mang cho tình yêu một thời đã qua
Thu mang cho người yêu một đời xót xa
Mùa thu đã xóa hết cơn mong chờ
Mùa thu sẽ cất dấu chân ơ thờ
Một người bước đi, lệ tình ướt mi.
Hôm nay trời vào đông,

Tình đã chết trong lòng
Niềm cô đơn chợt đến,

Anh đã quên mùa thu.
Anh đã quên mùa thu,

Anh đã quên mùa thu…
Mùa thu!

(Tùng Giang & Nam Lộc, Anh đã quên mùa thu)

Nhưng đôi khi uất nghẹn vì tình cảm yêu thương đã nhạt nhòa hoặc vội vàng mất đi:

Em ơi, anh muốn nói rằng

Sao em còn mãi hững hờ.

Em ơi, anh muốn nói rằng

Sao em còn mãi hững hờ.
Khi anh trọn lòng yêu em thiết tha.
Xin em đừng luôn dối lòng

Khi tim làm đôi má hồng.
Cho ta được gần nhau trong giấc mộng.

(Lê Hựu Hà, Yêu em)

Phút đầu gặp em, tinh tú quay cuồng
Lòng đang giá băng

Bỗng ngập tràn muôn tia nắng
Nghe bao xót xa

Vụt bay theo cánh chim ngàn
Dừng bước nơi này, chỉ còn em với ta…
Ngỡ ngàng nhìn em… như đã quen rồi
Hỏi em biết chăng

Những bàng hoàng giăng vây kín
Như muôn tóc mây

Quyện vương đôi mắt nhung huyền
Mộng ước đây rồi

Sao ngại ngùng vương trong ta…
Bao đêm cô đơn,

Miên man với niềm thương nhớ
Suy tư âu lo, men thuốc đắng trên môi
Đã xót xa nhiều mà sao nói không nên lời
Đành xin ôm trọn mối u hoài trong tâm tư…

(Tùng Giang & Trường Kỳ, Biết đến thuở nào)

Nước mắt ấy đã lau khô rồi
Đôi môi ấy đã quen tiếng cười
Cuộc tình lỡ đã phai nhạt rồi
Người tình cũ đã xa ta rồi.
Tiếc nuối mấy cũng thêm thừa
Yêu đương biết nói sao cho vừa
Cuộc tình đủ để em vui đùa
Đọa đày đó giờ đã đến mùa …
Trong quan tài buồn

Hồn nghe thêm trống vắng
Tóc chưa xanh một lần

Nhưng tim nghe đã thương thân
Trong cơn gọi hồn đời nghe xa xôi lắm
Gót chân đi chưa mòn

Đường tình nay đã lơi dần…

(Nguyễn Trung Cang, Phiên khúc mùa đông)

Đến một lúc nào đó, người nhạc sĩ nhận ra tình yêu đem lại muộn phiền và anh ta sẽ trở về với nỗi cô đơn và lời thở than khi đối diện với chính mình:

Đêm có tiếng thở dài,

Đêm có những ngậm ngùi,
Khu phố yên nằm, đôi bàn chân mỏi
Trên lối về mưa bay.
Đêm anh hát một mình

Ru em giấc mộng lành
Xin những yên bình cho loài chim nhỏ
Cao vút trời thênh thang.
Anh ru em ngủ không bằng

Những lời buồn anh đã viết
Anh ru em ngủ này lời ru

Tha thiết rộn ràng
Ai cho tôi một ngày yên vui
Cho tôi quên cuộc đời bão nổi
Để tôi còn yêu thương loài người.
Đêm hiu hắt lạnh lùng,

Sâu thêm mắt muộn phiền
Soi bóng đời mình bên dòng sông cũ

Tôi với trời bơ vơ.

(Tùng Giang, Tôi với trời bơ vơ)

Giữa một đất nước tao loạn, xã hội phức tạp, lòng người nhiều khi thay đổi khó lường, ở đó nhiều ganh ghét, hận thù, lừa lọc, dối trá… khiến nét nhạc của các tác giả trẻ tuổi còn vướng vất một chút bi quan hoặc là sự thở than trước nhân tình thế thái. Trong tình cảnh đó đôi khi họ cũng giấu đi dòng lệ. Nhưng rồi cũng phải yêu thương người, yêu thương đời:

Cười lên đi em ơi
Dù nước mắt rớt trên vành môi
Hãy ngước mặt nhìn đời
Nhìn tha nhân ta buông tiếng cười.
Ta không cần cuộc đời
Toàn những chê bai và ganh ghét
Ta không cần cuộc đời
Toàn những khoe khoang và thấp hèn.

Cười lên đi em ơi
Cười để giấu những dòng lệ rơi
Hãy ngước mặt nhìn đời
Nhìn đổi thay ta vang tiếng cười.
Ta không thèm làm người
Thà làm chim trên rừng hoang vắng
Ta không thèm làm người

Thà làm mây bay khắp phương trời…

(Lê Hựu Hà, Hãy ngước mặt nhìn đời)

Bạn thân ơi cố gắng yêu thương người
Dù người không yêu ta, hãy cứ yêu thương hoài
Mặc người ai quen ai, hãy cho nhau một lời
Dù là lời nghe chua cay,

Dù là lời thoáng qua tai…
Bạn thân ơi cố gắng thương yêu đời
Dù đời không yêu ta, hãy cứ thương yêu hoài
Mặc đời ta không ai, hãy vững tin yêu đời
Dù đời chỉ yêu gian dối,

Dù đời cay đắng như vôi…
Ngày nào bầu trời còn mây bay
Lòng ta vẫn thấy yêu thương người
Dù đời còn gặp nhiều chông gai
Trọn đời vẫn cứ đi đi hoài.
Bạn thân ơi cố gắng yêu thương đời
Dù đời không yêu ta, hãy cứ yêu thương hoài
Mặc đời ta không ai, hãy vững tin yêu đời
Dù đời chỉ yêu gian dối,

Dù đời cay đắng như vôi…

(Lê Hựu Hà, Yêu người yêu đời)

Và như thế sau khi trải qua nhiều buồn phiền, cay đắng, người nhạc sĩ cũng chỉ mong ước giản dị:

Tôi muốn mình tìm đến thiên nhiên
Tôi muốn sống như loài hoa hiền
Tôi muốn làm một thứ cỏ cây
Vui trong gió và không ưu phiền.
Tôi muốn mọi người biết thương nhau
Không oán ghét không gây hận sầu
Tôi muốn đời hết nghĩa thương đau
Tôi muốn thấy tình yêu ban đầu…
Em có thấy hoa kia mới nở
Trong giây phút nhưng đẹp tuyệt vời
Như hạnh phúc thoáng qua mất rồi
Giờ đâu còn tìm được nét vui…
Tôi muốn thành loài thú đi hoang
Tôi muốn sống như loài chim ngàn
Tôi muốn cười vào những khoe khoang
Tôi muốn khóc thương đời điêu tàn…

(Lê Hựu Hà, Tôi muốn)

oOo

Chiến tranh kéo dài trên đất nước, ngày càng mãnh liệt, làm tâm trạng thanh niên thiếu nữ mòn mỏi trong khát khao yên bình, muốn vươn lên để xây dựng tương lai. Dù chiến tranh chưa làm xáo trộn nhiều đời sống ở Sài Gòn cũng như các thành thị miền Nam và sự nguy hiểm không thường xuyên và tàn khốc như ở các vùng thôn quê và rừng núi, những người tuổi trẻ vẫn khao khát một thứ âm nhạc nói lên tâm trạng và khát vọng của chính mình để bồi đắp tâm hồn. Nhạc trẻ được ưa thích vì có thể phản ảnh phần nào tâm trạng này của một lớp thế hệ thanh niên bị đóng khung trong các đô thị miền Nam như thế.

MỤC LỤC TẬP 2

I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

1. Mấy tháng quân trường.

2.Tình đồng đội.

3. Trên bốn vùng chiến thuật.

4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

5. Xuân này con không về.

6. Một mai giã từ vũ khí.

7. Đêm nguyện cầu.

I. Sự hình thành phong trào Du ca.

II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

2. Tuổi trẻ chúng tôi.

3. Đoàn ta ra đi.

4. Mơ ước hòa bình.

I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.

II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

I. Các ban nhạc trẻ.

II. Hoạt động biểu diễn.

III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

trẻ phương Tây.

IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG

I. Quá trình hình thành và phát triển của

phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Giai đoạn 1965-1969.

2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

I. Nhạc thiếu nhi.

1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

3. Bài hát về quê hương, đất nước.

4. Bài hát mừng Trung thu.

5. Bài hát vui chơi tập thể.

II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

1. Vui họp mặt.

2. Vui cắm trại.

3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XV. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC

I. Truyện ca.

1. Trầu cau.

2. Thiên thai.

3. Trương Chi.

4. Chú Cuội.

5. Ngưu Lang – Chức Nữ.

6. Trác Văn Quân.

7. Thiếu phụ Nam Xương.

8. Hoa thủy tiên.

9. Huyền Trân Công Chúa.

10. Lòng mẹ Việt Nam.

11. Nàng Bân.

12. Chuyện tình Lan và Điệp.

II. Trường ca.

1. Lịch sử loài người.

2. Trường ca Sông Lô.

3. Hòn Vọng Phu.

4. Hội Trùng dương.

5. Con đường cái quan.

6. Mẹ Việt Nam.

I. Sử ca.

II. Thanh niên ca.

III. Kháng chiến ca.

IV. Quốc ca.

V. Quân ca.

* LỜI KẾT.

* TÀI LIỆU THAM KHẢO.

* MỤC LỤC.

NGUYỄN PHÚ YÊN: NHÌN LẠI…- CHƯƠNG X: NHẠC PHẢN CHIẾN

Nguyễn Phú Yên — Mon, 02 Oct 2023 09:23:00 +0000

CHƯƠNG XI

NHẠC PHẢN CHIẾN

Trước khi bàn đến nhạc phản chiến, chúng ta thử nhìn lại bối cảnh lịch sử của thế giới từ sau hai cuộc chiến tranh thế giới để nhận ra khuynh hướng phản chiến manh nha từ đâu và có ảnh hưởng như thế nào đến các thế hệ thanh niên miền Nam, lớp người chịu tác động mãnh liệt của cuộc chiến tranh đẫm máu đã xảy ra trên đất nước Việt Nam. Lịch sử cận đại của đất nước là lịch sử của những cuộc chiến tranh. Với hoàn cảnh chiến tranh liên miên mà dân tộc Việt phải chịu đựng, các tác phẩm âm nhạc xuất hiện ở miền Nam ít nhiều cũng mang tính chất oán ghét chiến tranh, trong số đó có một số tác phẩm mang tình cảm mãnh liệt, tích cực hơn được mang tên phản chiến. Từ đó có thể nhận ra được các tác giả tiêu biểu cho dòng nhạc này.

I.VÀI NÉT VỀ KHUYNH HƯỚNG PHẢN CHIẾN

Sau hai cuộc chiến tranh thế giới, hình ảnh đau thương, tâm trạng bi phẫn của con người trong chiến tranh đã được mô tả và biểu lộ trong nhiều tác phẩm nghệ thuật như văn chương, hội họa, âm nhạc. Từ rất sớm, năm 1927 nhà văn E.M. Remarque (1898-1970) đã viết Im Westen nichts Neues(Mặt trận miền Tây vẫn yên tĩnh), ở đó ông phô bày những trải nghiệm của người lính Đức trong cuộc Chiến tranh thế giới thứ nhất. Những tác phẩm tiếp theo của ông cũng không thoát khỏi nỗi ám ảnh của cuộc chiến tranh này. Ông mô tả những sự kiện thời chiến với ngôn ngữ giản dị nhưng đầy cảm xúc. Trong khi đó nhà văn Heinrich Boll (1917-1985), từng bị quân đội Mỹ bắt làm tù binh năm 1945, cũng phản ánh cuộc sống đời thường trong chiến tranh, nêu bật sự vô nghĩa của chiến tranh từ các trải nghiệm của các nhân vật và trở thành đề tài chủ đạo trong các tác phẩm của ông. Cũng chính từ trải nghiệm cá nhân, ông đã tích cực tham gia các cuộc tranh luận chính trị và trở thành một trong những người lãnh đạo phong trào hòa bình trong thập niên 1980. Đó có thể xem là mầm mống cho khuynh hướng phản chiến (anti-war, anti-guerre) trong thế giới nghệ thuật ở phương Tây.

Về hội họa, từ thế kỷ XIX đã thấy hình ảnh chiến tranh trong các tác phẩm của họa sĩ Pháp Eugène Delacroix như Vụ thảm sát ở Chios, Chiến lũy, Cái chết của Sardanapalus…Đến năm 1937, bức tranh Guernica của Pablo Picasso như một biểu tượng chống chiến tranh khi họa sĩ nhìn nỗi thống khổ của người dân vô tội ngay trên thành phố Guernica của Tây Ban Nha bị đánh bom.

Nhiều dòng thơ nhạc sau đó mô tả cuộc chiến đau thương và là lời lên án thống thiết đối với chiến tranh cũng đã xuất hiện. Chẳng hạn bài thơ Barbara của Jacques Prévert có từ năm 1946 trong tập thơ Paroles của ông. 165 cuộc dội bom tàn phá thành phố Brest (tây bắc nước Pháp) đã dội lại âm hưởng trong bài thơ trên, ở đó ta nghe ra tiếng thét giận dữ, nỗi khổ đau, niềm tuyệt vọng và lời nguyền rủa “Rappelle-toi Barbara, Il pleuvait sans cesse sur Brest ce jour-là… Oh Barbara, quelle connerie la guerre” (Barbara, em hãy nhớ lại, ngày đó mưa rơi không ngừng trên thành Brest… Barbara, ôi ngu xuẩn chiến tranh). Bài thơ này đã được nhạc sĩ Joseph Kosma (Hungary) phổ nhạc.

Nhà văn-nhạc sĩ Pháp Boris Vian (1920-1959) đứng về phe tả, một người đấu tranh cho hòa bình, từng gặp gỡ Jean Paul Sartre, Raymond Queneau và đã chịu ảnh hưởng của các tác giả này trong âm nhạc và tiểu thuyết của mình. Chẳng hạn, với bài hát La java des bombes atomiques viết năm 1954, ông đã nói đến một thế hệ đã trải nghiệm với sự điên rồ của con người trong những năm 1939-1945, trong đó nổi bật sự kiện ném bom nguyên tử của Mỹ. Bài hát như một lời ca phản chiến dữ dội còn vang mãi trong các thế hệ về sau. ⁽¹⁾

Trong chiến tranh Việt Nam, dòng nhạc phản chiến thế giới, nhất là ở Mỹ, đã phát triển mạnh mẽ hơn. Tiêu biểu là Bob Dylan. “Ông là ca sĩ, nhạc sĩ, diễn viên, họa sĩ, nhà văn và nhà biên kịch người Mỹ. Ông là một trong những nghệ sĩ có ảnh hưởng nhất tới nền âm nhạc nói riêng và văn hóa thế giới nói chung suốt năm thập kỷ trở lại đây. Những thành tựu lớn nhất của ông chủ yếu có được trong thập niên 1960 khi ông trực tiếp là người khởi xướng và đi đầu trong những phong trào xã hội. Rất nhiều ca khúc những ngày đầu của Dylan, tiêu biểu là Blowin’ in the Wind đã trở thành thánh ca của các hoạt động nhân quyền, đòi hòa bình và tự do cho các dân tộc. Blowin’ in the Wind(Cuốn đi trong gió) là đĩa đơn của ông nằm trong album The Freewheelin’ Bob Dylan được sáng tác năm 1962, mở đầu cho loạt bài hát phản kháng (protests songs), tuy vậy sau đó người ta vẫn xem đây là bài hát phản chiến (anti-war songs). Mặc dù được xem là thánh ca của phong trào tranh đấu cho dân quyền, Cuốn đi trong gió đề cập nhiều câu hỏi liên quan tới hòa bình, chiến tranh và tự do” ⁽²⁾. Bài hát Cuốn đi trong gió có những câu: Bao nhiêu lần đại bác phải nổ/Mới đến ngày vĩnh viễn im tiếng súng/Câu trả lời, bạn ơi, đang cuốn đi trong gió… Bao nhiêu mạng người phải chịu thác oan trước khi anh ta biết/Rằng quá nhiều người đã chết rồi/ Câu trả lời, bạn ơi, đang cuốn đi trong gió… Trong các bài được coi là ca khúc phản chiến, ngoài bài này Bob còn có The Times They Are a-Changin’ (Thời thế đang đổi thay, 1963) và Masters ofWar(Lũ đầu nậu chiến tranh, 1963) – tất cả được viết trước khi tin tức về cuộc chiến tranh Việt Nam xuất hiện trên báo chí và truyền hình Mỹ nên không dính dáng gì đến Việt Nam.

Bên cạnh Bob Dylan còn có người bạn gái Joan Baez. Dylan và Baez cùng nhau tham gia nhiều hoạt động xã hội, bắt đầu từ cuộc tuần hành 250.000 người kéo về Washington ngày 23- 8-1963 và chính Joan Baez là người đã phổ biến tác phẩm của Bob ra thế giới. Cả hai cùng hòa chung nhịp nhảy của sinh viên Đại học Berkeley (Mỹ) để phản đối cuộc chiến tranh tại Việt Nam và đòi hỏi nhân quyền. Ngày 2-11-1965, Bộ trưởng Quốc phòng McNamara chứng kiến một cảnh tự thiêu diễn ra chỉ cách văn phòng của ông khoảng hơn 10 mét. Người tự thiêu là Norman R. Morrison, 32 tuổi, tốt nghiệp Trường đại học Wooster (bang Ohio) năm 1965. Một tuần sau cái chết của Morrison, Roger Allen LaPorte – một người Mỹ là thành viên của Phong trào công nhân Công giáo, 22 tuổi – tự thiêu ngay trước trụ sở Liên Hiệp Quốc để phản đối cuộc chiến tranh. Không chỉ trong năm 1965, những năm sau đó còn nhiều người khác tự thiêu cũng cùng lý do: Hiroko Hayaski, 36 tuổi, ở San Diego, qua đời ngày 12-10-1967; Florence Beaumont, 55 tuổi, ở Los Angeles, tự thiêu ngày 15-10-1967; Erik Thoen, 27 tuổi, ở California, qua đời ngày 4-12-1967; Ronald W.Brazee, 16 tuổi, ở New York, tự thiêu ngày 19-3-1968; George Winne Jr, 23 tuổi, ở San Diego, tự thiêu ngày 10-5-1970…

Ngày 15-11-1969, bốn năm sau khi thủy quân lục chiến Mỹ đổ bộ vào Đà Nẵng, một cuộc tuần hành 250.000 người diễn ra ở đại lộ số 5 trung tâm New York, chỉ cách quảng trường Thời đại (Times Square) vài dãy phố. Cùng lúc là hàng loạt các cuộc xuống đường ở nhiều thành phố lớn tại cả bờ đông và bờ tây nước Mỹ. Khắp nơi trên đất Mỹ, người dân xuống đường, trương các biểu ngữ: “Chúng ta không phải là một dân tộc giết người”, “Tại sao chúng ta thiêu cháy, tra tấn, giết chóc người dân Việt Nam?”,“Trẻ em sinh ra không phải để bị thiêu cháy”… Sau đó là vụ thảm sát tại Đại học Kent (Ohio) vào ngày 4-5–1970 làm bốn sinh viên thiệt mạng và chín sinh viên bị thương cũng vì phản đối chiến tranh. Cả nước Mỹ đã phản ứng về sự kiện này ở mức độ đáng kể: hàng trăm trường đại học, cao đẳng và trung học khắp nước đóng cửa vì 4 triệu sinh viên và học sinh tiến hành bãi khóa trong cuộc bãi khóa năm 1970. Joan Baez đã đến Việt Nam vào năm 1972 và luôn bày tỏ sự phản đối cuộc chiến phi nghĩa của Mỹ ở Việt Nam, cùng hát những bài ca phản chiến với một nhạc công guitar người Việt. Sau khi tới Việt Nam và trở lại Pháp bà đã tố cáo những tội ác trong thời gian chiến tranh này. Bên cạnh đó, cũng cần nhắc đến nữ diễn viên, nhà văn, nhà hoạt động xã hội Jane Fonda – một người tiên phong trong phong trào phản đối chiến tranh Việt Nam có sự tham gia của Hoa Kỳ. Trong thời kỳ Mỹ ném bom miền Bắc, bà đã đến Hà Nội, chụp hình tại trận địa pháo phòng không của quân đội miền Bắc. Tuy vậy sau này bà đã thừa nhận sai lầm của mình và xin lỗi các cựu chiến binh Mỹ.

Và như thế, những lời thơ, tiếng hát từ trời Tây chắc hẳn đã dội lại trong tâm hồn những người chán ghét chiến tranh ở đất Việt, nơi người dân phải chịu đau thương mấy chục năm trời đằng đẵng.

II.PHẢN CHIẾN TRONG ÂM NHẠC MIỀN NAM

Phản chiến là một từ có thật trong đời sống xã hội miền Nam, nhất là từ ngày chia cắt đất nước. Dù ai có phủ nhận hay không thích từ này thì tâm lý phản chiến đã tiềm tàng trong tâm cảm người Việt qua mấy mươi năm triền miên trong bom đạn. Có thể không tự dưng có ngay nhạc phản chiến nhưng tâm lý trên dằng dặc qua cuộc chiến tranh và người dân Việt không còn muốn sống trong thống khổ vì chiến tranh.

Có thể bước đầu người Việt chỉ nhận diện bộ mặt chiến tranh với bao cảnh đầu rơi máu đổ, quê hương điêu tàn qua bao nhiêu thế hệ. Chiến tranh đã đi vào trong âm nhạc Việt từ rất sớm khi quân Pháp gieo bao tang tóc trên quê hương Việt Nam. Người nhạc sĩ nhận ra hình ảnh đó và dậy trong lòng trước hết là lời thở than khi nhìn lại quê hương:

Ai qua miền quê binh khói,
Nhắn giúp rằng nơi xa xôi:
Tôi vẫn mơ tùm tre xanh ngát
Tim sắt se cảnh xưa hoang tàn…

Theo khói binh lều tan tre nát
Theo khói binh lòng quê héo tàn…
Ôi quạnh hiu, ôi quạnh hiu
Lòng quê khô héo…

(Hoàng Giác, Quê hương)

Nhưng thôi rồi còn đâu quê nhà,

Ngày giặc Pháp tới làng triệt thôn.
Đường ngập bao xương máu tơi bời,

Đồng không nhà trống tàn hoang.

(Văn Cao, Làng tôi)

Đem hình ảnh quê hương êm đềm đối lập với hình ảnh hoang tàn khi giặc đến để nói lên sự hờn căm một cách mãnh liệt và kêu gọi sự chiến đấu quân thù:

Quê em miền trung du,

Đồng xuôi lúa xanh rờn

Giặc tràn lên thôn xóm…

Quê em đồng hoang vu,

Chiều nay vắng bóng cờ

Giặc tràn lên đốt phá…

Bao hờn căm trên nòng súng đầu lưỡi lê

Đi chiếm lại đồng quê ta

Bao lòng dân đang chờ mong quân kéo về

Phá tan giặc gìn giữ xóm quê…

(Nguyễn Đức Toàn, Quê em)

Hô! Khói lửa ngập trời mê

Bốc về ngàn nẻo quê

Kéo cuộc tình nghèo đi.

Hô là hò lơ. Giặc về là ta đánh

Giặc tràn là ruộng xanh…

(Phạm Duy, thơ Hồng Nam, Tình nghèo)

Không chỉ quê hương đổ nát, giặc thù đem lại thương đau cho người dân Việt:

Chàng về, chàng về nay đã cụt tay
Máu đào đã nhuốm

Trên thây bao nhiêu quân thù (u u ù)
Từ ngày chinh chiến mùa thu…

(Phạm Duy, Nhớ người thương binh)

Nếu anh chết bởi quân thù
Súng kia hoen máu đợi chờ tay em
Ra chiến trường kia! Ra chiến trường kia!
Rửa thù! Là rửa thù!

(Phạm Duy, Dặn dò)

Mấy đời bánh đúc có xương
Mấy đời giặc Pháp có thương dân mình.

(Phạm Duy, Ru con)

Làng tôi bên kia sông đồn Tây đóng

Quân Pháp hay về đốt làng

Cướp phá dân lành lầm than…

Chiều qua, tôi đi ngang vùng chiếm đóng

Không bóng trâu cày bên đồng

Vắng tiếng heo gà trên sân

Chiều qua gánh nước cho Vệ quốc quân

Nghe tiếng o nghèo kể rằng

Quân thù về đây đốt làng…

Bao giờ anh lấy được đồn Tây hỡi anh

Để cho cô con gái không buồn vì chiến tranh…⁽³⁾

(Phạm Duy, Bao giờ anh lấy được đồn Tây,

Quảng Bình, 1948)

Than rằng khoan hỡi hò khoan

Hôm nào chiến sĩ Việt Nam

Trên dòng sông mênh mang

Súng thần công vang vang

Sông mờ hoen máu thực dân

Hai nghìn quân cướp vùi thân

Oai hùng thay Lô giang…

Ai nhớ Sông Lô, giặc lên ăn cướp dân ta
Tôi nhớ sông Lô, ngày qua chôn xác quân thù…

(Phạm Duy, Tiếng hát sông Lô)

Thây giặc trôi trở về ngập bờ

Sông gầm vang tiếng súng trái phá…

(Văn Cao, trường ca Sông Lô)

Lời than oán giặc thù xâm lấn, niềm tiếc nhớ quê hương thanh bình khi đối diện cảnh hoang tàn trước mắt khiến người nghệ sĩ sẽ không nguôi lòng oán ghét chiến tranh. Đây có thể xem là tiền đề cho các ca khúc phản chiến sau này.

Sau ngày chia cắt đất nước, người dân lại phải bị cuốn vào cuộc chiến tàn khốc hơn, chiến tranh dữ dội hơn, người ngã xuống nhiều hơn nên tâm lý chán ghét chiến tranh có lúc bùng phát mạnh mẽ. Có thể nói tâm lý chán ghét đó không phải của riêng ai, mà có trong hầu hết mọi người dân, trong đó có người thanh niên bị gọi vào quân ngũ, và ở cả những người lính đào ngũ, phải thường xuyên đối diện với cảnh chết chóc của đồng đội, của người dân vô tội. Nhiều nhạc sĩ đã bày tỏ điều này trong một số tác phẩm nhận diện chiến tranh và mơ ước hòa bình, ta có thể thấy rất nhiều trong nhạc lính.

Với Phạm Duy, ngay từ giữa thập niên 1960, đối diện với thực tại khốc liệt, đôi khi ông cũng than thở, chán nản và khóc thương cho thân phận làm người trong chiến tranh:

Một ngày cho cuộc chiến
Một ngày cho lười biếng
Một ngày cho bình yên
Một ngày lại cho điên.
Hỡi, hỡi ôi!
Thân phận làm người!
Thân phận làm người!
(Phạm Duy, Một ngày một đời,1965)

Ý thức phản chiến manh nha từ đây. Có thể nhắc đến các bài hát tiêu biểu cho loại tác phẩm này của ông sau đây.Ông nhìn vào thực tại chiến tranh, nhìn cái chết của người lính:

Người lính trẻ chết trận chiều qua

Nên trăng sao vụt tắt chẳng ngờ

Người lính trẻ chết trận hồi mơi

Nên hôm nay chẳng có mặt trời.

Người lính trẻ chết trận ngày mai

Trên quê hương ngọn lúa rụng rời…

Người lính trẻ chết trận ngoài khơi

Nên không nghe chủ nghĩa tuyệt vời…

Người lính trẻ chết trận bờ ao

Không giương danh một chế độ nào.

Người lính trẻ chết trận rồi nghe

Xin nghe đây tận thế gần kề.

Ngưởi lính trẻ chết rồi còn chi, còn chi!

(Phạm Duy, Người lính trẻ)

Ông nhìn thấy quê hương mình ngập chìm trong khói lửa, súng đạn đầy đường có thể giết chết mẹ không hay:

Tôi vào quê hương qua nòng thép súng

Lửa cháy trong làng lửa cháy trong thôn

Lửa cháy trong lòng lửa cháy trong tim…

Tôi vào quê hương bằng xe traction

Chở mìn claymore, plastic đi ngoài đường

Tôi đặt lên giường mẹ Việt Nam gầy ốm

Ôi mẹ tan tành ôi mẹ phanh thân.

Để rồi trong những tình huống cực đoan có thể có những cái chết tự mình gây ra:

Tôi vào quê hương quà tặng nhớ mang theo

Một khẩu Thompson hay chiếc súng cộng đồng

Một thằng một đứa dành cho nhau một phát

Mỗi đứa mỗi thằng dành một phát cho nhau…

(Phạm Duy,thơ Hoa Đất Nắng, tức Huỳnh Hữu Võ,

Đi vào quê hương)

Tôi không phải là người dưng
Tôi không phải là nước lã
Nên tôi khóc người không xa
Gục ngã chiến trường tuổi còn xuân.
Đừng ngụy trang trong tiếng hát
Đừng cần mang đôi kính mát
Hãy lắng nhìn vào quê hương điêu tàn
Hãy đếm từng người dân đang chết oan
Hãy oán hờn cuộc binh đao tương tàn
Hãy khóc thầm dù nước mắt đã cạn
Vì non sông còn tối đen…

(Phạm Duy, Tôi không phải là gỗ đá)

Tuy nhiên để tố cáo chiến tranh rõ nét hơn, có bài Kỷ vật cho em, Phạm Duy phổ nhạc từ bài thơ Để trả lời một câu hỏi của Linh Phương:

Em hỏi anh, em hỏi anh bao giờ trở lại
Xin trả lời, xin trả lời mai mốt anh về
Anh trở lại có thể bằng chiến thắng Pleime
Hay Đức Cơ, Đồng Xoài, Bình Giã
Anh trở về, anh trở về hàng cây nghiêng ngả
Anh trở về, có khi là hòm gỗ cài hoa
Anh trở về trên chiếc băng ca
Trên trực thăng sơn màu tang trắng.
Em hỏi anh, em hỏi anh bao giờ trở lại
Xin trả lời xin trả lời mai mốt anh về.
Anh trở về chiều hoang trốn nắng
Poncho buồn liệm kín hồn anh
Anh trở về bờ tóc em xanh
Chít khăn xô lên đầu vội vã em ơi!
Em hỏi anh, em hỏi anh bao giờ trở lại
Xin trả lời, xin trả lời mai mốt anh về.
Anh trở lại đây kỷ vật viên đạn đồng đen
Em sang sông cho làm kỷ niệm.
Anh trở về anh trở về trên đôi nạng gỗ
Anh trở về, anh trở về bại tướng cụt chân
Em ngại ngùng dạo phố mùa xuân
Bên nguời yêu tật nguyền chai đá.
Em hỏi anh, em hỏi anh bao giờ trở lại
Xin trả lời, xin trả lời mai mốt anh về.
Anh trở về nhìn nhau xa lạ
Anh trở về dang dở đời em
Ta nhìn nhau ánh mắt chưa quen
Cố quên đi một lần trăng trối em ơi.
Em hỏi anh, em hỏi anh bao giờ trở lại
Xin trả lời, xin trả lời mai mốt anh về. ⁽⁴⁾

Ngay chính Phạm Duy cũng nói về bài này như sau: “Bài hát trở thành một hiện tượng thời đó… Có thể nói bài này gây một không khí phản chiến, nhưng có một cái gì cao hơn chính trị. Nó nói đến định mạng của con người Việt Nam, nhất là cuộc hành quân Lam Sơn 719 qua bên kia Hạ Lào...”⁽⁵⁾. Bài hát ra đời cũng gặp nhiều trắc trở. Theo Đỗ Xuân Tê, “bài hát có tên Kỷ vật cho emmặc nhiên trở thành cái gai cho những người làm công tác tư tưởng trong quân đội. Chỉ ít tuần sau, bài hát được liệt vào danh sách các ca khúc phản chiến, chỉ chờ cấp lãnh đạo duyệt xong là bị cấm phổ biến trên các đài phát thanh, truyền hình truyền thông cả nước… Bài hát đã thoát khỏi lưỡi hái kiểm duyệt mà câu chuyện khởi đầu từ nhà văn Văn Quang, lúc này anh đang làm quản đốc Đài phát thanh quân đội tại Sài Gòn. Trong cương vị một người lính (trung tá T.), anh đã trung thực đề nghị Tổng cục Chiến tranh chính trị duyệt xét lại vài bài hát dự trù có trong danh sách cấm phổ biến, trong đó có Kỷ vật cho em (và vài bài của Trịnh Công Sơn). Đưa đẩy thế nào tướng Trần Văn Trung cho gọi anh Quang gặp ông và sau đó bài hát được rút ra khỏi danh sách bị cấm” ⁽⁶⁾.

Cũng trong ý thức tố cáo chiến tranh và tâm trạng của người cùng thế hệ sinh ra trong chiến tranh, người nghệ sĩ trẻ buông lời than oán ê chề khi thấy bao nhiêu xác chết trên quê hương mình:

Chiều nay không có em

Mưa non cao về dưới ngàn
Đàn con nay lớn khôn

Mang gươm đao vào xóm làng.
Chiều nay không có em

Xác phơi trên mái lầu
Một mình nghe buốt đau

Xuôi Nam Giao tìm bóng mình…

Tôi là người khai hoang

Đi nhặt xác mình, xác người
Cho ruộng đồng xanh màu

Cho đám mới lên cao
Và người ơi xin chớ quên

Người ơi xin chớ quên.
Đường vào thành, hàng cây trơ trụi lá
Đồi Ngự Bình thịt xương khô sườn đá.
Kim Long ơi, bờ lau ngóng,

Chuông chùa tắt rồi
Một lần thôi nhưng còn mãi
Và chiều nay không có em

Đường phố chẳng lên đèn…

(Nguyễn Minh Khôi, Cơn mê chiều)

Nhạc sĩ Nguyễn Đức Quang cũng có những bài hát mạnh mẽ, không chỉ là cảm xúc của người thanh niên trước hiện tình đất nước mà còn là lời lên án cuộc chiến tranh đang diễn ra không biết bao giờ chấm dứt:

Một trận loạn đả

Cũng khiến mọi người trong ngoài lo lắng

Một ngày nổ súng

Đã khiến người sợ đến lòi mắt trắng

Vậy mà một nước có đến triệu người

Ném vào cuộc chiến

Từng ngày từng bữa sắp hết cuộc đời

Chưa hề ngưng bắn…

Đó đó anh, xem đây quê hương ta

Một vùng xác chết

Đó đó anh, xem đây quê hương ta

Một vùng xác chết

Đó đó anh, nơi đây đang vây quanh

Một bầy kên kên

Bầy kên kên, bầy kên kên, kên kên…

(Nguyễn Đức Quang, Ruồi và kên kên)

Trong bài hát Im lặng là đồng lõa, ông mô tả thân phận người thanh niên bấy giờ:

Khi bỗng dưng giam trong ngục tù

Rồi bỗng dưng mang thân tội đồ

Phải gào lên

Người còn trái tim cùng âu lo.

Khi bỗng dưng lao đao đọa đày

Nợ của ta ai đem trả hoài

Người dân mình bị giẫm nát

Như loài giun thôi…

Người thanh niên bị xô đẩy vào cuộc chiến, hứng chịu bom rơi, đạn réo và nhìn thấy quê hương trong lửa đỏ:

Khi bỗng dưng xô ta vào trận

Rồi bỗng dưng ăn bom chịu đạn

Để lầm than cùng nỗi chết

Như rượu lên men.

Khi chúng ta tim không hận thù

Rồi bỗng dưng chia đôi mịt mù

Cuộc tương tàn chợt trút xuống

Đốt sạch quê cha.

Trong tình cảnh đó, người thanh niên bó buộc phải lên tiếng kêu đòi thanh bình vì hai bên đều là kẻ thua trận:

Phải lên tiếng, tiếng oán hờn

Đòi cho ta những cơn gió hiền

Một thoáng ru trong đêm thanh bình

Đòi chồng con được yên sống

Lừa ta trong chiến tranh thiên thần

Người chết đi hai bên thua trận

Sự im lặng là đồng lõa với bọn sát nhân.

Nếu không lên tiếng thì cuộc sống đau thương mãi còn diễn ra, số phận dân tộc nằm trong tay những kẻ cuồng điên và ông khẳng định chính sự im lặng là đồng lõa với tội ác:

Khi chúng ta quay lưng im hơi

Khi chúng ta không buông thành lời

Bọn mưu toan, bọn gian ác quái vật lên ngôi

Khi chúng ta yên thân phận mình

Khi chúng ta không ai thật tình

Là kéo dài một cuộc sống trăm phần điêu linh.

Nào lên tiếng, nói cho cùng

Bị đi theo những tên điên khùng

Đời sống đu trên dây hãi hùng

Bị hàm oan và tai tiếng.

Bọn tham lam đã buôn nhân loài

Và sẽ che cho đêm thêm dài

Sự im lặng là đồng lõa với họ, ai ơi!

(Nguyễn Đức Quang, Im lặng là đồng lõa, 1970)

Nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ cũng có nhiều bài hát phản chiến được phổ biến trong thập niên 1970. Hình ảnh dễ bắt gặp nhiều nhất trong xã hội chính là người línhmà nhạc sĩ không quên khắc họa, đó là hình ảnh người lính được dạy để cầm súng:

Buổi chiều chim về núi, tiếng hát gã lính già
Ngày hai buổi cơm no, đời tươi như thế đó
Học máy bay, đổ bộ, học đánh phá núi rừng
Học đánh giày nhổ cỏ làm tên lính Việt Nam.

Và hình ảnh trước mắt là hình ảnh cái chết đau thương của người lính:

Báo đăng chúng ta chiến đấu

Những người vì quê hương
Báo đăng hình chúng chết

Những thằng con đáng thương.
Ngủ đi rồi hát nữa, ngủ đi rồi hát nữa
Trên cầu cao đồi vắng

Mày buồn cũng bấy nhiêu.

Còn quê hương thì khói lửa ngập trời và mẹ thì đau đớn bên xác con rướm máu:
Ngoài kia lửa cháy, ngoài kia lửa cháy
Máu lửa ngập trời, máu lửa ngập trời
Quê hương đau thương, quê hương lửa cháy
Hãy giết người đi con, giết người mà ngủ ngon
Hỡi anh hùng tuổi nhỏ, hỡi anh hùng tuổi nhỏ
Hỡi hồn mẹ Việt Nam, hỡi hồn mẹ Việt Nam
Mẹ ngửi mùi máu thối, mẹ lịm dần bên con
Mẹ lịm dần… bên… con….

(Phạm Thế Mỹ, Hỡi hồn mẹ Việt Nam)

Còn lại em thơ lạc loài bơ vơ
Nằm trên đường phố xanh xao gầy
Mơ một bát cơm đầy.
Bạn bè ra đi, vài thằng không may
Ôi nay đã chết nơi xa

Bên dòng suối hay ven đồi
Nhớ chi em buồn chi em.
Đưa em về quê hương

Hỏa châu giương mắt đỏ
Buồn đong đưa soi xóm nhỏ không hồn

Không còn chi, không còn chi
Đã từ lâu từng đêm

Nghe tiếng súng đi hoang
Đem đạn cắm trong tim người
Đã hai mươi năm rồi

Không còn chi, không còn chi
Để rồi đêm đêm, người vợ không quên
Ngồi bên mộ vắng khóc thương chồng
Mơ một sáng dịu hiền
Còn lại con thơ, còn lại môi khô
Ôi quê hương đó xin em

Xin đừng nói thêm điều gì

Nói chi thêm buồn thôi em.

(Phạm Thế Mỹ, Đưa em về quê hương)

Nhạc sĩ không quên vẽ nên hiện thực chiến tranh và chi tiết được tô đậm chính là hình ảnh cái chết bi thảm, oan khiên của người Việt Nam. Những câu hỏi làm đau nhói lương tâm:

Con biết không con

Hơn triệu người đã chết vì ai?

Xác của ai nằm ven ruộng lúa

Xác của ai nằm trong rừng mía

Xác của ai thịt rữa ròi bươi

Nằm giữa đồi hoang

Chim quạ từng đàn

Xác của ai?

Xác của ai nằm trong vại nước

Xác của ai nằm trong bụi mía

Xác của ai nằm trong bụi trúc

Xác của ai lòi hết ruột gan

Nằm dưới trời sương

Thân hình trần truồng

Xác của ai?

Xác của ai nằm phơi ghềnh đá

Xác của ai cong queo lạnh giá

Xác của ai mà mất một chân

Mà mất một tay mà cụt cả đầu

Xác của ai?

Xác của ai nằm bên bụi dứa

Xác của ai nằm phơi đồi núi

Xác của ai mà cháy thành than

Nằm giữa gạch vôi

Không còn hình người.Xác của ai?

Và câu trả lời sẽ không khó khăn cho người dân Việt:

Người biết hết hay không bao giờ muốn biết

Nhân danh ai người đi giết người

Nhân danh ai, nhân danh ai

Người đi giết người?

Người đã biết dân Việt Nam tôi

Bốn ngàn năm đấu tranh bền chí,

Từng giẫm nát quân thù xâm lăng

Sao người vẫn cố quên hỡi người?

(Phạm Thế Mỹ, Con đường trước mặt)

Không chỉ là sự lên tiếng tố cáo mặt trái chiến tranh, nhạc sĩ không quên kêu gọi chấm dứt tiếng súng và kêu đòi hòa bình:

Lửa cháy lên với tiếng nhạc lời kinh
Mong ước sao cho nhân loại hòa bình.
Lửa bập bùng lên lửa bập bùng cháy
Lửa bập bùng lên lửa bập bùng cháy,

Ho ho ho ho ho…
Lửa bập bùng bập bùng bập bùng

Bùng cháy thiêu đốt bạo tàn

Lửa bập bùng bập bùng bập bùng

Bùng cháy thiêu đốt lầm than
Lửa bập bùng bập bùng bập bùng

Bùng cháy nung chí tự do
Lửa bập bùng bập bùng bập bùng

Bùng cháy soi sáng hồn ai.
Loài người ơi, đừng nhìn nhau

Với nét mặt hận thù
Loài người ơi đừng nhìn nhau

Với nét mặt căm hờn
Nín đi thôi đừng khóc nữa

Máu vẫn tuôn rơi Việt Nam tôi.
Tôi chấp hai tay tôi cúi đầu van lạy
Cầu xin ai trên thế giới này

Cầu xin ai trên thế giới này
Hãy nhìn thấy khổ đau…

(Phạm Thế Mỹ, thơ Vũ Hoàng Chương, Lửa thiêng)

Từ sự lên tiếng đó, tiếng kêu thương đã vang dội hơn trong nhiều tác phẩm âm nhạc khác để cuối cùng trở thành lời ca phản đối chiến tranh rõ nét. Thực tế cho thấy phản chiến đã hình thành một dòng nhạc riêng trong nền âm nhạc miền Nam, nhất là vào giữa thập niên 1960. Tiếng hát vang của thế hệ sinh ra trong chiến tranh ở miền Nam chắc chắn sẽ hòa điệu cùng với tiếng thét của sinh viên phản đối chiến tranh Việt Nam trên đường phố của các thành phố ở Mỹ vào cùng thời kỳ đó. Và như thế những nhạc sĩ phản chiến miền Nam, dù không được chính quyền tán đồng, đã cất tiếng ca bi tráng giữa cuộc chiến tranh này. Tiêu biểu cho các nhạc sĩ trong dòng nhạc phản chiến là hai tên tuổi: Trịnh Công Sơn và Miên Đức Thắng.

III.NHẠC PHẢN CHIẾN CỦA TRỊNH CÔNG SƠN

Giữa thập niên 1960, sau những bài ca trữ tình nhẹ nhàng về quê hương, về tình yêu và thân phận, Trịnh Công Sơn (TCS) đã viết những giai điệu mang tính thời sự hơn, thể hiện tâm trạng khắc khoải của người thanh niên trước vận nước, tác động rõ rệt vào đời sống xã hội. Những giai điệu đó khởi phát từ thành phố quê hương ông rồi lan ra cả nước. Đó là những ca khúc phản chiến. Bửu Chỉ đã nói về nhạc phản chiến của TCS như sau: “Phản chiến ở đây là bày tỏ thái độ của mình không tán thành chiến tranh, và sự không tán thành này có ý nghĩa là một sự đồng cảm, chia sẻ với những con người đang phải gánh chịu những nỗi mất mát, đau thương trong chiến tranh. Đồng cảm mà không đứng ở ngoài, đứng ở một bên; mà đứng ở cái thế chung cùng một phận, một định mệnh^”⁽⁷⁾.

Để hiểu quá trình hình thành ca khúc phản chiến của TCS, ta thử ngược dòng với các tác phẩm đầu tay của ông. Thật vậy, TCS khởi đầu sự nghiệp bằng những ca khúc trữ tình của mình. Năm 1959, ông viết Ướt mi và trong suốt thời gian học tại Trường Sư phạm Qui Nhơn (1962-1964), một loạt ca khúc của ông như Thương một người, Nhìn những mùa thu đi, Hạ trắng, Biển nhớ… lần lượt ra đời và được phổ biến rộng rãi. Sau đó là dòng nhạc phản chiến của ông. Tất cả tác phẩm đó không thể tách rời nhau, chúng gắn bó mật thiết như thể đó là tâm huyết từ một bản ngã duy nhất của người nghệ sĩ.

Gần như một định mệnh, TCS bị đẩy vào trong những nỗi ám ảnh không nguôi. Nguồn cảm xúc của ông bắt đầu từ những ám ảnh đó. Ngay ở các tác phẩm viết vào giai đoạn đầu tiên, ông khởi đi từ những giọt nước mắt. Nước mắt trong cuộc tình (người ơi nước mắt hoen mi rồi), nước mắt của các bà mẹ (nghe con mình buồn giọt lệ ăn năn), nước mắt cho người dân Việt (giọt nước mắt thương dân, dân mình phận long đong). Nước mắt ấy là nước mắt từ nỗi buồn, nó bao trùm lên thân phận con người, thân phận của dân tộc da vàng và cả quê hương thần thoại của ông. Buồn từ khi vừa mới được hoài thai (tin buồn từ ngày mẹ cho mang nặng kiếp người), tưởng như con người ra đời dưới một «phúc âm buồn» (người nằm yên không kêu than buốt xương da mình), và như thế buồn cả kiếp người (ôi trái tim phiền muộn/ đã vui lại một giờ, tuổi buồn em mang đi trong hư vô), buồn trong từng cuộc tình (buồn như giọt máu lặng lẽ nơi này, tình buồn làm cơn say, buồn bã với những môi hôn), buồn trong tiếng ru của mẹ (mẹ ngồi ru con đong đưa võng buồn, đong đưa võng buồn), buồn cho quê hương (ôi quê hương đã lầm than, sao còn còn chiến tranh). Và thế hệ anh ra đời đã bị ném vào cuộc chiến tranh để rồi họ sớm thao thức và âu lo (từng tuổi xuân đã già…, ngày thật dài trong âu lo/ rồi từng đêm bom đạn phá/ người Việt nhìn sao xa lạ/ người Việt nhìn nhau căm thù).

Từ những khúc tình ca ban đầu, TCS đã đi xa hơn với sự thao thức về cuộc đời và thân phận con người và quê hương. Như ông đã thú nhận, từ nhỏ trong gia đình ông đã thấm được tinh thần của nhà Phật. Khi lớn lên ông quan tâm đến các trào lưu tư tưởng phương Tây. Thật vậy, thế hệ của ông chắc hẳn đã tiếp nhận các dòng triết học khác nhau, trong đó có chủ nghĩa hiện sinh, đã du nhập vào miền Nam lúc đó. Đúng như Thái Kim Lan đã nhận định: “Những danh từ như hiện sinh, buồn chán, xao xuyến, hư vô, thời gian, hữu hạn và vô hạn, buồn nôn, thân phận con người, sự vô nghĩa của cuộc đời, nỗi hoài công phi lý của Sisyphus, ý niệm về siêu hình, bản thể học đã như những tiếng gõ bí ẩn vào cánh cửa tâm hồn của lớp thanh niên trẻ chúng tôi thời ấy như những mời gọi phiêu lưu vào những vùng đất lạ của tri thức…Sơn hát với những ưu tư thầm kín nhất của tuổi hai mươi chúng tôi, với những tư duy của thế hệ trẻ chúng tôi và với một cách đặt vấn đề – biệt ngữ của phong trào học triết học siêu hình thời ấy, khác với những người nhạc sĩ đi trước”⁽⁸⁾.

TCS đã có những băn khoăn triết học như thế giữa lúc cuộc chiến đã đi vào tầm mức khốc liệt. Năm 1963, tình hình chính trị miền Nam rối ren. Năm 1965, quân Mỹ đổ bộ vào Việt Nam. Là một thanh niên thời chiến, TCS không thể bàng quan để đi tìm lấy tháp ngà của chính mình. Ông vẫn phải đối diện với thực trạng chiến tranh. Những thống khổ, bi đát của một dân tộc đã in hằn trong tâm trí ông. Từ đó đã bắt đầu hình thành ý thức phản chiến ở TCS. Có thể nhận ra ý thức đó manh nha từ tập nhạc đầu tiên của ông: Ca khúc Trịnh Công Sơn (thần thoại quê hương, tình yêu và thân phận) (1966), sau đó đã phát triển rõ hơn với các tập nhạc Ca khúc Da vàng (cuối 1966, đầu 1967), Kinh Việt Nam (1968), Ta phải thấy mặt trời (1970) và Phụ khúc Da vàng (1972). TCS phô bày rõ nét cảm xúc cũng như tư tưởng của ông trước cuộc chiến. TCS đã viết: “Kinh Việt Nam là những tiếng kêu thương thống thiết, khởi từ một thực trạng máu xương. Kinh Việt Nam cũng là lòng mơ ước về một rạng đông cho đêm tối dài lâu này” (lời tựa tập Kinh Việt Nam).

Trước hết, ông nhận ra thân phận người con trai lứa tuổi hai mươi bị cuốn đi trong cơn lốc chiến tranh:

Đứa con của mẹ da vàng

Ru con ru đạn nhuộm hồng vết thương.

Hai mươi năm đàn con đi lính đi rồi không về

Đứa con da vàng của mẹ, ngủ đi con.

Hai mươi năm đàn con khôn lớn

Ra ngoài chiến trường

Đứa con da vàng Lạc Hồng, ngủ đi con

Hò ho ho ho, sao ngủ tuổi hai mươi…

(Ngủ đi con)

Ông nhìn thấy quê hương đầy bom đạn và người dân khốn khó mà ông phải chứng kiến từng mỗi phút giây:

Ôi chinh chiến đã mang đi bạn bè

Ngựa hồng đã mỏi vó chết trên đồi quê hương…

(Xin mặt trời ngủ yên)

Mẹ ngồi ru con đong đưa võng buồn năm qua tuổi mòn

Mẹ nhìn quê hương nghe con mình buồn giọt lệ ăn năn

Giọt lệ ăn năn đưa con về trần tủi nhục chung thân…

(Ca dao mẹ)

Giọt nước mắt thương đất, đất cằn cỗi bao năm

Giọt nước mắt thương dân, dân mình phận long đong…

(Nước mắt cho quê hương)

Chiến tranh đem lại cảm giác hãi hùng vì đập vào mắt ông là hình ảnh ghê rợn:

Một buổi sáng mùa xuân

Một đứa bé ra đồng

Đạp trái mìn nổ chậm

Xác không còn đôi chân.
(Một buổi sáng mùa xuân)

Xác người nằm trôi sông phơi trên ruộng đồng

Trên nóc nhà thành phố

Trên những đường quanh co…

Xác nào là em tôi, dưới hố hầm này,

Trong những vùng lửa cháy

Bên những vồng ngô khoai…

(Bài ca dành cho những xác người)

Những hình ảnh bi thương dồn dập khiến cho đôi khi con người dường như mất hồn với hình ảnh kinh hoàng khi nó thở than bên những xác người chất chồng:

Chiều đi qua Bãi Dâu,

Hát trên những xác người

Tôi đã thấy tôi đã thấy

Những hố hầm đã chôn vùi

Thân xác anh em.

Sự cùng cực trong tâm thức khiến con người đôi khi cũng trở nên như nửa điên nửa dại:

Mẹ vỗ tay reo mừng xác con

Mẹ vỗ tay hoan hô hòa bình…

Mẹ vỗ tay reo mừng chiến tranh

Chị vỗ tay hoan hô hòa bình…

(Hát trên những xác người)

Nếu ca từ của ông trong thời kỳ đầu còn mang tính chất hoa mỹ, đầy ẩn dụ thì trong ca khúc phản chiến, ca từ đó dần dần mang tính chất hiện thực hơn. Ông nhận ra chiến tranh đang đến gần với phố thị:

Ghế đá công viên dời ra đường phố

Người già co ro chiều thiu thiu ngủ

Người già co ro buồn nghe tiếng nổ

Em bé lõa lồ khóc tuổi thơ đi…

(Người già em bé)

Đại bác đêm đêm dội về thành phố

Người phu quét đường dừng chổi đứng nghe…

Hàng vạn tấn bom trút xuống đầu làng

Hàng vạn tấn bom trút xuống ruộng đồng

Cửa nhà Việt Nam cháy đỏ cuối thôn.

Hàng vạn chuyến xe claymore lựu đạn

Hàng vạn chuyến xe mang vô thị thành

Từng vùng thịt xương có mẹ có em…

Người chết hai lần thịt da nát tan.

(Đại bác ru đêm)

Một ngày mùa đông

Một người Việt Nam thôi lên đầu non

Súng từ thị thành

Súng từ ruộng làng nổ xé da con

Phố chợ thật buồn cuộn dây gai chắn

Chắc mẹ hiền lành rồi cũng tủi thân.

(Ngụ ngôn mùa đông)

Và như thế nỗi ám ảnh chết chóc từ trong trang triết lý hiển hiện dần trong thực tế với cái chết trùng vây của bao lớp người trai thế hệ, của bao người dân lành trên khắp đất nước:

Tôi có người yêu chết trận Chư Prông

Tôi có người yêu bỏ xác trôi sông

Chết ngoài ruộng đồng chết rừng mịt mùng

Chết lạnh lùng mình cháy như than.

(Tình ca người mất trí)

Xác ta xác thù hôm nay
Rất nhiều trong hầm hố sâu
Xác ta xác thù hôm nay rất nhiều hôm nay
Rất nhiều trên từng lộ máu
Đừng buồn chi em ta như hạt bụi u sầu
Đừng làm me khóc mắt phai mầu…
(Xác ta xác thù)

Trong gió bay đi tôi nghe mùa hạ về
Mùa thu chưa đến tôi nghe mùa hạ đi
Ôi những mùa mưa mùa nắng mùa rất lạ
Mùa này tôi thấy bao nhiêu áo quan về.
Ngày tựa chiêm bao đêm khuya mộng mị
Ðường mòn buốt dấu hằng vạn chân đi.
Mẹ già con thơ giọng người kêu la
Bờ cỏ ngu ngơ đêm khuya giật mình
Trời nồng khói súng đường mìn lô nhô
Ðoàn người đi xa qua xương thịt đỏ
Ruộng vườn nhớ quá bao nhiêu cửa nhà…
(Mùa áo quan)

Chiến tranh mà ông mô tả ở đây có tính chất phiếm định. Ông nhìn chiến tranh bằng cái tâm của mình. Tác giả không chỉ rõ đâu là nguồn gốc chiến tranh, đâu là kẻ thù và kẻ thù của ai. Nếu có sự thù hận thì cũng là hận thù chiến tranh đã lấy mất sự thanh bình, và trái tim người nghệ sĩ cũng không muốn nhắm vào một ai:

Em chưa hát ca dao một lần

Em chỉ có con tim căm hờn.

(Người con gái Việt Nam)

Trong bản thảo bài Gia tài của mẹ, TCS đã sửa chữa, bôi xóa nhiều lần trên hai chữ nội chiến. Tác giả chắc hẳn đã băn khoăn, cân nhắc lắm từ này nhưng cuối cùng ông đã giữ lại. Có thể vào lúc đó có người đồng ý, có người không. Đây là vấn đề dành cho các nhà chính trị, các nhà lý luận nhưng với đôi mắt khắc khoải của người nghệ sĩ, TCS đã thấy được màu da xác chết ngã xuống vẫn là màu da vàng người Việt, dòng máu đổ xuống trên quê hương mình cũng là dòng máu của người Việt. Những người anh em ở hai chiến tuyến bắn giết nhau để rồi đất nước chỉ là cảnh hoang tàn:

Hai mươi năm nội chiến từng ngày

Gia tài của mẹ ruộng đồng khô khan

Gia tài của mẹ nhà cháy từng hàng…

Nhưng nỗi đau lớn hơn cả là khi thấy lũ người này trên đất nước:

Gia tài của mẹ một bọn lai căng

Gia tài của mẹ một lũ bội tình.

(Gia tài của mẹ)

Chính TCS đã trần tình về những lời ca ông viết trong khoảng thời gian từ 1966 đến 1972: “Những khúc hát này đúng ra không nên có, nhưng bởi trên những con đường, những thành phố và những xác chết của tháng 5 (1972), một lần nữa tôi không thể nào quên đi tiếng kêu thất thanh của đám người cùng khổ. Cuộc chiến đã không muốn ngừng và có lẽ còn mang nhiều bộ mặt mới mẻ, thảm khốc hơn”^{(9) .}

Ông không ngừng nhận diện quê hương, nhận diện từng khuôn mặt bạn bè, anh em:

Nhưng hôm nay quê hương là miền Nam

Quê hương là trái sáng, quê hương chở đầy hòm

Quê hương làm nhà hầm, quê hương thở đạn mìn

Những đứa trẻ chạy bom.

Nhưng hôm nay quê hương là Hà Nội

Quê hương là tù đày, những phố nhà tả tơi.

(Nhưng hôm nay)

Đây đó ngập tràn hình ảnh của chết chóc, hình ảnh xương máu của người Việt:

Khi đất nước tôi không còn giết nhau

Mẹ già lên núi tìm xương con mình.

(Tôi sẽ đi thăm)

Ôi cái chết đau thương vô tình

Ôi đất nước u mê ngàn năm.

(Người con gái Việt Nam)

Một ngày dài trên quê hương

Ngày Việt Nam hoang tàn quá

Một ruộng đồng trơ đất đỏ

Một đàn bò không luống cỏ

Một ngày dài trên quê hương

Người Việt Nam quên mình sống

Một ngục tù nuôi da vàng

Người Việt nằm nhớ nước non.

(Ngày dài trên quê hương)

Không thể không nhắc đến xã hội miền Nam bấy giờ có một lớp người với tâm trạng rối bời, trôi vào cuộc sống buồn chán, buông thả, chỉ biết hiện tại, lãng quên mọi trách nhiệm, sống gấp, sống vội… TCS luôn nhắc đến từ “da vàng” – đồng nghĩa với mặc cảm nhược tiểu, hèn kém, van xin đó:

Hãy sống giùm tôi, hãy nói giùm tôi

Hãy thở giùm tôi
Thịt da này dành cho thù hận, cho bạo cường,

Cho tham vọng của một lũ điên…

Hãy sống giùm tôi, hãy nói giùm tôi

Hãy thở giùm tôi
Đã lâu rồi làm sao chờ đợi,
Sao còn ngồi, sao im lìm ngủ hoài các anh.
Hãy sống giùm tôi, hãy nói giùm tôi

Hãy thở giùm tôi

Còn thấy gì ngoài bom lửa đạn

Anh chị này, sao vui mừng làm người cúi xin.

(Hãy sống giùm tôi)

Người nô lệ da vàng ngồi yên

Ngồi yên trong căn nhà nhỏ

Đèn thắp thì mờ.

Ngồi yên quên nước quên non

Ngồi yên xin áo xin cơm…

(Đi tìm quê hương)

Đến lúc cảm thấy bất lực trước hiện tại, họ chỉ còn trông chờ một điều tốt đẹp sẽ đến:

Nơi đây tôi chờ, nơi kia anh chờ

Trong căn nhà nhỏ mẹ vẫn ngồi chờ

Anh lính ngồi chờ trên đồi hoang vu

Người tù ngồi chờ bóng tối mịt mù…

Chờ tin mừng sông chờ núi cũng chờ mong

Chờ trên vầng trán mẹ thắp lên bình minh

Chờ khô nước mắt chờ đá reo ca

Chờ áo cơm nuôi cho những trẻ con không nhà

Chờ ngày Việt Nam thống nhất

Cho những tình thương vỡ bờ.

(Chờ nhìn quê hương sáng chói)

Nhưng dường như tất cả nỗi chờ mong đã trở nên quá mong manh:

Hai mươi năm chờ từng phút giây

(Đồng dao hòa bình)

Bao nhiêu năm chờ đã héo hon

(Dân ta vẫn sống)

Huế Sài Gòn Hà Nội, quê hương ơi sao vẫn còn xa

Huế Sài Gòn Hà Nội, bao nhiêu năm sao vẫn thờ ơ

Việt Nam ơi còn bao lâu

Những con người ngồi nhớ thương nhau…

(Huế Sài Gòn Hà Nội)

Trong bối cảnh đó, cả một thế hệ đành nuôi lấy cho mình niềm tự tin, đôi khi cũng cháy bỏng:

Dù hôm nay tôi chưa nhìn Hà Nội

Dù hôm nay em chưa thấy Sài Gòn

Nhưng sao lòng tôi vẫn chưa mất niềm tin.

Vì quê hương sẽ có ngày hòa bình

Cố nuôi vững bền những tình thương lớn.

(Chưa mất niềm tin)

TCS đã kịp trở lại với những trăn trở, ưu tư, suy xét để rồi nhận ra đằng sau nỗi đau chiến tranh là muôn triệu tấm lòng cùng chung niềm mơ ước hòa bình. Ông đã hòa nhịp đập trái tim mình với nhịp đập của nhân dân:

Đêm thôi dài cho mai này

Người Việt hái lúa ngoài đồng chín

Đêm no lành đêm thanh bình

Người Việt thấy tương lai rất gần.

(Đêm bây giờ đêm mai)

Tôi lên đường với anh, ta đi thấy lại ruộng vườn

Mặt trời nào rực sáng trong con tim.

(Dân ta vẫn sống)

Những sớm mai Việt Nam

Tình ta bay theo sóng ngọn cờ

Dựng người mới như cây sang mùa

Người vượt tới những trời xa.

(Dựng lại người, dựng lại nhà)

Một viễn cảnh tươi đẹp được vẽ vời trong niềm hân hoan của dân tộc:

Dọn đường về ngày mai trường học dựng mọi nơi

Tay mãi dựng phố nhà trong kiến thiết mới

Hòa bình đến đây cho dân ta về vui với cánh đồng.

(Ngày mai đây bình yên)

Mẹ già cười xanh như lá mới trong khu vườn

Ruộng đồng Việt Nam lên những búp non đầu tiên.

(Ta thấy gì đêm nay)

Chính chúng ta phải nói hòa bình

Khi tim người rực lửa cầu mong

Chính chúng ta phải có mọi quyền

Đứng lên đòi thống nhất quê hương.

(Chính chúng ta phải nói hòa bình)

Hôm nay tiếng hòa bình đã thấy

Trên môi người trên môi ta trên môi em

Trên môi những người Việt nghèo khốn.

(Đồng dao hòa bình)

Sự kêu đòi hòa bình bằng lời nói dường như tan đi trong khói lửa đạn bom. Chỉ có cái chết mới có thể đánh thức lương tâm, họa chăng lay động trái tim những người cầm đầu chiến tranh. TCS đã ngợi ca cái chết cho hòa bình của người thiếu nữ Nhất Chi Mai:

Hãy sống giùm tôi, hãy nói giùm tôi,

Hãy thở giùm tôi
Quả tim này dành cho lửa hồng,
Cho hòa bình, cho con người

Còn chờ đấu tranh.
Ai có nghe, ai có nghe

Tiếng nói người Việt Nam
Chỉ mong hòa bình sau đêm tăm tối,
Chờ mong một ngày tay ấm trong tay…
(Hãy sống giùm tôi)

TCS ca hát, kêu gọi thức tỉnh, kêu gọi tình anh em nhưng có lúc nhận ra sự nỗ lực vô vọng của chính mình. Trái tim người nghệ sĩ với ước mong cái đẹp sẽ cứu rỗi thế giới có lúc đã mỏi mệt và tuyệt vọng trước tiếng gào thét của chiến tranh:

Đường anh em sao đi hoài không tới

Đường văn minh xương cao cùng với núi

Đường lương tâm mênh mông hoài bóng tối

Trái đau thương cho con mới ra đời.

(Hãy nhìn lại)

Nhạc sĩ Văn Cao đã nói về TCS như sau: “Sơn đã hát về quê hương đất nước bằng cả tấm lòng của một đứa con biết vui tận cùng những niềm vui, biết đau tận cùng những nỗi đau của Tổ quốc mẹ hiền” ⁽¹⁰⁾. TCS đã vui và đã đau như thế trong thời tuổi trẻ chiến tranh của mình. Nhìn lại, ta thấy ca khúc phản chiến chính là điểm sáng trong nội dung tư tưởng âm nhạc của TCS. Chính dòng nhạc phản chiến, chứ không phải các bài tình ca của ông, với Ca khúc Da vàng, Kinh Việt Nam, Ta phải thấy mặt trời, Phụ khúc Da vàng đã làm nên hiện tượng TCS. Sự lên tiếng đó có ý nghĩa như một lời tố cáo. Lời phản chiến là lời ca của lương tâm và lòng nhân ái. Thật vậy những giai điệu một thời của TCS cũng đã khêu gợi tình tự dân tộc, sự thức tỉnh tâm thức và lương tri của một thế hệ thanh niên; để rồi sau đó tiếp nối hiện tượng Miên Đức Thắng – một cái nhìn mạnh mẽ hơn về chiến tranh và đất nước. Đó là cánh cửa mở ra một khuynh hướng mới, một dòng nhạc mới trong nền tân nhạc ở miền Nam.

IV.NHẠC PHẢN CHIẾN CỦA MIÊN ĐỨC THẮNG

Cùng với dòng lịch sử khoảng hai thập niên sau ngày chia cắt đất nước, các khuynh hướng âm nhạc ra đời phần lớn ít nhiều mang màu sắc tiêu cực. Đời sống xã hội đầy những bài ca mang lời lẽ than vãn, chưa phản ánh được hơi thở và khát vọng cháy bỏng của người dân. Sau khi nhận ra tính chất tiêu cực đó, Miên Đức Thắng đã xuất hiện với những ca khúc đầy xúc cảm, tạo ra một sinh khí mới, khác lạ trong lòng người yêu nhạc. Ông thuộc thế hệ thanh niên lớn lên từ phong trào đấu tranh của sinh viên học sinh miền Nam thập niên 1960-1970, từng xuống đường đòi quyền tự quyết, đòi độc lập, hòa bình cho quê hương và thống nhất đất nước. Trước cảnh hoang tàn vì đạn bom chiến tranh, ý chí và tinh thần đấu tranh đã biến thành ngôn từ sục sôi khiến thế hệ trẻ nghĩ suy phải làm một điều gì đó cho đất nước. Thế là những lời ca hào hùng được cất lên đầy khí thế. Đó là những bài hát chống chiến tranh mạnh mẽ, tích cực của ông, báo hiệu một khúc quanh mới trong sáng tác ca khúc lúc bấy giờ.

Miên Đức Thắng đã nhìn rõ cuộc chiến tranh, nhận ra diện mạo một lớp trẻ bị đẩy ra chiến trường đẫm máu. Tính chất phản chiến trong ca khúc của ông rõ nét hơn bởi ông nhận ra cuộc chiến đó là phi nhân. Những ca khúc ấy đã làm cho một thế hệ thanh niên thức tỉnh. Họ nhìn lại quê hương, đất nước với trái tim băn khoăn, xao xuyến, rồi nhìn rõ thực chất cuộc chiến, bừng mắt trước sự lớn dậy của phong trào đấu tranh đô thị và ý thức được sứ mệnh lịch sử của thanh niên. Danh từ “phản chiến” dưới cái nhìn như vậy có ý nghĩa hết sức tích cực.

Năm 1966-1967, Hội Sinh viên sáng tác thuộc Tổng hội Sinh viên Sài Gòn xuất bản tập nhạc Hát từ đồng hoang gồm 10 ca khúc của Miên Đức Thắng. Đây là tiếng nói mạnh mẽ của người nhạc sĩ phản chiến. Các tác phẩm đã biểu lộ tâm trạng đau thương trước vận nước điêu linh. Như mọi thanh niên khác, điều thiết yếu trước hết là ông đã nhận diện được thực trạng chiến tranh này. Từ trên nẻo đường phố thị gần gũi hay trên xóm làng xa xôi, ông đã nhìn thấy rõ:

Quê hương có bia mộ

Quê hương còn snack bar

Quê hương không còn bạn

Quê hương lắm hận thù

Quê hương đầy tiếng súng

Quê hương đầy tiếng bom

Quê hương xe thiết giáp

Quê hương đầy gót giày…

Quê hương nhiều chinh chiến

Quê hương nhiều đau thương.

(Gọi quê hương mà nhớ)

Con về thăm mẹ một lần rồi thôi

Thế hệ con rồi mẹ

Cũng liều như thể đứt tao nôi

Con trâu ngửi mùi khét lẹt

Em thơ nhìn anh khóc thét

Người ơi xin uống cạn

Dòng nước mắt đen.

(Tình ca cho mẹ)

Nhận diện quê hương với thực tế như thế, ông không khỏi chạnh lòng. Từ trái tim ông vang lên lời yêu thương thống thiết:

Gọi quê hương mà nhớ

Quê hương ơi quê hương

Gọi quê hương mà nhớ

Quê hương còn quê hương?

Gọi quê hương mà nhớ

Gọi quê hương mà thương

Quê hương nhiều gian khổ

Quê hương lắm đoạn trường.

Quê hương sau đống cát

Quê hương sau tranh tàn

Quê hương sau tan nát

Quê hương ngập chiến tranh.

(Gọi quê hương mà nhớ)

Hỡi những người Việt Nam đau thương

Đêm đêm nghe từ lòng đất

Mẹ Việt Nam gầy mòn

Ruộng vườn nát đạn bom

Hỡi những người Việt Nam đau thương

Đêm nào bồi hồi tỉnh giấc

Nghe tiếng ca trỗi dậy

Từ vạn miền đất khô…

(Tiếng ca trên vùng đất khô)

Một trái bom nào đã nổ

Một cánh hoa nào vừa nở muộn màng

Trong khu vườn hoang khi ngày sắp tắt.

Ôi ở ngoài phố vắng hồi còi hú vang

Nỗi buồn dâng lên từ những phút giây vỡ tan

Thắm thiết những vách tường

Đổ tháng năm rong rêu.

(Sáng mai chim hót, thơ Cao Quảng Văn)

Trong tình cảnh đó, ông chỉ còn biết cất tiếng gọi đánh thức lòng người hãy hành động vì tương lai đất nước:

Ôi tiếng hát gieo bao tình thương

Ôi tiếng hát quê hương gọi nhau

Ôm tiếng hát đi quanh địa cầu

Đan những cánh tay gầy vươn cao.

(Tiếng ca trên vùng đất khô)

Trong cuộc chiến tranh đó, ông không quên từng khuôn mặt người với nỗi buồn xót xa:

Em lớn lên lớn lên bằng nỗi kinh hoàng

Ôi đêm chiến tranh, ôi đêm chiến tranh.

Một kẻ nào đang sống

Một kẻ nào vừa chết đi

Trên những cánh đồng khô

Bên những bãi sình lầy

Một dòng nước mắt nào vừa tuôn chảy

Một khuôn mặt nào nhăn nheo

Một nụ cười nào khô héo…

Một kẻ nào đang sống

Một kẻ nào vừa chết đi

Một nụ cười nào âm thầm

Một ánh mắt nào héo hắt

Buổi sớm mai chim hót

Lời kêu gào đau thương

Buổi sớm mai chim hót

Với nỗi buồn quê hương.

(Sáng mai chim hót, thơ Cao Quảng Văn)

Ai cũng nghe ra tiếng kêu thảng thốt của người dân trong chiến tranh:

Còn đây mẹ ơi

Này là phản lực, này là trực thăng

Còn đây mẹ ơi

Này là liên thanh, này là đại bác

Còn đây mẹ ơi

Này là hận thù, này là hờn căm cao ngất

Cao hơn nóc hầm của mẹ tránh bom

Cao hơn cây đa hồi chưa trúc gốc

Cao hơn đình làng có đôi tổ chim non…

(Tình ca cho mẹ)

Đây là tâm trạng chua xót của người thanh niên ra đời trong chiến tranh. Là người lính nhưng Miên Đức Thắng đã chua chát với nhiều thắc mắc, hoài nghi, tự vấn rằng mình cầm súng để làm gì, cho ai; như thế đến lúc nào đó sẽ nhận ra mình đã mất quê hương:

Rất nhiều đêm, rất nhiều đêm

Tôi vỗ về, tôi thủ thỉ

Ngủ đi con, ngủ đi con

Rồi ngày mai khôn lớn

Cầm súng với cầm gươm

Ngủ đi con, ngủ đi con

Rồi ngày mai khôn lớn

Giết bạn bè, anh em.

Rất nhiều đêm, rất nhiều đêm

Tôi vỗ về, tôi thủ thỉ

Ngủ đi con, ngủ đi con

Rồi ngày mai khôn lớn

Bán nước mà làm quan

Ngủ đi con, ngủ đi con

Rồi ngày mai khôn lớn

Sẽ không còn ngủ ngon…

Ngủ đi cưng ngủ đi cưng

Kề tai đây anh bảo

Coi như mình chẳng có quê hương.

(Lời ru, thơ Đỗ Nghê)

Lời mỉa mai xót xa của một dân tộc được nước bạn đồng minh đẩy vào cuộc chiến với biết bao bom đạn tươi hồng:

Ôi những viên đạn bằng đồng

Thật tươi thật đỏ hồng

Các nước bạn đồng minh

Tặng cho dân Việt mình.

Dân Việt cần cơm áo

Bạn đồng minh hiếu thảo

Tăng viện trợ thật cao

Những viên đạn đỏ hồng.

Những viên đạn bằng đồng

Dân Việt chết đói khô

Không làm sao nhai được

Triệu viên đạn đỏ hồng…

Như thế mọi người trong gia đình, trong xóm làng cùng sống với tiếng đạn bom quen thuộc để rồi nhận ra một điều chua chát là ai đó đã cho rằng có đạn bom mới có hòa bình:

Cha con mình gặp nhau

Trong tầm bay viên đạn

Anh em mình gặp nhau

Trong tầm bay đại bác

Cha con mình gặp nhau

Trong tầm bay viên đạn

Anh em làng gặp nhau

Trong tầm súng cộng đồng.

Ôi nhân danh hòa bình

Ta nước bạn đồng minh

Xin ủng hộ hai miền

Những viên đạn văn minh.

(Viên đạn)

Còn đây là tâm trạng đau khổ của những người lính bị buộc phải cầm súng. Họ đã trả giá cho sự phản kháng của mình:

Một buổi sáng mùa thu

Người lính trẻ trong tù

Hai tay ôm khung cửa

Ru xác gầy đong đưa.

Một buổi sáng mùa thu

Người lính trẻ trong tù

Hai tay ôm mặt khóc

Nghe xác hồn lạnh băng.

Người lính khắc khoải bao nỗi niềm và rồi chỉ biết thầm mong ước được thoát khỏi xiềng xích ngục tù vì thái độ của mình. Chấp nhận làm tù binh là thái độ tiêu cực trong xác tín cuộc chiến đấu của dân tộc. Đó là thái độ ngoảnh mặt của người thanh niên trước chiến tranh mà tác giả đã thay lời một cách dũng cảm khi còn đang sống trong lòng xã hội miền Nam:

Người lính khe khẽ hát

Mẹ ơi ơi mẹ ơi

Vì con không muốn giết

Bao anh em của mình

Vì con không muốn giết

Nên con làm tù binh.

Người lính khe khẽ hát

Mẹ ơi ơi mẹ ơi

Sao mẹ nuôi con lớn

Để con làm tù binh.

Người lính khe khẽ hát

Dân ta biết bao nhọc nhằn

Dân ta sống trong ngục tối

Vì bọn người gian ác

Con không tiếp tay lũ giặc

Con không sống trong phù phiếm.

Người lính khe khẽ hát

Mẹ ơi ơi mẹ ơi

Vì con không muốn kiếp

Lính đánh thuê tủi nhục

Vì con không muốn giết

Giết người mà lên lon

Vì con không muốn giết

Giết người mà lên lon.

(Mẹ ơi nuôi con lớn để con làm tù binh)

Rơi vào tình cảnh như thế đôi khi người lính tự vấn về những lời hay ý đẹp mà anh ta từng được nghe rao giảng và đâm ra thức tỉnh và hoài nghi:

Người ta đã dạy tôi

Hãy thương yêu đồng loại

Người ta sẽ dạy tôi

Hãy giữ lấy tình người.

Từ khi tôi biết nói, từ khi anh biết đi

Người ta khuyên anh thế

Người ta khuyên tôi ri.

Nhưng anh ơi người ta

Ôi em ôi người ta

Người ta không như thế

Người ta chẳng thương ai.

Để rồi từ đó ông nhận ra một sự thật trần truồng như một chân lý: tất cả mọi lời khuyên, mọi chiêu bài chỉ là sự lừa dối, không ai thương mình được ngoại trừ chính bản thân ta:

Tôi biết anh còn có

Một bộ óc trong đầu

Tôi biết tôi còn có

Một bộ óc trong tim

Tôi muốn theo lời đó

Lời người khuyên vàng kim.

Nhưng anh ơi người ta

Ôi em ôi người ta

Người ta không như thế

Người ta đã quên đi

Người ta không như thế

Người ta chẳng thương gì.

Hay chính tôi thủ phạm

Hay các người cố quên

Đâu đâu tôi cũng thấy

Người ta đã cố quên

Đâu đâu tôi cũng thấy

Bàn tay người cắm tên.

(Bài ca về người)

Và trong đêm dài chiến tranh mờ mịt, tuy đầy tâm trạng thao thức, phẫn uất như vậy nhưng người nghệ sĩ vẫn còn nghe được lời nhắn nhủ vô thanh lặng lẽ đầy yêu thương của con người về một ngày đất nước không còn những đêm đen và niềm mơ ước thanh bình vẫn còn lấp lánh:

Đêm nghe rồi đêm nghe người yêu thương

Đêm nghe nhạc chảy mát lạnh thân mình.

Đêm nghe người dỗ dành nhau

Thôi đừng cướp sống

Thôi đừng ghét ganh đêm ơi đêm…

Đêm khóc cho người đêm vui với người

Đêm khép màn đen hết vở kịch buồn

Đêm mở màn ra loài người ước mơ

Đêm ơi đêm, đêm ơi đêm

Đêm nghe người rồi.

(Đêm nghe người rồi)

Và niềm tự hào về con người Việt Nam và niềm tin về đất nước Việt Nam rạng ngời trong tương lai vẫn còn rực cháy trong trái tim tuổi trẻ:

Cao tiếng hát Việt Nam rạng ngời

Cho thế giới chiến tranh không còn ngồi

Đem tiếng hát vào nôi em bé

Cho sức sống ngát xanh đất mẹ.

Cao tiếng hát cho tình người sống dậy

Cho người chết còn nghe thấy

Cao lời hát cho người sống trỗi dậy

Cho Việt Nam mai này.

(Tiếng ca trên vùng đất khô)

Tuy sống trong thống khổ, xót xa, người dân vẫn còn mãi niềm tin yêu vào một ngày thanh bình trong tương lai, ở đó họ được sống trên đồng ruộng quê hương mình. Miên Đức Thắng hát lên niềm tin của người dân Việt dù chưa dứt chiến tranh. Bài hát với nhịp điệu tươi vui, rộn rã như một hành khúc đang giục giã những trái tim thanh niên hướng về tương lai:

Từ ruộng đồng hoang vu hôm nay

Ta cùng hát với nhau lời này

Dù ngàn đời gian nan lo âu

Nhưng cuộc sống vẫn mang niềm vui.

Từ nhọc nhằn trên hai tay khô

Xin hãy gắng gắng lên từng giờ

Dù ruộng đồng hôm nay hoang vu

Ta cùng tiến bước cho ngày mai.

Trong niềm vui đó ta thấy mở ra viễn tượng người Việt được sống thanh bình trong nỗ lực cần lao để xây đắp cuộc sống mới:

Đất hoang ta phá, đất khô ta gầy

Đất mang hoa thắm, tương lai ta đầy.

Đất ta ta xới, đất ta ta bồi

Đất ta ta tới, đất ta ta ngồi.

Đất cho ta sống, quê hương ta bồng

Đất cho ta chết, quê hương ta về.

Rồi ngày mai

Đất ta vươn thơm mùa lúa mới

Rồi ngày mai

Đất ta hoa lên hồng môi cười

Rồi ngày mai

Quê hương xanh lên màu sông núi

Vì ngày nay

Dân ta quyết sống vì đất này.

(Hát từ đồng hoang)

Tác phẩm phản chiến của Miên Đức Thắng đã có tác động trên nhà cầm quyền bấy giờ và ông đã nhận hậu quả trực tiếp: tháng 10-1969 ông bị chính quyền đưa ra tòa và bị kết án 20 năm tù khổ sai, sau đó xét còn lại 5 năm tù. Nhưng trước sự đấu tranh mãnh liệt của dư luận và của sinh viên học sinh Sài Gòn, chính quyền đã phải trả tự do cho ông vào tháng 4-1970.

oOo

Nhạc phản chiến miền Nam như thế đã là tiếng nói thức tỉnh của lớp thanh niên bị đẩy vào cuộc chiến tranh thống khổ, tiếng nói yêu nước của những người chống lại sự tàn bạo của chiến tranh và phản ánh được mơ ước hòa bình tha thiết, sâu thẳm nhất của dân tộc. Nhạc phản chiến, do đó, là một dòng nhạc phản ánh rõ nét tinh thần trách nhiệm của thanh niên miền Nam trước cuộc chiến – một dòng nhạc độc đáo mà trước nó đã có sự khơi nguồn cảm xúc nhưng chưa trở thành một dòng mạnh mẽ và quyết liệt như trong giai đoạn này.

________

CHÚ THÍCH

(1) https://www.youtube.com/watch?v=g74JowOzqLY&index=7&list=PL459C6A00EA8A0D5F

(2) http://vi.wikipedia.org/wiki/Bob_Dylan

(3) Ghi theo ký ức của nhiều bậc lão thành. Bài này sau khi vào Nam, Phạm Duy đã đổi tên bài hát và cả lời ca thành Quê nghèo. Lời caphổ biến bài này là:Làng tôi không xa kinh kỳ sáng chói/ Có những cánh đồng cát dài/ Có lũy tre còm tả tơi/ Ruộng khô có những ông già rách vai/ Cuốc đất bên đàn trẻ gầy/ Có người bừa thay trâu cày…

(4) https://www.youtube.com/watch?v=Az54X8ReyYQ

(5) Hồi ký Phạm Duy, quyển 3.

(6) Đỗ Xuân Tê, Vài điều tranh cãi từ một ca khúc, 10-1-2015,

http://t-van.net/?p=20734

(7) Bửu Chỉ, Đường bay nghệ thuật & Ký ức trần gian, NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2012, t.85.

(8) Thái Kim Lan, Trịnh Công Sơn – nơi vùng ưu tư thành tiếng du ca (http://www.trinh-cong- son.com/thaiklan.html).

(9) Lời tựa tập Phụ khúc Da vàng, NXB Nhân Bản, 1972. (10) Nhiều tác giả, Trịnh Công Sơn – Rơi lệ ru người, NXB Phụ Nữ, Hà Nội,

MỤC LỤC TẬP 2

I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

1. Mấy tháng quân trường.

2.Tình đồng đội.

3. Trên bốn vùng chiến thuật.

4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

5. Xuân này con không về.

6. Một mai giã từ vũ khí.

7. Đêm nguyện cầu.

I. Sự hình thành phong trào Du ca.

II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

2. Tuổi trẻ chúng tôi.

3. Đoàn ta ra đi.

4. Mơ ước hòa bình.

I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.

II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

I. Các ban nhạc trẻ.

II. Hoạt động biểu diễn.

III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

trẻ phương Tây.

IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG

I. Quá trình hình thành và phát triển của

phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Giai đoạn 1965-1969.

2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

I. Nhạc thiếu nhi.

1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

3. Bài hát về quê hương, đất nước.

4. Bài hát mừng Trung thu.

5. Bài hát vui chơi tập thể.

II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

1. Vui họp mặt.

2. Vui cắm trại.

3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XV. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC

I. Truyện ca.

1. Trầu cau.

2. Thiên thai.

3. Trương Chi.

4. Chú Cuội.

5. Ngưu Lang – Chức Nữ.

6. Trác Văn Quân.

7. Thiếu phụ Nam Xương.

8. Hoa thủy tiên.

9. Huyền Trân Công Chúa.

10. Lòng mẹ Việt Nam.

11. Nàng Bân.

12. Chuyện tình Lan và Điệp.

II. Trường ca.

1. Lịch sử loài người.

2. Trường ca Sông Lô.

3. Hòn Vọng Phu.

4. Hội Trùng dương.

5. Con đường cái quan.

6. Mẹ Việt Nam.

I. Sử ca.

II. Thanh niên ca.

III. Kháng chiến ca.

IV. Quốc ca.

V. Quân ca.

* LỜI KẾT.

* TÀI LIỆU THAM KHẢO.

* MỤC LỤC.

NGUYỄN PHÚ YÊN: NHÌN LẠI…- CHƯƠNG IX: PHONG TRÀO DU CA

Nguyễn Phú Yên — Fri, 29 Sep 2023 09:15:00 +0000

CHƯƠNG IX

PHONG TRÀO DU CA

Trong thập niên 1960-1970, nhiều hội đoàn, nhiều tổ chức thanh niên, sinh viên, học sinh được hình thành dưới nhiều danh nghĩa khác nhau. Có khi đó là tổ chức chính trị, tổ chức xã hội, tổ chức đào tạo kỹ năng sống, hội đoàn tôn giáo hoặc tổ chức từ thiện thuộc cơ quan trong nước hay nước ngoài. Đa số thành viên của các tổ chức này đều là thanh niên, do đó họ đều có nhu cầu ca hát cộng đồng trong sinh hoạt, hoạt động của đoàn thể. Nhiều bài hát đã ra đời đáp ứng nhu cầu thiết thực của mỗi tổ chức. Có thể kể một vài tổ chức quy tụ đông đảo thanh niên như Hướng đạo sinh, Gia đình Phật tử, Thanh Sinh Công, Tổng hội Sinh viên hoặc Hội đồng Sinh viên liên khoa ở các trường đại học, Tổng đoàn Học sinh ở các trường trung học, Hội đồng tương trợ sinh viên, Đoàn công tác xã hội, Phong trào thanh niên thiện chí, Nhóm Thanh niên tự lực, Đoàn văn nghệ sinh viên học sinh thuộc các tổng hội sinh viên, đoàn Nguồn Sống, Chương trình Phát triển sinh hoạt học đường (viết tắt là CPS) trực thuộc Bộ Giáo dục và thanh niên được sự trợ giúp của các tổ chức thiện nguyện quốc tế, chuyên trách về điều hành và xây dựng các sinh hoạt thanh niên, sinh viên, học sinh hướng về phụng sự xã hội… Nổi bật trong các tổ chức sinh hoạt văn nghệ và công tác thiện nguyện lâu dài là Phong trào du ca Việt Nam, qui tụ đông đảo thành viên trong đó có lực lượng sáng tác âm nhạc khá đông đảo. Phong trào có được công chúng rộng rãi ở nhiều thành phố cả nước lúc bấy giờ.

I. SỰ HÌNH THÀNH PHONG TRÀO DU CA

Phong trào Du ca được thành lập với tôn chỉ: “Dùng tiếng hát chung của cộng đồng để tô điểm cho nền văn nghệ dân tộc một màu xanh đầy hy vọng, đưa mỗi người đến gần nhau hơn để cùng lo xây đắp một quê hương tươi sáng”. Mùa hè năm 1965, Nguyễn Đức Quang và một số bạn ở Đà Lạt tham gia chương trình công tác hè để rồi sau đó họ thành lập một ban nhạc sinh viên gồm năm người là Nguyễn Đức Quang, Hoàng Kim Châu, Trần Trọng Thảo, Hoàng Thái Lĩnh, Nguyễn Quốc Văn. Ban nhạc sinh viên này xuất hiện lần đầu tiên tại giảng đường Spellman (Viện Đại học Đà Lạt) vào tháng 12 năm 1965 cùng với nhạc sĩ Phạm Duy và ca sĩ Phương Oanh. Kể từ đó, Phương Oanh gia nhập ban nhạc – chính thức có tên là Ban Trầm Ca. Khởi đầu ban Trầm Ca chuyên sinh hoạt ca diễn văn nghệ theo tinh thần hướng đạo, thanh niên sinh viên phụng sự xã hội. Sau hơn một năm hoạt động, với sinh hoạt ngày càng phát triển, ban Trầm Ca quyết định thành lập Phong trào Du ca Việt Nam vào ngày 19-12-1966. Phong trào được Bộ Quốc gia Giáo dục và Thanh niên Việt Nam Cộng hòa công nhận chính thức và cấp giấy phép hoạt động trên toàn quốc kể từ ngày 24 -1-1969, với cả ngàn đoàn viên có mặt khắp mọi miền đất nước dưới hình thức những toán du ca… Phong trào du ca Việt Nam có chủ tịch lâm thời đầu tiên là Đinh Gia Lập; đại hội lần thứ nhất của phong trào đã bầu dược sĩ Hoàng Ngọc Tuệ làm chủ tịch (1967), sau đó là nhà báo Đỗ Ngọc Yến (1972).

Là một tổ chức thanh niên, Phong trào Du ca Việt Nam bao gồm nhiều bộ phận, trong đó phần sáng tác âm nhạc được giao cho xưởng du ca. Nhạc sĩ Nguyễn Đức Quang là trưởng xưởng, sau đó nhạc sĩ Ngô Mạnh Thu (Trần Tú) thay thế (1972). Số lượng các nhạc sĩ ngày càng đông đảo: Nguyễn Ðức Quang, Ngô Mạnh Thu, Nguyễn Quyết Thắng, Trần Ðình Quân, Anh Việt Thu, Tôn Thất Lan, Trương Xuân Mẫn, Nguyễn Hữu Nghĩa, Giang Châu, Nguyễn Thiện Cơ, Bùi Công Thuấn, Đặng Mục Tử, Lý Văn Chương, Lê Quang Dũng, Lưu Quang Diệp, Nguyễn Văn Phiên, Phan Ni Tấn, Võ Thị Xuân Đào… Ngoài ra còn có các huynh trưởng tham gia hướng dẫn, huấn luyện như Phạm Duy, Trầm Tử Thiêng, Hà Tường Cát, Trần Đại Lộc, Trần Văn Ngô, Nguyễn Thanh, Nguyễn Khả Lộc, Phan Huy Ðạt, Tống Hoằng, Đỗ Phương Oanh…

Những tuyển tập của phong trào đã phát hành như: Tuyển tập Du ca 1, Du ca 2, Du ca 3, Những bài ca khai phá, Ta đi trên dòng lịch sử, Những điều trông thấy, Những khuôn mặt Du ca, Hát cho những người sống sót, Anh hùng ca, Sinh hoạt ca…

Du ca là một đoàn thể hoạt động về văn hóa và văn nghệ phục vụ cộng đồng. trong đó sinh hoạt ca hát có đặc điểm là người nghe lẫn người hát đều cộng tác với nhau, hát chung với nhau, mục đích là tác động tinh thần và cảm hóa người nghe để tất cả cùng có ý thức phục vụ xã hội, khơi động lòng hăng hái của tuổi trẻ tham gia công tác tự nguyện xây dựng quê hương. Ngoài các bài ca sinh hoạt vui tươi, phấn khích, lành mạnh, phần lớn sáng tác của anh em phong trào du ca chất chứa tình tự dân tộc, lòng yêu quê hương, những suy tư của người dân một nước nhược tiểu muốn vươn lên để thay đổi số phận của dân tộc mình, nói lên ước vọng hòa bình khi đất nước còn chìm đắm trong chiến tranh. Phong trào Du ca Việt Nam đã khẳng định vai trò và mục tiêu của phong trào: “Người du ca sống giữa lòng dân tộc, mở mắt nhìn cảnh sống chung quanh, lắng tai nghe lời than hay tiếng reo mừng của đồng loại, cưu mang đau khổ và ôm ấp hy vọng để rồi hát lớn bằng ngôn ngữ thi ca. Họ là những phát ngôn nhân của thời đại. Dù sống ở bất cứ nơi nào, giữa vùng đất đá khô cằn Trung Việt, trên núi đồi heo hút Cao nguyên, dưới đồng bằng phì nhiêu Nam Việt, hay trong lòng những đô thị xa hoa, những người du ca đều nói bằng lời chân thành của lương tâm. Vì vậy, tiếng nói của họ cũng là tiếng nói của hàng chục triệu người Việt cùng ôm trái tim đớn đau đi chung trên một dòng lịch sử” ⁽¹⁾

II. TỔ CHỨC PHONG TRÀO DU CA

Phong trào Du ca được tổ chức thành các đơn vị ở mỗi tỉnh, thành phố, liên hệ mật thiết với nhau, thường xuyên tổ chức các trại sinh hoạt của mỗi một đoàn du ca cấp tỉnh, thành phố hoặc nhiều đoàn du ca ở khu vực, vùng miền… Có thể kể đến các toán du ca nổi bật: Con Sáo Huế, Du ca Áo Nâu, Du ca Lòng Mẹ, Du ca Trùng Dương, Du ca Vàm Cỏ Tây, Du ca Vàm Cỏ Ðông, Hồ Gươm, Sông Hậu, Du ca Vượt Sóng, Ca đoàn Trùng Dương, Du ca Áo Xanh, Du ca Giao Chỉ, Du ca Ðà Nẵng, Ban Mê Thuột, Tây Ninh, Vĩnh Long, Cần Thơ, An Giang, Nha Trang, Biên Hòa, Bình Thuận, Du ca Mùa Xuân, Du ca Phù Sa, Ðồng Vọng… Phần lớn anh em phong trào còn là thành viên của Hội Hướng đạo Việt Nam nên phong trào ngày càng phát triển do quen tổ chức sinh hoạt trại, sinh hoạt tập thể và ca hát, thu hút đông đảo thanh niên. Vì vậy phong trào có tác động rõ rệt và nhất định vào một bộ phận lớp trẻ thành thị về mặt nhận thức và tâm lý.

Huy hiệu Du ca mang hình một cây Văn (văn hóa) gồm có bảy rễ, năm cành và năm trái.

Bảy rễ: tượng trưng cho nền móng du ca được đặt trên bảy điểm căn bản: lý tưởng, tổ chức, lãnh đạo, sinh hoạt, kỹ thuật, sáng tạo, kinh nghiệm. Năm cành: tượng trưng cho năm điều luật du ca: du ca viên tích cực và kỷ luật trong nhiệm vụ, du ca viên bền bỉ và can đảm trước mọi khó khăn, du ca viên kiên tâm học hỏi và thực thi những điều lợi ích, du ca viên tự tin và gây tin tưởng cho mọi người, du ca viên thương yêu và sẵn sàng giúp đỡ lẫn nhau. Năm trái: tượng trưng cho năm kết quả mà du ca viên tạo được: tinh thần cộng đồng, tinh thần nghệ thuật, tinh thần dân tộc, tinh thần tiến bộ, tinh thần nhân ái.

Màu sắc: nền màu trắng: tinh khiết phục vụ. Cây Văn màu xanh đậm: trẻ trung và bền bỉ. Trái màu đỏ: can trường và thành công. Ngoài ra, du ca cũng có qui định đồng phục riêng dành cho nam và nữ.

Đại hội Du ca toàn quốc nhóm họp lần 1 tại Sài Gòn quyết định chọn bài hát Đoàn ta ra đi của nhạc sĩ Nguyễn Đức Quang làm đoàn ca của Phong trào du ca Việt Nam.

Về tổ chức, phong trào gồm hai khối: một chủ tịch phụ trách hành chính, pháp lý, tổ chức đoàn viên và yểm trợ; và một trưởng xưởng phụ trách sáng tác, ca mục, huấn luyện, tổ chức sinh hoạt.

Ðơn vị cơ bản của phong trào: nhỏ nhất là toán du ca từ 5, 7 đến 15 hay 25 đoàn viên. Có nhiều toán thì lập thành đoàn du ca.

III. NỘI DUNG CA KHÚC PHONG TRÀO DU CA

Về nội dung sáng tác, các tác giả trong phong trào cùng xuất phát từ các quan điểm tương đồng, do đó các ca khúc thường nhất quán về tư tưởng. Đó là những bài hát nói về tâm trạng của lớp trẻ trong các thành thị: nỗi buồn đau, nỗi xót xa của kiếp người trong chiến tranh, ý thức về thân phận khốn khổ, nhục nhằn của quê hương, hướng về tương lai với tinh thần lạc quan, xây dựng và niềm mơ ước hòa bình.

Nhận diện quê hương

Thế hệ sinh ra trong chiến tranh khi lớn lên đã nhìn thấy quê hương mình tràn đầy khói lửa. Không chỉ trong hiện tại mà từ trước đó quê hương cũng đã trải qua bao cơn binh đao. Nhìn lại cả một quá khứ họ chợt nhận ra đất nước bé nhỏ này chỉ là thân phận nhược tiểu, bị định đoạt bởi người ngoài. Họ than thở cho đất nước ấy:

Tôi trót sinh ra làm dân nhược tiểu,

Nỗi tủi hờn căm bừng trên tay

Nỗi nhọc nhằn trĩu nặng đôi vai.

Tôi trót sinh ra làm dân nhược tiểu,

Ôi đau thương xâm kín hình hài

Niềm đau thương của kiếp đọa đày…

Tôi trót sinh vào nước chia cắt,

Nỗi thù hằn còn đục lòng sông

Tôi trót sinh vào nước chia cắt,

Tình anh em máu chảy thành dòng…

Ơ hay Thượng đế có buồn

Chứng giám giùm những linh hồn

Người dân tôi nhìn tương lai

Nước mắt tuôn tràn ngày.

(Nguyễn Đức Quang, thơ Nguyễn Văn Hoàn,

Nỗi buồn nhược tiểu)

Rồi trong cơn binh lửa ấy, người dân Việt phải chịu đổ bao xương máu, chịu cảnh sống cơ khổ, lầm than:

Quê hương tôi vùng đất khô sỏi đá

Mấy mươi năm chỉ biết có lầm than

Người dân tôi những tháng ngày cơ cực

Vì áo cơm mưa nắng rát lưng trần

Quê hương tôi mấy mươi năm binh lửa

Cho nhục nhằn còn mãi kéo vây quanh.

Ôi Việt Nam ngàn năm như thế đó

Ngàn năm còn máu đỏ thắm quê hương…

Xin cầu nguyện cho đạn bom vắng tiếng

Cho người về xây đắp lại yêu thương

Cho đất nước không còn trong tiếng khóc

Không còn nghèo cơm gạo

Mà giàu máu giàu xương.

(Nguyễn Quyết Thắng, Quê hương tôi)

Họ nhìn rõ quê hương đổ nát, ruộng đồng khô khan và những con người gục chết tả tơi:

Quê hương đã bao năm

Xây trên những đổ nát

Quê hương đã bao năm

Lúa khô trên đồng cháy

Quê hương đã bao lần

Chìm sâu trong nhục nhằn

Quê hương đã mỏi mòn

Tìm lại giờ phút ấm êm…

Quê hương đã ê chề

Lầm than trên phận người

Quê hương với tim hồng

Còn lạc loài thắm đôi nơi.

(Bùi Công Thuấn, Hi vọng chính chúng ta)

Này quê hương đã bao năm sâu hận thù

Này máu xương chất cao lên thành núi

Ôi quê hương yêu dấu bom đạn réo từng giây

Ôi quê hương ưu phiền

Ngàn năm chất mãi thương đau…

(Bùi Công Thuấn, Ta đi trên dòng lịch sử)

Một vùng quê xôn xao

Là triệu người dân hoang mang

Ôi tim ta rỉ máu

Tiếng hát nào nước mắt nghẹn ngào

Một ngày trên quê hương

Là một ngày thêm đau thương

Ôi con dân gục chết

Trong dáng gầy áo quần tả tơi…

(Nguyễn Quyết Thắng, Nhận diện quê hương)

Người còn lại sống khổ, sống đau thương và cảm thấy lạc loài trên quê hương lửa đạn:

Cho đồng bào tôi thở nốt những hơi tàn

Buông thõng bàn tay thua thiệt trước lầm than

Đêm đêm đi dạy vá may thêm

Hay mang xe đèo kiếm cơm ăn

Thân trâu kéo cày bên lũ hưởng nhàn.

(Nguyễn Đức Quang, Cho đồng bào tôi)

Tôi gọi tiếng Việt Nam

Hai mươi năm lửa đạn

Thắp sáng trời không gian

Để lòng dân ngậm hờn.

(Nguyễn Quyết Thắng, Gọi tên đất mẹ)

Cơn đói xưa sắp tràn tới,

Cuộc nhân sinh sẽ tàn phai

Người lo việc nước ơn đời,

Để về chết bơ vơ một tối

Nhọc nhằn trải mấy chục năm,

Nhìn chưa ra ánh sáng mặt trời

Ôi biết mấy mong chờ,

Trời im gió cho ta vào bờ.

(Nguyễn Đức Quang, Xương sống ta đã oằn xuống)

Nhưng đã là con dân Việt, họ phải chấp nhận thân phận nhỏ nhoi, dù đau thương nhưng không thể nào từ bỏ miền đất quê hương nơi họ đã sinh ra:

Đến với quê hương tôi,

Nói với quê hương tôi dù hờn căm còn đầy

Đến với quê hương tôi,

Nói với quê hương tôi dù còn sầu khổ đau.

Đến với quê hương tôi,

Nói với quê hương tôi dù gian nan còn nhiều

Đến với quê hương tôi,

Nói với quê hương tôi miệt mài không hề nguôi.

(Bùi Công Thuấn, Nói với quê hương tôi)

Xin chọn nơi này làm quê hương

Dẫu đang chiến tranh

Xin chọn nơi này làm quê hương

Dẫu chưa thanh bình

Xin chọn nơi này làm quê hương

Dẫu đang khó khăn

Xin chọn nơi này làm quê hương

Dẫu chưa ấm êm…

Sống trong chiến tranh là sống với khổ cực, lo âu, hoang mang và cùng ưu tư cho vận nước:

Xin chọn nơi này làm quê hương

Dẫu cho khó thương

Ta cùng lo chạy từng lưng

Cơm áo che thân tàn

Khi mùa mưa về cùng lem nhem

Bước trên ngõ trơn

Khi giặc lan tràn cùng lo âu

Trắng đôi mắt đen…

Ta còn những người ngồi quanh đây

Trán in vết nhăn

Ðêm nằm nghe lòng quặn sôi lên

Giữa cơn mộng lành

Ôi vì thâm tình cùng con dân

Sống trong chiến tranh

Ôi cùng đau lòng cùng hoang mang

Giữa khi khó khăn.

Vì thế dù hận thù hayganh ghét, dù ở đô hội đông vui hay miền quê heo hút họ càng thấy cần ở bên nhau với tất cả lòng thương yêu:

Ta còn những người còn yêu nhau

Biết bao thiết tha

Chưa gặp bao giờ mà đã quá

Uống máu ăn thề

Giam mình trong lòng thành đô kia

Sống nơi ấp quê

Nhưng tình cao vời đòi yêu thương

Khắp luôn thế gian.

(Nguyễn Đức Quang, Xin nhận nơi này làm quê hương)

Ai không cảm thấy nỗi buồn xâm chiếm khi trên quê hương còn nhiều ngôi trường hoang vắng, đồng nương trơ trọi, vạn vật xác xơ vì thiên tai và chiến tranh:

Chiều nay lờ lững tôi ngang Tuy Hòa

Ngồi đây nhưng thấy như còn xa

Trường xưa hoang vắng, hiu hiu bên ruộng lúa

Một con chim én nô đùa ngoài kia

Ôi, bước dài ngao ngán bên nương buồn

Nhìn quanh trơ đứng bao đồng nương…

Đường đi đưa tới phía Nam nhưng lòng

Triền miên ray rứt theo miền Trung

Cầu xưa xơ xác sau cơn bão tố

Còn người dân tan tác bên đường ngẩn ngơ

Ôi, bước buồn theo mãi không gian buồn

Một đêm qua biết bao sầu thương!

(Nguyễn Đức Quang, Chiều qua Tuy Hòa, 1968)

Không chỉ sầu thương, họ còn biết khổ đau, tủi hổ khi nhìn thấy chung quanh là những thiếu phụ chít khăn tang, những mẹ già và em thơ côi cút:

Tôi vẫn thấy nhiều người,

Những người trên quê hương tôi

Tôi vẫn thấy nhiều người,

Trên đầu khăn sô tù đày

Một vùng quê xôn xao

Là triệu người dân hoang mang

Ôi tim ta rỉ máu tiếng hát nào

Nước mắt nghẹn ngào

Ôi con dân gục chết

Trong dáng gầy áo quần tả tơi

Cho bơ vơ em thơ,

Đau lòng mẹ già mù lòa.

(Nguyễn Quyết Thắng, Nhận diện quê hương)

Dù trong khổ đau họ vẫn đầy tình người và còn yêu thương tha thiết quê hương mình:

Đây ruộng bao la đây đồi nương xa

Đây ghềnh thác đá

Đây mấy dãy núi xa xa như thành lũy

Quân ta ngăn vạn quân thù.

Này rừng quê hương này dấu yêu

Thương hồn thiêng sông núi

Quê hương là tình yêu thương

Đời mình núi biếc còn xanh.

(Bùi Công Thuấn, Tình ca quê hương)

Anh sẽ về em ơi anh sẽ về

Về nơi ngôi nhà vách đất

Với hàng hoa thơm

Nơi con đê già nơi cây cầu tre

Nơi con đường đất dấu chân trâu bò…

(Nguyễn Hữu Nghĩa, Anh sẽ về)

Người thanh niên Việt Nam

Quay về với xóm làng

Tiếng reo vui rộn trong lòng.

Cùng đi lay Trường Sơn

Cùng đi xoay Hoành Sơn

Cùng đi biến rừng hoang ra lúa thơm…

(Nguyễn Đức Quang, Về với mẹ cha)

Niềm tự hào vẫn còn vang lên trong trái tim tuổi trẻ. Dù cuộc đời còn đớn hèn nhưng họ vẫn hiên ngang, kiêu hãnh vì lịch sử oai hùng của dân tộc từ ngàn xưa vẫn còn đó:

Máu ta từ thành Văn Lang dồn lại

Xương da thịt này cha ông miệt mài

Từng ngày qua cười ngạo nghễ

Đi trong đau nhức không nguôi

Chúng ta thành một đoàn người hiên ngang

Trên bàn chông hát cười đùa vang vang

Còn Việt Nam triệu con tim

Này còn triệu khối kiêu hùng.

(Nguyễn Đức Quang, Việt Nam quê hương ngạo nghễ)

a. Tuổi trẻ chúng tôi

Thập niên 1960 là thời gian cao trào của chiến tranh Việt Nam, nhiều thế hệ thanh niên bị huy động vào guồng máy chiến tranh, đi quân dịch, bị bắt lính và tổng động viên. Đó là nỗi ám ảnh và lo sợ lớn nhất của thế hệ thanh niên bấy giờ. Những ca khúc của phong trào du ca thể hiện khá rõ rệt hiện thực đó:

Cho bạn bè tôi mệt chới với giữa quân trường

Hun hút rừng sâu hay nằm giữa nhà thương

Lao đao trong cuộc sống loi nhoi

Lang thang chơi đùa suốt đêm vui

Như con quay tròn quay trong ngục tối

(Nguyễn Đức Quang, Cho đồng bào tôi)

Dưới mắt người thanh niên thời bấy giờ, chiến tranh là xương máu, là thây người, là ruộng đồng tan hoang, là con người tàn phế:

Máu đã chảy thành sông,

Xương đã chồng chất núi

Biết bao máu người mình

Và đây thịt xương Lạc Hồng.

(Giang Châu, Những điều trông thấy)

Thưa me thưa me con đã về nhà

Ngồi trên xe lăn từng vòng xót xa

Thưa me thưa me con đã về gần

Dù chẳng còn đôi chân.

Thưa me thưa me con đã về thăm

Xin giữa quê hương một chỗ yên nằm

Xin một bóng cây xanh lên phần mộ

Một lần là trăm năm…

Thưa me thưa me con đã về nhà

Giữa tình thương yêu của làng xóm ta

Thưa me thưa me con đã về gần

Dù chẳng còn xác thân.

(Tôn Thất Lan, Một lần là trăm năm)

Trong hoàn cảnh đó chỉ còn biết nương nhau mà sống, ở bên nhau mà vỗ về, giúp đỡ:

Dìu nhau cho thây ngưng đổ

Dìu nhau cho bom ngưng nổ

Dìu nhau bằng niềm nhung nhớ

Bằng những câu hẹn hò

Xin dìu nhau qua khổ đau

Xin dìu nhau trong dài lâu.

(Ngô Mạnh Thu, Dìu nhau)

Một chiếc khăn rụng lau nước mắt

Hai chiếc khăn lau ráo mồ hôi

Ba chiếc khăn lau vết thương trào máu

Bốn chiếc khăn để tang cuộc nội chiến này.

(Trần Đình Quân & Vũ Thanh Vân, Những chiếc khăn)

Những tác giả du ca tự xem mình như những nạn nhân của cuộc chiến cho nên vẽ lên khá trung thực bộ mặt lớp trẻ thành thị bấy giờ cũng như bày tỏ tâm trạng đau thương, bế tắc, rên rỉ cho phận người. Bài hát sau đây như một sự nhận diện khuôn mặt tuổi trẻ, sự thức tỉnh của một thế hệ thanh niên sinh ra trong chiến tranh bị xô đẩy vào ngọn lửa đạn bom và hận thù:

Tuổi trẻ chúng tôi đã bao nhiêu năm

Lần lượt đi lên giàn lửa thiêu

Tuổi trẻ chúng tôi đã bao nhiêu năm

Kiếp sống lang thang như mây chiều.

Này vì đâu này vì đâu

Mà xương máu ngất núi ngất núi

Trên quê hương dẫy đầy hận thù

Kiếp sống nào như loài cỏ cây.

Tuổi trẻ chúng tôi đã bao nhiêu năm

Chìm ngập sâu trong niềm sầu đen

Tuổi trẻ chúng tôi đã bao nhiêu năm

Héo hắt đi trong cơn ưu phiền

Này vì đâu này vì đâu

Mà thiêu cháy kiếp sống kiếp sống

Trong mê man với niềm nhục nhằn

Nước mắt nào dâng nghẹn đầy vơi.

(Giang Châu, Tuổi trẻ chúng tôi)

Khi bị đẩy vào một thảm kịch đau xót như vậy, người thanh niên chỉ còn biết kêu đòi và cất lời kêu gọi đứng lên thay đổi cuộc sống của chính mình:

Sao chúng tôi không có quyền

Lên tiếng nói

Tìm cuộc đời đời đáng sống

Tìm về nguồn nguồn quê hương

Bao nghìn năm anh dũng.

Sao chúng tôi phải gục đầu

Phải gục đầu mà hi sinh cho ngoại quyền

Mà hi sinh cho chủ nghĩa

Cho danh từ rỗng không.

Tuổi trẻ chúng tôi đã nghe trong tim

Lời gọi âm vang từ nghìn xưa

Tuổi trẻ chúng tôi đã nghe trong tim

Tiếng réo sôi trong đêm giao mùa

Nào vùng lên nào vùng lên

Tạo nên kiếp sống mới sống mới

Đưa quê hương thoát vòng ngục tù

Thoát xích xiềng gông cùm nhục ô.

(Giang Châu, Tuổi trẻ chúng tôi, 1972)

Viễn tượng mở ra trước mắt của lứa tuổi họ chỉ là bất an, phiền muộn, tâm hồn buốt giá và tàn tạ:

Bao mùa xuân trên tay phiền muộn

Bao mùa hè đốt tuổi bình an

Bao mùa thu dung nhan tàn tạ

Bao mùa đông buốt giá tâm hồn.

(Trần Đình Quân & Vũ Thanh Vân, Những chiếc khăn)

Con người bị bủa vây trong hoàn cảnh xã hội như thế tất nhiên như kẻ bị dồn vào chân tường, cảm thấy hoang mang, nghi ngờ, chìm vào trong nỗi cô đơn, buồn đau dài lâu và phẫn nộ:

Tôi thất vọng từng cơn hoang mang dài

Tôi chia thành trăm tôi

Tôi rã rời ngổn ngang trong tâm hồn

Tôi nghi ngờ và cô đơn…

Tôi nhìn lại, tôi bồi hồi,

Kiệt sức giữa cơn giông

Bầm tím đứng chênh vênh,

Mỗi người một dòng sông…

Tôi mệt nhoài, tôi mệt nhoài,

Đường đi qua quân trường

Đường đi xa thế giới,

Đường cô độc mãi mãi

Tôi nhạt mờ trong cuộc cờ,

Chìm trong cõi bơ vơ

Đời chung đã qua mau,

Chưa vui mà buồn lâu.

(Nguyễn Đức Quang, Hoàng hôn của một lớp người)

Khi Chúa cho con hoang trở về
Nhìn thấy quê hương vui tràn trề
Là Việt Nam chịu ân oán

Cho cuộc tranh đua.
Bao nước vây chung quanh đòi nợ
Bị đóng đinh trên cây thập tự
Một dân tộc trả bằng máu

Hai chục năm qua.
Giờ lên tiếng, nói cho cùng
Vì lương tâm chúng ta chưa mòn
Vì vẫn lo tương lai nguy nàn
Bọn đầu cơ càng thêm lớn.
Cuộc phiêu lưu đã bao ưu sầu
Và đắng cay thương đau đã nhiều
Tội không làm

Đền một kiếp chưa vừa hay sao…

(Nguyễn Đức Quang, Im lặng là đồng lõa)

Vì vậy mà chính trong sâu thẳm của tâm thức, khi mà họ tưởng như tuổi trẻ của mình bị đánh cắp thì đồng thời vang lên lời kêu đòi hãy trả lại cho họ sức sống, sự yên vui, tự do, để họ được phụng sự Tổ quốc:

Trả lại tôi là tuổi trẻ mênh mông
Chúng mình như lúa reo trên ruộng đồng
Dù mưa tuôn, dù bão cuốn
Bông lúa vàng cuồn cuộn gió vươn lên
Dù bom rơi, dù súng tới
Bông lúa ngời vượt lửa khói lên ngôi
Trả lại tôi là tuổi trẻ yên vui
Dẫu rằng đang chiến tranh hay hòa rồi.
Trả lại tôi là tuổi tự do theo
Chúng mình: hoa hướng dương trên ngọn đèo
Là hoa niên tìm ánh sáng
Hoa biết đường về mọi chốn vinh quang
Là măng non, là thép mới
Khi đáp lời thì quả đất lung lay
Là tuổi son ở Phù Ðổng vươn vai
Chúng mình khi đứng lên cao bằng trời…
Trả lại tôi là tuổi trẻ hôm nay
Chúng mình như đóa sen trong bùn lầy
Việt Nam đây, đầy rắc rối
Nhưng vẫn còn nhiều hình dáng vui tươi
Việt Nam ơi! Còn tiếng nói
Yêu giống nòi đặt Tổ quốc lên vai.
Trả lại tôi là thần tượng tôi đây
Chúng mình xin khắc sâu trong dạ này.

(Phạm Duy, Trả lại tôi tuổi trẻ, 1968)

Bên cạnh những thao thức về thân phận tuổi trẻ, về vận nước điêu linh, người du ca còn có những bài tình ca. Điều ấy dễ hiểu bởi các tác giả du ca cũng là lớp thanh niên vừa bước vào đời vẫn có tình cảm yêu đương. Nhiều bài tình ca được nhiều người biết đến như Bên kia sông (Nguyễn Đức Quang), Ban Mê về nhớ (Nguyễn Quyết Thắng), Chia áo người yêu xa (Phan Ni Tấn), Buổi trưa ra đường (Nguyễn Quyết Thắng, thơ Đỗ Quý Toàn)… Tuy vậy so với hàng trăm ca khúc của phong trào, những bài tình ca không nhiều và không có vai trò quan trọng như các chủ đề, nội dung khác.

b.Đoàn ta ra đi

Du ca tự hào là những con người trẻ có lý tưởng phục vụ xã hội, đi vào cộng đồng để chia sẻ những hoàn cảnh khó khăn và đau khổ của người dân. Và những con người ấy luôn cất vang tiếng hát thanh thoát trong nghĩa vụ tự nhận về mình:

Đoàn chúng tôi

Băng rừng sâu suối xanh nương đồi

Một sớm mai sương bình minh

Hãy còn vương trên cây

Ra đi hăng hái tiếng chim lừng đó đây

Đoàn chúng tôi đem tình thương

Đến gieo cho muôn người

Cùng khắp nơi chân dừng

Bên khắp bờ non nước

Quyết chí ra đi mưa nắng không nề chi!

(Nguyễn Đức Quang, Đoàn ta ra đi)

Khi gánh lên mình một sứ mạng tốt đẹp, người du ca quần tụ về chung một mái nhà, yêu thương nhau trong cùng công tác xã hội. Họ về bên nhau để kề vai sát cánh cùng giúp người khốn khó hoặc dựng nhà cho người tạm cư:

Xin hãy cùng chúng tôi về những nơi tạm trú

Xin đem từng nắm cơm bọc áo manh tả tơi

Là yêu thương tô thơm trên dòng sống của người

Là một ngày Việt Nam cơm dưa vựa muối…

Xin hãy cùng chúng tôi nhìn núi sông rực sáng

Xin hãy cùng đứng lên về phố tan chợ hoang

Dựng tương lai em thơ cho mạch sống tràn đầy

Dựng lại nhà Việt Nam quê hương rạng ngời.

(Nguyễn Quyết Thắng, Hãy đến với chúng tôi)

Rồi ngày mai này nhà sẽ cao

Anh em ơi tô nhanh lên nào

Nào ta phết nhé, nào ta trét nhé

Làm việc xong ta đi nghỉ ngơi.

(Nguyễn Đức Quang, Làm nhà)

Chúng con xin dựng thêm mái nhà

Xin dựng thêm mái nhà

Chúng con cất trường trường thêm lớp

Xin được thêm lớp học

Chúng con xin vui dạy trẻ thơ

Xin vui dạy trẻ thơ

Chúng con xin giúp được mọi nhà

Xin được giúp ích nhiều.

(Nguyễn Đức Quang, Xin làm con xóm làng)

Họ kêu gọi những thanh niên cùng lên đường về tận xóm làng xa xôi để xoa dịu nỗi đau của người gặp hoạn nạn và đem lại niềm vui sống cho người dân:

Hỡi người bạn du ca ôm sách ôm đàn

Những người trong cộng đồng màu áo nâu

Với bàn tay trắng với bàn chân yếu

Dựng quê hương đi qua bao làng thôn

Đã về trong tiếng cười,

Đã về trong tiếng hát

Sống cho người.

(Nguyễn Quyết Thắng, Nói với người du ca Ban Mê)

Đường của ta đưa ta về thanh bình

Đường an lành

Đường thảnh thơi những ngày vui

Đường Việt Nam mời những bước chân rời

Sát nhau lại vì đường vẫn còn dài.

(Nguyễn Đức Quang, Đường Việt Nam)

Bình minh vươn lên

Trong nước mắt bi thương còn rơi

Hành trang trên vai

Ta tiến tới đi gieo nguồn vui

Nắng thiêu nung tim sôi còn xanh

Gió mưa khó khăn

Nuôi tình êm thắm ngày mới…

(Nguyễn Hữu Nghĩa, Nguyễn Đức Quang, Hoàng Ngọc Tuệ, Hát trên đường)

Họ kêu gọi mọi người nắm chặt bàn tay cùng hành động không chút băn khoăn:

Không phải là lúc

Cứ ngồi đặt vấn đề nữa rồi

Phải dùng bàn tay mà làm cho tươi mới…

Làm việc đi không lo khen chê

Làm việc đi hãy say và mê

Cứ bắt tay gan lì chúng ta giải quyết

Mình chậm chân đi sau người ta

Còn ngồi đây nghĩ lo viển vông

Thắc mắc ngại ngùng

Đến lúc nao mới làm xong.

(Nguyễn Đức Quang, Không phải là lúc)

Mãi mãi bên nhau

Nối chặt vòng tay ta ca sum vầy

Mãi mãi bên nhau

Khắc nguyện từ đây ta luôn có nhau…

(Nguyễn Đức Quang, Mãi mãi bên nhau)

c.Mơ ước hòa bình

Người du ca cũng bày tỏ mãnh liệt mơ ước hòa bình. Đó là mơ ước cháy bỏng của nhiều thế hệ thanh niên muốn thoát khỏi kiếp thiêu thân trong guồng máy chiến tranh khốc liệt:

Một địa cầu mới sẽ mọc lên

Một thế giới mới sẽ ra đời

Một nền hòa bình vĩnh viễn

Mau đến cùng người

Một đoàn người mới sẽ vùng lên

Bài ca tranh đấu sẽ vang rền

Và người vì người sẽ chủ động

Giữ lấy quê hương.

(Nguyễn Đức Quang, Cho đồng bào tôi)

Tôi đã thấy mặt trời lên

Sau đêm dài tăm tối triền miên

Tôi đã thấy ngọn triều lên

Xóa tan đi dấu chân trên cát mềm

Tôi đã thấy ngàn lời ca

Theo mây trời lan mãi về xa

Tôi đã thấy đường nở hoa

Ôi thanh bình đẹp thay một cơn mơ.

Mong hòa bình sớm về với người

Anh nhìn em cha thấy con

Vang tiếng cười rất giòn.

(Ngô Mạnh Thu, Từ một cơn mơ)

Trong giấc mơ hòa bình, mọi người sẽ về lại quê nhà, về nơi chôn nhau cắt rốn dù có thể thiếu vắng người thân:

Anh sẽ về, em ơi anh sẽ về

Về nơi ngôi nhà,

Vách đất với hàng hoa thơm,
Nơi con đê già, nơi cây cầu tre,
Nơi con đường đất dấu chân trâu bò.
Anh sẽ về, em ơi anh sẽ về
Về trên sông rộng,

Ôm hết cánh đồng xanh lam
Hôn em, hôn mẹ, hôn bao người thân
Sẽ nói sẽ cười sẽ vui nhiều hơn.
Ðưa em vào gió, khẽ trao cành hoa
Ra sau vườn nhỏ, trồng lại cho em
Dây hoàng lan, hương đậm thêm.

Anh sẽ về em ơi anh sẽ về

Dù đêm không cùng

Hay mất hết người thân yêu

Cho em không còn cho chim về xa

Sẽ gắng quay về chết nơi ra đời.

(Nguyễn Hữu Nghĩa & Khê Kinh Kha, Anh sẽ về)

Ước mơ hòa bình chỉ có thể có được nếu mọi người cùng cầu nguyện cho im tiếng súng:

Xin cầu nguyện cho đạn bom vắng tiếng

Cho người về xây đắp lại yêu thương

Cho đất nước không còn trong tiếng khóc…

(Nguyễn Quyết Thắng, Quê hương tôi)

Ruộng lúa đã có người cày

Đường nối tiếp những đoàn người

Toàn dân Việt ngày Việt Nam

Vinh quang ngày tươi mới

Từng tiếng súng đã lịm dần

Làng xóm cũ có người về

Toàn dân Việt ngày đẹp tươi

Hoa gấm đến nơi rồi.

(Đặng Mục Tử, Hát cho tương lai hòa bình, 1972)

Hòa bình đồng nghĩa với sum họp, đoàn viên, tình nghĩa, quê hương tươi sáng, non sông được nối liền một dải:

Ánh sáng đã lan tới,

Sức sống đã vun xới

Trên bao nỗi vui mừng.

Quê hương hết tăm tối

Quê hương sẽ đổi mới

Quê hương sẽ yên vui.

(Bùi Công Thuấn, Đến với quê hương tôi)

Ta mong cho quê hương sáng ngời

Trong tình yêu mến tràn lan khắp nơi

Ta yêu cho quê hương

Bốn trời trong niềm tin mới

Vui ngày Bắc Nam thôi hết chia đôi.

(Bùi Công Thuấn, Mãi mãi bên nhau)

Niềm mơ ước càng tha thiết khi hòa bình sẽ cho mọi người được về lại làng quê thân yêu trong tiếng reo mừng nồng ấm:

Đếm những bước chân đi

Ngại ngùng có biết bao lần

Đường về làng heo hút

Ai làm núi cách sông ngăn

Đêm đã sắp úa tàn

Bình minh rồi sẽ huy hoàng

Vang vang trong gió ngàn

Một người một tiếng reo hoan.

(Nguyễn Quyết Thắng, Vắt tay lên trán)

Yêu anh yêu em yêu quê hương Việt Nam

Yêu cha yêu me yêu nương dâu đồng lúa

Ngàn lời nói yêu thương là chân tình sông núi

Ngàn lời ca yêu thương là tương lai rực sáng

Đắp xây đời vui đời ấm no ngàn nơi.

(Bùi Công Thuấn, Tình ca quê hương)

Ước mơ như thế sẽ cho họ niềm tin vô bờ. Họ nuôi hi vọng trong mỗi trái tim và chờ đợi viễn cảnh tươi đẹp sẽ về:

Trong đêm tối tiếng ca đã dậy lên

Trong u tối oán than đã dần tan

Dậy đi anh tôi chờ, dậy đi em tôi chờ

Nhìn quê hương thắp sáng trái tim con người.

(Nguyễn Quyết Thắng, Tiếng hát vang lên trong đêm tối)

Hi vọng đã vươn lên

Trong màn đâm bao ưu phiền

Hi vọng đã vươn lên

Trong lo sợ mùa chinh chiến

Hi vọng đã vươn lên

Trong nhục nhằn tràn nước mắt

Hi vọng đã vươn dậy

Đang rực lên trong màn đêm.

Hi vọng đã vươn lên

Trong nhà hoang bên ruộng cằn

Hi vọng đã vươn lên

Trên nương buồn dòng sông vắng

Hi vọng đã vươn lên

Trong lòng thuyền càng xa bến

Hi vọng đã vươn dậy như triều dâng

Cho buồm căng xuôi trường giang.

(Nguyễn Đức Quang, Hi vọng đã vươn lên)

Đầm ấm bên gia đình yên vui

Mong cho quê hương

Yên vui dài lâu, thanh bình ơi!

(Nguyễn Quyết Thắng, Niềm ước thanh bình)

Họ vẫn còn niềm yêu thương và tự hào về quê hương oai dũng tự ngàn năm trong lịch sử:

Xin vươn vai ngó nhau cho gần

Đi hiên ngang bước hai chân trần

Cùng nhau ta giữ thơm

Cho người Việt Nam.

Hôm qua ta đớn đau nhục nhằn

Hôm nay ta sẽ tuyên ngôn rằng

Việt Nam này sẽ nhất định vẻ vang!

(Nguyễn Đức Quang, Anh em tôi)

Ôi quê hương ơi đẹp tươi đứng trong trời đất

Ta yêu quê ta thì đâu có bao giờ mất

Yêu giống nòi mình lầm than mãi rồi

Yêu khiến lòng chẳng biết sao nguôi.

(Nguyễn Đức Quang, Chuyện quê ta)

Có chúng tôi những người còn khát sống

Yêu thanh bình và yêu tình non nước mình

Có chúng tôi dấu hận thù vắng bóng

Yêu cho người và sống chết cho quê hương.

(Bùi Công Thuấn, Có chúng tôi)

oOo

Với toàn bộ tác phẩm của mình cùng những sinh hoạt cộng đồng, công tác xã hội diễn ra trong một thập niên ở miền Nam, phong trào du ca đã hoàn thành tôn chỉ của một tổ chức thanh niên là dùng tiếng nhạc lời ca để tạo ra môi trường lành mạnh cho hoạt động của tuổi trẻ. Họ có phong cách biểu diễn mới mẻ và trẻ trung: người tham dự không chỉ để nghe hát mà còn dự phần vào sinh hoạt, cùng vỗ tay và cùng hát với những du ca viên trong tinh thần hòa đồng. Âm nhạc của họ thường gây phấn khích cho người nghe với các giai điệu rộn ràng, gần gũi, ca từ dễ hiểu dễ nhớ. Những tác phẩm đó khắc họa được hình ảnh và tâm tình của một thế hệ thanh niên, của một dân tộc bị đẩy vào tận cùng nỗi đau chia cắt và chiến tranh. Nhiều bài hát vẫn biểu lộ sự kiên cường, niềm tự hào của giới trẻ, hun đúc chí khí của họ để cùng lo toan cho tương lai đất nước.

Phong trào Du ca sinh ra trong một thời ly loạn, minh chứng cho một lớp thanh niên không hề thoát ly khỏi hoàn cảnh thực tế mà luôn ý thức về nhiệm vụ đối với quốc gia, hãnh diện vì dân tộc, thương mến đồng bào và lăn xả vào hoạt động xã hội. Dòng nhạc của phong trào đã cho thế hệ trẻ biết nhận ra thân phận của một dân tộc trong chiến tranh nhưng lời ca của họ không mang màu sắc tiêu cực, khác hẳn những bài ra buồn bã, bi ai đầy rẫy trong xã hội ngày đó. Những bài hát phong trào đã vẽ ra con đường cho thanh niên hướng tới và nhận lấy công việc để cải tạo xã hội, để thay đổi hoàn cảnh, làm đẹp hơn cuộc sống chứ không chỉ buồn vui với thân phận của mình. Phong trào du ca ra đời đúng lúc người thanh niên đang đòi hỏi một nền văn nghệ sống động, biết thức tỉnh và xứng đáng là dòng nhạc mới mẻ có ảnh hưởng sâu rộng trong quần chúng bấy giờ.

__________

CHÚ THÍCH:

(1) Ta đi trên giòng lịch sử, Khai giòng, Phong trào Du ca Việt Nam, tuyển tập 3, 1971, trang 1.

MỤC LỤC TẬP 2

I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

1. Mấy tháng quân trường.

2.Tình đồng đội.

3. Trên bốn vùng chiến thuật.

4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

5. Xuân này con không về.

6. Một mai giã từ vũ khí.

7. Đêm nguyện cầu.

I. Sự hình thành phong trào Du ca.

II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

2. Tuổi trẻ chúng tôi.

3. Đoàn ta ra đi.

4. Mơ ước hòa bình.

I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.

II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

I. Các ban nhạc trẻ.

II. Hoạt động biểu diễn.

III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

trẻ phương Tây.

IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG

I. Quá trình hình thành và phát triển của

phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Giai đoạn 1965-1969.

2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

I. Nhạc thiếu nhi.

1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

3. Bài hát về quê hương, đất nước.

4. Bài hát mừng Trung thu.

5. Bài hát vui chơi tập thể.

II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

1. Vui họp mặt.

2. Vui cắm trại.

3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XV. NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC

I. Truyện ca.

1. Trầu cau.

2. Thiên thai.

3. Trương Chi.

4. Chú Cuội.

5. Ngưu Lang – Chức Nữ.

6. Trác Văn Quân.

7. Thiếu phụ Nam Xương.

8. Hoa thủy tiên.

9. Huyền Trân Công Chúa.

10. Lòng mẹ Việt Nam.

11. Nàng Bân.

12. Chuyện tình Lan và Điệp.

II. Trường ca.

1. Lịch sử loài người.

2. Trường ca Sông Lô.

3. Hòn Vọng Phu.

4. Hội Trùng dương.

5. Con đường cái quan.

6. Mẹ Việt Nam.

I. Sử ca.

II. Thanh niên ca.

III. Kháng chiến ca.

IV. Quốc ca.

V. Quân ca.

* LỜI KẾT.

* TÀI LIỆU THAM KHẢO.

* MỤC LỤC.

NGUYỄN PHÚ YÊN: NHÌN LẠI…- CHƯƠNG VIII: CHO NGƯỜI VÀO CUỘC CHIẾN

Nguyễn Phú Yên — Mon, 25 Sep 2023 09:56:00 +0000

CHƯƠNG VIII

CHO NGƯỜI VÀO CUỘC CHIẾN

Sau ngày chia cắt đất nước, có thể nói lịch sử của dân tộc là lịch sử của những thanh niên đi vào cuộc chiến. Thật vậy, hoàn cảnh đất nước đã đẩy những người con đất Việt đi vào guồng máy chiến tranh, bó buộc những thế hệ thanh niên, lớp này tiếp lớp khác, ròng rã hai mươi năm cầm súng lên đường xông pha trên mọi nẻo đường đất nước cho đến ngày tàn của chiến tranh. Hiếm có một gia đình nào thoát khỏi nỗi ám ảnh khôn nguôi của khói lửa đạn bom, cửa nhà tan nát, thân vùi chiến địa; hiếm có một gia đình nào không có người thân hoặc dòng họ tham gia vào cuộc chiến. Họ đã ra đi như thế để viết nên một giai đoạn bi tráng của lịch sử với không khí chiến tranh ngập tràn trên các trang văn, dòng nhạc… Âm nhạc của người đi vào cuộc chiến ra đời trong bối cảnh như thế, do chính họ viết nên hoặc người khác viết về họ. Âm nhạc đó có thể vẽ ra được thực trạng của xã hội chiến tranh trên đất nước, ở đó hình ảnh người cầm súng nổi bật hơn cả. Âm nhạc đó thể hiện tâm tình của người thanh niên với đủ mọi trạng thái cảm xúc khi họ bị ném vào cuộc chiến tương tàn. Đó cũng là lời than thở, nỗi đau đời của những người ở lại đằng sau khói súng nhưng vẫn không quên người bước ra chiến tuyến. Cho nên âm nhạc đó không chỉ là tâm tình của người thanh niên viết về mình, viết về đời lính mà còn là nỗi khắc khoải của những người mẹ, người em và tất cả mọi người thân thuộc khác trong gia đình hay bạn bè, làng xóm… Nói rộng ra, đó là tiếng nói của một thế hệ sinh ra trong chiến tranh, của cả một dân tộc.

Người cầm súng được tự do bày tỏ cảm xúc của mình. Do đó mọi cung bậc cảm xúc đều được tìm thấy ở đây. Họ nói về sự gian khổ, nhọc nhằn, nỗi buồn chán, tuyệt vọng, tâm trạng bi lụy; nói về nỗi vui mừng giờ tái ngộ hoan ca; nói về sự buồn bã trước cuộc phân ly, khi thì đau thương vì những cái chết nghiệt ngã; cũng như được quyền mơ ước về một ngày giã từ vũ khí, ngày dứt tiếng súng, về sự oán ghét chiến tranh và nỗi thèm khát hòa bình. Đó là tính nhân văn được tìm thấy trong âm nhạc viết về cuộc chiến tranh.

Mỗi giai đoạn trong thời gian hai mươi năm chiến tranh có những tính chất riêng biệt, từ đó khắc ghi vào tâm hồn tuổi trẻ những sắc thái tình cảm khác nhau. Không thể rạch ròi được nhưng có thể ghi nhận hai giai đoạn trong tiến trình cảm xúc của người thanh niên khi đối diện với cuộc chiến.

I. GIAI ĐOẠN I (TỪ 1955 ĐẾN 1960)

Sau ngày chia cắt đất nước, lãnh thổ miền Nam từ vĩ tuyến 17 trở xuống. Cuộc chiến tranh hai miền từ đây đã có chiến tuyến rõ ràng, do đó người miền Nam đã có nhiệm vụ bảo vệ quốc gia tận nơi biên giới xa xôi. Kể từ tháng 12-1960 chiến tranh bắt đầu đi vào hồi quyết liệt. Có thể xem cuộc chiến tranh trong giai đoạn sau ngày chia cắt đất nước đến năm 1960 có vẻ nhẹ nhàng hơn và ít nhất người dân có được những năm tháng tương đối thanh bình vì mức độ cuộc chiến đang còn thấp.

Do đó trong các năm tháng này, người lính đi vào quân ngũ vẫn còn mang hình ảnh của người lãng tử. Bước chân của họ như bước chân phiêu lưu của những kẻ giang hồ, thong dong với trời đất. Đi vào đời lính như đi vào cuộc lãng du. Với hình ảnh như thế nên họ thường được gọi là “chinh nhân”, “bóng chiến y”, “chiến binh” , “chinh phu” đang “khoác chiến y” và chiến trường ở đây cũng được gọi như trong cổ văn là “biên khu, biên thùy, biên cương, biên ải, quan tái, quan san, sa trường”… Đây là hình ảnh người lính mang dáng dấp người nghệ sĩ:

Anh đi về đâu mà bụi đường vương trên mái tóc
Anh đi về đâu mà chiều vàng lắng xuống mi anh
Anh đi về đâu khi ánh trăng xuyên cành
Mà còn đi đi mãi, còn đi đi mãi…

Anh đi về đâu mà miệt mài quên trăng gió mát
Xin anh dừng đây để sưởi lòng mái ấm đêm nay
Biên khu còn xa mà bóng đêm chưa nhòa
Rồi ngày mai quan tái, đường trai sá chi.

(Hoàng Nguyên, Anh đi về đâu)

Tôi đi tìm anh vì nhớ đến tên anh
Vì nhớ bóng trăng thanh treo đầu cành.
Những đêm trời xanh làng xóm sống yên lành
Dậy tiếng hát quân hành bóng anh qua mành.

Tôi đi tìm anh người lính quá hiên ngang
Cầm súng giữ giang san xây Cộng hòa.
Tôi đi tìm anh dòng máu thắm vô cùng
Hình bóng những anh hùng thiên thu không nhòa…

(Hoàng Thi Thơ, Tìm anh)

Chàng ra đi để lại niềm thương nhớ cho người ở lại:

Ngày ngày lo vun xới cho đồng xanh

Và chiều chiều ra đứng ngắm bên dòng sông

Trông chim trời từng đàn bay về phía xa xăm

Xui lòng thương nhớ bao người trai.

Chim ơi cho ta nhắn đôi lời

Một lời mà thôi về phía xa xăm

Thăm người chiến sĩ giùm tôi.

(Thúc Đăng, Mong người chiến sĩ)

Hoặc để cho cô gái chèo đò trên bến sông xưa nỗi mong nhớ thiết tha:

Một ngày nào trên bến cô liêu
Vắng bên sông tiêu điều
Buồn hắt hiu mây chiều
Đò của người thôn nữ
Chờ đưa người viễn xứ
Đi muôn nơi xa xôi
Xây hướng cuộc đời.
Rộn ràng lòng cô gái đôi mươi
Thắm trên môi nụ cười
Nhìn toán quân qua rồi
Chợt thấy lòng lưu luyến
Và tâm hồn xao xuyến
Trông anh trai phong sương
Em thấy mà thương…

Rồi chiều nào nắng tắt trên đê
Toán quân xưa trở về
Màu chiến y phai rồi
Người anh từ muôn lối
Về mang niềm vui mới

Đôi tay vun muôn hoa…
Và chiều nay trên bến cô liêu
Bớt hoang sơ tiêu điều
Giọng hát vui sông chiều
Tình của người thôn nữ
Vừa trao người viễn xứ
Trên sông xưa mênh mông
Đôi bóng đẹp đôi.

(Trúc Phương, Đò chiều)

Người đi vào cuộc chiến sao thấy lòng nhẹ nhàng như cánh chim bay vào một khung trời tĩnh lặng mà đẹp đẽ với bao nỗi nhớ thương chất chồng. Người ở lại cũng vậy, vẫn không nguôi lòng yêu thương người ra đi:

Đời anh như cánh chim bằng theo gió
Mơ bốn phương trời vọng một tình thương…
Đây núi đồi âm u suối rừng vi vu
Khói lam u huyền lững lờ buông trên thôn vắng
Đây những chiều hành quân
Xóm nghèo dừng chân
Nhớ thương mẹ già nơi quê nhà xa xôi lắm.

(Tuấn Khanh & Châu Ngân, Chiều biên khu)

Hôm nao nhìn lá úa

Rụng lác đác bên sông.
Mây trôi về viễn xứ

Gợi tiếc nhớ bâng khuâng.

Thương ai ngoài sương gió

Vì đất nước quê hương
Ra đi chốn sa trường

Vui kiếp phong sương.

Thương ai vì non nước

Đời lính chiến gian lao
Đêm đêm nhìn tay súng

Lòng nghĩ đến mai sau.
Thương ai vì sông núi

Mà khoác lấy chinh y
Thương ai mãi thương ai…
(Hoàng Nguyên, Lá rụng ven sông)

Như thế người trai ra đi mang niềm tự hào rạng rỡ ngày lên đường tòng chinh:

Vài hàng gửi anh trìu mến
Vừa rồi làng có truyền tin
Nói rằng nước non đang mong
Đi quân dịch là thương nòi giống.
Người thường tìm sang giàu tới
Lòng này thì khác tình ơi

Ước nguyền hứa duyên trao người
Cầm tay súng tòng quân anh tươi cười …
(Lam Phương, Bức tâm thư)

Chiều xưa gió êm lay nhẹ liếp dừa
Câu hát nhớ nhung cung đàn tiễn đưa
Nhìn bóng anh đi thỏa chí mười phương
Em về chiều mênh mang xuống

Nắng vương bên song.
Người đi tóc xanh vương màu chiến trường
Chiều ấy mắt em vương buồn luyến thương
Chiều ấy nói qua làn gió đợi chờ
Anh về cầu ngang hàn nối nhịp xưa…

(Văn Phụng, Bóng người đi)

Bạn ơi quan hà xin cạn chén ly bôi
Ngày mai tôi đã đã đi xa rồi
Thành đô lưu luyến chắn bước chân tôi
Trước giờ chia phôi mấy ai không bùi ngùi
Kỷ niệm buồn vui mãi ghi trong hồn tôi.
Rồi đây mai này ai hỏi đến tên tôi
Bạn ơi hãy nói “khoác chiến y” rồi
Người thư sinh ấy đã xếp bút nghiên
Giã từ trường yêu với bao nhiêu bạn hiền
Có về là khi nước non vui bình yên…

Bạn ơi, khi nào ai hỏi đến tên tôi

Đời tôi lính chiến cánh chim tung trời

Ngày nao khi đất nước hết binh đao
Giữa đoàn hùng binh có tôi đi hàng đầu
Trở về thành đô nắm tay ta mừng nhau.

(Minh Kỳ & Hoài Linh, Biệt kinh kỳ)

Với tâm trạng đó, người cầm súng như một người nghệ sĩ thực thụ:

Anh đến thăm, áo anh mùi thuốc súng
Ngoài mưa khuya lê thê, qua ngàn chốn sơn khê
Non nước ơi, hồn thiêng của núi sông
Kết trong lòng thế hệ, nghìn sau nối nghìn xưa.
Bao ước mơ giữa khung trời phiêu lãng
Chờ mùa xuân tươi sáng

Nhưng mùa thắm chưa sang
Anh đến đây, rồi anh như bóng mây
Chốn phương trời ấm lạnh

Hòa chung mái nhà tranh.
Anh như ngàn gió, ham ngược xuôi

Theo đường mây
Tóc tơi bời lộng gió bốn phương…

(Nguyễn Văn Đông, Mấy dặm sơn khê)

Nhạc của người lính cũng là nhạc của tình yêu. Người lính trên đường hành quân lòng vẫn còn phơi phới. Anh không đi tìm bóng thù mà tìm hình bóng người em yêu:

Một chiều hành quân qua thôn xưa

Lúc nắng xuân chưa nhạt màu,
Chạnh lòng tìm người em gái cũ

Em tôi đã đi phương nào…

Về đâu em ơi lúc tình còn sâu

Lúc hương trần đời vẫn chờ nhau giữa đêm thâu
Về đâu khi em vẫn là nguồn sống

Khi ánh xuân nồng vừa nhẹ vương lên má hồng…
(Lam Phương, Chiều hành quân)

Tình cảm người lính cũng dạt dào trong những ngày được về thăm nhà và thăm người yêu:

Tới trước ngõ cũ nghe kể rằng
Giặc tràn qua thôn xóm
Gieo bao đau thương bao điêu tàn

Từ ngày anh vắng xa
Nay qua đau thương, yên bình rồi
Tình ta lên hương ngát
Như hương hoa soan vang bên thềm
Nhẹ nhàng nhưng ngất say.

Em nhé mình thương nhau muôn đời
Anh giữ gìn biên cương xa vời
Đừng buồn khi xa nhau em nhé
Thăm em đôi ngày rồi anh đi.

(Tuấn Khanh, Hoa soan bên thềm cũ)

Những ngày tháng đó, khi khói lửa chưa ào ạt đổ xuống, người lính vẫn còn đầy mộng mơ, vẫn còn tay súng, tay đàn và hẹn thề với người yêu:

Để rồi một năm nơi biên cương

Dấn bước thân trên sa trường

Ngày thì tìm vui bên chiếc súng

Khi đêm anh vui với đàn.

Dù mộng tàn phai trong thương đau

Vẫn nhớ mãi duyên ban đầu
Lời thề ngày xưa đã trót hứa

Em ơi, xin em đừng quên.

(Lam Phương, Chiều hành quân)

Đời lính như vậy có phần thong dong hơn, tâm hồn như bay bổng, chỉ có niềm vui với cuộc lữ hành đây đó:

Giờ chia tay tôi ra chốn biên cương

Anh đi sa trường

Tình ngàn phương đời vui với phong sương

Lãng quên ngày tháng

Đường lên non chim ca với mây vương

Nhớ câu tương phùng
Một ngày mai đời như cánh chim bay

Đến phương nào đây.

(Nguyên Đàm & Nguyên Diệu, Thư người chiến binh)

Từ khi mình biết nhau, đời ta đẹp biết bao
Giờ vui đời chiến binh, bạn anh là gió sương

Quê anh là muôn phương…

(Lam Phương, Đêm dài chiến tuyến)

Rồi năm tháng trôi qua, phong thái nhẹ nhàng của người nghệ sĩ lãng mạn, của người lãng tử cũng đã mất dần. Người lính đã không còn «lãng quên ngày tháng» nữa, không còn «đến phương nào đây» nữa rồi. Không nghi ngờ gì nữa, họ thật sự đi vào cuộc chiến khốc liệt.

II. GIAI ĐOẠN II (1960-1975)

Trong âm nhạc, không có một phân chia cụ thể rạch ròi như trong quân sự. Tuy nhiên chính do hoàn cảnh lịch sử biến đổi, tính chất cuộc chiến từ nhỏ lẻ dần dần tiến đến mức độ trầm trọng hơn khiến tâm tình người lính mang một sắc thái khác biệt. Chiến tranh ngày mỗi mở rộng, đội ngũ những người lính ngày càng đông đảo hơn. Phong thái nghệ sĩ của người lính cũng dần phai nhạt vì họ bắt đầu lao vào khói lửa, đạn bom ngày càng ác liệt hơn, họ dễ dàng nằm giữa làn ranh sinh tử. Hình ảnh của người trai như «cánh chim bằng», «cánh chim tung trời» đang «ngược xuôi theo đường mây» và cùng «vui với phong sương» ngày nào như bị xóa nhòa giữa tiếng gào thét của chiến tranh. Chút ưu tư bắt đầu hằn lên khuôn mặt: khi đối mặt với súng đạn, người lính cũng đối mặt với số phận của chính mình.

Đời lính không còn thong dong nữa mà trước mắt là cả sự bất trắc, hiểm nguy, đầy hăm dọa. Điều đó đã tác động đến người lính, cho nên họ hờ hững với thiên nhiên dù có tươi đẹp vì đang ở một nơi xa vắng, hoang lạnh. Nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông đã viết nên tâm tình đó khi ông đóng quân ở biên giới Việt – Miên:

Chiều mưa biên giới anh đi về đâu

Sao còn đứng ngóng nơi giang đầu

Kìa rừng chiều âm u rét mướt…

Hình ảnh người lính giờ đây là hình ảnh một người cô đơnvì không biết sẽ đi về đâu trên bước đường chinh chiến:

Đêm đêm chiếc bóng bên trời
Vầng trăng xẻ đôi
Vẫn in hình bóng một người…

Về đâu anh hỡi mưa rơi chiều nay
Lưng trời nhớ sắc mây pha hồng
Đường rừng chiều cô đơn chiếc bóng…

Gần như một nghịch lý khi tác giả vừa mô tả người lính như một khách lãng du, gắn bó với đời quân ngũ nhưng khi lên đường chiến đấu thì tâm hồn để lại ở hậu phương và cảm thấy cô đơn, khắc khoải về tương lai trước mắt và giấc mơ công hầu khanh tướng được thử thách trong cuộc chơi sinh tử:

Người đi khu chiến thương người hậu phương

Thương màu áo gởi ra sa trường

Lòng trần còn tơ vương khanh tướng

Thì đường trần mưa bay gió cuốn còn nhiều anh ơi.

(Nguyễn Văn Đông, Chiều mưa biên giới)

Bị xô đẩy vào những trận chiến bạo liệt, giờ đây trong tâm hồn các chàng trai là cảnh chết chóc thương đau, là nỗi ám ảnh thường trực về cái chết:

Anh đến thăm, áo anh mùi thuốc súng

Ngoài mưa khuya lê thê

Qua ngàn chốn sơn khê…
Mấy ai ra đi hẹn về dệt nốt tơ duyên

Khoác lên vòng hoa trắng

Cầm tay nhau đi anh

Tơ trời quá mong manh.

Anh hỡi anh, đường xa vui đấu tranh,
Giữa khung trời gió lộng, nghìn sau tiếp nghìn xưa.

(Nguyễn Văn Đông, Mấy dặm sơn khê)

Tôi là người khai hoang

Đi nhặt xác mình, xác người
Cho ruộng đồng xanh màu

Cho đám mới lên cao
Và người ơi xin chớ quên

Người ơi xin chớ quên.
Đường vào thành, hàng cây trơ trụi lá
Đồi Ngự Bình thịt xương khô sườn đá
Kim Long ơi, bờ lau ngóng, chuông chùa tắt rồi
Một lần thôi nhưng còn mãi
Và chiều nay không có em

Đường phố chẳng lên đèn.
Tôi là người trong đêm

Mang ngọn đuốc về nội thành
Xin làm người soi đường đi xóa hết đau thương
Và người ơi xin chớ quên, người ơi xin chớ quên.

(Nguyễn Minh Khôi, Cơn mê chiều)

Từ nụ cười rạng rỡ trên môi ngày nào đến nỗi niềm ai oán chất ngất trước ngày tàn cuộc chiến, người lính đã trải qua một chặng đường dài thăm thẳm. Ta thử nhìn lại đoạn đường gian truân ấy. Đời lính sẽ bắt đầu từ bước chân ngỡ ngàng vào ngày nhập ngũ khi đứng trước cổng trung tâm tuyển mộ quân nhân.

a. Mấy tháng quân trường

Khi chiến tranh mở rộng khắp nơi, những chàng trai trẻ phải xếp bút nghiên lên đường. Đất nước đã phân đôi, giờ lại ngút ngàn trong lửa khói. Đất nước ngày nao tang tóc giờ tiếp nối điêu tàn, sầu não khiến sao không khỏi ngậm ngùi. Thế là tuổi trẻ phải lên đường vì nhiệm vụ người trai. Những chàng trai ấy ra đi từ các thôn xóm, ruộng đồng, từ những đường phố đô thị:

Từ giã áo thư sinh
Lìa xa mái gia đình

Ði giữa lòng đất mẹ
Trải qua bao dâu bể
Ðầy sóng gió điêu linh…
(Châu Kỳ, Giữa lòng đất mẹ)

Tuổi thư sinh gối mộng đăng trình
Vui buớc quân hành dọc ngang đời lính
Ba tháng quân trường mồ hôi đổ
Ngày đầu tiên bỡ ngỡ tay súng với nhịp đi…
(Hoài Nam, Ba tháng quân trường)

Tôi đi tìm đời lính bỏ lại sau lưng

Tuổi thư sinh hai buổi học hành

Đường đời không hướng đi

Và tình đời không ước hẹn

Khi non sông chìm trong khói lửa

Phận làm trai ngoảnh mặt sao đành…
Ba tháng Quang Trung da mềm nắng đổ

Mồ hôi thấm giọt ướt vai anh

Đồng Đế đêm ngày nghe sóng vỗ

Dây tử thần không làm sờn chí nam nhi…

(Nhật Hà, tức Khánh Băng, Sáu tháng quân trường)

Ngày nay anh hết thư sinh, hơi chút gầy đen

Nhưng gian lao làm khỏe hơn khi trước.
Ngoài ra anh chăm sức tập luôn
Còn những ngày nghỉ thì vui chơi
Hoặc cùng chúng bạn kéo nhau ra
Ra quán cô hàng, cô hàng cà phê…

(Phạm Đình Chương, Lá thư người chiến binh)

Hỏi thăm ai cũng biết
Tôi lên đường tòng chinh
Giờ tôi nghiệp lính
Đời tôi đã vướng kiếp phong trần rồi bạn ơi…
(Lê Dinh, Thương về quán trọ)

Qua ngày đó tôi nghe người nói

Anh lên đường xa thật rồi. Tôi buồn nhớ
Tim đau rạn vỡ ôi thương anh thương nhất đời.

Bàng hoàng như trong cơn chiêm bao

Tôi thầm nghĩ
Non nước điêu linh yêu quê hương anh phải đi

Can đảm lên đường
Nên đàn em bé

Ngồi nhớ anh những đêm trường…

(Tô Giang, Giọt buồn không tên)

Anh bỏ trường xưa, bỏ áo thư sinh
Theo tiếng gọi lên đường
Anh đi vì đất nước khổ đau

Anh đi anh quên thân mình….

(Phan Trần, Cho người vào cuộc chiến)

Tôi lính nhỏ đi chinh chiến miền xa
Đã từ lâu phố vui không tìm về
Đời ngược xuôi trên đường mây nẻo gió
Tuổi thư sinh ngày đó

Mỗi lần trông hoa phượng nở đẹp quá

Chợt bâng khuâng thương những ngày vui qua…

(Song Ngọc, Kỷ niệm một mùa hè)

Tình quê hương đậm sâu
Tình tôi em dài lâu
Vì mai đây tôi xa cách kinh thành
Mộng trường chinh khói binh
Vào đời manh áo chiến lúc tuổi còn xanh …
(Song Ngọc & Hoài Linh, Chiều thương đô thị)

Sau những tháng ngày trên quân trường, anh lại lên dường về mọi miền đất nước để giữ gìn cuộc sống yên vui cho người dân. Dấu chân họ để lại trên ruộng đồng, rừng núi, bất cứ nơi nào mà cuộc sống bị đe dọa vì lửa đạn:

Đời anh đã bao năm

Gió sương gót chân in chiến trường
Làm quen với đêm canh

Gió lộng với mưa khuya núi rừng…

(Trúc Phương, Chuyện chúng mình)

Qua mươi mấy xuân rồi, tôi vẫn đi hoài
Nghe như vắng tiếng cười, chạnh vì non nước tôi
Đang còn lửa khói, ôi xót xa đầy vơi…

(Châu Kỳ, Tôi chưa có mùa xuân)

Dù ra đi trên bước đường chinh chiến, đôi khi anh mơ ước tìm lại những ngày tháng yên bình trên quê hương:

Quê hương đau nắng hạ cũng buồn
Nước sông ngăn đôi sơn hà

Còn gì em còn gì đâu

Mùa hạ qua mau đi nữa đi anh

Trên con đường quê hương mịt mùng
Thương những chiều nắng dọi bờ sông.

Mùa hè năm nay anh sẽ ru

Em tròn giấc ngủ trên ngàn
Em nằm mê mà nghe niềm tâm sự réo
Trăm họ ước mơ

Mơ mái nhà chiều khơi lửa ấm
Lứa tuổi tròn hai mươi

Tìm lại những đêm ân tình…

(Trầm Tử Thiêng, Đưa em vào hạ)

Làm sao tôi nói hết trong trang thư
Tình yêu gởi về em
Mười năm dài chưa mỏi
Đời trai còn trôi nổi
Vì nghe lời khắc khoải
Quê mình đau xót em ơi!…

(Duy Khánh, Thư về em gái thành đô)

Anh sẽ ra đi về miền cát trắng

Nơi có quê hương mịt mù thuốc súng…

(Phạm Duy, Trả lại em yêu)

Hôm nay bạn đi gót chân theo nhịp dạ hành
Tuổi đời vừa xinh như nụ hoa nở thêm cánh
Đã phân ly một lần, tiễn anh thêm một lần
Áo đẹp màu chinh nhân…

(Tuấn Khanh & Hoài Linh, Hai kỷ niệm một chuyến đi)

Thế là họ từ giã mái trường, xa gia đình và người thân để trở thành người lính với lòng yêu quê hương nồng nàn, mong nối lại nhịp cầu vì đất nước đã bị phân ly:

Ôi nước non chia lìa vì đâu
Nòng súng anh xây nhịp cầu…

(Y Vân, Cánh hoa thời loạn)

Ngày qua giã từ đất mẹ mà đi
Vì nghe tình quê tình nước đôi bề…

(Duy Khánh, Lối về đất mẹ)

Từ độ tình nhân xa khuất nẻo,

Tôi lê gót chân độc hành

Từng đêm nghe hoang vu.
Tuổi đời trên năm ngón hao gầy

Khói thuốc đen tay vàng

Ngược xuôi tâm tư mênh mang.
Chiều lại chiều qua trên phố thị,

Xa bao lớp bạn bè còn đam mê nơi xa hoa.
Trả đời thư sinh chốn kinh thành
Mình quên cả nhân tình

Từ đây thương áo nhà binh…

Nhận diện được quê hương với mình
Nên vui kiếp phong trần

Dù gian nan luôn theo chân.

Lòng nhiều khi nghe nhớ nhân tình
Mà anh vẫn chưa về

Vì anh thương áo nhà binh.

(Phượng Vũ, Thương áo nhà binh)

Người đã ra đi nên niềm mong ước cháy bỏng vẫn là đem lại những ngày yên vui cho đất nước:

Anh trai người trai chiến trường
Rời xa phố phường
Vui bước lên đường để mà xây đắp quê hương…

(Lê Dinh, Ngày ấy quen nhau)

Người đi giúp nước nào màng danh chi
Cầu cho đất nước vượt ngàn gian nguy…

Hàng hàng lớp lớp chưa về
Hàng hàng nối tiếp câu thề giành lấy quê hương…

(Nguyễn Văn Đông, Khúc tình ca hàng hàng lớp lớp)

Đất nước ấy, quê hương ấy đã bao năm buồn đau khi vẫn còn đây tiếng gọi của hồn thiêng sông núi:

Thương quê hương qua non thế kỷ điêu tàn
Thương quê hương thăng trầm

Chuyển biến không nguôi
Lam Sơn ơi, hồn Chí Linh, sông Đằng

Vạn Kiếp hay Hạ Hồi
Những dòng lịch sử đâu rồi?

(Hoài Linh, Xin tròn tuổi loạn)

Cho nên người trai phải xa quê nhà, xa mẹ trong nhớ thương:

Từ nhỏ con chưa xa vắng quê nhà mẹ ơi
Một buổi xa con, nhớ thương chắc mẹ chẳng vui…

(Anh Bằng, Lạy mẹ con đi)

Từ khi anh thôi học, và từ khi

Anh khoác áo treillis
Từ khi anh xa nhà, một ngàn đêm

Nhung nhớ giữa trời mây…

(Trần Thiện Thanh, Tình thư của lính)

Từ khi anh thôi học

Từ khi đôi lứa đôi đường
Từ sông ngăn núi trở

Tạ từ không nói nên lời…

(Trần Thiện Thanh, Tâm sự người lính trẻ)

Họ ra đi nhưng lòng vẫn không ngại gian nguy trước mắt:

Xếp áo thư sinh vui bước đăng trình

Mười sáu tròn trăng
Ghi trên báng súng lời thề chinh nhân

Tám hướng thành gần
Gió buốt mây ngàn tàn đêm khe núi

Đâu dễ sờn lòng người đi…

(Trần Thiện Thanh, Mười sáu trăng tròn)

Họ cũng từ giã những tháng ngày rong chơi ở phố thị:

Nay trả lại cho người thành phố sau lưng
Môi ngọt rượu nồng,
Giày xô tôi đi hằn trên lá cỏ,
Đồn xa tôi ở

Chốn quân thù ngày đêm có mặt.

(Hàn Châu, Thành phố sau lưng)

Thời gian ba tháng chỉ để rèn luyện một người lính binh nhì, còn với sĩ quan thì phải trải qua sáu tháng, chín tháng gian khổ hoặc nhiều hơn. Và những ngày tháng ấy rồi cũng đi qua, đến giây phút họ phải giã từ quân trường:

Cuộc liên hoan nửa khuya sắp tàn
Mà sao tình mình thêm chứa chan
Siết tay nhau mến trao lần cuối
Viết cho nhau những dòng lưu niệm
Của những ngày trong quân trường

Mình sống yêu thương
Qua chín tháng phong sương.

Tuổi thư sinh đã qua mất rồi
Giờ chỉ còn lại anh với tôi
Gắn trên vai chiếc lon chuẩn úy
Sáng mai đây giã biệt kinh kỳ…

(Hoài Nam, Chín tháng quân trường)

Những ngày ở trung tâm huấn luyện, họ đã gắn bó nhau qua những tình bạn thắm thiết:

Mình vui đêm nay, rồi mai chia tay

Mỗi người đi một ngả
Từ giã Quang Trung, anh ra vùng hỏa tuyến

Tôi về miền cao nguyên…

Đêm nay ta cùng hứa, hứa chung một lời
Vì đời, mỗi đứa một nơi
Cho dù anh góc bể, cho dù tôi chân trời
Tình mình vẫn thế mà thôi…
(Hoài Nam, Tình bạn Quang Trung)

Từ giã những ngày tháng ở quân trường, người lính trẻ được điều động đi khắp nơi để sung vào đội quân chiến đấu. Họ có mặt ở mọi miền, đồng cam cộng khổ, cùng đối diện với các trận chiến sinh tử. Họ ra đi nhưng thật khó hẹn ngày về:

Ngày mai đây trên con đường xuôi ngược
Bạn về miền Trung, tôi ở miền Tây…

(Hoài Nam, Ba tháng quân trường)

Đừng hẹn tôi ngày về vì đường xa thiên lý
Đời trai như chiến sĩ Kinh Kha một lần đi
Bạn anh vì nước vì anh vì máu thắm
Da vàng người Việt Nam.

(Lê Dinh, Thương về quán trọ)

Họ mến thương nhau dù không quen biết vì cùng lên đường, cùng chí hướng, cùng một niềm tin sắt son khi non sông ly loạn.

b. Tình đồng đội

Từ những ngày còn ở thao trường, những người lính trẻ đã quen biết nhau, trao cho nhau tình cảm trìu mến. Cho đến ngày chia tay để lên đường rẽ về những bước đường chinh chiến khác nhau, tình bạn bè, đồng đội gắn kết họ bền vững:

Nhớ lúc chiến tuyến

Những đêm nhìn trăng lên trên đồi hoa sim
Kê chung ba lô

Nằm canh giữa rừng già chuyện trò vu vơ…

(Nguyên Đàm & Nguyên Diệu, Thư người chiến binh)

Để rồi một ngày họ lại lưu luyến chia tay nhau để về một chiến trường nào đó:

Rồi ngày mai ra đi
Chốn biên thùy anh sá chi gian nguy
Có bao giờ anh nhớ chăng
Đêm nào nằm gần nhau
Hồn xây mộng ước mai sau…

(Lam Phương, Tình anh lính chiến)

Biết rằng mai chia đôi người đôi ngả
Tôi xin anh đừng buồn
Chúng ta chung đời lính chiến phong sương
Quê nhà với muôn phương…

Hết rồi trăng sao phai màu lưu luyến

Tôi anh thôi tạ từ
Nắm tay ta ghì chắc lấy đôi tay

Ghi lại phút đêm nay
Bọn mình dù xa nhau, anh ơi nguyện nhớ hoài…

(Tú Nhi, Lời kẻ đăng trình)

Ra đi là phải chấp nhận gian lao vì cuộc chiến chinh đâu phải trải ra con đường êm ái mà là con đường thương đau:

Tôi nó sinh ra nhằm chinh chiến

Mới quen nhau mà thương mến
Nó quê ngoài kia từ lâu lắm chưa lần về
Ngày tôi gặp nó nét đăm chiêu đêm nhập ngũ
Thấy thương nhau nhiều quá.
Ba tháng trong quân trường cam go

Đã chai tâm hồn lính mới
Nó luôn bảo tôi đừng than oán chi cuộc đời
Vì khi nhịp súng vẫn đêm đêm vang vọng mãi
Tao mày nào được vui…

Muôn lớp trai đi nghìn sau

Theo dấu chân đi vào thiên lý
Biết bao người trai nợ xương máu không trở về…

(Song Ngọc & Vọng Châu, Nó và tôi)

Như thế trong suốt đời lính, họ có tình đồng đội và xem nhau như là anh em luôn sát cánh bên nhau những ngày vui cũng như những ngày gian khổ:

Quán nửa khuya bạn tôi chia tay nhé
Nhớ nhau chăng là mỗi lúc đêm về
Siết chặt tay để ghi phút phân kỳ, tiễn người đi…

(Tuấn Khanh & Hoài Linh, Quán nửa khuya)

Đường phố mưa bay, bay trắng đầu
Cạn chén ly bôi chưa hết sầu
Nhớ chiều mưa đổ, mưa ngâu
Đường khuya hun hút ngõ sâu
Mình ba bốn đứa tâm sự đêm thâu…

(Tuấn Lê, Lá thư đô thị)

Hai đứa vui, chưa vơi tâm sự

Hôm sau anh lên đường
Tôi tiễn anh như bao anh hùng

Hiên ngang ra sa trường.
Vì yêu quê hương anh lặng lẽ bước chân đi
Vì thương non sông tôi gạt nước mắt phân ly
Từng cơn mưa vẫn rơi não nề
Anh nói một năm nữa anh về…

(Lê Minh Bằng, Hai mùa mưa)

Đêm nay chuyến bay trời xanh như màu áo
Đường Minh Đế nhàn du khắp tinh cầu,
Chạnh thương hai đứa giờ gối súng nơi nào
Lâu lắm chẳng gặp nhau.
Bạn bè dù cách xa nào khuây…

(Song Ngọc & Hoài Linh, Một chuyến bay đêm)

Không chỉ là bạn bè cùng chung chiến tuyến, họ còn thân thiết với nhau dù ở nhiều quân binh chủng khác nhau:

Mình có ba người vừa đúng nét đôi mươi
Những chiều mây lưng đồi tầm mắt hướng xa xôi
Ngày sau một hai trong ba đứa
Không chung đường chắc nhớ nhau nhiều lắm.
Người lướt mây trời vui kiếp sống không trung
Với một kẻ đi tìm vào sóng nước mênh mông
Còn riêng mình tôi vai ba lô về khu chiến
Nghe đường dài thêm…

Và khi chia tay để về những nẻo quân hành khác nhau, họ vẫn là những người bạn chiến đấu thân thiết mãi bên nhau:

Mình có ba người mà kiếp sống buông trôi
Đứa này ở ven trời thì đứa khác ra khơi,
Hợp xong lại tan trong giây lát xa không đành
Thế mới thương đời lính.

Đường phố khuya rồi chênh chếch bóng trăng soi
Uống cạn hết ly này ghi nhớ mãi đêm nay
Mình ba người tuy không gian chia làm muôn lối
Nhưng là một thôi.

(Song Ngọc & Hoài Linh, Chúng mình ba đứa)

Tôi anh, đôi bạn đường ta dìu nhau
Anh đi tôi ở, mình vui được sao
Tiễn người yêu trước,
Đến giờ bạn đi sau gãy thêm nhịp cầu…

(Tuấn Khanh & Hoài Linh, Hai kỷ niệm một chuyến đi)

Đêm nay tôi ngoảnh mặt

Lại trông về biên cương
Nhớ bọn mình dăm đứa

Yêu nhau hơn cả tình nhân
Bây giờ có còn hay mỗi người mỗi nơi
Tâm tư tôi vẫn về tìm khi lòng chưa quên
Chiến trường còn tiếng súng

Khi đêm đen còn hỏa châu…

(Tú Nhi, Tâm sự người thương binh)

Họ vẫn là anh em dù cấp bậc có khác nhau đi nữa:

Huynh đệ chi binh là mình cùng chung đời lính
Thương nhau khác chi nhân tình
Từ người deuxième cùi bắp
Và rồi đi lên thượng cấp

Đều là huynh đệ chi binh…

(Anh Bằng, Huynh đệ chi binh)

c. Trên bốn vùng chiến thuật

Chiến tranh ngày càng mở rộng trên khắp lãnh thổ. Khởi đầu cuộc chiến, người lính phải có mặt ở những nơi rừng núi xa xôi, có nhiệm vụ bảo vệ biên giới, giữ yên bờ cõi:

Tôi là lính xa nhà đi trấn sơn khê
Hai mùa mưa mây mù che nẻo đường về

Đêm rừng núi lạnh buốt mái pônsô
Súng cầm canh nhịp từng giờ
Trái châu chiếu xuyên cành lá…

(Hoài Linh, Lính nghĩ gì)

Ôi ước mơ nhiều cũng thế thôi
Đời chỉ làm bạn cùng sương gió
Nghe gió đêm từng cơn ru cô đơn
Biết cho chăng đêm nay
Chiến tranh đem thân trai nơi rừng sâu
Đời chỉ ân ái với cánh thư hồng ấp yêu.

Rừng là rừng chập chùng

Giá lạnh trai chiến trường
Đêm nay xa quê hương

Xa lìa tiếng nói người thương

Ngày anh lên đường chiến đấu
Hoa lòng đã chớm tình yêu
Nhưng chờ đâu thấy người anh yêu
Chờ đến xuân về chiều.

(Lam Phương, Biết đến bao giờ)

Trong không gian xa vắng, người lính cảm thấy cô đơn hơn bao giờ hết vì giữa tiền đồn heo hút chỉ có mình anh, hoặc có chăng thì chung quanh đồng đội thưa thớt mà muông thú thì có ở khắp nơi:

Rồi từng xuân đến bắt anh giã từ ấu thơ
Rồi xuân chiến chinh

Phút giao mùa chỉ còn anh với anh…

Ngày đầu một năm

Giữa tiền đồn heo hút xa xăm
Có người lính trẻ

Đón mùa xuân bằng phiên gác sớm
Lại một lần xuân

Trên miền xa cát đá khô cằn
Chúc anh năm này

Lập kỳ công trên bước đấu tranh…

(Trần Thiện Thanh, Phút giao mùa)

Ở chốn xa xôi ấy, người lính sẽ nhớ về mẹ già ngày đêm khắc khoải đợi trông con:

Mẹ ơi biên cương giờ đây
Trời không mưa nhưng nhiều mây
Nửa đêm nghe chim muông hú trong rừng hoang
Nghe gió rung cây đổ lá vàng
Sương xuống mênh mang…

Mẹ ơi quê hương lầm than
Làm trai hai vai nợ mang
Ngồi đây trong sương khuya trắng trên đầu non
Con biết quê xa mẹ mong chờ
Tin chiến không còn…

(Anh Bằng, Nửa đêm biên giới)

Ở một nơi cô tịch và quạnh quẽ như thế, người lính gần như không còn biết đến ý niệm thời gian:

Đồn anh đóng ven rừng mai

Nếu mai không nở anh đâu biết xuân về hay chưa.

Chờ em một cánh thư xuân, nhớ thương gom đầy
Cho chiến sĩ vui miền xa xôi…

(Trần Thiện Thanh, Đồn vắng chiều xuân)

Tôi về nơi đồn vắng, tìm vui trong sương gió
Đánh giặc quên tháng ngày
Dù gian nan khắp nẻo đường dài
Tôi xin trả lại ai đường phố trắng xa hoa
Xin được vui với niềm vui lính rừng.

(Hàn Châu, Người đầu gió)

Không chỉ ở một nơi cố định, người lính có thể bị điều động khắp nơi khi có nhu cầu về quân số để tăng cường an ninh cho một vùng đất, hoặc ở tiền đồn hay trong những trận đánh ác liệt:

Tôi thường đi đó đây, bùn đen in dấu giày
Lửa thù no đôi mắt
Chân nghe lạ từng khu chiến thuật
Áo đường xa không ấm gió phương xa
Nghìn đêm vắng nhà…

(Trúc Phương, Trên bốn vùng chiến thuật)

Giờ này anh ở đâu?
Quang Trung nắng cháy da người
Giờ này anh ở đâu?
Dục Mỹ hay Lam Sơn?
Giờ này anh ở đâu?
Đồng Đế nắng mưa thao trường
Anh ở đâu? Ú u ù … Anh ở đâu?

Giờ này anh ở đâu?
Pleiku gió núi biên thùy
Giờ này anh ở đâu?
Miền Trung hỏa tuyến địa đầu
Giờ này anh ở đâu?
Miền Tây tiếng sét U Minh rừng
Anh ở đâu? (ú u ù)… Anh ở đâu?

(Khánh Băng, Giờ này anh ở đâu)

Anh giờ ở đâu,
Đồi núi cao nguyên hay cuối miền sông Hậu?
Đêm nay ở đó gió lạnh không
Sương khuya có giăng giăng đầy?
Phương này em với những lời nguyện cầu
Cho người đi sẽ có ngày trở về
Cho tình ta thắm thiết tựa ngày đầu
Xin cho chúng mình còn nhau.

(Phan Trần, Cho người vào cuộc chiến)

Nói với người thân, họ không quên nhắc đến cuộc đời bôn ba của mình trên khắp mọi nẻo đường:

Đời anh đã bao phen

Gió sương gót chân in chiến trường
Làm quen với đêm canh

Gió lộng với mưa khuya núi rừng

Đời tôi ngày ngày

Khi chiều chết trên đường phố
Giọng ca nhịp đàn

Mong gửi tám hướng tâm tư
Dù xa nhau em ơi, lòng ta luôn nhớ đời

Vì chờ mong còn dài.
Mai nay anh đi rồi, làm sao tôi ngăn được

Thà vui đi cho trót đêm nay
Nhiều lần mình trắng bàn tay

Như chuyện xa xưa ấy
Xin đừng nhớ hay buồn.
Đôi ta không sống vì nhau khi kẻ ở người đi,
Thôi thương tiếc mà chi
Đường về ngõ tối hai nơi, có phải vì sao rơi
Đêm hò hẹn hết rồi.

(Trúc Phương, Chuyện chúng mình)

Với người lính có thể gọi kỳ nghỉ phép là những ngày hạnh phúc. Nhưng đôi khi vì chinh chiến phải ngược xuôi trên những nẻo đường, họ chưa thể về thăm người thân yêu:

Vọng gác đêm trường, bâng khuâng tôi nhớ
Chiều chia tay em gái nhỏ
Đếm thời gian trôi, từ ngày ra đơn vị
Tôi bôn ba khắp miền chiến thuật
Chưa một lần về thăm phố phường…

(Ngân Giang, Đêm trên đỉnh sầu)

Họ không nguôi mong được về thăm gia đình, bạn bè, được vui chơi phố thị. Và giây phút đó có lần cũng trở thành hiện thực:

Mình về thành phố đây rồi
Chốn ăn chốn vui lạ mặt người
Cho bõ gian lao ngần này phép rong chơi

Rũ phong sương đầy áo

Mà lòng nghe ước muốn lên cao…

(Trúc Phương, Người về thành phố)

Nghiêng bóng dài đèn soi bước chân
Dìu em qua thị trấn sau những ngày đánh trận…
Đêm mua vui cùng quay

Dưới ánh đèn nhạt màu son
Câu ca tiếng nhạc nay vẫn còn

Môi run với rượu say mềm

Qua làn hơi khói thuốc bàn tay
Một ngày vui nào hay…

(Huy Phong, Thị trấn về đêm)

Sài Gòn thứ bảy còn ai mong chờ
Một người lính trẻ về thăm kinh đô
Người lính chiến ấy là tôi
Lần đi khi nắng chưa vơi
Gởi trọn nỗi thương cuộc đời…

(Anh Bằng, Sài Gòn thứ bảy)

Anh hai mươi vào quân ngũ

Em mười sáu đến vũ trường

Biết ai thương hoài tuổi xuân

Chúng ta mái đầu còn xanh

Anh về rồi mai xa vắng

Hãy vui cho trọn một đêm

Thôi đừng thầm trách đời ta lỡ làng.

(Y Vũ & Trúc Sơn, Những tâm hồn hoang lạnh)

Đó là những ngày an vui để có thể nghĩ đến một bóng hồng nào đó. Với chàng trai này thì gặp người yêu, với chàng trai kia thì chỉ là dịp để làm quen cô gái:

Từ xa tôi về phép hai mươi bốn giờ
Tìm người thương trong người thương
Chân nghe quen từng viên sỏi đường nhà
Chiều nghiêng nghiêng nắng đổ
Và người yêu đứng chờ ngoài đầu ngõ bao giờ…

(Trúc Phương, Hai mươi bốn giờ phép)

Chiều nhìn qua đầu ngõ, dâng dâng niềm thương nhớ
Dáng xinh xinh một người

Ðược nghỉ năm ngày phép, mất hai hôm làm quen
Em mới cho mình biết tên.
Cuộc đời chinh chiến, quanh năm với bưng biền
Thì gót liễu mong manh, làm sao bước song hành…
Đời anh đây đó mười phương
Gặp em anh đã thương càng thương
Thương đôi môi đầy nhựa sống
Thương tia mắt dào dạt sóng
Tuổi ngọc xuân son, nét ngà uốn trăng tròn…

(Hoài Linh, Căn nhà màu tím)

Nhưng ngày vui rồi cũng qua mau, họ lại trở về với chiến trường và bom đạn. Trong các cuộc chiến đấu làm sao tránh khỏi những lúc bị thương tích, phải chuyển về hậu phương điều trị. Nhưng khi bệnh đã qua khỏi, họ phải trở về đơn vị tiếp tục cầm súng, tiếp tục cuộc đời chinh nhân đôi khi không thể chia sẻ cho ai. Và như thế họ vẫn còn phải trải qua bao gian lao, phải đối diện trước bao hiểm nguy với bao nhiêu bãi mìn, hầm chông, bao nhiêu súng nổ đạn bay:

Tôi trở lại vùng hành quân

Vùng xa xôi đá sỏi biết buồn
Ba tháng hậu phương yên bình

Tuy vết thương chưa lành hẳn
Tôi lại đi giữa lạnh sang đông

Đời tôi chinh chiến quanh năm

Yêu lúc băng rừng như mộng tình nhân
Kiếp chúng tôi như kiếp sông dài

Trôi đi miệt mài nào ai biết cho ai.

(Trần Thiện Thanh, Mùa xuân lá khô)

Trước mặt anh hầm chông bãi mìn
Rừng núi ngàn trùng, đồng hoang rêu xanh
Đêm ngày réo gọi tên anh…

Dù nghe dù nghe sấm nổ trên đầu

Sấm nổ trên đầu
Sao hơn nhan sắc nhiệm mầu của em…
Trước mặt anh dù cho biển người

Tràn lấp quê hương
Tàn đêm giao tranh anh về cứ gọi tên anh
Sẽ không bao giờ

Anh gục trên xác thù đêm qua
Bỏ đời huy ngàn
Một mai chân anh có mỏi chân anh vẫn về.

(Trầm Tử Thiêng, Vùng trước mặt)

Mưa, mưa mãi thấm lòng

Người trai nơi sa trường
Hạt mưa vui như hồi vỗ tay ca.
Mưa, nhưng vẫn ấm lòng người trai đi xa nhà
Mưa cho tình thương mến thêm đậm đà.
Hạt mưa trên poncho, hạt mưa trên poncho
Nhớ những đêm anh em vỗ tay

Reo cười đùa mưa nguồn
Nằm trên poncho ngỡ trên nệm gấm.
Nào ai đang say sưa, hẹn nhau đi trong mưa
Góp chiến công đem ghi khắc

Trên lời nguyền ngày quay về
Nghìn gian lao tan biến trong lời thề.

(Trầm Tử Thiêng, Hạt mưa trên poncho)

Họ ra đi vì trong lòng còn nghĩ về tương lai đất nước, vì còn thấy bao cảnh điêu tàn trên quê hương đau khổ:

Cao ngất Trường Sơn

Ôm ấp tình thương nước ra sông nguồn

Tìm về biển Đông

Tình yêu thành sóng Thái Bình Dương

Rồi từng đêm sương

Sóng vỗ về ru giấc quê hương

Nhưng quê hương chưa ngủ

Khi bom đạn tơi bời

Còn nhục nhằn dưới ruộng trên nương…

(Trần Thiện Thanh, Biển mặn)

Thật không may cho người mãi mãi tật nguyền, nhưng dù sao họ cũng còn có được sự nâng niu của người thân yêu đang chờ đón:

Mai kia anh trở về, anh trở về

Dẫu rằng dẫu rằng không còn vẹn như xưa

Dù anh trở về trên đôi nạng gỗ

Dù anh trở về bằng chiếc xe lăn…

(Phan Trần, Cho người vào cuộc chiến)^(*)

Đôi khi trong cuộc chiến dữ dội ấy, người lính cũng dự báo một cái chết cho người cầm súng, bởi ai có thể biết được chuyện gì sẽ xảy ra:

Em đi qua cầu có gió bay theo
Thổi bùng khăn tang trắng giữa khung chiều
Em đi qua cầu có lá xôn xao
Một dòng sông sâu chở hồn thương đau…

Em đi qua cầu tiếng súng vang theo
Làng mạc quê hương có dáng buồn rầu…

(Trịnh Công Sơn, Em đi qua cầu)

Nếu mai anh chết xin em đừng buồn

Đừng nhớ nghe em

Xin em đừng đừng thương đừng tiếc

Và đừng than đừng khóc.

Nếu mai anh chết

Một chiếc xe tang ngựa kéo đi

Trên con đường dài

Hàng me đổ lá xưa mình vẫn lang thang…

(Lê Dinh, Nếu mai này)

Và rồi cuối cùng, cái chết cũng đã trở thành hiện thực. Giờ đây người thân đã nhìn ra một cảnh tượng sầu não, bi thương, ai oán hơn:

Anh nằm xuống cho hận thù vào lãng quên
Tiễn đưa nhau trong một ngày buồn
Đất ôm anh đưa vào cội nguồn
Rồi từ đó, trong trời rộng, đã vắng anh…

(Trịnh Công Sơn, Cho một người nằm xuống)

Ngày mai đi nhận xác chồng
Say đi để thấy mình không là mình
Ngày mai đi nhận xác anh
Cuồng si thuở ấy, hiển linh bây giờ…

Em không nhìn được xác chàng

Anh lên lon giữa hai hàng nến trong

Mùi hương cứ tưởng hơi chàng

Ôm mồ cứ tưởng ôm vòng người yêu!…

(Phạm Duy & thơ Lê Thị Ý, Tưởng như còn người yêu)

Trước mắt người hậu phương là hình ảnh lạnh lùng và não nề của góa phụ và khăn sô, còn đau đớn nào hơn bi kịch của chiến tranh:

Anh trở về, anh trở về hàng cây nghiêng ngả

Anh trở về, có khi là hòm gỗ cài hoa

Anh trở về trên chiếc băng ca

Trên trực thăng sơn màu tang trắng…

Anh trở về chiều hoang trút nắng

Poncho buồn liệm kín hồn anh

Anh trở về bờ tóc em xanh

Chiếc khăn sô lên đầu vội vã, em ơi…

(Phạm Duy & thơ Linh Phương, Kỷ vật cho em)

Như thế đấy, những trận chiến ác liệt đã khiến biết bao nhiêu người con đất Việt phải nằm xuống. Hiện thực chiến tranh đã bày ra những cảnh tượng hãi hùng, ở đó những người trai đã vùi thây trong máu lửa:

Gio Linh đón thây giặc về

Làm phân xanh cây lá,
Pleime gió mưa mùa
Tây Ninh nắng nung người

Mà trận địa thì loang máu tươi
Đồng Tháp vắng bóng hồng, tôi yêu ai?

(Trúc Phương, Trên bốn vùng chiến thuật)

Các trận đụng độ dữ dội được biết tới với những địa danh trải dài trên khắp đất nước:

Toumorong, Dakto, Krek, Snoul
Trưa Khe Sanh gió mùa, đêm Hạ Lào thức sâu

Anh! Cũng anh vừa ở lại một mình

Vừa ở lại một mình
Charlie, tên vẫn chưa quen người dân thị thành.

(Trần Thiện Thanh, Người ở lại Charlie)

Trả lại cho ai những địa danh quá hãi hùng
Mà người đời từng biết tên
A Sao, Cam Lộ, Hạ Lào, Khe Sanh
Pháo nổ trên cổ thành…
(Hàn Châu, Ngày mai tôi về)

Và người lính buồn bã cất tiếng gọi mọi người hãy nhớ về người đã khuất:

Sao không hát cho những người còn mải mê
Lá rừng che kín đường về phồn hoa

Sao không hát cho những bà mẹ hằng đêm nhớ con xa
Hay hát cho những người vừa nằm xuống chiều qua…

(Trần Thiện Thanh, Rừng lá thấp)

Hai năm sau mới có thư về
Nhìn con dấu ghi nơi nắng cháy biên thùy
Người quen cho biết tin
Bạn tôi thân mến đã liệt oanh ngã xuống

Khắp đơn vị tiếc thương…

Muôn lớp trai đi nghìn sau

Theo dấu chân đi vào thiên lý
Biết bao người xong nợ xương máu

Không trở về
Người đi vào tối vẫn lưu danh cho đời mãi
Nó anh hùng ngày mai.

(Song Ngọc & Vọng Châu, Nó và tôi)

Họ chia sẻ niềm đau, nỗi tiếc thương và đôi khi cũng vinh danh bạn bè – những người ngã xuống cho quê hương:

Nào những khi ôm thép súng tê tay
Đăm mắt theo bao hư ảo thở dài
Nơi chốn xa buồn thương mẹ quẳng gánh
Em còn khêu sáng ánh đèn từ sương mai.
Mẹ biết bây giờ con ngồi hố nhỏ
Gió hẹn mưa thề

Một khi con về quê ngoại xưa
Để mẹ nhắn lời thăm.
Đường làng cũ năm nào

Khi con còn bé nhỏ
Theo mẹ đến trường

Giờ đây con đường xưa còn đó
Tóc liễu vờn gió ru buồn…

Bạn bè anh theo lớp tuổi ra đi

Dăm đứa thân nghe tin chẳng trở về

Xin có em nguyện cầu cho đời anh
Đá mềm chân cứng để mẹ còn tương lai.

(Đinh Miên Vũ, Sương trắng miền quê ngoại)

Từ đó đâu còn nữa

Đêm hẹn xưa tha thiết gọi tên nhau
Từ đó đâu còn nữa

Trăng ngày xưa lưu luyến soi đôi đầu
Gương xưa còn đó

Nhưng bóng hình nào thấy đâu
Áo xưa còn đó

Nhưng mùi hương phai nhạt rồi
Từ đó nghe trong lòng

Nghe trong lòng mưa gió từng đêm.

Vào một đêm sương có người trai hồi hương

Báo một tin thật buồn
Tin anh gục chết giữa lúc băng rừng sâu

Cho tơ duyên bẽ bàng…

(Trần Thiện Thanh, Từ đó em buồn)

Đêm rồi lại đêm, một bóng đơn côi
Em nhớ người phương trời
Tâm tư chẳng biết nói cùng ai
Đơn sơ em ghi đôi dòng
Mong người đi giữa súng đạn chập chùng
Xin hiểu cho giữa cát bụi thị thành
Bao giờ em cũng vẫn bền một lòng

Thương anh suốt đời… anh ơi!

(Phan Trần, Cho người vào cuộc chiến)

Tôi về qua xóm nhỏ con đò nay đã già
Nghe tin anh gục ngã
Dừng chân quán năm xưa
Uống nước dừa hay nước mắt quê hương…
(Phạm Thế Mỹ, Những ngày xưa thân ái)

Anh ơi anh ơi anh đâu rồi
Làm sao làm sao ta có đôi
Anh ơi anh ơi anh đâu rồi
Mộ bia đề tên anh đó sao
Anh ơi anh ơi anh đâu rồi
Để tình đầu là tình cuối đau lòng nhau…

(Trần Thiện Thanh, Tình đầu tình cuối)

Những người trai đã ra đi nhưng người ở lại khi than khóc chỉ nói về cái chết, nỗi tiếc thương, đau đớn mà không một chút oán than, trách móc kẻ thù. Bài hát không gợi một chút căm hận, cùng lắm chỉ nói bóng gió về làn đạn oan nghiệt từ đối phương khiến cho những người anh dũng đã phải nằm xuống. Cái chết thực như thế nhưng đôi khi vẫn tưởng như là không:

Rồi một đêm nghe súng
Kêu ba lần trong vườn hoang
Một nửa hồn nghe tin báo
Anh ngã gục chiến trường gần.
Mộ nào cho bia gỗ
Dấu sơn đề tên người thân

Còn lại chuyện gì cho em?
Tưởng là chết đi
Nhưng không anh lại về
Anh lại về, anh lại về.
Vành khăn tang, ôi tình tứ
Như lời em đợi chờ trong giông bão
Đại dương trân châu ngọc báu
Cũng không bằng một phút giây tương phùng
Tình trăm năm cho tình ngắn trên trần gian,
Tình trọn nghĩa yêu đương
Tình thiên thu cho người chết
Đã trở về tuyệt vời như hôm nay…

(Trần Thiện Thanh, Tưởng người chết đi)

Anh ơi, địa danh nào thiếu dấu chân anh
Đợi anh về chỉ còn trơ vầng trán

Đứa bé thơ tấm khăn sô bơ vơ người góa phụ

Cầu được sống trong mơ…

Anh! Chính anh vừa ở lại một mình

Vừa ở lại một mình

Charlie, tên vẫn chưa quen người dân thị thành…

(Trần Thiện Thanh, Người ở lại Charlie)

Một ngày, tôi đi qua trại lính ngang nhà,
Thấy một lá cờ với một vòng hoa.
Chung quanh đây, có ai đâu đưa tiễn anh về
Buồn tiễn anh về với lòng quê hương

Đưa tiễn anh về với lòng đất sâu.

Hỏi ra mới biết anh là lính trẻ xa nhà

Chết trận đêm qua.
Hỏi ra anh có mẹ già

Anh có mẹ già ở tận nơi xa.
Mẹ chẳng kịp về đưa tiễn anh đi
Mẹ chẳng kịp về đưa đón anh đi
Tôi thấy tôi buồn, tôi thấy tôi buồn…

(Mai Châu, Một ngày tôi đi qua)

Không, anh không, anh không chết đâu anh

Anh chỉ vừa bỏ cuộc đêm qua
Tôi thấy mắt anh bên ngọn nến vàng

Hắt hiu niềm nhớ
Trên khăn tang cô phụ

Còn lóng lánh dấu ái ân
Giọt nước mắt nóng bây giờ

Và còn hằng đêm cho anh cho anh…

(Trần Thiện Thanh, Anh không chết đâu anh)

Trước cái chết, người lính chỉ còn biết chia buồn. Không chỉ chia buồn cho một người, cho vạn người mà chia buồn cho cả quê hương này:

Quê hương tôi là thế đó,

Bao năm trường rồi chém giết vô duyên
Anh em tôi là thế đó,

Đi nghe người ngoài giết nhau quá nhiều.
Xin ngưng tay một giây phút,

Xin nghe một lần tiếng khóc bi thương…

Xin chia buồn cùng Việt Nam

Quê hương nhục nhằn máu xương chất chồng
Xin chia buồn cùng Việt Nam

Bao nhiêu năm qua đạn với bom

Rơi trên ruộng trên nương…

(Nhật Ngân, Xin chia buồn)

d. Anh tiền tuyến, em hậu phương

Người trai ra đi khi trước mắt họ là “quê hương núi rừng đầy hoa bỗng thành chiến trường” (Trầm Tử Thiêng, Bài Hương ca vô tận). Họ có nói đến kẻ thù, nhưng đó là kẻ thù chung chung. Với người lính, hình ảnh kẻ thù sao vẫn thấy mờ nhạt quá vì không nhận diện được. Ta có thể tìm thấy những từ như “thép súng đang còn xây máu thù” (Nhật Ngân, Lính xa nhà), “súng thù từ rừng sâu vẫn còn đó” (Phạm Thế Mỹ, Trăng tàn trên hè phố), “tiếng súng trong quân tàn tham đang rền vang ngoài bờ cõi” (Hoài Linh, Nhớ một người),«đêm nằm đường ngăn bước thù» (Trúc Phương, Trên bốn vùng chiến thuật). Đúng là người lính chỉ “khua chiến trận dõi bước quân thù” (Trầm Tử Thiêng, Vùng trước mặt), hoặc “ngày đêm nơi chiến tuyến ngăn quân thù” (Văn Phụng, Bóng người đi). Người lính chỉ thấy hình ảnh mơ hồ về kẻ thù như thế nhưng họ vẫn ra đi vì họ “yêu quê hương, thương nòi giống” (Lam Phương, Bức tâm thư), “vì yêu quê hương thương giống nòi” (Châu Kỳ, Giữa lòng đất mẹ), vì “tình non tình nước” (Duy Khánh, Lối về đất mẹ), vì “yêu quê hương, thương non sông” (Lê Minh Bằng, Hai mùamưa),“thương quê hương qua non thế kỷ điêu tàn” (Hoài Linh, Xin tròn tuổi loạn), “thương quê hương và bé nhỏ tình này” (Trúc Phương, Hai mươi bốn giờ phép), vì “đất nước khổ đau” (Phan Trần, Cho người vào cuộc chiến), vì đi “cứu người lầm than” (Phạm Đình Chương, Anh đi chiến dịch), vì “nguyện đem bình yên đến quê nhà” (Ngân Giang, Lính trận miền xa), ra đi là để “ôm ấp linh hồn Việt Nam” (Anh Bằng, Lạy mẹ con đi), vì “vẫn mơ ngày quê hương nắng đẹp” (Đinh Việt Lang, Hẹn một mùa xuân), ra đi để “Non nước ấm êm hàn nối nhịp cầu” (Văn Phụng, Bóng người đi), ra đi vì “đem thanh bình yên vui đời mới”, ra đi là để “nối nhịp cầu Hiền Lương, Nam Bắc” (Nhật Lệ, Gửi người giới tuyến), và như thế “người lính chiến đã đấu tranh hiến hòa bình” (Lam Phương, Nắng đẹp miền Nam)… Ngược lại, hình ảnh những người ở lại hậu phương thì rõ nét hơn. Đó là hình ảnh người mẹ già, người vợ, người con, người em và cả người yêu ở phía sau lưng. Gần như trong hầu hết những bài nhạc lính, hình ảnh người thân yêu ấy luôn chiếm số lượng lớn nhất. Đó là đặc điểm nổi trội của nhạc lính ngày trước.

Người lính ra đi không hề kêu gọi căm thù hay gieo thù hận trong lòng mà dành hết cả tình cảm cho người ở hậu phương. Ra đi mà canh cánh trong lòng nỗi niềm thương nhớ không nguôi người ở lại. Có thể đó chỉ là những người bạn thân thiết một thuở nào:

Đêm nay tôi nhớ đến anh mơ về kinh thành
Những chiều gió lộng ta đi trong lòng phố vắng
Tâm tư qua làn khói trắng
Mưa rơi ướt hai mái đầu
Chuyện mình ai biết mai sau
Để hôm nay ngồi đây
Trời biên khu nhiều mây
Chờ trăng thanh lên cao viết tâm tình
Chuyện người trai chốn xa
Và người đi chiến đấu vẫn đợi chờ nhau…

(Song Ngọc & Hoài Linh, Chiều thương đô thị)

Tôi muốn gửi những hình ảnh đời tôi và bọn tôi
Những người trẻ hôm nay
Đến những thương yêu hậu phương
Xin nhớ nhau như tình nhân
Tình nhân nhớ lúc người xa chưa về…

(Trúc Phương, Một người đi xa)

Nhưng phần lớn tâm tình đó dành cho người yêu còn ở phía quê nhà. Ra đi mà không quên tình yêu của người em gái:

Khi núi sông đang mịt mờ
Người trai nhuốm nhiều tuổi đời
Chuyện xưa khép chặt vào lòng
Dù đi chinh chiến

Vẫn nhớ người tôi mến thương.
Tình yêu theo tháng năm

Xóa mờ trong mắt buồn
Nếu ta còn nhớ đến đêm thoáng trong mơ
Ðời anh là mây bốn phương trời còn miệt mài
Người đi xây tương lai, giấu tâm tư thương ai
Như gió đưa mây che trăng khuất đêm dài
Tim tôi đơn côi

Biết nhau một lần, rồi nhớ trọn đời…

(Minh Kỳ & Lê Dinh, Ngày sau sẽ ra sao)

Đây gói hành trang

Xếp lại cho tròn để anh đi nhé
Xin chớ u buồn

Vì trong những ngày dài anh vắng xa em.
Hôm nay tay cầm tay

Mình chưa nói chi nhiều trong lúc tạm xa
Rồi trong đêm khuya

Vắng em trở giấc mơ vàng
Là khi em thấy nhiều ước mơ.
(Trường Sa, Hành trang giã từ)

Anh biết khi đi là cách biệt người quen

Mà nhớ nhiều là em. Đêm nay trời núi rừng

Nhịp canh thay bằng tiếng súng
Nửa trăng nghiêng đồi chếch bóng
Như xé hoang vu núi rừng
Đời chinh nhân mộng mơ
Bài thơ chưa đoạn cuối
Ngày mai chép thêm vần vào, em ơi
Viết trên thiếp hồng nét chữ hoa cuối dòng

Tên em vào được không.

(Song Ngọc & Hoài Linh, Thiếp hồng anh viết tên em)

Chàng sẽ nói với nàng rằng em hãy yên tâm một ngày nào đó anh sẽ trở về, em đừng buồn khóc khi người đi xa:

Em gắng mong anh ngày về,

Khi ánh vinh quang tràn trề
Là khi quê hương thân yêu thôi lầm than.
Bông lúa tươi trên ruộng đồng

Thánh thót tiếng ca dịu lòng
Xen với tiếng tiêu mục đồng lướt êm…

Trong ánh vinh quang rộn ràng,

Anh bước hiên ngang về làng
Trời Nam reo vang nơi nơi thanh bình ca
Quên tháng năm qua đợi chờ,

Tay nắm tay nhau hẹn hò
Chung đắp xây lại cuộc đời thái hòa…

(Huỳnh Anh, Em gắng chờ)

Em ơi anh đi vì nước non mình đợi chờ
Muôn quân đang reo lửa khói tung ngập màu cờ
Thân trai ra đi nợ nước đôi vai gánh nặng
Buồn chi cách xa vì ngày vui sẽ không xa.
Hôm nay anh đi vì muốn duyên mình đẹp màu
Bao năm chia ly là mấy trăm vạn ngày sầu
Vui lên đi em rượu tiễn sao không uống cạn
Để anh bước đi cho phỉ chí mộng làm trai…

(Lam Phương, Buồn mà chi em)

Dẫu cho tình đôi ta bao la như chiều vàng

Tim sông hồ trót mang, quê hương tình vẫn hơn

Nên đêm trăng vàng đẹp hành trang xuôi vạn lý

Quên nói câu tạ từ…

(Trần Thiện Thanh, Đôi ngả đôi ta)

Gió lạnh đầu mùa, một mùa thu man mác
Rung gió tím ngàn hoa, như màu tóc nàng
Ngồi mơ ngóng ngoài biên thùy
Có chàng chiến sĩ hành quân giữa trời khuya…

(Thu Hồ, Tím cả rừng chiều)

Em nhé mình thương nhau muôn đời

Anh giữ gìn biên cương xa vời

Đừng buồn khi xa nhau em nhé

Thăm em đôi ngày rồi anh đi.
(Tuấn Khanh, Hoa soan bên thềm cũ)

Ngàn ngày xưa trong sách sử đến ngàn ngày sau,
Khi Tổ quốc kêu lên tiếng sầu,
Đâu thiếu gì cảnh biệt ly nhau.
Ra đi, mang bóng hình của người con gái
Trong bóng hình núi rộng sông dài…
(Hùng Cường, Đêm trao kỷ niệm)

Từ KBC giá lạnh rừng sâu
Anh gởi lời thăm về em yêu dấu
Qua bao ngày chúng mình xa nhau…

(Mạc Phong Linh & Hoàng Minh, Viết từ KBC)

Nhớ đêm nào, đường về nhà em
Có trăng lên sáng soi lối vào

Có đôi mình, cùng chung bóng hình
Chung tiếng hát ấm êm ngày xanh

(Duy Khánh, Thư về em gái thành đô)

Đã từ lâu rồi tôi là lính chiến

Quân hành còn triền miên
Mỗi khi đơn vị dừng chân đồi hoa tím

Nhớ em nhớ cả nụ cười…

(Hùng Linh, Áo cưới màu hoa cà)

Vọng gác đêm trường, bâng khuâng tôi nhớ
Ngày chia tay em gái nhỏ
Đếm thời gian trôi, từ ngày ra đơn vị
Tôi bôn ba khắp miền chiến thuật
Chưa một lần về thăm phố phường…

(Ngân Giang, Đêm trên đỉnh sầu)

Anh ra đi rồi mới nhận được tin nhau
Hàng trăm thư viết anh gởi cho em
Ðời trai chiến trận, em biết lỗi hẹn

Có phải tại anh đâu…

(Trương Hoàng Xuân, Hái hoa rừng cho em)

Thôi nhé bờ mi em buồn chi
Lưu luyến càng thêm đau người đi
Một trời tang khó nhuốm đau thương
Người trai chốn sa trường

Hàn gắn tình mến thương.
Anh biết người em yêu sầu bi
Nhưng trách người trai kia làm chi
Một trời trao ước lúc xa nhau
Người em má hoa đào xin chớ phụ lòng nhau…

(Phượng Linh, Lời giã biệt)

Ngày mai sóng êm ngàn tinh tú trên trời
Đưa anh về bến mộng
Cho em thôi khóc và cho mắt đừng buồn
Cho môi hồng thêm tươi…

(Nguyễn Vũ, Sao rơi trên biển)

Chiều nay gió mưa giăng mờ đồn anh
Cầu cho mắt em vương một màu xanh
Xa xôi vẫn mơ về em gái xưa
Thương biết mấy cho vừa

Dẫu muôn trùng gió mưa.

(Đào Duy, Mưa lạnh đồn xa)

Mười mấy năm qua khi hoa vừa hé nhụy

Thì đời trai vui chinh chiến

Anh xuôi miền xa rồi lặng lẽ đếm xuân qua

Em ơi, kỷ niệm xưa anh còn giữ mãi trong lòng…

(Trần Thiện Thanh, Đám cưới đầu xuân)

Và xin em hiểu rằng
Dù nơi chiến tuyến mịt mờ mưa bay
Lòng anh vẫn nhớ tình người hôm nay.
Đời dâng cho núi sông
Lòng này thách với tang bồng
Đừng sầu má thắm phai hồng buồn lắm em ơi…

(Nguyễn Văn Đông, Khúc tình ca hàng hàng lớp lớp)

Ôi biết tìm em ở đâu,

Phố phường hay rừng sâu

Khi cách sông ngăn cầu.

Sau bước hành quân từng đêm

Có người dừng tay kiếm

Ngồi hoài hương nhớ em…

(Song Ngọc, lời Hồ Đình Phương, Thương nhớ một người)

Sầu mà chi em lúc non sông cần trai hùng
Buồn mà chi em mai anh về trong nắng êm
Đừng vì chia ly làm nản chí nam nhi
Vui lên đi cùng ước thề rồi ngày mai anh sẽ về.
Em ơi anh đi vì nước non mình đợi chờ
Muôn quân đang reo lửa khói tung ngập màu cờ
Thân trai ra đi nợ nước đôi vai gánh nặng
Buồn chi cách xa vì ngày vui sẽ không xa.
Hôm nay anh đi vì muốn duyên mình đẹp màu
Bao năm chia ly là mấy trăm vạn ngày sầu
Vui lên đi em rượu tiễn sao không uống cạn
Để anh bước đi cho phỉ chí mộng làm trai.
Một thời gian qua nước non vui niềm thái hòa
Trời Việt âu ca. Xuân qua thềm mơn cánh hoa
Vạn niềm thương yêu còn chờ phút sum vầy
Em xin dâng ngàn tiếng cười

Tặng người anh yêu suốt đời.

(Lam Phương, Buồn mà chi em)

Chiều nao tiễn nhau đi khi bóng ngả xế tà
Hoàng hôn đến đâu đây màu tím dâng trong hồn ta
Muốn không gian đừng tan, níu đôi chân thời gian
Ngừng trôi cho giây phút chia ly này kéo dài,
Trước khi phân kỳ, ước sao cho tàu đừng đi…

Chiều nay chuyến xe đi khi bóng ngả xế tà
Nhịp xe lướt nhanh nhanh dồn khúc vang quân hành ca
Nhắn em ơi đừng thương, chí trai anh ngàn phương
Về đi sao cho thắm nương dâu, đẹp mảnh vườn
Đến mai anh về giữ sao cho vẹn niềm thương…

(Minh Kỳ & Hoài Linh, Chuyến tàu hoàng hôn)

Trong khi đó người ở lại vẫn còn dõi theo bóng người đi, tựa như bóng trăng soi bước chân người chinh phu:

Người đi ngày ấy chưa về,
Ngoài trời mưa bay cho lòng ai thương nhớ ai

Anh ơi! Gió lạnh mùa đông,
Gió lạnh lòng trai đi giữ non nhà trong đêm lạnh giá.
Thương anh, dù cho đá mòn,
Dù cho bể cạn, tình em vẫn không đổi dạ thay lòng.

(Phượng Linh, Thương về mùa đông biên giới)

Người đi nhớ gì giữa đêm kinh kỳ
Trời khuya có người mơ bước ai đi
Núi đồi cùng rừng xanh vạn lý
Gió núi mưa tuôn

Xé đôi vai nặng vì tình non tình nước…

(Minh Kỳ & Lê Dinh, Đường về khuya)

Bao thương nhớ từ độ

Anh vui bước quân hành
Nửa năm anh viết lá thư xanh

Bảo rằng sẽ về phố phường
Mừng rơi nước mắt

Ướt thư người tôi thương.
Tôi đến nơi hẹn hò

Đường chiều nghiêng nghiêng nắng đổ
Bàn tay thon ngón nhỏ

Đan tay rắn sông hồ
Ta nhẹ dìu nhau như tiếng thở
Thương này thương cho bỏ lúc đợi chờ…

(Trúc Phương, Bóng nhỏ đường chiều)

Từ ngày xa nhau chinh chiến đưa anh về đâu
Vai súng vượt đêm mưa nắng khe xanh rừng sâu
Người thân ai cũng nhắc tên anh trong thương yêu
Biết giờ anh chốn nào…

(Tô Giang, Giọt buồn không tên)

Bao năm qua dù xa anh nhưng tôi vẫn nhớ
Nhớ con đường nắng u buồn
Dìu nhau đi tìm râm bóng mát
Lòng bâng khuâng nghĩ chuyện vu vơ
Tôi vẫn nhớ, nhớ đêm hẹn hò bên trăng sao
Từng câu nói yêu đương ngọt ngào…

(Ngân Giang, Tôi vẫn nhớ)

Anh ơi sương gió dãi dầu
Màn đêm chiến tuyến có buồn nhớ nhau.
Khi mưa giăng sầu vào đời
Tình người lính chiến nhớ nhớ về đâu?

Lắng nghe lá vàng rơi nhẹ vào tim
Chốn xưa vắng người vẫn còn mình em.
Dòng đời buồn trôi không nhịp nối
Tình người xa xôi trên ngàn lối
Em chờ anh về anh ơi!

(Minh Kỳ, Lá vàng rơi)

Nghe gió xuân hay rằng xuân đã về

Gói tâm tình vào trong bao ý thơ

Thương nhớ về người anh nơi chiến tuyến

Năm tháng xa xôi không buồn vì đơn côi…

(Minh Kỳ & Lê Dinh, Mùa xuân gửi em)

Thương anh thương màu áo hoa rừng

Và thương con đường phơi gió sương

Chiến tuyến chiều xuống hay nhiều mưa

Thương anh, thương khung trời hoang sơ…

(Thục Vũ, thơ Lệ Khánh, Tình người hậu tuyến)

Tôi không quên anh

Đem nhiệt tình vì yêu đất nước
Tôi không quên anh

Khi xuân về không mơ dừng bước
Tôi không quên anh

Lạnh chiều đông gió mưa bay
Bạn cùng cây súng đôi vai

Nhủ lòng quên nỗi đắng cay.
Tôi không quên anh

Mưa nguồn về chiều đi biên giới
Thương anh xông pha

Đem thanh bình yên vui đời mới
Mong sao biên cương

Chiều nay không gió không mưa
Niềm tin anh giữ trong tim

Ngày còn ánh sáng bình minh…
(Nhật Lệ, Gởi người giới tuyến)

Thắm thiết biết bao lời gửi người trai vì sông núi
Thu xưa vui ra đi đường làng xưa nhớ về.
Anh nhé lá hoa tươi màu thái hòa
Câu hát dưới trăng thanh bình lắng xa.
Non nước ấm êm hàn nối nhịp cầu
Anh về tình ta tươi thắm bền lâu.

(Văn Phụng, Bóng người đi)

Dù anh đã ra đi nhưng người em vẫn mãi thương anh, yêu anh, vẫn trông mong và đợi chờ ngày anh trở lại:

Em chờ anh trở lại chốn đây
Đường xưa còn đó sánh đôi vai gầy
Em chờ anh tìm về lối cũ
Có em còn đây bên sông này
Đợi chờ ai đến trong vòng tay…

(Hoàng Nguyên, Em chờ anh trở lại)

Anh lên đường trăm hướng.
Em ở lại sầu thương.
Buốt giá câu thơ những lúc đêm mờ,
Ướp cánh hoa xưa vẫn nhớ hương chờ

Mà đắm trong nghẹn ngào…
(Mạnh Phát, Sương lạnh chiều đông)

Dù rằng anh ở đâu,

Anh ở đâu, vẫn yêu anh hoài
Vẫn yêu anh hoài, yêu suốt đời
Vì lời thề xưa nở trên môi
Và một tình yêu đã lên ngôi…

(Khánh Băng, Giờ này anh ở đâu)

Ngày tháng đợi chờ, tôi đến sân ga
Nơi tiễn người trai lính ngày nào
Tàu cũ năm xưa

Mang người tình biên khu về chưa?
Trắng đêm tôi chờ nghe

Tiếng tàu đêm tìm về.

(Trúc Phương, Tàu đêm năm cũ)

Em ơi đau thương từng đêm khắc khoải

Vì chinh chiến mãi chưa tàn
Em ơi xin dâng đời trai giết giặc
Nguyện cho đất mẹ yên vui

Trong giấc ngủ yên lành.
Tiền đồn xa xăm,

Yêu thương này xin trọn dâng em

Nguyện cầu cho anh đi bình yên
Ngày anh trọn lính anh về
Xuân thế kỷ hàn huyên…

(Vinh Sử & Nguyên Thảo, Bạc màu áo trận)

Một nửa ba năm

Anh yêu tình áo giày quân nhân
Đường xuôi quân ghé lại đôi lần
Bao nhiêu âu lo có hôm

Đã hỏi người yêu bé bỏng hay mơ:
Anh vắng nhà hoài em có nhớ?…

Mưa khuya giăng tơ

Gió khuya hững hờ đèn hiu hắt ngọn
Tương tư đôi lúc buồn vì anh vắng nhà…

(Trúc Phương, Để trả lời một câu hỏi)

Ghi vào đời hình bóng một người
Đôi lúc chân quen giày khua lối ngõ
Tâm tư bâng khuâng
Nghe chiều biệt ly theo khuất nẻo người đi…

Khi tôi đưa chân người tôi mến

Tạm xa biệt kinh thành
Mong sao đừng quên mỗi lần

Chiều qua cuối tuần
Có tôi đợi trông anh

Khi phố cũ vừa lên đèn…

(Trúc Phương, Chiều cuối tuần)

Phút gần gũi này thôi

Khuya nay anh đi rồi

Tay nắm tay không rời

Mắt ngắm xa chân trời

Mà lòng nghe luyến thương hoài

Anh ơi chớ quên ngày mai

Đang có em chờ ai chung xây đẹp ý đời…

(Châu Kỳ, Khuya nay anh đi rồi)

Nếu vắng anh

Ai dìu em đi chơi trong chiều lộng gió
Nếu vắng anh ai đợi chờ em

Khi sương mờ nẻo phố
Nếu vắng anh

Ai đón em khi tan trường về
Kề bóng em ven sông chiều chiều

Gọi tên người yêu…

Có những đêm âm thầm

Nghe tin vang xa ngoài tiền tuyến
Nhớ đến anh oai hùng xông pha

Gian nguy vùng chinh chiến
Phút luyến thương

Em chắp hai tay lên nguyện cầu
Mộng ước quê hương thôi hận sầu

Ta sớm gần nhau.

(Anh Bằng, thơ Nguyên Sa, Nếu vắng anh)

Anh nhớ đừng thăm em

Một ngày chưa yên vui
Mây nước còn chia phôi

Thì đừng mơ lứa đôi
Anh nhớ về thăm em

Một ngày thôi chinh chiến
Hành trang anh xếp lại

Tương phùng tay nắm tay.

(Trần Thiện Thanh, Anh nhớ về thăm em)

Họ cũng dặn dò người yêu và hẹn một ngày trở về không xa sau ngày giã biệt người thân:

Thư rằng: thư từ biên ải xa xa
Gửi người em nho nhỏ quê nhà.
Đã cách xa bao năm
Sống cuộc đời quân nhân
Súng bên mình nay mai rày đây đó…

Nhưng không bao giờ

Quên người em ở phương xa
Một lòng trung trinh đợi chờ.
Hãy nhớ tới anh luôn luôn
Em ơi vì lòng chờ mong
Sẽ khiến khiến anh yên lòng
Dùng hết tài năng đền bù non sông
Yêu em vì lòng chờ mong…

(Phạm Đình Chương, Lá thư người chiến binh)

Anh hiểu rồi đây

Khuya nay em về trăng gầy soi bóng
Nên em cúi mặt

Ngăn dòng nước mắt phút giây tạ từ.

Đừng buồn nghe em tuy anh biết rằng

Xa xôi vẫn làm tâm tư héo mòn

Nếu em đã trọn thương anh xa vắng
Xin em chớ buồn cho nặng lòng chinh nhân…

(Trần Thiện Thanh, Tạ từ trong đêm)

Nơi ấy dù bôn ba đời lính
Anh vẫn còn yêu thuở học sinh
Trời chiều biên giới hết mưa bay
Người đi chóng quay về
Xin gắngđợi chờ nhau.

(Phượng Linh, Lời giã biệt)

Giây phút biệt ly

Chớ để tâm hồn nặng câu lưu luyến
Anh hứa đem về

Mùa xuân bất tận nở trên má em yêu
Nhưng xin em đừng quên
Từng đêm súng vang về trong giấc ngủ say
Là khi anh đã dâng nguồn sống cho đời
Và cho đôi lứa đẹp ước mơ…

Trường Sa, Hành trang giã từ)

Nhưng thôi em chớ u hoài

Đời trai sương gió chinh nhân

Sẽ vui lên đường tình nước gọi anh.

Đời trai là gió bốn phương

Em hãy vui đi rồi anh sẽ về…

(Phạm Mạnh Cương, Sầu ly biệt)

Người lính dù trải qua bao gian khổ nhưng vẫn không mất đi tình cảm lãng mạn khi tâm tình với người yêu của mình:

Bao năm chinh chiến gót mòn nẻo gần xa
Lòng vẫn mơ ngày quê hương nắng đẹp…

Tôi sẽ về đưa người yêu đi qua lối cũ
Nhặt hoa lót từng bước em đi…

(Đinh Việt Lang, Hẹn một mùa xuân)

Có những đêm dài, anh ngồi nhìn hỏa châu rơi
Nghe vùng tâm tư cháy đỏ xoay ngang lưng trời.

Những đốm mắt hỏa châu bừng lên trong màn tối
Như mắt em sáng ngời theo anh đi ngàn lối

Những đêm không ngủ

Anh ngồi tâm sự cùng hỏa châu rơi…

(Hàn Châu, Những đốm mắt hỏa châu)

Tôi ở biên giới xa về thăm một người
Mà yêu thương và tâm tư đã chất ngất lên cao
Dáng em năm nào tiễn chân người đi
Bước chân vào lính tiễn đưa người tình…

(Trúc Phương, Ngỏ ý)

Mong sao em anh hiểu

Đời lính dẫu phong trần
Nhưng yêu như yêu nhân tình

Và đậm đà như chúng mình.
Những đêm hẹn hò

Giận hờn rồi yêu nhau hơn.

Từ khi anh thôi học

Lòng thương biết mấy cho vừa
Từ khi ta cách trở

Kỷ niệm chưa xóa bao giờ.
Cầu xin tóc em còn màu xanh
Xin má em còn nồng và môi em vẫn hồng.
Đại dương tình thương dâng cao sóng
Xin về ngập tràn lòng

Chúng mình chờ mong.

(Trần Thiện Thanh, Tâm sự người lính trẻ)

Hình ảnh người thương vẫn còn mãi bên mình dù người lính còn đang đánh trận:

Đơn vị thường khi nằm trên đất giặc
Thèm trong hãi hùng tiếng hát môi em

Tiếng hát ngọt mềm. Người nâng lính khổ
Viết bởi câu ca vì tiền hay thiết tha.
Xin đối diện một lần bên tôi
Cho tôi yêu bằng hình hài đó không thôi
Đến với tôi, hãy đến với tôi
Đừng yêu lính bằng lời…

Ngoài kia súng nổ đốt lửa đêm đen
Tầm đạn thay tiếng em.

(Trúc Phương, Kẻ ở miền xa)

Dù nghe dù nghe sấm nổ trên đầu
Sấm nổ trên đầu
Sao hơn nhan sắc nhiệm mầu của em…

Vừa nghe đạn bay súng nổ trên đầu
Súng nổ trên đầu
Chỉ vang câu hát nguyện cầu của em…

(Trầm Tử Thiêng, Vùng trước mặt)

Cuộc đời sương gió chiến chinh nơi miền xa

Qua những vùng xa lạ quá
Quê hương bao la

Những chiều đóng quân ven rừng
Gặp hoa trắng ngày xưa

Thương em nói sao cho vừa…

Ôi xót thương vô bờ

Giặc về gieo sầu nhớ

Mang theo xác em thơ
Bao ước hẹn ngày xưa
Chuyện vui buồn hai đứa

Giờ còn riêng mình tôi…

Nhặt cành hoa trắng
Xót xa tôi cài lên trên nấm mộ xanh cỏ nát
Em ơi em ơi nhớ hoài nhớ nhau muôn đời
Vì chinh chiến ngược xuôi

Nên em cách xa tôi rồi.

(Bằng Giang, Người em xóm đạo)

Anh về với em rồi mai lại đi,

Đường xa mang theo bao nhiêu tình ý

Viết tên người yêu lên balô nặng trĩu,

Đêm quân hành dừng chân đồi hoa tím

Nhớ xưa đôi mình hẹn nhau mà sao sáng

Đâu bằng đôi mắt em…

(Trần Thiện Thanh, Không bao giờ ngăn cách)

Nhiều khi ngôn ngữ của họ cũng đa tình không kém:

Thư của lính không xanh màu trời

Như mơ ước đâu em

Thư của lính không thơm nồng hương

Không nét hoa đa tình

Thư của lính ba lô làm bàn

Nên nét chữ không ngay
Nhưng thư của lính ghi giữa rừng cây

Khi nhớ em thật đầy…

(Trần Thiện Thanh, Tình thư của lính)

Hoặc đó là một thứ tình yêu đôi khi cũng dữ dội của người lính:

Khi lính đã yêu bướm ghen tình thắm

Muôn kiếp vẫn yêu nói chi ngàn năm

Khi lính đã yêu rừng tàn núi lở

Tình còn vững bền muôn thuở
Bao la như lòng đại dương…

(Minh Kỳ & Hoài Linh, Ai nói với em)

Dù sao đi nữa, dù mơ ước không nhiều nhưng người lính vẫn còn đối diện với cuộc chiến trên nhiều mặt trận khác nhau, nghĩa là họ mãi mãi còn xa cách, chia lìa người thân vì không biết đến bao giờ là ngày tàn chinh chiến:

Ngày đao binh chưa biết còn bao lâu

Cuộc phân ly may lắm thì qua mau

Hát nữa đi Hương hát để đợi chờ…

(Trầm Tử Thiêng, Bài Hương ca vô tận)

Chỉ thương em gái quê hương

Trong ánh xuân hồng thiếu hẳn người thương
Em hỡi em khi chiến chinh dài

Xa nhau từng ngày và xa cả xuân nay!

(Trần Thiện Thanh, Mùa xuân lá khô)

Em ơi, chiều nay rừng sương phủ
Quân hành đường còn xa
Ngàn hoa sim tím mênh mông.
Hoa sim thầm nhắc anh duyên tình
Thương thương về bóng hình
Người em bên mái nhà tranh.
(Duy Khánh, Sao không thấy anh về)

Trong tình cảnh không thể thoái thác chiến tranh đó, người lính chỉ còn biết hi vọng một ngày mai đoàn tụ, ở đó họ có được niềm vui hội ngộ trong nước mắt:

Non nước ấm êm hàn nối nhịp cầu
Anh về tình ta tươi thắm bền lâu.

(Văn Phụng, Bóng người đi)

Anh đưa em

Qua những vùng quê lửa binh lan tràn
Dấu đạn in mái tranh quê nghèo
Nương rẫy ngày nào xây chiến hào.
Anh đưa em đi

Thăm những người dân chốn thôn quê
Bao tháng ngày buồn đau chất chồng
Giờ mừng vui xây lại ngày mới.
Nếu chiến tranh tàn

Anh đưa em về phố thị ngày xưa
Thăm lại vùng quê

Bao ngày qua vẫn hoài thương nhớ
Ta sẽ đi chung một con tàu
Băng núi qua sông đường xuyên Việt
Nghe lòng nao nao

Ngày núi sông dứt cuộc binh đao…

(Song Ngọc, Một ngày tàn chiến tranh)

Ở phương này vui kiếp sống chinh nhân

Nhưng không quên dệt mơ ước

Ước ngày nao quê hương tàn chinh chiến

Cho tơ duyên đượm thắm màu.
Và phương đó em ơi có gì vui

Xin biên thư về cho anh
Nhớ thương vơi đầy, đêm nay trên đồn vắng
Thương em anh thương nhiều lắm,

Em ơi biết cho chăng tỉnh lẻ đêm buồn.

(Bằng Giang & Tú Nhi, Đêm buồn tỉnh lẻ)

Xin hiểu lòng nhau, cho dù cách ngăn này

Có dài lâu đến bao giờ
Tình vẫn vàng son, tình này vẫn đẹp tươi

Như đóa hoa không tàn úa
Ta đón nhau về, khi non nước yên bề

Sông núi vào hội yêu thương
Mình cũng dìu nhau

Đi khắp vùng trời quê hương
Con bướm đa tình kia sẽ dừng lại ở đây.

(Trịnh Lâm Ngân, Người tình và quê hương)

e. Xuân này con không về

Bước chân người lính qua bao nhiêu vùng đất trên quê hương với biết bao nhiêu mùa mưa nắng nhưng mùa xuân bao giờ cũng để lại trong lòng người lính nhiều nỗi niềm hơn cả. Do vậy trong nhạc lính có nhiều bài viết về mùa xuân và hình ảnh người lính. Có lẽ sớm nhất trong số tác giả viết về đề tài này là Nguyễn Văn Đông với bài Phiên gác đêm xuân. Bài hát được tác giả viết trong đêm giao thừa năm 1956 khi ông đóng quân tại khu 9, Đồng Tháp Mười. Chiến tranh thật sự đã đến gần. Tiếng súng rền vang nơi đèo heo hút gió, người lính chợt thấy không gian như đìu hiu, cô tịch và lòng có cảm giác cô đơn, quạnh vắng. Người trai cất tiếng thở dài:

Đón giao thừa một phiên gác đêm
Chào xuân đến súng xa vang rền
Xác hoa tàn rơi trên báng súng
Ngỡ rằng pháo tung bay, ngờ đâu hoa lá rơi.

Lời ca như bày tỏ nỗi lòng u uẩn của người trai. Từ đây anh cảm nhận đã bắt đầu có không khí tang tóc lan tràn trên đất nước rồi:

Chốn biên thùy này xuân tới chi

Tình lính chiến khác chi bao người

Nếu xuân về tang thương khắp lối

Thương này khó cho vơi, thì đừng đến xuân ơi!

Trong tình cảnh cô đơn như vậy, anh chỉ còn một ước mong thật gần gũi và giản dị như mọi người khác mỗi độ xuân về:

Ngồi ngắm mấy nóc chòi canh
Mơ rằng đây mái nhà tranh
Mà ước chiếc bánh ngày xuân
Cùng hương khói vương niềm thương…

(Nguyễn Văn Đông, Phiên gác đêm xuân)

Vẫn trong mạch cảm hứng đó, có người lấy mùa xuân làm khởi điểm để tính thời gian đi chinh chiến của người lính:

Đầu xuân năm đó anh ra đi
Mùa xuân này đến anh chưa về

Những hôm vừa xong phiên gác chiều
Ven rừng kín hoa mai vàng
Chợt nhớ tới sắc áo năm nào
Em đến thăm gác nhỏ…
(Trần Thiện Thanh, Đồn vắng chiều xuân)

Ta hiểu vì sao nhạc lính có khá nhiều bài hát về mùa xuân, vì chính đây là thời gian mà người tiền tuyến và kẻ hậu phương có dịp mừng vui hội ngộ vào năm mới và để tỏ bày lòng thương mến nhau:

Mời anh, mời chị, mời em lên đây thăm tôi
Thư xuân đi tính đã bao ngày
Biết người nhận được chưa
Nhìn mai nở vàng lòng tôi sao nghe chơi vơi…

(Trịnh Lâm Ngân, Thư xuân trên rừng cao)

Đầu năm ra tới chốn đóng quân
Lâu lắm đôi ta chưa gặp một lần
Tiện mùa xuân về em đến thăm anh
Cho lòng nhẹ bớt băn khoăn…

(Hoài An & Trang Dũng Phương, Ngày xuân thăm nhau)

Ngày đầu một năm

Giữa tiền đồn heo hút xa xăm
Có người lính trẻ

Đón mùa xuân bằng phiên gác sớm…

Ngày đầu một năm

Có cô em đến trước sân đồn
Mang thật nhiều quà cho chàng chiến binh
Xin chúc cho tình thương mặn mà keo sơn…
(Anh Chương, Ngày đầu một năm)

Dù anh đã ra đi trên bước đường chinh chiến nhưng mẹ già không có dịp gặp lại con ngày đầu năm nên không nguôi lòng thương nhớ:

Đêm nay quê nhà
Mẹ hiền còn thương đứa con đi chốn xa mờ
Không than không sầu
Đầu non cuối ghềnh
Ôm cây súng canh rừng sâu…

(Anh Bằng, Nửa đêm biên giới)

Bởi trước đó người trai đã từng hứa hẹn với mẹ là sẽ trở về cũng vào một mùa xuân như năm nay:

Con biết bây giờ mẹ chờ tin con
Khi thấy mai đào nở vàng bên nương
Năm trước con hẹn đầu xuân sẽ về
Nay én bay đầy trước ngõ
Mà tin con vẫn xa ngàn xa…
(Nhật Ngân, Xuân này con không về)

Ngày đi con hứa xuân sau sẽ về
Mà nay đã bao xuân rồi trôi qua
Giờ đây chắc mẹ già tóc bạc nhiều
Sớm chiều vườn rau vườn cà
Mẹ biết nhờ cậy vào tay ai?…

Mẹ ơi con hứa con sẽ trở về
Dù cho, dù cho xuân đã đi qua
Dù cho én từng bầy bay về ngàn
Dẫu gì rồi con cũng về
Chỉ bên mẹ là mùa xuân thôi.

(Trịnh Lâm Ngân, Mùa xuân của mẹ)

Mùa xuân chỉ có ý nghĩa khi người trai được về với mẹ, về với người thân đang chờ đợi ở nơi xa. Người lính với nợ nước trên vai cũng mãi mãi tạ ơn người hậu phương đã đem niềm vui ấm áp đến với họ giữa lúc xuân về:

Tôi xin cảm ơn người
Cảm ơn ai, đã đem luyến thương

Nồng ấm đến với lính
Cảm ơn ai khi xuân về vui thật là vui
Không quên người sương gió phương trời
Âu yếm gửi tình đi muôn nơi…

(Ngân Khánh, Cảm ơn)

Đêm dần tàn tâm tư miên man
Thênh thang lối đi nắng mai chập chùng

Một lòng tin mai đây nắng ấm
Tìm vào đôi lòng giữa phút tương phùng…

(Mạnh Phát & Trần Thiện Thanh, Chuyến đi về sáng)

Ngàn ngày xưa trong sách sử

Đến ngàn ngày sau,
Khi Tổ quốc kêu lên tiếng sầu,
Đâu thiếu gì cảnh biệt ly nhau.
Ra đi mang bóng hình của người con gái
Trong bóng hình núi rộng sông dài
Hai mến yêu gánh mỗi hình hài.

Ngày về, muôn lòng nở hoa

Ngày về, thanh bình hoan ca.
Non nước một nhà
Tươi thắm mặn mà như tình đôi ta…

(Hùng Cường, Đêm trao kỷ niệm)

Cho con niềm vui đó
Mùa xuân có hoa có cỏ
Con vui đầy tuổi ngọc ngà

Một mai quê hương không còn chinh chiến
Ba sẽ về bên con
Bõ đi ngày tháng mỏi mòn…
(Nguyên Thảo, Thư xuân ba viết cho con)

Và như thế người lính miệt mài đi trong niềm mơ ước thiết tha về một ngày thanh bình nở hoa trên đất nước đã quá đau buồn:

Mau về đây xây đắp giang san

Cho trời Nam xuân sắc huy hoàng

Cho dân Việt đầm ấm an khang.

Mùa xuân năm nay

Anh sẽ về cùng em đi lễ chùa

Nguyện cầu đất nước yên vui

Tình mình thắm thiết lên ngôi

Bõ những ngày đau thương lìa cách…

(Trần Thi, Xuân đã đến rồi, 1969)

Đêm mưa dông rền cơn sấm nổ
Sầu quê hương đồi nương loang lở
Trên non cao còn vang đá đổ
Bến giang đầu sao động ngàn cây
Nhìn theo người đang mộng trời mây
Chặn bàn tay cho cuộc chiến thôi dài…

(Mặc Thế Nhân, Quê hương tìm giấc ngủ)

f. Một mai giã từ vũ khí

Khi đã đi qua mỏi mòn những năm tháng hành quân, ngược xuôi trên các vùng đất quê hương với bao cảnh tang thương, điêu tàn, đổ nát, khi chứng kiến sự hãi hùng chết chóc trong các trận đánh, người lính chỉ còn niềm mơ ước đơn sơ nhưng mạnh mẽ và cháy bỏng. Đồng đội lần lượt ngã xuống đau thương, họ chỉ mong một ngày rời xa cây súng để trở về dưới góc trời bình yên của quê hương:

Đường trần dù chông gai, ta đi vì lý tưởng
Đi xây mộng cho đời, quên đi vạn sầu nhớ

Mong tàn chinh chiến, ngày về trên đất mẹ
Trọn tình yêu mến quê.

(Tú Nhi, Lời kẻ đăng trình)

Dưới ánh châu hồng

Anh ngồi gọi thầm tên em
Mơ một ngày mai pháo nổ vang trên lối về
Những đốm mắt hỏa châu

Là hoa đăng ngày cưới

Khi chiến chinh hết rồi, tương lai ta tìm tới
Có nhau trong đời đêm trường

Không sợ lạc loài yêu thương…

(Hàn Châu, Những đốm mắt hỏa châu)

Anh trở về quê xưa để sống trọn cuộc sống yêu thương bên người thân:

Lạy trời tròn năm tròn tháng
Nợ làng ơn nước đã đền xong
Xóm làng hát câu thanh bình
Về nơi cũ tìm vui duyên lành.

(Lam Phương, Bức tâm thư)

Đầu đường chia phôi anh không nói gì
Nên phong kín lời hẹn tình lứa đôi

Nếu anh có về khi tàn chinh chiến
Xin em cúi mặt giấu lệ mừng nghe em…

(Trần Thiện Thanh, Tạ từ trong đêm)

Đón em trong vòng bàn tay người lính
Đón anh trong ngày Việt Nam hòa bình
Mái tranh êm đềm
Tiếng ca bên thềm
Có người chiến binh yêu vợ hiền…
(Minh Kỳ & Lê Dinh, Mười ba tuổi lính)

Đó là giây phút hoan ca, mọi người mừng vui trong nước mắt:

Chiều nay lối về đất mẹ là đây
Đường xưa còn ấp ủ bóng trăng gầy
Có nghe đêm trường tiếng ai cười
Có nghe đêm trường tiếng ru hời
Suối lệ đoàn viên giữa lòng đất mẹ triền miên.

(Duy Khánh, Lối về đất mẹ)

Phải là người trong cuộc mới có thể chia sẻ nỗi lòng tha thiết của người lính, đó chính là niềm mơ ước ngày chấm dứt chiến tranh.

Nếu mơ ước trở thành hiện thực thì đó là lúc người trai hân hoan được trở về với người thân yêu của mình:

Em ơi biên cương

Súng vang rền, anh ngỡ rằng

Quê hương thân yêu

Đón xuân về pháo rượu nồng
Mừng duyên tơ hồng

Chúng mình nên vợ chồng
Là ngày anh ước mong.

Em hậu phương còn anh nơi tiền tuyến
Ước mong nước non mình

Hết ngày chinh chiến điêu linh

Mộng đẹp yên vui với câu ta thường nói
Thương mến nhau không hề vơi…

(Minh Kỳ, Anh tiền tuyến, em hậu phương)

Ở phương này vui kiếp sống chinh nhân

Nhưng không quên dệt mơ ước
Ước ngày nao quê hương tàn chinh chiến

Cho tơ duyên đượm thắm màu.

Và phương đó em ơi có gì vui

Xin biên thư về cho anh
Nhớ thương vơi đầy

Đêm nay trên đồn vắng
Thương em anh thương nhiều lắm,

Em ơi biết cho chăng, tỉnh lẻ đêm buồn.

(Bằng Giang & Tú Nhi, Đêm buồn tỉnh lẻ)

Ngày tháng đợi chờ tôi đến sân ga

Nơi tiễn người trai lính ngày nào
Tàu cũ năm xưa

         Mang người tình biên khu về chưa?
         Trắng đêm tôi chờ nghe tiếng tàu đêm tìm về.
         Dù xa vời vợi, tôi vẫn tin anh

Qua bước đường tha hương còn dài
Nợ nước đôi vai

Khi người tìm tương lai đời trai
Nhớ thư anh hẹn tôi, sẽ về thăm một tối…

Đêm qua nằm mơ thấy người trai lính chiến

Xuôi tàu về quê hương vui đêm phố phường

Quên đi phút giây gió lạnh ngoài biên cương.

(Trúc Phương, Tàu đêm năm cũ)

Ba năm thương cho đời lính

Đã bao phen dày gió sương rồi
Đôi khi tôi muốn về thăm

Những con đường cũ ngày xưa buồn

Cao nguyên đêm nghe rừng thông

Réo vi vu gợi biết bao tình
Tôi mơ, mơ ước ngày nao chiến chinh tàn
Trở về thăm người tình xưa…
(Tú Nhi, Mưa buồn tỉnh lẻ)

Em anh yên lòng an phận

Người thương chờ mong

Mai đây thanh bình trở lại đời vui thắm thêm.

Anh xin vì em đáp lời nhung nhớ

Nâng niu hồn em bằng trăng đắm say

Cỏ hoa chất đầy thuyền về bến mộng

Trên vùng yêu thương kết nụ tầm xuân.

(Giao Tiên, Lời tình viết vội)

Mai đây không còn
Đạn nổ trên cao xác thù trong chiến hào
Tôi ra đi, đi từ Nam về Bắc
Ghé lại sông Hương

Thăm người thương thăm phố phường
Thăm Huế buồn vẳng nghe tiếng hò.

(Hàn Châu, Ngày mai tôi về)

Rồi xuân năm ấy

Tiếng súng trong quân tàn tham

Đang rền vang ngoài bờ cõi
Nguyện đem thân trai

Tôi đi với bao niềm vui

Quyết xây dựng ngày tươi mới.
Vừa tàn chinh chiến

Khúc hát đón thanh bình

Đang như tràn dâng muôn đợt sóng

Ngày vui hân hoan

Đất nước hết cơn lầm than,

Tiếng reo hò vang xóm làng…

(Mạnh Phát & Hoài Linh, Nhớ một người)

Chiều nào lộng gió

Nhớ người trai đi chiến chinh
Người về vơi tâm tư

Sầu mênh mang nhớ anh
Mơ ước khi nao mùa thái bình
Tình đời nồng thắm ngát hương trinh…

Chiến tuyến người trai ôm súng ước mơ
Rũ chinh y trọn ước với câu thề
Theo lối về thôn cũ đường thắm hoa
Gió trăng lạnh tình không phai niềm nhớ…

(Minh Kỳ, Mấy độ thu về)

Đón em trong vòng bàn tay người lính
Đón anh trong ngày Việt Nam hòa bình
Mái tranh êm đềm
Tiếng ca bên thềm
Có người chiến binh yêu vợ hiền…

(Minh Kỳ & Lê Dinh, Mười ba tuổi lính)

Niềm mơ ước ấy được nhạc sĩ Nhật Ngân giãi bày trong một khúc ca đầy xúc cảm, có thể tổng kết trọn vẹn tâm tình người lính chiến:

Rồi có một ngày

Sẽ một ngày chinh chiến tàn
Anh chẳng còn chi, chẳng còn chi
Ngoài con tim héo em ơi!
Xin trả lại đây, bỏ lại đây
Thép gai giăng với lũy hào sâu
Lỗ châu mai với những địa lôi
Ðã bao phen máu anh tuôn

Cho còn lại đến mãi bây giờ…

Khi non nước thanh bình, anh mong ước một ngày được về quê sống cuộc đời dân dã, về lại nơi chốn quen thuộc và thân thương năm nào:

Trả súng đạn này, ôi sạch nợ sông núi rồi
Anh trở về quê

Trở về quê tìm tuổi thơ mất năm nao
Vui cùng ruộng nương, cùng đàn trâu
Với cây đa khóm trúc hàng cau
Với con đê có chiếc cầu tre
Ðã bao năm vắng chân anh
Nên trở thành hoang phế rong rêu…

Cuộc sống mới lại bắt đầu để cho anh tìm lại niềm hạnh phúc giản đơn và bình dị:

Rồi anh sẽ dựng căn nhà xưa
Rồi anh sẽ đón cha mẹ về
Rồi anh sẽ sang thăm nhà em
Với miếng cau, với miếng trầu

Ta làm lại từ đầu…

Những tháng ngày êm đềm ấy sẽ cho anh được trở về trong ký ức sâu thẳm để tưởng nhớ những người đã ra đi:

Rồi anh sẽ dìu em tìm thăm
Mộ bia kín trong nghĩa địa buồn
Bạn anh đó đang say ngủ yên
Xin cảm ơn, xin cảm ơn người nằm xuống…

Đối lập với hình ảnh của chiến tranh trong quá khứ, cuộc sống mơ ước cho anh cảm giác như lạc vào một thiên đường hạnh phúc:

Ðể có một ngày

Có một ngày cho chúng mình
Ta lại gặp ta còn vòng tay
Mở rộng thương mến bao la
Chuông chùa làng xa chiều lại vang
Bếp ai lên khói ấm tình thương
Bát cơm rau thắm mối tình quê
Có con trâu, có nương dâu
Thiên đường này mơ ước bao lâu.

(Ngân Khánh, tức Nhật Ngân, Một mai giã từ vũ khí)

Cùng trong mạch cảm hứng đó, nhạc sĩ Trịnh Lâm Ngân một lần nữa lại thay lời người lính tâm sự về một viễn cảnh tương lai. Nhìn lại quá khứ hãi hùng trong máu lửa, người lính tưởng chừng như vừa trải qua một cơn mê dài dằng dặc và giờ đây anh có cảm giác như vừa được tỉnh thức:

Một mai qua cơn mê
Xa cuộc đời bềnh bồng
Tôi lại về bên em.
Ngày gió mưa không còn
Nên đường dài thật dài
Ta mặc tình rong chơi…

Và anh sẽ đi thăm cảnh cũ người xưa, gặp lại những con đường quê và những người thân mến thuở nào:

Cùng nhau ta sẽ đi
Sẽ thăm bao nơi xưa
Vui một thuở lênh đênh.
Ta sẽ thăm từng người
Sẽ đi thăm từng đường
Sẽ vô thăm từng nhà…

Trải qua bao đau thương, lòng người vẫn còn đầy hi vọng, mong tiếp tục nếp sống bình yên ngày cũ:

Tình người sau cơn mê vẫn xanh
Dù bao tháng năm đau thương dập vùi
Trường xưa vắng ta nay ta lại về
Cùng theo lũ em học hành như xưa.

Và anh mong nối lại tình xưa với người yêu năm ấy:

Rồi đây qua cơn mê,
Sông cạn lại thành dòng
Suối về ngọt quê hương
Ngày đó tay em dài
Vun cuộc tình thật đầy
Mơ toàn chuyện trên mây.

Để rồi từ đó anh sẽ xây dựng tương lai xanh tươi như cây lá và trải lòng yêu thương cho mọi người:

Còn tôi như cánh chim
Sẽ bay đi muôn phương
Mang về mầm xanh tươi
Khi lá hoa thật nhiều
Trái yêu thương đầy cành
Hái đem cho mọi người.

(Trịnh Lâm Ngân, Qua cơn mê)

Mong ước và vọng tưởng về những ngày xưa nay đã chìm khuất trong dĩ vãng:

Thường những buổi trưa buồn

Hỏi mình khe khẽ, con đường nào

Con đường nào dẫn đến những ngày xưa.
Ngày xưa đó mẹ ra đứng

Cười rung làn tóc trắng
Tre cuối làng, cau sau vườn

Theo gió đong đưa…

(Nhật Ngân & Loan Thảo, Ngày đá đơm bông)

g. Đêm nguyện cầu

Cả dân tộc, trong đó có người lính, đã nhiều mong ước vì họ đã trải qua bao đau thương chất chồng. Nhưng biết ngày nao thỏa lòng mong ước ấy? Họ chỉ còn biết chờ đợi. Nhưng chờ đợi đến bao giờ? Khi mong ước không đạt được, họ gào thét, kêu đòi, cầu khẩn:

Tàn canh em ngồi viết nhờ chim uyên

Chuyển đến chiến sĩ câu ước nguyền
Ngày đêm em cầu mong nợ non sông đền xong
Mái tranh hiền vui đời sống chung.

Niềm tâm tư trìu mến hòa lời thơ

Còn quyến luyến tiếc cung u huyền
Tình quê hương dịu êm, tình đôi ta đẹp thêm

Ngắm trông vầng trăng cười trao duyên…

(Hoài Linh, Lá thư không gửi)

Ôi quê hương khói lửa đến bao giờ
Để người đi người nhớ cho mắt đợi mắt chờ
Hỏi còn bao lâu còn bao lâu nữa
Còn bao lâu nữa cho người
Cho người khỏi có buồn đêm ngày.

(Song An, Lời người lính xa xôi)

Anh ơi, anh ơi! Trời Nam đau khổ,

Nhà Việt Nam cách trở

Mẹ Việt Nam nức nở
Mình người Nam muôn thuở

Giữ trong lòng cho trọn tình quê.

Hơn hai mươi năm

Chinh chiến điêu tàn, đau xót vô vàn
Tôi sống âm thầm không nói nên lời

Nên viết bài ca tặng người.

Anh ơi cho dù anh trở về quê hương

Hoặc còn tha phương
Xin anh còn giữ vẹn câu thề
Dù gió mưa về vẫn một lòng yêu mến quê…

(Duy Khánh, Xin anh giữ trọn tình quê)

Xin cho tôi được một lần
Nhìn đàn chim trắng bay
Dập dìu qua đó đây
Ngày đó được nghe súng im hơi…
Cho tôi được một lần
Nhìn quê hương đợi sáng
Một lần nhận nghĩa sống lên ngôi
Người người cùng chung vui một lối…
(Bảo Thu, Cho tôi được một lần)

Tôi xin đa tạ ngày nao súng phải thẹn thùng
Ngày nao súng phải lạnh lùng
Nắng hạ vàng rưng rưng mây trắng…

Tôi xin đa tạ lời ca tiếng ru ru mềm,
Lời ca tiếng ru êm đềm
Ôi lời ca đã xua chinh chiến.
Ru chim trắng trắng tung bay
Xin đa tạ dòng máu thắm đỏ ruộng cày
Dòng máu vẫn chảy miệt mài
Xin lời ru xua hãi hùng đi
Lời ai ru gió hiu hiu buồn.

(Anh Việt Thu, Đa tạ)

Và khi kêu đòi không được nữa, họ chỉ còn việc cầu nguyện qua nhiều năm tháng một sức mạnh siêu nhiên nào đó có thể hiện thực hóa lòng khao khát của họ. Nguyện cầu đôi khi phải trải qua cơn tuyệt vọng dài lâu:

Kìa lửa nào đốt cháy
Ðốt cháy quê hương, thiêu bao mâm cơm
Giết chết cha con, đốt cháy ruộng vườn.
Và lòng nào đã xót
Ðã xót quê hương, trong cơn tai ương
Ðã xót cho nhau, chắp tay nguyện cầu…
Lạy lạy trời hãy thấu,
Những nỗi đau thương, quê hương tôi mang
Hãy khiến yêu thương, hãy bớt giận hờn
Hãy xóa từng dòng nước mắt tủi hờn
Lạy trời, lạy trời, lạy trời.

(Châu Kỳ, Nước mắt quê hương)

Chiều lại chiều

Không còn nến thắp giáo đường
Chiều lại chiều nghe đại bác

Át hồi chuông những kinh buồn.
Chiều lại chiều vang vang đều,

Dưới ánh hồng ngọn đèn màu hỏa châu
Dân mình nguyện cầu, cầu xin. Xin yên vui…

(Hoàng Thi Thơ, Kinh chiều)

Nguyện cầu đất nước thanh bình có nghĩa nguyện cầu cho người thân yêu bao lâu nay ở hai bờ sông ngăn cách, chia rẽ anh em sẽ được đoàn tụ sum vầy trong vòng tay của mẹ Việt Nam:

Tôi có cha sinh sống miền rừng sâu đất đỏ

Tôi có me vui với đời biển xanh ấm no
Tôi có thân nhân ở bên đây
Tôi có anh em ở bên kia
Dù Nam Bắc, tôi vẫn mong

Nước Việt thanh bình.

(Anh Bằng & Vũ Chương, Bốn ngả đường quê hương)

Hãy chia sẻ với số phận thương đau của cả dân tộc mới thấy được giá trị của lời nguyện cầu trong một hoàn cảnh bi thảm như thế:

Những đêm trông trời buồn

Tôi chợt nghe thương nhớ
Nên không quên nguyện cầu

Quê mẹ ngừng khổ đau
Chinh chiến qua mau

Để người thương mến nhau.

(Tú Nhi, Tâm sự người thương binh)

Hỡi những người đã chết hôm qua
Những người còn sống hôm nay
Xin hãy hát với nhau lời nguyện cầu.
Người Việt mình sao chóng hết thương đau
Và loài người mau sớm biết thương nhau
Để từ đó tôi yêu người, để từ đó tôi yêu tôi…

(Phạm Thế Mỹ, Những người không chết)

Đôi mắt hiền mẹ già âu yếm

Tiếng ru con chưa vơi muộn phiền

Hòa bình ơi sao chưa thấy đến

Xin cho tôi giấc mộng bình yên.

Trên con đường chiều về thôn vắng

Tôi đưa em đi qua cầu làng

Đèn thành đô xa xa lóe sáng

Xin cho tôi, cho người bình yên….

(Văn Giảng, Xin cho tôi giấc mộng bình yên)

Hòa bình ơi, ơi hòa bình ơi

Ba mươi tuổi đời thoát từ vành nôi

Ba mươi năm truờng khổ đau nhiều rồi.
Về đây hỡi người ơi! Về đây hỡi người ơi!…

(Thông Đạt, Tình em biển rộng sông dài)

Rồi mai đây không còn nghe

Tiếng súng đau thương
Rồi mai đây không còn nhìn

Xác chết bên đường
Rồi mai đây ta cùng đi khắp nẻo quê hương
Hàn gắn vết thương buồn bao năm trường…
Nếu mai này hòa bình, hỏi ai còn ai mất
Nếu mai này hòa bình

Mình càng nhắc nhở nghe anh!
Người ra đi, người đã chết, chết cho người
Người ra đi,

Để mãi mãi thương tiếc này, người ơi!

(Châu Kỳ, Nếu mai này hòa bình)

Mai đây hòa bình

Ta về ngắm lại dòng sông xưa

Ðồng hoang xơ xác hai bên

Sẽ mai này thơm mùi lúa chín.

Trên sông người về

Con đò chở đầy vầng trăng quê

Hò khoan cô lái du dương

Ðón đưa người đi về chung đường…

Mai đây hòa bình

Con tàu chở đoàn người di cư

Về thăm đất Bắc thân yêu

Đã xa lìa cả thời niên thiếu

Ta mê từng mùa

Trưa hè cánh phượng hồng lung lay

Chờ thu ngắm lá thu bay

Rước xuân về vui hội xuân đầy…

(Trầm Tử Thiêng, Hòa bình ơi, Việt Nam ơi, 1973)

Cầu nguyện cũng hàm chứa lời thở than cho số phận quá buồn của đất nước:

Có những lúc tiếng chuông

Đêm đêm vọng về rừng sâu
Rưng rưng tôi chắp tay

Nghe hồn khóc đến rướm máu
Bâng khuâng nghe súng vang

Trong xa mờ buồn gục đầu
Nghẹn ngào cho non nước tôi

Trăm ngàn u sầu…

Thượng Đế hỡi

Hãy lắng nghe người dân hiền
Vì đất nước đang còn ưu phiền
Còn tiếng khóc

Đi vào đêm tường triền miên.

Có những lúc tiếng chuông

Đêm đêm vọng về rừng sâu
Rưng rưng tôi chắp tay

Nghe hồn khóc đến rướm máu
Quê hương non nước tôi

Ai gây hận thù tội tình
Nhà Việt Nam yêu dấu ơi

Bao giờ thanh bình?

(Lê Minh Bằng, Đêm nguyện cầu, 1966)

Mẹ ngồi nguyện cầu hằng bao đêm
Lời kinh vọng xa thật êm đềm

Mẹ cầu cho con vượt qua ngày tròn
Mẹ cầu cho em

Tuổi trời xanh còn nguyên đừng biến mất…

Người về một giờ một đông thêm
Người đi càng giây càng không còn
Một thời điêu linh, một cơn hoạn nạn
Còn lại hôm nay những lời kinh

Tình yêu đầy nhiệm mầu.

(Trầm Tử Thiêng, Kinh khổ)

Và như thế, rồi cũng đến một ngày quê hương yên tiếng súng, lời nguyện cầu sẽ trở thành hiện thực, hòa bình sẽ trở về dù phải trả giá đắt với biết bao sinh mạng, biết bao đau thương, khốn khổ của cả một dân tộc.

oOo

Hơn hai mươi năm đất nước phân ly, một thế hệ chiến tranh lại phải lên đường. Những bài hát lại theo bước chân ra đi của người lính có mặt ở khắp mọi nơi. Những người con đất Việt quy tụ từ mọi miền đất nước lại phải “khóc cười theo mệnh nước nổi trôi”. Những bài hát dành cho họ nghe rất đơn sơ, dung dị. Giai điệu thể hiện được nhiều tâm trạng, được gói gọn trong một khúc thức chặt chẽ, nhịp điệu quen thuộc, giai điệu có mô phỏng làm cho bài hát dễ nhớ, dễ thuộc, từ đó dễ phổ biến. Lời ca bay bổng, nhiều mỹ từ ở một số bài hát, nhưng phần lớn mang tính chất bình dân, đôi khi như lời nói thông thường, thậm chí có khi lại nôm na, ít tính văn học. Giữa tiếng nổ của đạn bom, người lính đâu cần nói những lời hoa mỹ, siêu hình mà họ cần ngôn ngữ trực tiếp, giản dị, có hình tượng cụ thể, gần gũi với đời sống của họ. Có hề chi phải cầu đến một sự cao siêu, chỉ cần ngôn ngữ đời thường cũng đủ cho người lính kể lể hết mọi tâm tình của họ. Âm nhạc của người lính vẽ nên tâm trạng của họ từ khi đời lính chưa có nhiều hiểm nguy đến lúc chiến tranh khốc liệt. Để nghe được âm nhạc của họ, người nghe phải tự đặt mình trong tâm cảm của một thanh niên vì hoàn cảnh phải cầm súng, từ đó mới hiểu được sự chia ly, niềm mong nhớ, nỗi khổ đau, sự đợi chờ, những ước mơ hay những khúc hoan ca trong ngày chiến thắng. Có thể mô tả quá trình diễn biến tâm lý của người lính như sau: phong thái nghệ sĩ – tự hào rạng rỡ – chim bằng theo gió – vui với phong sương – tay súng tay đàn – cô đơn quạnh quẽ – mong tàn chinh chiến – mơ ước hòa bình.

Âm nhạc của người đi vào cuộc chiến còn phù hợp với cảm quan thẩm mỹ bình dân của đại đa số lớp tuổi trẻ – những người đi vào quân ngũ trong các lần gọi đi quân dịch, trong các đợt tổng động viên để phục vụ chiến tranh (sắc luật 043/67 và luật tổng động viên 003/68). Dù có thể có những đánh giá khác nhau về âm nhạc của họ, nhưng một điều không thể phủ nhận: nhạc lính mãi mãi là bài ca gắn bó thiết thân với đời trai cầm súng và những người thân thuộc cùng khóc cười với số phận của họ, với số phận của quê hương.

Bên cạnh những khúc ca buồn, còn có những lời ca hùng tráng của lớp trai anh dũng nghe theo tiếng gọi hồn thiêng sông núi lên đường gìn giữ quê hương. Tiếng hát ấy vang lên từ quân trường, từ những bãi rèn luyện, nơi vũ đình trường, từ lời thề những ngày chiến dịch, trong bước quân hành… Đó là khúc hùng ca của người trai hiên ngang mang theo bầu máu nóng trên nẻo đường tử sinh không hẹn ngày về.

Khi đất nước còn chiến tranh, khi quê hương còn chìm trong khói lửa thì nhạc lính còn là tiếng lòng của một thế hệ, ở đó có khúc hoan ca lẫn lời bi ca. Tiếng lòng đó sẽ sống như một phần quá khứ đau thương trong lịch sử, là tiếng vọng của một thời đại đã đóng góp phần mình vào cái hay, cái đẹp của di sản âm nhạc Việt một thời.

______________

(*) Cho người vào cuộc chiến là bài hát nguyên là của nhạc sĩ Mặc Thế Nhân, nhưng sau đó tác giả chuyển cho nhạc sĩ Nhật Ngân xem lại và chỉnh sửa. Rốt cuộc tác giả được ghi là Phan Trần; tên này ghép từ họ của hai người: Mặc Thế Nhân tên thật là Phan Công Thiệt và Nhật Ngân tên thật là Trần Nhật Ngân.

MỤC LỤC TẬP 2

I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

1. Mấy tháng quân trường.

2.Tình đồng đội.

3. Trên bốn vùng chiến thuật.

4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

5. Xuân này con không về.

6. Một mai giã từ vũ khí.

7. Đêm nguyện cầu.

I. Sự hình thành phong trào Du ca.

II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

2. Tuổi trẻ chúng tôi.

3. Đoàn ta ra đi.

4. Mơ ước hòa bình.

I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.

II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

I. Các ban nhạc trẻ.

II. Hoạt động biểu diễn.

III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

trẻ phương Tây.

IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG ĐỒNG

I. Quá trình hình thành và phát triển của

phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Giai đoạn 1965-1969.

2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

III. Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

I. Nhạc thiếu nhi.

1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

3. Bài hát về quê hương, đất nước.

4. Bài hát mừng Trung thu.

5. Bài hát vui chơi tập thể.

II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

1. Vui họp mặt.

2. Vui cắm trại.

3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.