Tranh Minh Họa (Nguồn: thuviensachso.edu.vn)

Văn học dân gian Việt Nam có câu chuyện ngụ ngôn “Thầy bói xem voi”. Mỗi ông thầy chỉ sờ được một bộ phận – cái vòi, cái chân, cái tai – rồi kết luận theo phần mình biết, để rồi tranh cãi không dứt về hình dáng con voi. Câu chuyện ấy không chỉ phản ánh sự hạn hẹp trong nhận thức cá nhân, mà còn gợi lại cách người Việt, đặc biệt là cộng đồng di dân tại Mỹ, thường tiếp cận và đánh giá chính trị Mỹ ngày nay.

Cái nhìn cục bộ và sự chia rẽ tư tưởng

Người Việt ở Mỹ định nghĩa “nước Mỹ” hay “nền dân chủ Mỹ” chủ yếu qua trải nghiệm và môi trường sống cá nhân. Ai sống trong một cộng đồng bảo thủ thì dần hấp thụ tư tưởng bảo thủ; ai hưởng lợi trực tiếp từ các chính sách phúc lợi, bảo hiểm y tế, hỗ trợ giáo dục – tức thành quả của đường lối cấp tiến – thì lại có khuynh hướng tán thành các quan điểm tiến bộ. Nhưng sự phân cực ấy không dựa trên nền tảng nghiên cứu hay hiểu biết sâu xa, mà chỉ dựa trên “cái mình thấy, cái mình chạm vào”, như những ông thầy bói trong câu chuyện ngụ ngôn.

Trên Facebook và mạng xã hội, tình trạng này càng trầm trọng. Người Việt thường lười đọc các bài viết dài, chứa đựng phân tích toàn diện, mà chỉ thích thảo luận những mẩu tin ngắn, giật gân, hoặc bàn tán quanh một chi tiết nhỏ nhặt. Hệ quả là “con voi” của nền dân chủ Mỹ luôn bị chia nhỏ ra thành từng mảnh rời rạc, không ai hình dung nổi tổng thể.

Sự thiếu hiểu biết về gốc rễ chính trị

Điều đáng tiếc là phần lớn người Việt không quan tâm – hoặc không muốn tìm hiểu – về nguồn gốc lịch sử của hai dòng tư tưởng bảo thủ và cấp tiến. Họ cũng không nắm được rằng Đảng Dân chủ từ lâu là nơi đại diện cho giới lao động, thiểu số, người nhập cư và tầng lớp trung lưu thấp; trong khi Đảng Cộng hòa ngày càng trở thành tiếng nói của giới tài phiệt, tôn giáo bảo thủ và người da trắng nông thôn.

Sự thiếu hiểu biết này dẫn đến một nghịch lý: trong những sự kiện chính trị trọng đại như vụ bạo loạn 6/1 hay các vụ ám sát chính trị, nhiều người Việt lại chọn đứng về phía những thế lực chống lại quyền lợi của chính họ. Họ ủng hộ một phong trào đang từng bước phá hủy nền dân chủ Mỹ – chính nền dân chủ đã mở cửa để họ có cơ hội định cư, mưu sinh và thành công. Nói cách khác, họ đang góp tay dựng nên một phiên bản “độc tài mới” ngay trên đất Mỹ, mà vẫn coi đó là niềm tự hào.

Sự kháng cự trước lập luận và tri thức

Thuyết phục cộng đồng này là một thử thách gần như bất khả. Họ không đọc những bài phân tích khái quát, không nghe những lý giải mang tính hệ thống. Thay vào đó, họ bị cuốn vào dòng thông tin giả, nửa thật nửa sai, được truyền bá bởi các kênh tuyên truyền khéo léo. Niềm tin được xây dựng trên cảm xúc và tin đồn, chứ không dựa trên dữ kiện hay lý luận.

Chính vì vậy, trong sinh hoạt xã hội và chính trị, người Việt tại Mỹ cứ “đường ai nấy đi”. Họ sống trong những buồng vang (echo chambers), nơi mỗi người chỉ nghe thấy tiếng vọng của quan điểm mình vốn tin tưởng. Và ở đó, sự kiêu hãnh lại trở thành nghịch lý: nhiều người tin rằng việc góp phần đưa Mỹ vào con đường độc đoán là “bằng chứng” cho sự dấn thân chính trị của họ, chẳng khác nào người dân trong nước tự hào về “chiến thắng 30/4” hay “ngày độc lập 2/9” dưới chế độ cộng sản.

Câu chuyện “Thầy bói xem voi” không chỉ là một bài học luân lý dân gian, mà còn là một tấm gương soi chiếu cách cộng đồng người Việt nhìn nhận chính trị Mỹ: cục bộ, phiến diện, và đầy rẫy mâu thuẫn. Nếu không học cách nhìn thấy “toàn con voi”, nghĩa là nhìn thấy bức tranh toàn cảnh của nền dân chủ Mỹ với tất cả sự phức tạp của nó, thì cộng đồng người Việt sẽ mãi lặp lại vòng luẩn quẩn: sống trong một đất nước dân chủ nhưng hành xử như đang vun đắp cho một chế độ độc tài.

Hoài Linh Ngọc Dương

*Bài do CTV/TVBH gởi.

Ảnh: NTN

GOOD MORNING MMMMMMMM

Tôi dậy trễ.  Mặt trời cũng dậy trễ…

May còn chim còn đợi nắng lên chăng?

Sáng hôm nay tôi thấy chữ “tần ngần”

trên những cánh cây rung – chim đang chuyển trên đó…

.

Tôi cũng thấy xanh hơn từng mảng cỏ

Cỏ vui mừng… Cỏ có thể đơm hoa? 

Cỏ trẻ con… Cỏ không có tuổi già

Cỏ dễ thương mà người ta không thương cỏ!

Người ta sẽ đẩy máy ra.  Người ta cắt cỏ…

Cỏ sẽ mất đầu… mà chắc vẫn vô tư?

Em em ơi, anh nói để em cười

Em dậy đi cho anh hôn một miếng!

.

Anh muốn thấy em như con én liệng

trên trời xanh, lát nữa chắc xanh hơn

nắng và nước đại dương…

Quê Hương mình bát ngát!

Tưởng tượng tới những con thuyền trôi lạc

giạt về đâu?  Không biết giạt về đâu…

Chừng tháng nữa thì trời sẽ sang Thu,

anh muốn nhắc bốn câu thơ Xuân Diệu:

.

“Hãy ngó càng lâu, nói rất êm

Hãy dùng những tiếng thật êm đềm

Thu này em phải yêu thêm với

Bóng đổ trong lòng lạnh lắm em!”

*

Thu sắp về!  Mấy đứa nhỏ chắc quên

mấy tháng Hạ chúng hát bài Hạ Trắng…

chúng hát cho người ta yêu nắng

“I love you” và trời đất vang vang

tiếng gọi tên ai áo gió bay mênh mang

hay lồng lộng hay thơm lừng tóc gió bay mùa Hạ…

… mà thương chớ một mùa Thu vàng lá

lá vàng Thu trong bài thơ Thu Thiên Thu…

GOOD MORNING NHẬT TÂN HỰU NHẬT TÂN

Không ai nói trống không khi mỗi sáng thức dậy!

Người ta chào-buổi-sáng với người thân, với người quen mà người ta có Duyên gặp hay là đối diện…

Không gặp, không nói gì, lo cho mình trước đã!

Một ngày không dài quá… như mẹ mang thai con!

Good Morning yêu thương!

Bon Matin, cũng vậy…

Nhìn kia, con sông chảy:  chuyện bình thường tự nhiên!

Người ta ở tứ phương, không ai muốn tứ tán!  Ai cũng có buổi sáng để biết mình Là Người.  Và làm người… từ đó!

*

Đời Muôn Loài:  Buổi Sáng!

để biết còn Trưa, Chiều… Có nhiều người buồn hiu… vì không biết gì hết!  Nhiều dân tôc tự diệt hay là tiêu diệt lẫn nhau!  Không có Luật Cấm nào ban hành cho người mình không biết!

Sáng nay, tôi đọc báo… thiệt / Thiệt tình tôi không ngờ một ông Vua cấm Thần Dân bằng Thông Cáo!  Ông cấm nhà văn Không-Được-Xạo viết sách chửi bới ông… Ôi chao ông Vua Khùng coi đời là Vũng Lội!

Chúa Giê Su nhận tội!  Một mình Chúa Giê Su!

Tôi ước chi ông Vua đọc tôi và không hiểu…sao người ta may áo để thừa hai bàn tay…

Good Morning là Chào Một Ngày.  Ngày hôm nay ngày mới.  Chúng ta đi sẽ tới… Ngày Mai Cũng Ngày Vui!

EM ƠI THỜI GIAN ĐI

TRÊN MẶT HÀN THỬ BIỂU

Hôm qua rất nóng.  Hôm nay cũng / nóng lắm em ơi, nóng cả tuần!  Hàn Thử Biểu không còn mức tới… chỉ còn chờ đêm ngó lên trăng!

Thành phố buồn thiu như sắp bão… mà mây chưa thấy ở chân trời!  Thì mong thì muốn thì tha thiết…đừng bão, chỉ cần gió thoảng thôi!

Con chó nằm yên, thềm của nó.  Bầy chim thì chắc đã ra sông!  Thương cây thương cỏ… im lìm nắng… Phan Thiết mùa Hè đỏ rực vông…

Hoa vông Phan Thiết hoa như lửa… Ai quán quê đây gặp gỡ chào – những kẻ xa quê con mắt đỏ, chỉ còn thương nhớ để nhìn nhau!

Tự nhiên anh nhớ anh Phan Thiết / có những mùa Hè nắng đỏ hoe… Có những buổi trưa xưa… tắm nắng / rồi vào núp nắng giữa đường tre!

Hồi xưa, đi lính, mưa hay nắng… có nghĩa gì đâu nhỉ cuộc đời.  Mẹ có chờ con… còn nước mắt / thả lên trời hai tiếng Trời Ơi!

Chiếc xe ngựa chở trưa đầy nắng… chở nhưng người tan buổi chợ ngày… Lọc cọc ngựa đi trên đá sỏi, người thì giụi mắt ngó chân mây…

Hồi xưa tuổi nhỏ anh Phan Thiết, tuổi lớn anh xa… tới trọn đời!  Anh thấy xa xa em dưới núi / đi trong hàng bà con thăm nuôi!

Bây giờ… anh ở quê người lạ.  Nóng, lạnh theo mùa cũng xót xa…Cũng có khi cười nhưng đứt tiếng, có khi ngồi lặng trước chùm hoa!

Ôi Quê Hương thuở mình mơ mộng… anh chải đầu em, em nhớ không?  Anh chải đầu em, anh nhớ lắm, em là rừng, núi, biển, hồ, sông…

ĐÊM MÙA HÈ LANG THANG TRONG PHỐ

Ngày nắng quá, đêm đèn vàng chói mắt

Giữa mùa Hè không ai đứng ngoài hiên

Bây giờ còn lác đác ở công viên

người đi bộ, đêm vẫn còn thấy nắng?

.

Những trụ đèn thì ngàn năm im lặng

Những dây điện thì ngàn năm song song…

Người da vàng, da trắng có đi cùng

Không nói chuyện – mà có thì độc thoại…

.

Con phố dài, không dài mãi mãi

Những ngả ba, tư… thay đổi tên đường

Không muốn về cũng không muốn đi luôn

Người đi trốn nóng hình như ngơ ngác?

*

Cuối cùng thì người ta đi lạc

vào nhà mình, một đêm nữa đi qua

Ánh đèn vàng không có tuổi già

Mai sáng thấy nó là hoa buổi sáng!

.

Mai sáng tôi có bài thơ lãng mạn

gửi cho em lòng tôi nhớ thương

gửi cho em những bảng tên đường

đầy dấu vết ánh đèn vàng em nắng vàng tóc biếc!

.

Tôi hồn nhiên, một bài thơ thời tiết

giống học trò làm luận ý ngoài sân!

Trần Vấn Lệ

SLEEPING AWAKE – Tranh: Kill The Sofa (Nguồn: www.saatchiart.com)

“Ngủ Thức” gọi tên một nhịp rất gần của thân thể, đồng thời chạm vào nhịp mở–khép của thế giới. Thức, cảnh vật hiện ra trong ánh sáng và đi vào các giác quan. Ngủ, thế giới không biến mất, nhưng rút khỏi trường nhận biết đang vận hành. Bình minh đưa vạn vật ra khỏi bóng tối; hoàng hôn trả đường nét, màu sắc và khoảng cách về một miền khó phân định hơn. Hiện và ẩn vì vậy không phải hai trạng thái tuyệt đối. Giữa chúng luôn có một đường viền, nơi cái đang hiện chưa hoàn toàn định hình, còn cái đã ẩn vẫn để lại âm, sắc, mùi và dấu vết.

“Ngủ Thức” lưu lại chính ở đường viền ấy. Cái ngủ chưa khép hẳn cái thức; sự thức dậy vẫn mang theo độ sâu cổ kính của mộng. Trong khoảng chuyển này, tên gọi chậm hơn sự vật một nhịp. Ngôn ngữ rời khỏi chức năng xác định thông thường, có thể “đọc / với chiếc lá vô hình”, có thể “cưu mang / huyền không một vạt hoa vàng”. Chiếc lá đã rút khỏi cái thấy nhưng chưa rơi vào không có; huyền không tưởng là khoảng rỗng lại đang mang sắc hoa. Cái ẩn không bị xóa, còn cái hiện cũng không đứng nguyên trong hình dạng quen thuộc.

Từ đường viền đó, bài thơ mở ra nhiều hướng nghĩa mà không để hướng nào khép văn bản lại. Ký ức về mẹ, tang niệm, kinh nghiệm tâm linh, vô thường, cô tịch, cuộc đi từ đông vui về một mình đều có căn cứ trong câu chữ. Nhưng mỗi khi một nghĩa vừa thành hình, câu thơ lại để lộ phần chưa chịu nằm yên trong nghĩa ấy. Người đọc được đưa qua tên gọi rồi trả về với cái đang hiện ra—trước khi cái hiện bị một cách hiểu chiếm giữ, và trước khi cái ẩn bị đồng nhất với hư vô.

Ngủ với cái án(g) tuyệt vời
Thức dậy cổ kính
Nghe trôi hiện tràng

Ngủ và thức không nằm ở hai cực. Cái ngủ chưa rời hẳn cái thức; sự thức dậy cũng không đưa người thơ trở về một hiện tại sáng rõ. “Thức dậy cổ kính” khiến cái thức mang độ sâu của một thời gian đã có trước hiện tại, như thể mở mắt là bước vào một miền cũ hơn chính mình. Đến “nghe trôi hiện tràng”, mọi phân định tiếp tục trượt đi: hiện tại không đứng yên trước cái nhìn mà trôi qua thính giác. Thời gian, tri giác và ý thức cùng lệch khỏi vị trí quen thuộc ngay từ những câu mở đầu.

Đường viền ngủ–thức không chỉ là đề tài của bài thơ. Đó là nơi bài thơ xảy ra. Trong đời sống thường nhật, sự vật vừa xuất hiện thì tên gọi gần như đã bám theo: thấy lá, biết là lá; nghe mưa, gọi là mưa; gặp chuỗi hạt, nhận ra một pháp cụ. Cái biết định danh cần cho sinh hoạt, nhưng cũng có thể chặn cái nhìn quá sớm. Ở khoảng chưa hoàn toàn ngủ mà cũng chưa hoàn toàn thức, tên gọi bị chậm lại một nhịp. Sự vật nhờ đó kịp bước sang một tương quan khác trước khi bị trả về trật tự quen thuộc.

Mộng không vì thế mà chân thật hơn tỉnh. Nó vẫn có thể phóng chiếu, bóp méo, nâng một bóng mờ thành hình ảnh rồi gán cho hình ảnh ấy chiều sâu vốn không có. Điều đáng lưu ý nằm ở chỗ chuyển tiếp, khi cấu trúc tri nhận cũ chưa kịp khép lại. Độ hở ấy cho một liên hệ khác tự lộ ra. Sự thật được gặp ở đây không phải một mệnh đề mới áp từ bên ngoài, mà là phần kinh nghiệm vẫn có mặt nhưng thường bị cái biết đã định hình che khuất.

Chuỗi hạt mẹ nằm trên trang
Ý thờ sâu lắng miên man niệm tình

Cảnh giới đang trôi được thu về một điểm rất gần: chuỗi hạt, mẹ, trang giấy, ý thờ, niệm tình. “Chuỗi hạt mẹ” có thể gọi lên một người mẹ đã khuất, một vật còn lưu hơi tay, một nếp thờ đã thấm vào đời sống, hoặc một ký ức chưa từng rời đi. Bài thơ không xác nhận hướng nào. Không có cảnh chia lìa, không có tiểu sử, cũng không có một dòng tự sự về mẹ. Trước mọi suy diễn vẫn là chuỗi hạt đang nằm trên trang.

Mẹ không hiện ra bằng thân thể, tiếng nói hay một cảnh hồi tưởng. Chỉ có vật của mẹ. Vắng mặt bắt đầu từ đó, nhưng chưa thành khoảng trống. Nó để lại dấu. Cái không trực tiếp xuất hiện đã chuyển vào chuỗi hạt, trang giấy, “ý thờ” và nhịp niệm. Không thể từ câu thơ mà xác quyết mẹ đã mất; chỉ có thể nói bà không hiện diện như một đối tượng đang đứng trước mắt. Hiện diện đã đổi cách tồn tại: từ gặp gỡ sang lưu dấu, từ đối diện sang hướng về, từ con người sang vật mang dấu người.

Chữ “mẹ” nằm giữa vật và trang viết làm câu thơ đổi trọng lượng. Không cần một lời than, khoảng gần xa của mẹ đã nén vào chuỗi hạt. “Ý thờ” đưa tình cảm ra khỏi phạm vi của nhớ thông thường. Nhớ vẫn còn là động tác của một chủ thể hướng về điều đã qua; ý thờ là một tư thế, nơi ký ức lắng thành niệm, tình cảm chuyển thành sự cung kính và gìn giữ. Điều được nhớ không còn bị giữ yên trong quá khứ. Nó có mặt trong chính dáng nằm của chuỗi hạt trên trang.

Có thể gọi đó là tang niệm, nhưng nếu dừng ở tên gọi này, câu thơ lập tức bị thu hẹp. Tang niệm chỉ mở một lối vào. Bài thơ không xác nhận cái chết; nó giữ mẹ ở trạng thái vừa gần vừa xa, vừa thuộc về vật vừa vượt khỏi vật. Chuỗi hạt vẫn là chuỗi hạt, nhưng đã mang một chiều khác. Trang vẫn là trang, nhưng đã lắng độ sâu của thờ, niệm và của một người không bước ra mà cũng chưa hoàn toàn vắng mặt.

Thức dậy
Phổ đà câu kinh
Đọc
Với chiếc lá vô hình
Cưu mang

Sự thức dậy được mở lại, lần này đi thẳng vào câu kinh. “Phổ đà” không hiện như một khái niệm cần chú giải, mà như một âm vực đã nằm sẵn trong ký ức và nếp niệm. Câu kinh được đọc, nhưng động tác đọc lập tức rời khỏi trang chữ thông thường để đi cùng “chiếc lá vô hình”. Đọc không còn là bóc lấy nghĩa từ văn bản. Đó là ở cùng một điều không thể nhìn thấy, để điều ấy đi qua mà chưa vội đóng nó vào tên.

“Chiếc lá vô hình” đẩy đường viền của vắng mặt sang một tầng khác. Không nhìn thấy không đồng nghĩa với không có. Chiếc lá vẫn ở trong hành vi đọc, vẫn được câu thơ nâng giữ, vẫn chuyển về phía “cưu mang”. Hiện diện đã được tách khỏi điều kiện của thị giác. Một sự vật có thể rút khỏi hình thể mà vẫn tác động, vẫn được mang theo, vẫn làm đổi cái nhìn và cách đọc.

“Cưu mang” khép đoạn thơ nhưng mở hành vi đọc vào thân thể. Người đọc không chỉ tiếp nhận; người đọc mang lấy. Câu kinh, chiếc lá vô hình, một ký ức, một khoảng vắng hay phần đời chưa thành lời đều có thể nằm trong động tác ấy. Không chỉ rõ đối tượng của “cưu mang”, bài thơ giữ cho chữ này khỏi bị đóng vào một kinh nghiệm tôn giáo hay riêng tư. Cái đã rút khỏi tầm mắt không bị bỏ lại. Nó chuyển vào thân thể như một điều được mang.

Những chữ thuộc trường Phật giáo không dựng thành một hệ thống giáo nghĩa. Chuỗi hạt, Phổ Đà, câu kinh, màu điều, lửa hương đứng cùng bình diện với mẹ, lá, hoa, mưa, bụi và tro. Tôn giáo không ở bên ngoài để giải thích đời sống; nó đã thấm vào vật, màu, mùi, ký ức và nhịp thở. Câu kinh không chỉ còn là lời đọc tụng mà trở thành một cách hiện diện. Chuỗi hạt không chỉ là pháp cụ mà mang mẹ. Lửa hương không dừng trong nghi lễ mà đi vào màu mắt.

Huyền không một vạt hoa vàng
Nhụy của tinh tế
Trầm
Lan
Cội nguồn

Đoạn thơ chuyển từ khoảng không đến hoa, từ hoa vào nhụy, rồi từ độ tinh tế ấy chìm xuống, lan ra và trở về nguồn. “Huyền không” không còn là khoảng rỗng tuyệt đối vì đang đỡ một vạt hoa vàng. Hoa không cần cành hay đất để xuất hiện; nó hiện ngay trong khoảng không. “Nhụy của tinh tế” đưa cái nhìn vào phần nhỏ nhiệm, kín nhất của hoa mà không biến tinh tế thành một khái niệm trừu tượng.

Khoảng không trong bài không phải hư vô. Cái vắng được viền bằng sắc hoa, nhụy, độ trầm, sự lan và hướng trở về cội nguồn. Hiện diện không còn cố định trong hình dạng, nhưng cũng không bị xóa. Nó tiếp tục như sắc, hương, dư âm và hướng chuyển động. Cái đã rút khỏi nguyên hình vẫn có thể lan. Cái chìm sâu vẫn có thể chạm nguồn.

“Trầm”, “lan”, “cội nguồn” không phải ba hình ảnh xếp nối nhau. Chúng làm thành một chuyển động. “Trầm” có thể là độ chìm, trầm hương, âm trầm hay sự trầm mặc. “Lan” có thể là hoa, hương lan, hoặc động thái lan ra. “Cội nguồn” không giải thích hai chữ trước mà kéo toàn bộ không gian về một chiều sâu chưa khép nghĩa. Cái trầm thì lan; cái lan ra lại chạm nguồn. Nhịp thơ co lại từng chữ, để chuyển động ấy được nghe qua âm hơn là được giảng qua ý.

Hoàng Xuân Sơn dùng những chữ rất gần với đời sống: ngủ, thức, mẹ, trang, lá, hoa, mưa, buồn, một mình, bình minh, chiều, bụi, tro, lửa, hương. Chúng không đòi hỏi một thiết chế học thuật để tiếp cận vì đã cắm rễ trong kinh nghiệm thân thể. Tính phổ quát của bài thơ không đến từ một thông điệp chung, mà từ cách những chữ căn bản được đặt vào các tương quan mới, khiến chúng rời khỏi sự quen thuộc của chính mình.

Mẹ đi vào chuỗi hạt. Lá rút vào vô hình. Hoa hiện trong huyền không. Mưa mang buồn. Bình minh gọi chiều. Lửa thành tro nhưng còn lại trong hương. Mỗi sự vật vẫn giữ tên cũ, nhưng tương quan mới khiến nó không còn là điều đã được biết xong. Bài thơ không cần nâng những chữ ấy thành biểu tượng. Chỉ cần đặt chúng vào đúng thế, một chiều khác của kinh nghiệm đã mở.

Thức mưa
Dù đọng hay tuôn
Nghe đầy thủy vũ mối buồn du sinh

“Thức mưa” không xác định mưa đang thức, người thức trong mưa, hay một tri giác vừa tỉnh cùng tiếng nước. Độ lửng ấy giữ mưa khỏi bị thu thành cảnh trí. Mưa có thể đọng, có thể tuôn; cả hai đều dẫn đến một cái “đầy”, và cái đầy ấy được nghe chứ không được nhìn.

“Thủy vũ” đưa mưa ra khỏi phạm vi của một hiện tượng thời tiết. Nước trở thành một trường chuyển động, nơi “mối buồn du sinh” không thuộc hẳn về người cũng không nằm hẳn trong cảnh. Nỗi buồn không có căn nguyên tự sự. Nó lưu lạc, tạm trú trong mưa, ký ức, thân phận rồi lại đi. Có thể gọi đó là nỗi buồn của vô thường, mất mát hay kiếp người, nhưng “du sinh” không cho nó đứng yên trong một định nghĩa. Buồn hiện như một dòng đang đi qua hơn là một trạng thái tâm lý được sở hữu.

Vắng mặt đến đây không còn gắn riêng với một người. Nó lan vào khí hậu của bài thơ. Mưa đọng hay tuôn đều chứa một điều không được nói ra. Nỗi buồn có mặt, còn nguyên nhân của nó vắng. Chính phần thiếu này đưa buồn vượt khỏi một câu chuyện riêng. Người đọc có thể mang kinh nghiệm mình vào, nhưng không thể dùng kinh nghiệm ấy để chiếm trọn câu thơ.

Bài thơ mở nghĩa rồi làm nghĩa rời khỏi điểm tựa vừa có. Chuỗi hạt gọi mẹ, mẹ gọi niệm, niệm có thể mở sang tang, nhưng cái chết không được xác nhận. Mưa gọi buồn, buồn gọi thân phận, nhưng “du sinh” khiến nỗi buồn tiếp tục dịch chuyển. Một nghĩa vừa định hình đã chạm vào phần ngoài của nó, và người đọc lại phải trở về nghe mưa.

Từ đông vui
Đến
Một mình
Thì đi trầm mặc bình minh gọi chiều

Đây là một đường chuyển hoàn chỉnh. “Từ đông vui” còn giữ tiếng vọng của đám đông, các mối tương quan và một đời sống đang được bao quanh. Chữ “Đến” đứng riêng, kéo giãn khoảng cách giữa hai phía. “Một mình” xuất hiện sau khoảng ngắt không như một kết luận tâm lý, mà như nơi người đọc phải tự bước tới bằng kinh nghiệm của mình.

Đường viền vắng mặt lúc này rời vật lưu dấu để đi vào quan hệ giữa người với người. Đông vui rút thành một mình. Tiếng động lùi vào trầm mặc. Nhưng một mình không phải vực rỗng. Câu thơ còn chữ “đi”: người vẫn chuyển động, thời gian vẫn vận động, bình minh vẫn gọi chiều. Đám đông vắng không triệt tiêu sự có mặt của người; nó làm lộ phần không ai có thể sống thay, phần đường mỗi người phải tự đi.

Khoảng giữa đông vui và một mình không được kể. Đó có thể là biến cố, tuổi tác, một cuộc rút lui, một nếp tu, hay phần cô độc không thể tránh của đời người. Bài thơ từ chối tiểu sử nhưng giữ hướng chuyển động. “Thì đi trầm mặc” cho thấy một mình không phải trạng thái bất động. Nó còn đi, và trầm mặc là khí hậu của cuộc đi ấy.

“Bình minh gọi chiều” làm hai đầu thời gian chạm nhau. Trong khởi đầu đã có tiếng của tàn phai. Không cần phát biểu về vô thường; vô thường đã có mặt trong tương quan giữa bình minh và chiều. Ai cũng biết sáng rồi sẽ chiều, nhưng biết không phải là thấy. Câu thơ trả cái đã biết về lại cái có thể được thấy. Trong cái vừa mở đã có bóng của cái sẽ rút đi.

Bụi hồng
Tro lửa liêu xiêu
Màu mắt khăn áo màu điều lửa hương

Bụi hồng, tro lửa, màu mắt, khăn áo, màu điều và lửa hương đan vào cùng một trường tri giác. Có cái đã cháy, cái đang cháy, cái được nhìn, cái thuộc nghi lễ, cái thuộc đời. “Liêu xiêu” giữ tro lửa khỏi rơi vào một trạng thái dứt khoát. Nó vẫn nghiêng, vẫn động, vẫn mang một vệt sống ngay trong tiến trình tan rã.

Đây là nơi bài thơ tiến sát mất mát nhất, nhưng không rơi vào hư vô. Bụi và tro là phần còn lại sau tiêu hao. Lửa tưởng đã tàn lại hiện trong “lửa hương”. Cái nhìn còn trong “màu mắt”, nếp tu còn trong “khăn áo màu điều”, hương vẫn lan. Cái mất không còn nguyên hình nhưng tiếp tục tồn tại qua dấu vết.

“Màu mắt” kéo cảnh giới trở về với người nhìn. “Khăn áo màu điều” mở vào không gian đạo vị và nghi lễ. “Lửa hương” vừa là ánh sáng, vừa là mùi, vừa là một hiện diện đang tự tiêu hao. Bụi và tro gợi kết thúc, nhưng hương vẫn còn. Câu cuối không thu các lớp ấy về một kết luận tổng hợp. Nó giữ chúng trong trạng thái tiếp xúc, nơi cái còn và cái mất chưa tách hẳn.

Đường viền vắng mặt chạy xuyên bài thơ theo một chuyển động kín. Người rút vào vật lưu dấu; vật đi vào trang giấy và nếp niệm; chiếc lá rút khỏi cái thấy nhưng vẫn được cưu mang; khoảng không đỡ hoa và hương; đông vui lùi vào một mình; lửa thành tro nhưng trở lại trong lửa hương. Bài thơ không dẫn về hư vô. Nó dẫn đến một hiện diện đã đổi cách tồn tại.

Điều đã mất không còn được giữ theo cách cũ, nhưng cũng không bị triệt tiêu. Nó tiếp tục qua vật, sắc, hương, nhịp và tư thế hướng về. Vắng mặt trong “Ngủ Thức” vì thế không phải một lỗ trống, mà là một đường viền. Ta nhận ra cái không còn ở đó nhờ chính những gì vẫn đang có mặt: chuỗi hạt, câu kinh, chiếc lá vô hình, vạt hoa vàng, trầm hương, màu điều, tro lửa.

Cấu trúc bài thơ không vận hành theo đường thẳng từ dữ kiện đến kết luận. Mỗi đoạn mở ra một trường hiện diện, gọi lên một hướng nghĩa, rồi giữ lại phần không chịu quy phục hướng nghĩa ấy. Bình minh gọi chiều nhưng chiều chưa đến. Bụi và tro gợi tàn lụi nhưng lửa hương vẫn cháy. Mẹ gọi ký ức nhưng không bị đẩy hẳn vào quá khứ. Ý nghĩa xuất hiện, có căn cứ, rồi lộ ra sự không đủ.

Tư duy thực chứng cần dữ kiện hội tụ vào một cấu trúc giải thích có thể kiểm chứng; các khả năng phải được phân biệt, loại trừ hoặc xếp hạng để một kết luận được xác lập. Thơ không từ chối nghĩa, nhưng không giao toàn bộ cái đang hiện ra cho bất kỳ một nghĩa nào. Người đọc định danh, đi theo định danh ấy, rồi phải trở về với hình ảnh khi tên gọi bộc lộ giới hạn của nó.

Một bài thơ mở nhiều hướng đọc không phải vì nó thiếu cấu trúc. “Ngủ Thức” có một quỹ đạo rõ, nhưng quỹ đạo ấy không thành đích đến cố định. Từ ngủ sang thức, từ mẹ sang kinh, từ lá sang hoa, từ mưa sang buồn, từ đông vui đến một mình, từ bình minh sang chiều, từ lửa sang tro rồi còn trong hương: các chuyển động nối nhau bằng dư âm, không bằng những khớp logic đóng kín.

Vì vậy, đọc bài thơ không nên bắt đầu bằng câu hỏi tác giả thực sự muốn truyền đạt điều gì. Câu hỏi ấy đã giả định phía sau chữ có một nội dung cố định chờ được lấy ra. Điều cần nhìn trước là cách bài thơ để sự vật hiện lên, cách chúng chạm nhau, những hướng nghĩa được mở và phần nào của thực tại vẫn còn sau mọi diễn giải.

Có thể gọi đây là thơ nhớ mẹ, thơ tang niệm, thơ về vô thường, cô tịch hay một kinh nghiệm tâm linh Phật giáo. Mỗi tên gọi mở một lối vào, nhưng không lối nào bao trùm toàn bộ bài thơ. Đi hết một đường đọc, người đọc vẫn phải trở về với chuỗi hạt nằm trên trang, chiếc lá vô hình, vạt hoa vàng, cơn mưa dù đọng hay tuôn, khoảng ngắt từ đông vui đến một mình, và lửa hương còn chao trong tro bụi.

Thơ còn là thơ khi mọi định danh đã đi qua mà cái đang hiện ra vẫn chưa bị nói hết. “Ngủ Thức” giữ được phần chưa bị nói hết ấy. Bài thơ mở nghĩa, để nghĩa chao đi, rồi trả người đọc về với cái đang hiện. Lần trở về không phải quay lại điểm đầu. Cái nhìn đã đổi; cái vắng đã lộ đường viền; bài thơ vẫn còn mở.

Tô Đăng Khoa

07292026.

Chữ nghĩa lơ mơ lỗ mỗ

Ta về ta tắm ao ta

Dù trong dù đục vẫn là…cái ao

Văn học cổ

Văn học cổ viết bằng tiếng Hán: Kiến văn tiểu lục (Lê Quý Đôn), Vũ trung tùy bút (Phạm Đình Hổ), Chinh phụ ngâm (Đặng Trần Côn), Hịch tướng sĩ (Trần Hưng Đạo), Bình ngô đại cáo (Nguyễn Trãi) Văn tế trận vong tướng sĩ (Nguyễn Văn Thành).

Văn học cổ bằng tiếng Nôm: Đoạn trường tân thanh (Nguyễn Du), Hoa tiên (Nguyễn Huy Tự), Nhị độ mai (Khuyết danh), Bích câu kỳ ngộ (Vũ Quốc Trân), Lục vân Tiên (Nguyễn Đình Chiểu).

(Tạ Quang Khôi – tạp chí Tân Văn)

Ca dao trữ tình

Chuối khoe chuối hãy còn trinh

Chuối ở một mình sao chuối có con?

Chữ nghĩa khó khăn

Hỏi : “Tử sĩ  sờ đầu rùa, đi lễ để cầu may” là họ đi coi bói ở Văn Miếu lấy hên phải hôn? Ai biết làm ơn chỉ dùm nghen.

Đáp : “Sĩ  tử sờ đầu rùa…” cha nội.

Hiểu rồi, cám ơn vì sỉ là sỉ diện. Còn tử là thừa chết thíu sống.

Sỉ tử chỉ vì sỉ diện mà nhào dzô thi đại! Dễ ẹc….

(Trau giồi tiếng Việt – ĐatViet.com)

Giấc Nam Kha

Giấc Nam Kha kể chuyện Lý Công Tá cũng người đời Đường. Trong lúc say rượu ngủ mơ thấy mình đậu cao, được vua gả công chúa cho. Lại được làm thái thú đất Nam Kha,

Lúc tỉnh dậy thấy ổ kiến dưới gốc cây hòe. Bèn nghĩ tổ kiến chính là đất Nam Kha.

Giấc phù sinh Nam Kha còn gọi là giấc hòe.

Trong dân gian người Việt cũng có chuyện tương tự như Lý Công Tá nằm mơ rồi làm quan, giầu sang phú quý.

Ấy là ông Trạng Lợn.

Truyện cực ngắn – Tiếng ve

Tôi đã sống qua bao mùa hạ, vẫn không hiểu được tiếng ve kêu.

Chữ nghĩa thập niên 20

Xuân mộng – Nói về giấc mộng diễm tình vào mùa xuân. Đường thi có câu “Xuân tiêu nhất khắc tri, thiên kim”, nghĩa là đêm xuân một khắc đáng giá ngàn vàng

Xuân mộng còn dùng lẫn nghĩa với chữ “xuân mộng bà” như giấc mộng hoàng lương.

Một hôm, ông Tô Thức đi thăm đồng, gặp một bà lão trên 70 tuổi ở ngoài ruộng. Bà nói rằng: bao nhiêu công danh của cụ trước, có phải nay xem như giấc xuân mộng chăng?. Ông bảo: phải lắm. Từ đó người ta gọi bà ấy là “Xuân mộng bà”.

(Tôn Thất Lương – Xuân Mộng)

Giai thoại làng văn

Chính nhờ được gần gũi các cụ, tôi (Vũ Bằng) học thêm được ít chữ nho trong thời đó. Nói là học chữ nho cho oai, chớ thực ra bao nhiêu chữ học được lúc lên 10, 11 tuổi, tôi đã trả lại hết cho các bực thánh hiền ngay khi cắp sách học “a b c dắt dê đi ỉa”.

Học chữ nho là tôi muốn nói học mót chữ nho, những chữ học dớ da dớ dẩn, hoặc nghe lỏm được, mà suốt đời tôi không quên:

– Đại khái như chữ “kích thích”, cụ Sở Bảo chữa là “khích thích”.

– Nói ảo mộng là sai, chính ra phải nói là “huyễn mộng”.

– Chia buồn với nhà người ta có đàn bà qua đời thì phải viết “Xin cầu chúc cho “hương hồn” bà (hay cụ) phiêu diêu nơi cực lạc”.

– Nhưng nếu là đàn ông mà viết như thế, người ta cười cho thối óc, phải viết là “cầu chúc cho “anh hồn” ông… mới đúng.

Có một chữ mà cụ Tú Nguyễn Đỗ Mục bảo tôi, nhưng đến bây giờ tôi vẫn bán tín bán nghi, không biết sai hay đúng. Chữ đó là công nhận. Theo cụ Tú Mục, một người chỉ có thể nói là nhận, thừa nhận, và chỉ khi nào có nhiều người mới có thể dùng chữ công nhận mà thôi, ý giả muốn hiểu rằng chữ công đây chỉ một số đông. Nhưng người khác cho rằng nói như thế là hiểu sai chữ công, công nhận cũng như công tâm, công bằng; công nhận tức là nhận một cách thực tâm, nhận một cách đầy thiện ý.

Đại khái, tôi học lỏm chữ nho của các cụ như thế đó.

(Vũ Bằng – Bốn mươi năm nói láo)

Giàu sang, tế nhị

Tôi cảm thấy thấm thía cái giàu sang, cái tế nhị của tiếng Việt:

– Tôi chẳng cần! (có thể cần, mà không cần),

– Tôi bất cần! (không thèm cần tới).

Chúng ta đã mượn chữ Tàu để Việt hóa chữ đó để thổi vào chữ đó một sắc thái khác. Nói tóm lại, chúng ta đã đồng hóa những chữ ngoại lai để phong phú hóa tiếng Việt.

Nói về tế nhị, trong văn chương thế giới hình như không nước nào có được chữ “ai” của ta. Và “nghìn” và “ngàn”: “nghìn” như đi vào chiều sâu, “ngàn” như tỏa ra chiều rộng.

G.Meillon người Pháp cho rằng tiếng Việt là thứ tiếng vừa văn chương vừa giàu nhạc điệu nhất thế giới. Một người Pháp có nói rằng chỉ cần nghe câu đầu bản dịch bài Tì Bà Hành cũng đủ biết là đôi bạn đã tiễn đưa nhau tại một bến sông, ta cứ việc theo nhịp điệu xô dồn của câu thơ mà vẽ thành hình ảnh chiếc thuyền bằng… âm thanh.

(Doãn Quốc Sỹ – Người Việt đáng yêu)

Gạch ngan giữa hai chử kép

Trước kia các nhà văn, như trong nhóm “Tự Lực Văn Đoàn” đều viết có gạch ngan (-) danh từ kép, ví dụ : tiền-nhân, dân-quốc…

Hiện tại, củng nhửng danh từ kép đó, mà lại các nhà văn viết không có gạch ngan.
Xin hỏi:
Tại làm sao có những thay đổi gạch ngan như vậy? Và sự thay đổi đó phát hiện ra lúc nào? (vào khoảng năm nào?).

Ai hiểu rỏ, xin chỉ giáo dùm. Cám ơn trước.

Đáp : Gạch ngang chứ không phải là gạch…ngan!

(Trau giồi tiếng Việt – ĐatViet.com)

Giai thoại làng văn

Tôi đến thăm Nguyên Hồng ở nhà. Ông nói: “Chỗ này giống hệt như nơi ngày xưa tôi viết Bỉ vỏ.

Chỗ viết Bỉ vỏ như thế nào? – Đây, ông viết trong lời Tựa : “Bỉ vỏ đã viết xong trên một cái bàn kê bên khung cửa trông ra vũng nước đen ngầu bọt của một bãi đất lấp dở dang và một chuồng lợn ngập ngụa phân tro. Bỉ vỏ đã viết xong trong một căn nhà cứ đến chập tối là ran lên tiếng muỗi và tiếng trẻ con khóc…”.

Có lẽ số Nguyên Hồng thế thật. Sống cũng khổ, chết cũng khổ.

Khi Nguyên Hồng chết, nhà còn có năm bơ gạo, một con gà nhỏ. Trong túi còn đúng 20 đồng. Hàng xóm cho vay cỗ quan tài. Nguyên Ngọc báo anh em lên đưa ma, nói, Nguyên Hồng nghèo lắm đấy, không có gì thết đãi đâu.

Chưa làm điếu văn vội, Nguyên Ngọc trước lo chạy lên tỉnh, lên huyện, lên đảng uỷ xã bàn với họ cho tiền, cho lợn, cho gạo để làm ma. Hôm đưa ma Nguyên Hồng, tôi không lên được. Ngô Thảo có tả quang cảnh đám ma thật là tội nghiệp: xe tang từ trên đồi đi xuống dốc, phải hò nhau đẩy trở lại làm phanh. Phường kèn toàn là thương binh cụt tay cụt chân…Phải là thương binh mới được vào hội kèn, ăn công điểm của hợp tác xã.

(Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh)

Sinh lầm thế kỷ

Câu “sinh lầm thế kỷ” ngoài trong thơ Vũ Hòang Chương, còn thấy trong bài viết Chén rượu vĩnh biệt  khi  Nguyễn Tuân nói chuyện với Tản Đà: “Tiên sinh…sinh lầm thế kỷ.

Cội nguồn tiếng Việt

Cách đây hai năm, trong một cuộc phỏng vấn của báo Tuổi Trẻ, họ bảo tôi (Nguyễn Hy Vọng) về dạy chữ Tầu cho học trò trung học ở bên ấy để hiểu thêm tiếng Việt!.

Tôi bảo họ: “Cũng được thôi, học được cái gì hay cái ấy, nhưng phải hiểu rằng, các anh học tiếng Tầu mười đời đi nữa thì chỉ biết tiếng Tầu thôi. Còn tiếng Việt thì khác vì giữa tiếng Việt và tiếng Tầu khác nhau như con quạ với con sáo.

Họ không hiểu và muốn tôi đưa ra một vài thí dụ thì tôi bảo:

“Có ngay, tôi chấp một ngàn triệu người Tầu và mấy trăm ông học giả Hán Việt ở bên đó là sau khi học tiếng Tầu đến bạc đầu có hiểu được “sạch sẽ” với sẽ là gì không, “xuề xòa” với xòa là gì không, “lôi thôi” với thôi là gì không?.

Nếu ai, nếu nhờ học thêm tiếng Tầu mà hiểu nghĩa được mấy ngàn tiếng Việt thì tôi sè xin đi đầu xuống đất ngay”.

Họ thôi không đòi..”hiểu” nữa, và cái đầu tôi vẫn còn nhìn lên trời.

(Nguyễn Hy Vọng – Tiếng Việt là linh hồn của người Việt)

Chữ nôm

Cái ý mượn chữ Hán để viết tiếng Việt rất có thể xưa hơn Bố Cái Ðại Vương nhiều, chẳng hạn ngay từ đầu thời Bắc thuộc. Nhưng trong hoàn cảnh đất nước bị ngoại nhân cai trị, làm sao nó phát triển được? Nếu ta không giành lại được độc lập, rốt cục ngay chính cái tiếng nói của ta cũng phải mất, nói chi đến một cái cách viết. Trong tư cách một phát minh, chữ nôm thật khó ca ngợi. Tuy vậy, đối với văn học Việt Nam nó vẫn có công to. Có nó chắc chắn vẫn hơn không! Chữ nôm là thứ chữ hoặc dùng nguyên hình chữ nho hoặc lấy hai ba chữ nho ghép lại, để viết tiếng Nam.

Chữ nôm đặt ra tự bao giờ và do ai đặt ra, đó là một vấn đề còn trong nghi vấn. Nhiều người thấy sử chép: Hàn Thuyên là người bắt đầu biết làm thơ phú bằng quốc âm, vội cho rằng chữ nôm cũng đặt ra từ đời ông, nghĩa là vào thế kỷ thứ XIII đời nhà Trần. Ðó là một sự sai lầm, vì sử không hề nói ông đặt ra chữ nôm.

Hiện nay, gốc tích chữ nôm, chỉ có hai điều sau này là xác thực:

1. Theo sử chép, cuối thế kỷ thứ VIII (năm 791), Phùng Hưng được dân tôn lên là “Bố Cái đại vương”. Hai chữ Bố Cái là tiếng Nam thuần túy.

2. Người ta đã tìm thấy ở Hộ Thành Sơn thuộc tỉnh Ninh Bình một tấm bia đề năm 1343 có khắc hai mươi tên làng bằng chữ Nôm.

(Dương Quảng Hàm – Việt Nam văn học sử yếu)

Mưa phùn, mưa bụi

Một đài phát thanh nói về thời tiết như sau: “Cuối tháng 6 nam Ca li có mưa phùn lất phất”.

Mưa phùn là mưa cuối đông sang xuân như gió bấc mưa phùn.

Còn cuối xuân sang hè mưa nhẹ hạt và dày gọi là mưa bụi.

(Hiếu Thiện Nguyễn Chu Hậu – Tiếng Việt, tiếng nước tôi)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

https://billkingpiano.substack.com/p/the-crucifixion-of-dr-anthony-fauci

(ChatGPT chuyển ngữ)

billkingpiano.substack.com

Tôi thật sự không tài nào hiểu nổi Rand Paul và cái đám điên rồ đi theo ông ta. Tôi không hiểu những màn diễn trò, sự truy bức, hay cuộc săn lùng bất tận nhằm tìm ra một người nào đó — bất kỳ ai — để đổ lỗi, miễn sao ngón tay không bao giờ chỉ về phía thứ chính trị liều lĩnh của chính họ.

COVID là có thật. Nó có thật khi lần đầu len lỏi vào cuộc sống của chúng ta, và đến nay nó vẫn là một thực tế đối với những người còn đang phải sống cùng những tổn thương mà nó để lại. Hàng triệu người đã chết. Hàng triệu người khác phải chịu đựng những cơn đau dữ dội do virus gây ra, sự đau đớn về thể xác, cảnh cô lập đáng sợ và bệnh tật kéo dài. Nhiều gia đình nhìn người thân biến mất sau cánh cửa bệnh viện mà không thể bước theo họ vào bên trong. Có những người thậm chí không bao giờ có cơ hội nói lời từ biệt.

Đó không phải là chính trị.

Đó là chuyện đã thực sự xảy ra.

Tôi luôn công khai lên tiếng chống lại đám người điên rồ đó. Có một người phụ nữ đặc biệt đã đăng những thứ nhảm nhí này suốt sáu năm qua, với hy vọng rằng một ngày nào đó Tiến sĩ Anthony Fauci sẽ bị tống vào nhà tù và cuối cùng bị xử tử. Phần lớn thời gian, tôi mặc kệ bà ta. Một người chỉ có thể tiêu hóa được chừng ấy sự ngu xuẩn thối rữa trước bữa sáng mà thôi.

Tuy nhiên, sự kiên trì của bà ta trong việc lan truyền thông tin sai lệch và những lời dối trá trắng trợn cũng cho chúng ta nhìn thấy phần nào tâm trí của một kẻ điên điển hình trong các đoàn xe tải biểu tình. Họ không muốn có câu trả lời.

Họ muốn một vụ treo cổ công khai.

Họ muốn một người nào đó bị đóng đinh lên thập giá.

Tháng Hai năm 2020, tôi đã chứng kiến anh trai mình chết dần trong đau đớn vì COVID. Lúc đó, chúng tôi còn chưa biết căn bệnh này cuối cùng sẽ được gọi là gì, hay nó sẽ mang ý nghĩa như thế nào đối với phần còn lại của thế giới, nhưng chúng tôi biết có điều gì đó nghiêm trọng đang xảy ra với Wayne.

Suốt tám năm, hầu như tối nào chúng tôi cũng gọi FaceTime cho nhau, mỗi người cầm một chiếc iPad. Hai chàng trai Indiana trò chuyện về thể thao, bản nhạc dành cho bass, các ban nhạc và những buổi biểu diễn. Khoảng cách hàng trăm dặm giữa chúng tôi dường như biến mất trong những cuộc trò chuyện đó. Chúng tôi có nhịp điệu quen thuộc của riêng mình, những câu đùa chỉ hai anh em mới hiểu, những cuộc trò chuyện bình thường giữa anh em mà chẳng ai thấy là đặc biệt — cho đến khi chúng không còn nữa.

Rồi chuyện đó xảy ra.

Louisville, Kentucky, có một đời sống về đêm sôi động, và hầu như đêm nào anh Wayne cũng mang cây bass ra ngoài, chơi nhạc ở bất cứ nơi nào âm nhạc dẫn anh đến. Louisville là một đầu mối giao nhau, một trung tâm đón du khách đến tham dự hội nghị, hòa nhạc và thưởng thức rượu bourbon Kentucky. Người từ khắp mọi nơi đi qua thành phố này.

Wayne sống giữa những nhạc công, đám đông, nhân viên quầy bar, nhân viên khách sạn, khách du lịch và dòng người không ngừng chuyển động của một thành phố biết cách thức trắng sau khi màn đêm buông xuống.

Một buổi tối, Wayne xuất hiện trên màn hình của tôi, quấn mình trong áo choàng tắm và kéo chăn kín quanh người. Anh đang ho. Ban đầu, anh xem đó chỉ là một cơn ho nặng — kiểu bệnh mà một nhạc công đi biểu diễn thường mắc phải và nghĩ rằng vài ngày sau sẽ tự khỏi.

Nhưng tình trạng nhiễm trùng cứ tiếp tục đào sâu.

Nó bám chặt vào phổi anh. Khuôn mặt anh thay đổi. Hơi thở trở nên nặng nhọc. Những cuộc trò chuyện thoải mái giữa chúng tôi biến mất, thay vào đó là những khoảng lặng kéo dài trong khi anh cố lấy lại hơi thở.

“Tôi cảm giác như có một khối xi măng nằm trong lồng ngực mình,” anh nói với tôi. “Tôi không thể hít hơi sâu. Tôi gần như không thở nổi.”

Một tuần sau, anh phải thở máy.

Rồi anh qua đời.

Chúng tôi không có cơ hội nói với nhau những lời cuối cùng. Không hề giống như trong điện ảnh. Chẳng có một cuộc chia tay đẹp đẽ nào giữa hai anh em khi mà mọi điều cần nói đều đã được nói ra.

Anh dần biến mất sau cơn sốt, tình trạng nhiễm trùng, những cỗ máy y tế và khoảng cách khủng khiếp giữa chúng tôi.

Rồi anh ra đi.

Nếu hôm nay bạn chỉ xem một đoạn video, hãy xem đoạn này. Nó xứng đáng điểm 10!

Chúng ta không phải những kẻ ngốc, mặc dù Donald Trump chắc chắn đã đối xử với chúng ta như thể ông ta tin rằng chúng ta là như vậy. Sự ngu xuẩn khi ấy thật khó tin.

Trong lúc một loại virus chết người lan qua các gia đình, thành phố, viện dưỡng lão, nơi làm việc và nhà thờ, những người Cộng hòa lại bận rộn chế ra các phương thuốc tại gia, quảng bá những trò lang băm y tế và biến sức khỏe cộng đồng thành một tiết mục khác trong gánh xiếc.

Chúng ta nhận được đúng những gì đã quá quen thuộc từ tên hề chỉ biết đến bản thân đó: đánh lạc hướng, dối trá, oán giận, đổ lỗi và những màn trình diễn tồi tệ.

Trong nỗ lực cứu lấy cái mông đáng thương của mình, Trump đã làm một việc giúp ông ta thoát hiểm về mặt chính trị, ít nhất là trong chốc lát. Ông ta thúc đẩy ngành công nghiệp dược phẩm hoạt động hết công suất.

Kết quả thật đáng kinh ngạc.

Khoa học, khi được tin tưởng, được cấp kinh phí và được phép làm công việc của mình, có thể tạo nên những điều phi thường. Các nhà nghiên cứu, bác sĩ, kỹ thuật viên, y tá và vô số người khác đã làm được điều mà những tên rao hàng chính trị không thể làm.

Họ bắt tay giải quyết vấn đề.

Ngay bên ngoài ánh đèn sân khấu, Rand Paul và đoàn diễu hành gồm những kẻ ngu ngốc của ông ta đang tìm kiếm một mục tiêu để đổ lỗi. Họ cần một nhân vật phản diện, bởi vì họ không thể thừa nhận rằng virus chẳng quan tâm đến hệ tư tưởng, số liệu thăm dò, tỷ suất người xem truyền hình hay những thuyết âm mưu nóng hừng hực trong đầu họ.

Và Tiến sĩ Fauci đứng đó, nói chính xác những gì hàng triệu người chúng ta cần nghe vào thời điểm ấy.

Ông nói cho chúng ta biết điều gì đã được xác định, điều gì vẫn chưa được biết và chúng ta có thể làm gì để bảo vệ bản thân cũng như bảo vệ lẫn nhau. Hàng triệu người đã lắng nghe. Hàng triệu người tuân theo các hướng dẫn. Hàng triệu người đến nay vẫn còn sống, vẫn đang thở bằng những lá phổi nguyên vẹn, bởi vì họ đã coi mối nguy hiểm ấy là nghiêm trọng.

Đúng vậy, cuộc sống trở nên bất tiện. Chúng ta đeo khẩu trang. Chúng ta ở nhà. Chúng ta bỏ lỡ những bữa tối, sinh nhật, buổi hòa nhạc, đám cưới, đám tang và các kỳ nghỉ lễ. Doanh nghiệp gặp khó khăn. Trường học đóng cửa. Con người trở nên cô đơn và sợ hãi.

Nhưng sự bất tiện không phải là áp bức.

Và sức khỏe cộng đồng không phải là chế độ chuyên chế.

Fauci khiến những kẻ lừa đảo rao bán phương thuốc lưu động trông giống như những tay bán thuốc dạo thời xưa, vừa lắc những chai thuốc vừa đứng trên thùng xe ngựa sơn màu.

Ivermectin.

Hydroxychloroquine.

Thuốc tẩy.

Thanh lọc bằng ánh sáng.

Những phương thuốc thần kỳ được chuyền từ kẻ lập dị này sang kẻ lập dị khác trên internet.

Một thứ ngu xuẩn thối rữa.

Tôi kinh hoàng chứng kiến một nhóm những kẻ có ý đồ xấu — trong đó có Rand Paul — biến các phiên điều trần tại Quốc hội thành những chương trình truyền hình rẻ tiền. Josh Hawley, Jim Jordan, Ted Cruz, Lindsey Graham và toàn bộ dàn đồng ca tự cho mình là chính nghĩa thi nhau diễn trước ống kính, trong khi những con quỷ nhỏ dường như đang nôn trào lên từ tận ruột gan của địa ngục.

Đó là một màn trình diễn ghê tởm không nên bị lãng quên.

Họ không cố gắng tìm hiểu bất cứ điều gì.

Họ không tưởng nhớ những người đã chết.

Họ không an ủi những gia đình đã mất cha mẹ, ông bà, chồng, vợ, chị em gái, anh em trai và con cái.

Họ đang sản xuất những đoạn video cho mạng xã hội. Họ đang nuôi dưỡng đám đông giận dữ và bảo đảm rằng sự phẫn nộ ấy tiếp tục chĩa về phía Fauci.

Tôi không nghi ngờ việc Fauci hiểu rõ ánh đèn và máy quay. Ông trở thành một nhân vật của công chúng, và tất nhiên, một yếu tố trình diễn cũng bắt đầu bao quanh ông. Trong một khoảng thời gian, ông là nhân vật trung tâm — siêu sao y tế đứng trước micro trong khi cả đất nước nín thở.

Nhưng ông đã không làm chúng ta thất vọng.

Ông đứng đó và trả lời các câu hỏi. Ông hứng chịu những cuộc tấn công. Ông cố gắng giải thích bản chất luôn thay đổi của khoa học cho một đất nước đã bị huấn luyện để xem mọi sự điều chỉnh đều là bằng chứng của một âm mưu.

Khoa học thay đổi khi bằng chứng thay đổi.

Đó không phải là tham nhũng.

Đó là cách khoa học vận hành.

Phía bên kia có Jim Jordan gào thét, Ted Cruz diễn cảnh phẫn nộ, Rand Paul đóng vai bác sĩ, còn Lindsey Graham lại dọn ra thêm một phần đạo đức giả đầy kịch tính.

Quả là một cuộc so tài cân sức làm sao.

Tôi tin rằng rất nhiều độc giả có câu chuyện COVID của riêng mình. Có người sống sót sau những ca bệnh kinh khủng. Có người vẫn đang sống với hậu quả của nó. Có người mất đi những người họ yêu thương.

Những người khác tránh được điều tồi tệ nhất, nhưng vẫn nhớ nỗi sợ hãi — cơn ho đầu tiên, nhiệt độ cơ thể tăng dần, cuộc gọi từ bệnh viện hay chiếc ghế trống bên bàn ăn gia đình.

Tôi tránh được COVID trong ba năm. Khi cuối cùng nó quật ngã tôi, tôi bị bệnh suốt sáu tuần trước khi vượt qua được.

Tôi đã may mắn.

Nhiều bạn bè, hàng xóm và những người xa lạ khác thì không. Họ chết trong khi các chính trị gia tranh cãi, những kẻ lừa đảo bán những câu chuyện hoang đường và các thương nhân thuyết âm mưu chất đầy rác rưởi lên internet.

Vì vậy, nếu tôi có vẻ đặc biệt tức giận với những tên hề cứ tiếp tục phun ra những điều nhảm nhí và van xin người ta hành quyết công khai Anthony Fauci, xin hãy thông cảm cho tôi.

Nếu tôi từ chối cười theo những trò đùa của họ hoặc lịch sự ngồi nghe những ảo tưởng của họ, thì đó là vì tôi biết lòng kiên nhẫn của mình đã được chôn xuống đất từ rất lâu rồi.

Tại sao lại có phiên điều trần này?

Bởi vì Trump muốn trả thù.

Người anh trai yêu quý của tôi đã ra đi.

Những cuộc gọi FaceTime hằng đêm đã không còn.

Những cuộc trò chuyện về thể thao, bản nhạc dành cho bass và các buổi biểu diễn đã không còn.

Giọng nói của Wayne ở đầu dây bên kia đã không còn.

Sẽ không còn những câu chuyện từ Louisville, không còn âm nhạc, không còn những buổi tối bình thường giữa hai anh em trai Indiana.

Nhưng sự thật thì vẫn còn.

Ít nhất, tôi nợ Wayne điều đó.

Tôi nợ anh ấy sự thật.

(Trích lại từ STLD GROUP)

Mênh Mông – Tranh: TÂM MAI

MÊNH MÔNG LÒNG BIỂN

Con đường ta đi trước mặt

Gập ghềnh đá dựng chơi vơi

Ngọt bùi đắng cay mất mát

Từ khi hóa kiếp làm người.

 .

Mênh mông tấm lòng của biển

Dạt dào ngọn sóng đại dương

Dõi trông bến bờ xa ngái

Mật ngọt đong đầy yêu thương.

 .

Có những phút giây yếu lòng

Muốn tim mình luôn nhắc nhở

Ngày xưa biết có còn không

Ngọt ngào tiếng ru còn đó.

 .

Ước chi dặm đường rong ruổi

Một mình rảo khắp thế gian

Tìm trong ta bà bốn cõi

Nơi nào lòng mẹ mênh mang.

 .

Thời gian mang đi tất cả

Chỉ còn tình mẹ bao dung

Giọt sương ủ mềm  trên lá

Vương mang nỗi nhớ khôn  cùng.

 .

Còn ai ngồi bên bếp lửa

Bao mùa hoa rụng tàn phai

Thấy lòng bình yên đến lạ

Mẹ về ấm một vòng tay.

MẸ LÀ CẢ QUÊ HƯƠNG

Sông đem ta về biển

Cánh buồm lạc về đâu

Giữa muôn trùng bão tố

Tả tơi sóng bạc đầu.

 .

Nhánh xương rồng trên cát

Hiu quạnh chút tình quê

Đời thêm bao gió bụi

Thèm một chốn đi về.

 .

Nhớ ngày xưa đi học

Ta mải miết đồng diều

Biết đâu đời sóng nổi

Nắng sớm gọi mưa chiều.

 .

Ta tìm trong sâu thẳm

Đâu khói bếp quê nhà

Buốt lòng mình đến vậy

Vườn cà còn tím hoa?

 .

Chân cầu nước vẫn chảy

Thời gian quá vô tình

Với tay chưa kịp hái

Sao rụng trước bình minh.

 .

Giữa dòng đời nghiệt ngã

Tiếng gọi nào yêu thương

Mẹ như vầng trăng tỏ

Sáng một trời quê hương.

NGƯỜI THEO MÂY GIÓ THONG DONG

Mẹ về mây gió thong dong

Như ngàn cánh hạc bay trong ráng chiều

Bãi bờ lau sậy đìu hiu

Thèm nghe mấy tiếng sáo diều ấu thơ.

 .

Bồng bềnh bèo dạt ngẩn ngơ

Qua bao giông bão ngoại chờ bên sông

Hồn quê sâu nặng hương đồng

Cánh cò lặn lội vẫn không thấy về.

 .

Bụi trần ngàn dặm sơn khê

Bao dung lòng mẹ vỗ về lòng tôi

Yêu thương chảy một dòng thôi

Ngọt như sữa cũ thuở nôi còn hồng.

 .

Những mùa giáp hạt  khô đồng

Tảo tần năm tháng lưng còng sờn vai

Bàn tay thô ráp ai hay

Tôi đi qua tuổi thơ ngây nghẹn ngào.

 .

Tiếng cười giấu mãi niềm đau

Thời gian nhuộm trắng tóc sâu còn gì

Thong dong sương khói mẹ đi

Thành làn mây trắng thầm thì bên tôi.

NGUYỄN AN BÌNH

Tranh: Rosee Pham (Nguồn: artlive.vn)

Bên cầu dừng lại

hát khúc đồng dao.

*

Thiên đường địa ngục

ai khôn? ai dại?

người lại, kẻ qua

đêm dài thao thức

sông trôi đời xa

sương khói âm ba

mơ hồ nhật nguyệt.

*

Ai khôn, ai dại?

xác còn ở lại

hồn biết đi đâu ?

tình đầy, đời nản

lê lết phố phường

phách còn, hồn tán

nổi trôi biển cạn.

Trăng khuya nhớ gió

gió về nơi nào?

trời trưa nhớ biển

bọt sóng về đâu?

xác còn thao thức

hồn đã chiêm bao.

***

Bên cầu mỏi mệt

ú ớ đồng dao.

Biết gì khôn, dại?

dừng lại hay qua?

những mặt trời loà

che mù mắt đỏ

ai qua cầu đó

chén quên chén nhớ

nghẹn thở kêu khan

lưng trời giông bão

gió bụi xôn xao

chiều tàn đời tận

bâng quơ tiếng hát

quên nhìn sông trôi

quên luôn một đời

như sương ven sông.

*

Đồng xu đen, trắng

nghẹn họng câm lời

đắng khối tình người

rỉ dòng máu thắm

Mây trắng mái đầu

quỷ ma dẫn dụ

ngậm ngãi tìm trầm

hoá thành dã thú

***

Bên cầu dừng lại

quay gót về nhà

vọng tiếng oa oa

thuở mới làm người

trần truồng bản thể

không có thiên đường

không có địa ngục

không trời, không đất

không chữ, không tranh

không mặt, vô danh

Còn luỵ chữ tình

nặng bước loanh quanh.

***

A a a a!

lưng trâu thổi tiếng tù và

lang thang xóm chợ la cà mua xôi

bên cầu dừng lại ngó đời

nghêu ngao tiếng hát không lời.

Rồi đi.

Ái Điểu

Nhà thơ Phan Vũ

Ông từng viết kịch và đạo diễn, hoạt động ở cả sân khấu lẫn điện ảnh, nhưng cuối cùng công chúng chỉ nhớ ông với tư cách một thi sĩ phiêu lãng: “Gã – xòe tay che một đời mưa/ Một đời nắng chân trần rát bỏng/ Sợi thòng lọng trên đầu phận số/ Chênh vênh bờ vực lối đi về”.

1.

Rời nơi chôn nhau cắt rốn Hải Phòng, chàng trai 20 tuổi Trần Hồng Hải vào bộ đội và lấy bút danh Phan Vũ để làm công tác văn nghệ ở miền Nam. Năm 1954, Phan Vũ quay lại miền Bắc để bắt đầu dan díu với thi ca. Bài thơ khởi nghiệp “Bình vỡ” viết năm 1956 thảng thốt: “Chỉ còn màu xanh trong từng mảnh nhỏ/ Sao đâu đây phảng phất mùi hương thơ ngây”.

Giai đoạn trai trẻ nhiệt huyết “Ta lại xếp mớ hành trang đã bao lần xếp lại, cho chuyến đi chưa có buổi lên đường”, giấc mộng thơ phú của Phan Vũ chủ yếu xoay quanh nỗi hoang mang

“Đã làm lành cánh chim trời xa xứ

Đành theo vòng lượn mịt mù khơi

Đêm quá dài giấc mơ chẳng đến

Một trống không ôm mãi vòng tay…

Đi dưới mưa tưởng là nắng đổ

Ngồi trong phòng như đợi sân ga

Chưa ra đi sao đã nhớ nhà

Ngoảnh mặt lại thấy đời đã lỡ!”.

Chân dung thi sĩ Phan Vũ bất ngờ hiện rõ khi bài thơ “Em ơi, Hà Nội phố” được viết trên căn gác nhỏ phố Hàng Bún vào cái ngày bàng hoàng Thủ đô chìm trong mưa bom. Bài thơ “Em ơi, Hà Nội phố” tuy không phải trường ca nhưng có dung lượng khá dài. Được đề từ “Gửi những người Hà Nội đi xa”, bài thơ “Em ơi, Hà Nội phố” như những thước phim quay chậm về một nỗi ám ảnh “Khuôn mặt ai dừng trong khung cửa”.

Thi sĩ Phan Vũ bộc bạch về hoàn cảnh ra đời bài thơ trở thành thương hiệu cá nhân: “Tháng Chạp năm 1972, khi B52 của Mỹ bắn phá Thủ đô với lời hăm he “đưa Hà Nội trở lại thời kỳ đồ đá”, tôi khởi viết những câu đầu tiên: Em ơi! Hà Nội phố… Ta còn em, mùi hoàng lan, ta còn em, mùi hoa sữa… Điệp từ “ta còn em…” được lặp lại trong từng đoạn của bài thơ. “Ta còn em…” là còn những hoài niệm yêu thương của tôi về Hà Nội mà đôi lần khi trong trạng thái cần nương tựa, an ủi, tôi lại tìm về.”

Bài thơ “Em ơi, Hà Nội phố” gồm 23 đoạn thơ. Mỗi đoạn thơ đều được trợ hứng bằng câu chủ chốt “Em ơi, Hà Nội phố”, trừ đoạn thơ thứ 13 và đoạn thơ thứ 20. Đoạn thơ thứ 13 được đặt tên “Riêng về một chuyến đi” phản ánh một không khí cách mạng: “Con tàu chở những người lính. Về phía Nam vào trận đánh. Chở theo những căn phố, những con đường/ Chở nguyên Hà Nội nhớ? Với những vết môi hôn”. Đoạn thơ thứ 20 được đặt tên “Riêng về một tháng Chạp” trình bày nỗi tang thương chiến tranh hủy diệt:

“ Tháng Chạp

Đôi tân hôn chưa kịp nằm chiếu hoa

Đã có tên

Trong vòng hoa tưởng niệm

Một tháng Chạp

Trắng khăn sô

Khói hương dài theo phố…”.

Nếu bài thơ “Em ơi, Hà Nội phố” chỉ do chính Phan Vũ đi đọc trọn vẹn 443 câu cho bạn bè thưởng thức giữa những cuộc tụ bạ nghiêng ngả thì có lẽ tính phổ biến của “Em ơi, Hà Nội phố” không được như hôm nay. Năm 1986, nhạc sĩ Phú Quang đã lẩy ra vài câu trong các đoạn thơ thứ 1, 2, 3, 7, 10, 20, 21 và 23 để phổ thành ca khúc “Em ơi, Hà Nội phố”. Phải thừa nhận, nhạc sĩ Phú Quang đã tinh tường chọn được những câu tiêu biểu nhất và có sự trau chuốt thêm để ca từ mềm mại theo giai điệu.

Ngoài những câu được đưa vào ca khúc “Em ơi, Hà Nội phố”, phần còn lại của 15 đoạn thơ kia như thế nào? Đoạn thơ thứ 8 cũng có giá trị như một bài thơ hoàn chỉnh:

“ Em ơi Hà Nội phố! Ta còn em khuya phố mênh mông

Vùng sáng nhỏ

Bà quán ê a chuyện nàng Kiều

Rượu làng Vân lung linh men ngọt

Mắt cô nàng lúng liếng đong đưa

Ngơ ngẩn bao chàng trai Kẻ Chợ

Cơn say quá dài thành một cơn mê”.

Có không ít đoạn thơ trong “Em ơi, Hà Nội phố” la đà kể lể, nhưng thỉnh thoảnh bật lên những câu ấn tượng.

Đoạn thơ thứ 10 giàu chất điện ảnh: “Ta còn em một tên thật cũ Cổ Ngư/ Chiều phai nắng/ Cành phượng vĩ la đà/ Bông hoa muộn in hình ngọn lửa”. Đoạn thơ thứ 15 phác họa một bức tranh phong cảnh trầm mặc và run rẩy:

“ Ta còn em đường lượn mái cong

Ngôi chùa cổ

Năm tháng buồn

Xô lệch ngói âm dương”.

Đoạn thơ thứ 18 nhận diện sự thay đổi trên mảnh đất ngàn năm văn hiến:

“ Ta còn em một Hàng Đào không bán đào

Một Hàng Bạc không còn thợ bạc

Đường Trường Thi không chõng không lều, không ông nghè bái tổ vinh qui”.

Đặc biệt, đoạn thơ thứ 21 có hai câu thể hiện đầy đủ sự ngổn ngang và sự mất mát của Hà Nội cuối năm 1972:

“Một mình giữa bóng chiều sa

Tha hương ngay trước cửa nhà mẹ cha”.

Cũng với mạch nguồn cảm xúc “Em ơi, Hà Nội phố”, thi sĩ Phan Vũ có bài thơ “Ngày trở về” viết năm 1975: “Ngày trở về mưa hoài trên đại lộ/ Những bộ hành không nón không dù/ Một con đường chia thành trăm ngả/ Về ngả nào cũng lạc, cũng bơ vơ”. Năm 1990, thi sĩ Phan Vũ vào định cư tại Sài Gòn và không ngần ngại bày tỏ mơ ước viết cho đô thị sầm uất nhất phương Nam một bài thơ dài có sức lan tỏa tương đương “Em ơi, Hà Nội phố”.

Đáng tiếc, thi ca lắm lúc giống như món quà của định mệnh, không thể cưỡng cầu bằng kinh nghiệm và nỗ lực. Mất 10 năm cặm cụi, từ 1998 đến 2008, thi sĩ Phan Vũ viết “Bài thơ về một câu hỏi” với ngôn từ mạnh mẽ không thua kém một bài xã luận nồng nàn:

“Những người ngã xuống hôm qua

Với câu hỏi hôm nay cho thành phố: Bao giờ Sài Gòn trở thành một trung tâm đô thị văn minh? Bao giờ Sài Gòn không còn cảnh lầm than đói khổ? Câu hỏi quay trong vòng lửa

Như ngày nào

Yêu thương cháy dở

Tôi viết bài thơ về một giấc mơ

Như một kinh cầu siêu độ”.

2.

Nhà Thơ Phan Vũ và vợ là Nhà báo Diễm Chi

Sau thời thăng hoa “Em ơi, Hà Nội phố”, thi sĩ Phan Vũ có hai cơn cớ để làm thơ là hai người phụ nữ ơn nghĩa phu thê với ông: Phi Nga và Diễm Chi. Từ năm 22 tuổi đã nổi tiếng với vai Hoài trong bộ phim “Chung một dòng sông”, diễn viên Phi Nga tiếp tục tỏa sáng qua các bộ phim “Vật kỷ niệm”, “Trên vĩ tuyến 17”, “Rừng O Thắm”, “Vợ chồng anh Lực”, “Vĩ tuyến 17 ngày và đêm”… Sau khi làm đám cưới với thi sĩ Phan Vũ được 2 năm và sinh cho ông 2 người con, diễn viên Phi Nga phải rời khỏi màn ảnh vì căn bệnh tim bẩm sinh.

Rồi một lần tai biến đã khiến diễn viên Phi Nga phải nằm một chỗ. Thi sĩ Phan Vũ đã chu đáo và ân cần chăm sóc người vợ đau ốm suốt 20 năm, cho đến khi bà qua đời ở tuổi 49. Ngày vợ mất, thi sĩ Phan Vũ viết bài thơ “Đã có lần anh nói thương em” với đề từ “Gửi theo hương hồn Phi Nga” nhiều day dứt:

“ Câu nói buồn hơn tiếng khóc

Nước mắt vẫn là chút trống không

Hòn đá nhỏ lăn vào vô định

Lời chì chiết tội tình

Giữ lại mãi trong anh”.

Một thập niên sau, thi sĩ Phan Vũ viết bài “Tháng vỡ” vào năm 1995 với đề từ “Lại gửi theo Phi Nga” vẫn đầy bịn rịn hình bóng cũ: “Tờ lịch chia thành từng tháng vỡ/ Vô nghĩa ngày xuân hay tháng hạ”. Đến năm 2000, thi sĩ Phan Vũ có thêm bài “Tưởng như” với đề từ “Gửi theo Phi Nga” chất chứa hoài niệm:

“ Tưởng như em vẫn nằm trên đệm cỏ

Căn phòng ghi dấu giấc mơ xưa

Những mùa thu cây bàng đổ lá

Vàng khung cửa sổ

Anh sống hôm nay nửa ảo nửa đời

Chiêm bao ban ngày đôi mắt mở…”.

Còn người vợ thứ hai Diễm Chi, lại mang đến cho thi sĩ Phan Vũ một thiên tình sử đáng trầm trồ. Từ vai trò một đồng nghiệp với cô con gái Việt Nga của thi sĩ Phan Vũ, nhà báo Diễm Chi đã gặp gỡ và phỏng vấn tác giả “Em ơi, Hà Nội phố”, để rồi nảy nở duyên nợ ba sinh. Năm 1998, thi sĩ Phan Vũ viết ba bài thơ có chung một cách đề từ “Của Diễm Chi”.

Đó là bài thơ “Sự chồi sinh của nỗi nhớ” ngỡ ngàng hạnh phúc:

“ Em ra đi không khép cửa

Cơn gió lạc vào căn phòng trống

Mây mù báo hiệu mưa khuya

Anh nhặt cánh hoa khô trên nền ẩm

Sự khao khát cồn cào nổi lên trong nín lặng

Từ lâu cái hũ nút chặt

Cho những mầm xanh khờ khạo lên men

Như một kho tàng chôn dưới đáy sâu ngôi cổ mộ”.

Đó là bài thơ “Đợi một mùa sau” náo nức điềm lành:

“ Thời tiết yêu chợt mưa chợt nắng

Phần riêng em một trận gió cuồng

Lặng lẽ em vào khu rừng cấm

Khai quật nỗi niềm/ Bới tìm lõi đá

Nào ngờ tình yêu chỉ là mảnh vá

Ngày ngày đắp đổi cơn đau”.

Và đó là “Chân dung em” nâng niu đồng hành:

“ Ta vẽ em

Ngơ ngơ đôi mắt dại

Mê man đón đợi cuộc tình đầy”.

Năm 1999, thi sĩ Phan Vũ và nhà báo Diễm Chi tổ chức đám cưới, khi chàng 73 tuổi và nàng 37 tuổi.

3.

Thi sĩ Phan Vũ từng hăm hở theo đuổi loại hình nghệ thuật khác, nhưng ông bất ngờ rẽ vào thơ và ở lại với thơ. Dù thi sĩ Phan Vũ hơi hứng thú với kiểu dàn dựng chi tiết và câu cú, nhưng thơ cũng cho ông những khoảnh khắc để khám phá bản thân. Qua thơ, công chúng mới hiểu trọn vẹn vui buồn của ông.

Bài thơ “Tôi vẽ” viết năm 1996, thi sĩ Phan Vũ thổ lộ:

“ Tôi vẽ mặt hề

Trong những cuộc tình vô vọng

Một tôi đích thực”.

Bài thơ “Độc hành” viết năm 1997, thi sĩ Phan Vũ khắc khoải:

“ Người ấy đi một mình

Khuôn mặt chia hai nửa

Một nửa đầy mặt trời

Một nửa ngả hoàng hôn

Ngày qua không khác hơn

Tháng năm dài lặp lại”.

Bài thơ “Tự họa” viết năm 2001, thi sĩ Phan Vũ thở dài buông bỏ:

“ Gã – con ngựa quên hiệu còi khởi chạy

Phi thật nhanh nhưng chệch đường đua

Ngày ra đi một kẻ dại khờ

Ngày trở về da mồi tóc bạc

Nguyên xi thằng khờ dại

Gã – đứng giữa ngày tàn chiều tận

Trên thân đau nếm đủ lằn roi

Đòn hội chợ của đám đông không thù oán

Khi cô đơn chính là hình án

Giữa chợ trời còn rao bán tài hoa”.

Theo: Giáo dục thời đại

———

Nhà thơ Phan Vũ của ‘Em ơi, Hà Nội phố’ qua đời sáng 17.7. 2019 ở TP HCM vì tuổi già sức yếu, hưởng thọ 93 tuổi.

*Bài do CTV/TVBH gởi.

Hình (trang Pháp Tạng)

Ngủ với cái án(g) tuyệt vời
Thức dậy cổ kính
Nghe trôi hiện tràng
Chuỗi hạt mẹ nằm trên trang
Ý thờ sâu lắng miên man niệm tình
Thức dậy
Phổ đà câu kinh
Đọc
Với chiếc lá vô hình
Cưu mang
Huyền không một vạt hoa vàng
Nhụy của tinh tế
Trầm
Lan
Cội nguồn
Thức mưa
Dù đọng hay tuôn
Nghe đầy thủy vũ mối buồn du sinh
Từ đông vui
Đến
Một mình
Thì đi trầm mặc bình minh gọi chiều
Bụi hồng
Tro lửa liêu xiêu
Màu mắt khăn áo màu điều lửa hương

•
h o à n g x u â n s ơn
13, tháng bảy năm 2026

Ảnh (Tác Giả gởi)

          Nói đầy đủ là “Trái Ổi” hoặc “Cây Ổi”. Và chuyện tôi muốn kể là Cây Ổi.  Hôm nay, đã U80 rồi chớ, mà thấy ảnh Cây Ổi lại nhớ chuyện hồi nhỏ. 

          Cũng đã quá lâu, quá xưa, khi tôi chỉ là con bé hơn mười tuổi. Nhà còn khoảng sân rộng, trên đó Ông tôi trồng các cây: mãng cầu, mận, có cả cây chùm ngây (lá dùng nấu canh chung với các loại lá khác, thường gọi món Canh Tập Tàng- mà do tôi không thích nên chỉ tôi gọi là Canh Dập Tàng: vừa tàng vừa dập.) trong đó, ấn tượng nhất với tôi là cây Ổi Sẻ.

          Nói là “Ổi Sẻ” nhưng cây cao lắm, tàng lá rậm xanh um; trái sai, tuy nhỏ xíu nhưng thơm ngon cực kỳ, tôi đánh đu gần như cả ngày trên cây, trái nào cũng đầy “dấu móng tay” bấm thử của tôi, đố ai dám tự tiện hái, không biết thì thôi, tôi mà biết thì “trời long đất lở” nhất là khi Ông Nội còn tại thế. Thà để tôi tự hái, tự phân phát, chứ tôi ăn sao hết, dẫu có ngon đến mấy: trái tròn, hơi nhọn phần cuống, vỏ dày giòn ngọt, ruột ửng hồng khi trái chín, tôi chỉ thích nhìn cái màu hồng phơn phớt ấy… Để mọi người tự do hái kể như trái mới chớm già, sao tôi được nhìn cái màu hồng hơi pha tí vàng, mà ngày ấy với tôi nó là tác phẩm nghệ thuật rất tuyệt vời. Chẳng những vậy, cây ổi còn là nơi tôi trụ trì những trưa nắng nóng, đố ai tìm ra tôi khi tôi đã “trốn”. Một chiếc võng gai nhỏ được cột trên hai nhánh cây lớn, dưới nhìn lên, lá che kín, trên nhìn xuống mát rượi vì cũng lá ken đầy, đủ che ánh mặt trời vô cùng rực rỡ của cái xứ nổi danh là “bán sa mạc”. Đó là nơi tôi học bài, những bài Học Thuộc Lòng đầy thách thức với tôi, con nhỏ chỉ chuyên suy diễn rồi nói tự do, không thể thuộc được thứ gì? Nhờ chỗ “tu luyện” này, tôi đã giành được giải ba trong đợt thi theo khối lớp bài Bệnh Đau Mắt Hột, xét ra công của tôi nhiều hơn gấp mấy. Khổ lắm chớ bộ… Nói sơ vậy để các bạn hình dung được cái giang sơn của tôi. Ở trên ấy, tôi có biết bao điều thú vị: Tôi “ăn quả mà không cần hái trái”, ngồi trên cao, vắt vẻo, đung đưa, mắt đảo quanh trên các cành gần đó, có trái nào chín, là tôi chồm tới, nhắm mắt hít lấy hít để mùi thơm nhẹ nhưng đầy khuyến dụ, ngắm, ngửi chán chê, tôi mới kề miệng, cắn một miếng bắt đầu nhai, giòn rụm, vị ngọt pha chút chua chua lan toả, võng đung đưa, ổi cũng đung đưa theo gió, hết miếng trong miệng, tôi chồm người cắn tiếp…Thật hả hê, thích thú làm sao… Cho đến một hôm…

       “Cả nhà tá hoả vì đã chạng vạng rồi, tối đến nơi rồi, trời đã tối đen mù mịt rồi, kêu cũng mỏi miệng rồi mà tôi vẫn bặt tăm như đã mất tích. Có tiếng hỏi:

                – Nó đi đâu? Bữa cơm không thấy mặt? Ở đâu? Có khi nào bị “ma giấu” không chứ đi lạc là không thể. Bốn bề, bóng tối đã trùm phủ…

       Tôi choàng tỉnh khi có ánh đèn Pin, ánh sáng rất mạnh quất ngang qua mặt, loại đèn Pin của Mỹ, to như cái bắp vế; phía dưới sân tiếng người xôn xao, đầy lo lắng vang lên rõ mồn một, dụi mắt nhìn quanh, quanh tôi đen kịt, bóng lá chập chờn theo ánh điện và đèn Pin. Bỏ chân xuống, một khoảng trống lớn, chân tôi không hề chạm đất. Tôi phát hoảng, la lớn, hình như không chỉ la mà có khóc nữa. 

            – Con đây nè, trên đây nè, tối thui à…

     Giọng ba tôi vang lên, nhưng hình như ông đã định hướng được, nên ngó vội lên cây ổi hỏi:

           – Mày ở đâu?

     Tôi nói nhanh: 

           – Con trên cây ổi nè. Hu… hu… con không xuống được. Tối thui, làm sao leo xuống? Làm sao đây, làm sao đây? Tiếng khóc chừng như “dài theo năm tháng”, bởi trong trí tôi: chẳng thế cứu được.

       Một màn “giải cứu con yêu nhỏ” được thi hành: ba tôi rọi đèn Pin lên cây, chú Cựu vạch lá, leo lên, túm chân tôi, từng chân một, lần lượt đặt lên cành cây, tay thì dìu đỡ cho tôi bước dần xuống, miệng không ngừng đay nghiến, chừng như đây là cơ hội duy nhất chú ấy được quyền như vậy. Chưa bao giờ leo cây mà tôi biết run, nhưng lần này lại khác, hic…hic… chân vừa chạm đất, tôi lả người chực xỉu. May mà thần kinh khá vững tuy thể lực chẳng khá khẩm gì. Đưa tôi vào nhà, dưới ánh đèn, ai cũng thấy rõ: tôi tái xanh, tay chân còn run nhè nhẹ… Ôi, chắc trong đó có chút “đói”, tôi học bài thì ít mà ngủ thì từ trưa tới tối mà… 

       Không nói hẳn các bạn cũng biết rằng: Cái võng bị triệt tiêu. Nhưng cây ổi vẫn do tôi quản lý. Ai cũng tưởng lần này “nó” đã đủ sợ và chừa, nhưng không, “bà nhỏ” đó còn một lần “Leo Núi” nữa…

                              Thai Ly.