Jeanne Hebuterne With Red Sweater, ca. 1990 (After Amedeo Modigliani) (Nguồn: /www.artsy.net)

     Phải nói, ngày ấy không dễ gì tôi được mặc áo màu đỏ. Thuở lên mười, ngày Tết chỉ vì bộ áo đỏ mà ông già tôi nghiến răng trèo trẹo vì tôi được Ông Nội bảo kê: diện quần yếm đỏ về Ngoại. Biết vậy, nhưng sao vẫn ưa màu đỏ: ngày thi đậu đệ thất (lớp 6), theo lời hứa, ngay khi vừa yết bảng, tôi đã được ông già chở ra tiệm xe đạp, thưởng nóng chiếc xe để đi học. Cha thì gợi ý chiếc màu xanh dương, con cứ lắc đầu quầy quậy chiếu vào chiếc xe màu đỏ. Căng rồi, tôi thầm nghĩ: thà không có, có mà không như ý thì có gì là sướng chứ? Gan con nhỏ này to. Ông già hỏi câu cuối cùng: 

              – Màu xanh nghe con. Ba thấy đẹp mà. 

      Tôi nương theo:

              – Màu đỏ nghe ba. Con thấy đẹp mà. Với lại cho con thì con chọn chớ. 

      Ông già phất tay một cái, quay qua chủ tiệm buông thỏng:

              – Làm giấy xe đỏ.

      Tôi nghiễm nhiên đạp chiếc xe mới cáu về nhà, giữa bao nhiêu cặp mắt trầm trồ khen ngợi của cả tập đoàn nhà tôi khi ấy, già trẻ bé choi cũng ngót 12 nhân khẩu. Chưa dừng lại, má tôi lo cho tôi cái áo ấm, vì tôi vốn ươn yếu. Tối đó, tôi được dẫn ra tiệm “Chà Và”, chỉ biết gọi vậy chứ không nhớ tên hiệu, nằm ngay giữa phố, trên đường Thống Nhất, đường phố sầm uất duy nhất của quê tôi. Chỉ chỏ một hồi, chẳng cái nào tôi “ưa”; người bán hàng chính hiệu “Chà Và”, ổng đen bắt ớn, đôi hàm răng lại trắng nhỡn, sợ thì sợ thiệt, nhưng tôi phải theo ổng vào sâu bên trong để chọn. Xem ra, họ rất chiều khách cho dù tôi chỉ là một oắt con. Tôi chọn ngay cái áo len màu đỏ thắm, đỏ thật tươi lại có pha thêm những sợi kim tuyến lóng lánh; ôi, đúng chất cải lương chi bảo, nhưng “đẹp lắm”. Ôm áo với tất cả niềm sung sướng, tôi ra đưa cho má tôi xem; bà già thoáng phân vân, ngại ngùng, nói nhỏ: 

                 – Đừng chọc ba mày nghe. Ổng xé đó, có nhớ cái quần yếm không?

           Tôi khựng người, hơi chột dạ; đó là sự thật, xác suất xảy ra khá cao, mà giờ “Ông Nội chết rồi. Ai bảo kê cho?”. Nhưng chiếc áo đang ở trên tay, dưới ánh điện, nó lấp lánh đầy ma thuật… Ôi, không mua thì đau lòng quá, mua thì… biết ra sao? Cuối cùng, sự mê đắm đã chiến thắng, tôi có cách rồi: cứ mua, ông già la thì sẽ “đổ thừa”: Tại ba cho mua xe màu đỏ thì áo cũng đỏ cho đủ bộ. Với lại, đừng khoe liền, chờ khi trời lạnh, mang ra mặc vào, đi học liền… sẽ thoát, chắc chắn thoát. Tôi quay qua quyết liệt: 

                 – Má, đừng sợ. Ba cho con mua xe màu đỏ rồi có sao đâu. 

         ***

            Nhập học chưa mặc vội, với lại, mới qua hè, trời chưa lạnh. Tôi trông ngày trông đêm cho trời trở gió. Cũng đến ngày ấy. Sáng dậy, tôi diện kỹ hơn mọi ngày, chải đầu, thắt bím, cột nơ, mặc áo đỏ, dắt xe đạp đỏ ra sân, chiếc cặp đã được cột sau xe; chỉ còn điệp khúc “thưa” xong là vọt. Ông già từ trong nhà tơn tơn đi ra, nhìn tôi bằng tất cả độ to của đôi mắt tròn hơi sâu của ổng, há miệng chưa kịp nói gì tôi đã nhanh miệng: 

                   – Thưa ba con đi học. 

 Rồi vù xe chạy… Vậy là thoát. Chuyện qua luôn. Cho đến một hôm, đến trường, giáo sư nghỉ bệnh, trống hai tiết đầu. Cả bọn học trò chúng tôi, trai có, gái có rủ nhau ra phía sau trường, chỉ cần leo qua con đê bằng đất, xuống cái dốc là sẽ có sân cỏ khá rộng tha hồ chơi, từ chơi U, rượt bắt, quăng lon,… bọn con gái chúng tôi, cần thì cột hai tà áo dài lại là tha hồ… Thích, thì tụi tôi sẽ ra xa tí nữa là đến bờ sông Dinh, cao hứng… lội luôn qua chơi rồi về. Hôm ấy, không lội sông, mà chơi rượt bắt, chạy hồi, nóng quá, tôi cởi luôn áo ấm, cứ ôm trên tay mà chạy. Vì là sân cỏ, hẳn nhiên bò cũng được thả chăn, bạn tôi la to: 

                – Mày đừng chạy tới gần con bò nghe, nó thấy áo đỏ sẽ rượt đó. Bò rất ghét màu đỏ.

        Vốn “ngông cuồng- hiếu thắng” tôi khiêu khích, tay lại cầm chiếc áo giơ cao lên và quơ vù vù đầy thách thức: 

                – Đừng doạ. Tao quơ nè, sức mấy mà ngán…

         Cha mẹ ơi, tôi không cần khiêu khích lâu, gần như ngay tức khắc, từ xa, con bò lao tới, một tốc độ “ngựa phi” chứ không phải của “bò”. Tôi hoảng quá, nhưng trong lý trí vẫn nhớ: bò ghét màu đỏ vậy nên quyết định thật nhanh “bỏ của chạy lấy người”. Đang trớn quay cái áo trên tay, tôi buông áo về hướng nó rồi chạy thục mạng. Về đến trường, tôi hồn phi phách lạc. Lát sau hoàn hồn mới nhớ cái áo: vậy là xong cái áo, vấn đề là về nói sao với các bậc phụ huynh đây? Nhà tôi, là cả một tập đoàn: bà Nội, ba má, cô chú… và… Kể thật thì chắc chắn ăn đòn, nói láo thì không quen, mà láo kiểu gì đây chớ? Áo mặc trong người, mất là mất làm sao? Ôi, nước mắt như nước của cả dòng sông Dinh dồn về. 

           Chuông vào lớp, tôi xếp hàng như kẻ mất hồn, có lẽ khi ấy tôi giống như người chết chưa chôn. Chưa qua hết cửa lớp, một ánh đỏ loé lên thoáng qua tầm mắt, tôi định thần nhìn lại: Trời ơi, như một phép màu, chiếc áo đỏ của tôi nằm chễm chệ trên bàn, ngay chỗ ngồi của tôi. Ôi, Bà Tiên Ông Bụt nào ra tay cứu vớt tôi đây mà. Lòng mừng khôn xiết, tôi ngoái cổ nhìn quanh tìm vị cứu tinh nhưng không chút tăm hơi. 

         Chuyện đã ngót 62 năm, hơn nửa thế kỷ âm thầm trôi qua, trải dài từ thế kỷ 20-21 mà ai là vị cứu tinh của tôi, tôi chưa tìm được. Giờ qua đây, tôi xin gửi lời cám ơn muộn màng đến “bạn nào đó” nghe. Chúc bạn và cả bạn bè ngày xưa của tôi luôn an lạc, an hưởng tuổi già bên gia đình hạnh phúc. 

                           Thai Ly.

Suối Hoa – Tranh (Sơn Dầu): MAI TÂM

Mưa Hẹn

Chuyến bay dài lửng bài thơ

Giọt mưa trên má mặn vừa nụ hôn

Tháng Mười Hai reo bên đường

Cơn mưa tháng mấy còn bồn chồn bay

Bàn tay ngọt ấm bàn tay

Vội chưa bốn bánh xe ngây ngất cùng?

Mưa theo về đêm nay không?

2010

Cơn Mưa Dẫn Em Đi Đâu?

Bão gì bão Tháng Mười Hai

Cơn mưa không tuổi kéo dài giấc mơ

Hôm qua đâu, đã xa chưa?

Ngày xưa còn có bao giờ hay không?

Mưa đi bỏ lại mùa đông

Ta còn bão rớt xuống lòng âm u

Cơn mưa dẫn em đi đâu?

22-12-2010

Thơm Đầy Sớm Mai

Đãi nhau từng giấc nồng say

Mời đêm sâu gối mộng đầy mộng vơi

Sớm mai còn thoảng tiếng cười!

Cành xuân trẻ giữa mặt trời sớm mai

Cười lên một nụ đầu ngày,

Để môi em mọng căng đầy nắng thơm

5-1-2011

Một Năm Mười Hai Tháng Giêng

Tách trà nóng nao nao sợi khói,

Mùa xuân thơm giòn bờ môi em,

Là những cánh hoa không nở vội,

Năm của mình, mười hai Tháng Giêng

2011 (Đầu năm Tân Mẹo, tuổi nàng)

Mưa Phía Trời Xa

Cũng không biết sẽ làm gì hôm nay,

Trời ở đó, chìm đâu trong mưa bay

Có bất chợt em tròn xoe đôi mắt

(Lạ chưa kìa, sao kỳ thế? Ô hay!)

.

Không có câu trả lời nào đâu

Hỏi, trả lời, thì khác gì nhau

Nói không hiểu là em đã hiểu

Thấy vui vui, mà cũng chút đau đau.

.

Thì sao phải bận lòng chi, phải không?

Trong hơi cay đã có chút men nồng

Nếu cau mặt mà lòng không xao xuyến,

Xuân đã không bước qua Thu, Đông.

.

Nên bỏ dở giấc mơ, dậy thôi

Những con chữ cong queo mồ côi

Chút vương vướng hôm qua là thật

Thật như bài thơ nén ngậm ngùi.

13-1-2011 Đầu năm Tân Mẹo

Đặng Kim Côn

(Trích: 50 NĂM LÀM THƠ YÊU EM – Nhân Ảnh xuất bản 2023

Lan man đôi chút về “Đuổi Bắt Một Mùi Hương”

Có những người đi qua đời, để lại tiếng cười rổn rảng. Có người để lại chồng sách dày cộp. Còn Nguyên Giác – Phan Tấn Hải để lại một thứ mong manh hơn nhiều: Một mùi hương!

Đó là mùi hương của chữ nghĩa. Nó chỉ thoảng qua, không ai nắm được, chỉ cảm nhận sự hiện hữu của nó khi ta sống chậm lại một chút.

Ông là nhà báo lão luyện của Việt Báo, từng lăn lộn đủ đường trong nghề, nên tôi nghĩ chữ ông gọn, sạch, và không màu mè.

Chữ của Phan Tấn Hải không cho phép tôi đọc vội.

Đọc chậm tôi mới thấy, đằng sau chữ của ông là một khoảng lặng lạ lùng. Lặng đến mức khiến mình dừng lại, thở một hơi, rồi chợt nghĩ về thân phận con người.

Ngay từ “Lời Thưa”, ông đã nói thẳng, ông không viết truyện theo nghĩa thông thường. Ông viết để tan ra, để không còn là “tôi”, để những con chữ trở thành dòng chảy, biến thành cổ tích cho mai sau.

Ông nói như một người đã đi qua biết bao phiền muộn.Cuối cùng chọn nhìn đời bằng đôi mắt thiền.

Mỗi truyện của ông là một kiếp sống ông đã đi qua, một lần tái sinh. Và mỗi lần tái sinh ấy, cái tôi lại mỏng đi, mỏng thêm, mỏng đến tận cùng chỉ còn lại chữ. Ông không viết truyện, ông thả chim trong lòng mình bay, chỉ mong cuộc đời đẹp thêm chút ít.

Ông có giọng kể bình dị, gần như nói chuyện với chính mình. Không hoa mỹ, không cố gắng làm người đọc xúc động bằng những cú twist kịch tính. Đời và đạo trong chữ ông không đối lập, cũng chẳng hòa tan thành một; chúng chỉ lặng lẽ nằm cạnh nhau, như hai người bạn già ngồi uống trà ngắm nắng chiều.

Vì thế, chữ ông cụ thể mà mênh mang: một câu kinh, một hơi sợ hãi, một cơn bệnh chẳng của riêng ai. Giản dị thôi, nhưng ẩn sau là cả một tâm trí đã từng quan sát thế gian bằng ánh sáng của hơi thở thiền.

Trong “Thiếu Nữ Trong Ngôi Nhà Bệnh”, ông viết về cô bé gầy gò giữa đời sống điên dại, tiền tàn phế chẳng đủ sống. Rồi ông khẽ bảo cô: “Em phải tập nói chuyện với hư vô hằng đêm, hằng ngày… Cứ gọi tên nó ra mà hỏi chuyện, như một người bạn. Đừng giận dữ bao giờ cả. Khi nào nó hành đau quá thì thôi, tìm cách ngủ.”

Câu nói làm lạnh sống lưng, rồi ấm lòng. Nhà báo trong ông ghi lại sự thật phũ phàng. Còn người thiền trong ông đặt tay lên vai cô bé, truyền chút hơi ấm cuối cùng, để cô bé ra đi trong nụ cười. Cái chết ở đây không đáng sợ, chỉ nhẹ nhàng như một hơi thở dài. Tôi nghĩ, hiếm có nhà văn nào viết về sự mất mát mà vẫn giữ được sự dịu dàng đến thế.

Hay trong “Nghe Tiếng Chim Bên Rừng Miến Điện”, câu chuyện người lính Nhật mặc áo cà sa, chôn đồng đội, rồi ở lại hồi hướng công đức. Tiếng chim két vang lên như lời gọi về quê cũ, nhưng người ấy đã chọn ở lại con đường giải thoát. Đọc xong, tôi không còn phân biệt đâu là truyện, đâu là đời thực nữa. Chỉ thấy tiếng chim ấy vang trong chính mình – tiếng gọi của giác ngộ, nhẹ mà dai dẳng.

Rồi cái gần gũi trong“Vết Son Ơi, Quên Nhau Là Chuyện Khó” thật đau lòng. Chỉ một vết son nhỏ xíu còn lại trong ký ức, không tô vẽ bi kịch, chẳng than vãn. Nhà báo tỉnh táo không muốn lãng mạn hóa quá khứ. Thiền giả cũng không vội bảo “buông”. Ông chỉ lặng lẽ thừa nhận: Quên nhau khó thật. Có những thứ phải chờ nó tự mòn, khi đủ chín muồi.

Còn truyện “Đuổi Bắt Một Mùi Hương” – được chọn làm tên tập truyện – có lẽ là truyện nói nhiều nhất về chính Phan Tấn Hải.

Người đàn ông trong một chiều đi bộ trên phố, ông chợt ngửi thấy mùi hương cũ: mùi tóc người xưa, mùi nhang khói chùa quê, mùi áo mẹ giặt ngày bé. Ông đi tìm, đuổi theo trong gió, trong nắng. Càng tìm càng chẳng thấy. Mãi đến khi nhắm mắt lại, ông mới biết: mùi hương ấy vốn ở trong ông từ lâu, chỉ là ông quên mất thôi.

Tôi cũng từng đuổi bắt ký ức: Một mùi phở buổi sáng Sài Gòn cũ, một mùi khói nhang chùa quê, một mùi tóc ai từng làm tim tôi ngây dại. Càng đi tìm, mùi hương càng xa. Chỉ khi dừng lại, nhắm mắt, mới thấy chúng chưa bao giờ rời đi.

Cuối cùng tôi mới nhận ra, đuổi bắt bên ngoài là vô ích. Chỉ khi dừng lại, trở về với hơi thở hiện tại, mới thấy mọi thứ vốn sẵn ở đây. Truyện ngắn mà như một bài kệ nhỏ bằng văn xuôi.

Và tôi không phải người duy nhất cảm nhận được điều này.

Giáo sư Nguyễn Văn Sâm đặt ông ngang hàng với các cư sĩ lớn thời xưa.

“Tác giả Nguyên Giác Phan Tấn Hải xứng đáng là một cư sĩ góp nhiều công cho văn hóa Phật giáo như những tên tuổi Lê Đình Thám, Mai Thọ Truyền, Đoàn Trung Còn, Phan Văn Hùm trong quá khứ.”

T.Vấn nói chữ ông là chút lương tri còn sót lại, bàng bạc lòng nhân ái.

“Bàng bạc trong mọi sáng tác của Phan Tấn Hải là lòng nhân ái từ một cái tâm luôn hướng về tha nhân. Chữ nghĩa ông hiện diện như chút lương tri con người còn sót lại.”

Trịnh Y Thư bảo ông đứng giữa đời và đạo mà không nghiêng hẳn bên nào – chính sự dung hòa ấy làm nên con người Nguyên Giác.

Còn Nguyễn Đức Tùng thì nhận ra ông viết như thở, điềm nhiên nhất trong những người cầm bút.

Tôi nghĩ họ nói đúng. Ông không thuyết pháp trên tòa cao. Ông kể chuyện người thường bằng giọng nhân gian. Đọc ông, ta nghe tiếng kinh lẫn trong tiếng thở đời thường. Mỗi nhân vật của ông – đau, mất mát, lưu lạc – đều được ông hộ niệm bằng chữ, nhẹ mà sâu.

Khép cuốn sách lại, giữa những ngày cuối năm se lạnh, tôi nghe được hơi thở tĩnh tại của ông giữa dòng đời hối hả. Chữ ông lặng lẽ ngân vang, khẽ lay động.

Lòng nhẹ hẳn.

Nhẹ như vừa buông một mùi hương cũ.

Nhẹ như được trở về… với chính mình.

Thế thôi… cũng đủ.

Vũ Đình Trọng

Những gì được viết sau đây được góp nhặt vụn vặt từ những lời kể không trọn vẹn và đầy chủ quan. Hy vọng không quá làm sai lệch cuộc đời Trần Thái Đỉnh sau 1975.

——

Những ngày sau 1975 của Trần Thái Đỉnh (1921- 2005) không chỉ là một trạng thái tâm lý cá nhân, mà còn là sự kết tinh của cả một hành trình trí thức – thiêng liêng kéo dài qua nhiều biến động lịch sử, văn hóa và nội tâm. Ở đó, ta có thể nhận ra một kịch tính thầm lặng, không ồn ào nhưng dai dẳng và có chiều sâu.

Sau năm 1975, Trần Thái Đỉnh không còn dạy ở Đại học Văn Khoa. Trước đó vào năm 1974, cuộc đời biến động và bệnh tật đã đẩy ông vào chỗ bế tắc và cuối thập niên 1970 ông đã từ bỏ tác vụ linh mục. Ông đã lui về sống ẩn dật bằng việc day Tiếng Pháp tư cho tới khi qua đời.

Trước hết, cần nhấn mạnh đến cảm thức về thời gian và sự hữu hạn. Ở những năm sau 1975, đối với một người từng suy tư nhiều về hiện sinh và trải qua nhiều biến cố, thời gian không còn là một dòng chảy trừu tượng mà trở thành một thực tại mang tính hiện sinh rất cụ thể: thời gian như đang “khép lại”. Điều này không chỉ đem đến hoảng loạn, nhưng cũng đưa ông đến một dạng tỉnh thức đặc biệt. Mỗi ký ức, mỗi công trình đã viết, mỗi bài giảng, mỗi cuộc tranh luận trí thức, tất cả hiện lên như những mảnh ghép của một đời sống đang được “đọc lại”. Và ông đã đọc chúng tới cuối đời. Đây là dạng hồi cố không đơn thuần mang tính hoài niệm, mà mang tính phán định nội tâm: Điều gì là cốt lõi? Điều gì chỉ là phụ thuộc vào hoàn cảnh? Điều gì còn giá trị vượt thời gian?

Trong tiến trình vừa u uất vừa minh định đó, xuất hiện một cảm thức dang dở rất tinh tế. Trước 1975, Trần Thái Đỉnh không chỉ làm mục vụ thuần túy, ông còn mang hoài bão xây dựng một nền triết học Công giáo Việt Nam có khả năng đối thoại với tư tưởng hiện đại, đặc biệt là các trào lưu hiện sinh phương Tây. Nhưng những biến động của lịch sử Việt Nam thế kỷ XX như chiến tranh, thay đổi chế độ, giới hạn của đời sống học thuật sau 1975… đã khiến nhiều dự án trí thức bị gián đoạn hoặc không thể phát triển trọn vẹn. Vì thế, sau 1975, ông luôn nhìn “tồn tại” với một nỗi băn khoăn: liệu những gì mình khởi xướng có thực sự được tiếp nối hay sẽ bị lãng quên trong những đứt gãy của lịch sử?

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là cảm thức dang dở này không nhất thiết dẫn đến cay đắng. Với một người từng là linh mục, đặc biệt là một người thấm nhuần chiều kích thần học, mọi công trình con người đều mang tính “tạm thời” trước viễn tượng vĩnh cửu. Do đó, tâm trạng của ông có thể chuyển từ thất vọng sang một dạng phó thác mang tính siêu việt: những gì chưa hoàn thành trong lịch sử vẫn có thể được hoàn tất trong kế hoạch của Thiên Chúa. Đây là điểm mà triết học hiện sinh, vốn nhấn mạnh đến sự phi lý và hữu hạn, được “vượt qua” dưới ánh sáng của đức tin. Nỗi thao thức này không hẳn là thất vọng, mà đúng hơn là một dạng hy vọng mang tính cách chung, đó là niềm tin rằng hạt giống trí thức và đức tin rồi sẽ sinh hoa kết trái trong một thời điểm khác.

Một chiều kích khác là sự hòa giải giữa trí tuệ và đức tin. Trong suốt cuộc đời, Trần Thái Đỉnh đã sống trong một căng thẳng sáng tạo: một bên là khát vọng triết học muốn đặt câu hỏi đến tận cùng, kể cả những câu hỏi gây bất an; bên kia là đức tin Công giáo với những chân lý mặc khải. Ở tuổi trẻ và trung niên, căng thẳng này có thể mang tính đối kháng hoặc ít nhất là giằng co. Cuối đời, có thể ông đạt tới một trạng thái mà ở đó, những câu hỏi lớn không còn gây xáo trộn như trước, mà được an vị trong một niềm tín thác. Đây là dạng bình an không phải vì đã giải đáp hết mọi vấn đề, mà vì chấp nhận sống cùng mầu nhiệm. Triết học không còn là một cuộc nổi loạn chống lại đức tin, mà trở thành một con đường đào sâu đức tin. Ngược lại, đức tin không còn là giới hạn của tư duy, mà là chân trời mở rộng cho tư duy.

Chính trong tiến trình hòa giải đó, ông có thể trải nghiệm một dạng bình an rất đặc thù. Đây không phải là sự bình an của người đã giải xong mọi bài toán mà là bình an của người chấp nhận rằng có những câu hỏi không cần – và không thể – được giải theo nghĩa triệt để. Nói cách khác, ông đi từ ý chí hiểu biết tuyệt đối sang sự khiêm tốn trước mầu nhiệm. Đối với một triết gia, đây là một bước chuyển quan trọng: từ chỗ muốn nắm bắt chân lý sang chỗ để mình được chân lý “nắm bắt”.

Tuy vậy, không thể bỏ qua một yếu tố mang tính hiện sinh rõ nét: nỗi cô đơn trí thức. Những người đi trước thời đại thường không tìm được nhiều cộng hưởng ngay trong thời của mình. Trần Thái Đỉnh có thể ý thức rằng những suy tư của ông, đặc biệt là nỗ lực đối thoại giữa hiện sinh và Kitô giáo, chưa thực sự được hiểu đúng hoặc phát triển sâu trong môi trường Việt Nam. Điều này có thể tạo nên một dạng cô đơn không chỉ xã hội mà còn tri thức: cảm giác mình nói trong một không gian chưa sẵn sàng lắng nghe. Nhưng chính ở điểm này, đời sống của ông lại mang một ý nghĩa đặc biệt. Rũ bỏ lớp hào quang giáo sư triết, cô đơn không chỉ là thiếu vắng người khác, mà còn là không gian để gặp gỡ Thiên Chúa. Trong truyền thống Kitô giáo, nhiều kinh nghiệm thiêng liêng sâu sắc nhất xảy ra trong cô tịch. Vì thế, nỗi cô đơn của ông, thay vì là một bi kịch, có lẽ đã trở thành một ơn gọi thanh luyện: tách khỏi những kỳ vọng về thành công trí thức hay ảnh hưởng xã hội, để trở về với cốt lõi của đời sống hiệp thông với Thiên Chúa.

Nếu phải tóm lại, tâm thế sau 1975 của Trần Thái Đỉnh không thể giản lược thành một cảm xúc đơn lẻ. Đó là một cấu trúc phức hợp gồm sự hồi cố và phán định nội tâm, cảm thức dang dở nhưng không tuyệt vọng, tiến trình hòa giải giữa lý trí và đức tin và nỗi cô đơn được chuyển hóa thành chiều sâu thiêng liêng. Tất cả những yếu tố này quy tụ lại trong một trạng thái có thể gọi là “minh triết muộn”, là điểm tới hạn mà con người không còn cố gắng chiếm hữu chân lý, mà học cách sống trong chân lý, ngay cả khi chân lý ấy vẫn còn vượt quá mọi khái niệm và ngôn ngữ, tất cả được bao bọc trong một niềm tin bền bỉ.

Vương Tuấn

*Bài do CTV/TVBH gởi.

P-8 Poseidon – Ảnh (Boeing.com)

Văn học cổ Trung Hoa và những nước chịu ảnh hưởng sâu đậm của văn minh Trung Hoa đều biết đến “Tứ Hải Long Vương”. Ngày xưa, khi khoa học kỹ thuật chưa phát triển, con người còn ở giai đoạn lạc hậu nên mọi việc, mọi hiện tượng khí tượng thiên nhiên đều tưởng tượng do thượng đế và các vị thần cai quản. Bốn đại dương có bốn ông thần biển Nam Hải Long Vương, Bắc Hải Long Vương, Tây Hải Long Vương và Đông Hải Long Vương. Với người Hy Lạp cổ đại thì lại khác, thần thoại Hy Lạp quan niệm tất cả các đại dương đều do một vị thần biển cả cai quản, tên vị này là Poisedon. Ông là chúa tể các đại dương, với cây đinh ba trong trong là một thứ linh khí đầy quyền lực để có thể gây sóng gió bão bùng. Hình ảnh vị chúa tể biển cả Poisedon rất phổ biến trong nền văn minh Hy Lạp và sau này là cả văn minh phương Tây.

Hoa Kỳ thoát thai từ nước Anh, người Anh và người châu Âu đến Bắc Mỹ lập nghiệp dĩ nhiên họ mang theo văn hóa của mình và hình ảnh chúa tể đại dương Poisedon cũng sâu đậm trong tâm khảm người Mỹ.

Nước Mỹ từ trăm năm nay là bá chủ hoàn cầu, giàu về kinh tế, khai phóng về văn hóa – giáo dục, tân tiến về khoa học kỹ thuật, minh bạch về chinh trị, hùng mạnh về quân sự. Quân đội Hoa Kỳ tuy không đông quân số như Tàu hay Ấn nhưng quân lực cực kỳ tinh nhuệ, các phương tiện và khí tài quân sự thì không một quốc gia nào có thể sánh được. Từ những thế kỷ xa xưa, quân đội lấy kỵ binh làm chủ lực, khi đến giai đoạn trung đại thì hải quân làm bá chủ. Nước Anh từng tung hoành trên khắp các đại dương và cũng từng tự hào tuyên bố “Mặt trời không bao giờ lặn trên nước Anh”. Kế đến xe tăng thiết giáp là lực lượng tiên phong trên chiến trường. Ngày hôm nay thì ai làm chủ bầu trời thì kẻ ấy nắm chắc phần thắng.

Các quân binh chủng Hoa Kỳ hải quân, lục quân, không quân… đều hùng mạnh và thiện chiến. Phương tiện tinh vi và hiện đại. Hiện tại thì Hoa Kỳ tung hoành khắp các đại dương và quần thảo khắp không trung, thậm chí vươn ra ngoài không gian. Không quân Hoa Kỳ có những loại máy bay mà đối thủ nghe đến đều ngán sợ và thèm khát. Những cái tên máy bay F -35, B-52, P- 2Spirit, trực thăng Apache…thật sự là “hàng hiệu”, là “đồ chơi con nhà giàu”. Ngoài những thương hiệu lẫy lừng ấy, Không quân và hải quân Hoa Kỳ còn có một loại máy bay thần thánh khác đó là Poisedon. Chúa tể đại dương không lội dưới nước mà bay trên trời, tuy bay trên trời nhưng “cai quản” các đại dương. Tên chính thức là Boeing P-8 Poisedon do hãng Boeing Defense Space & Security sản xuất. Đây là dòng máy bay trinh sát, giám sát, tình báo, chống hạm, chống ngầm trên các đại dương. P-8 Poisedon được trang bị các loại radar cực kỳ tân tiến như radar quét Raytheon APY -10, radar cảm biến SIGINT, hệ thống theo dõi điện tử cực kỳ tinh vi, phao thủy âm để ghi nhận tất cả những tín hiệu sóng âm trong nước. Poisedon còn mang theo ngư lôi và tên lửa chống hạm Harpoon, tên lửa Slam – Er, thủy lôi, mìn…Máy bay trinh sát P-8 Poisedon vốn được phát triển từ dòng máy bay Boeing 737 – 800 Next Generaion. Chuyến bay thử nghiệm đầu tiên vào năm 2009 đã thành công tốt đẹp và dến 2013 thì được chính thức trang bị cho hải quân Hoa Kỳ.

Những đặc điểm và những thông số cơ bản của dòng máy bay trinh thám Boeing P-8 Poisedon được công bố rộng rãi cho đại chúng biết: Mỗi chiếc P -8 Poisedon có hai phi công và 7 sỹ quan điều khiển các hệ thống máy móc, vũ khí, radar…Vận tốc nhanh nhất đạt đến 490 Knot (907km/h). Quãng đường bay đạt chừng 7500 km. P -8Poissedon có thể bay cao đến 41.000 fts (12.496km). Mỗi chiếc P -8 Poisedon không tải nặng 138.300lbs (62.730kg), còn khi mang vũ khí và hàng hóa có thể lên tới con số 189.200lbs (85.820kg). Chiều cao Boeing P-8Poisedon 42 ft1(12,83m), dài 129 ft 5(39,47m), sải cánh 123ft6 (37,64m)…

Máy bay trinh thám Boeing P-8Poisedon thường làm nhiệm vụ quanh năm chứ không phải đợi đến khi có chiến tranh. Tầm quan trọng của P-8Poisedon có lẽ không còn phải nói nữa, nó cung cấp cho quân đội tất cả những tin tức về hiện tình và vị trí của đối thủ. Nó cho cho biết mọi động tịnh của hải quân đối thủ, sự dịch chuyển của tàu ngầm, người nhái, bất cứ vật thể lạ nào… Và dĩ nhiên yếu tố thời tiết, khí hậu cũng được ghi nhận và báo cáo liên tục. Việc do thám, trinh sát cực kỳ quan trọng dù là trong thời bình hay trong chiến tranh. Ta có biết đối phương như thế nào thì ta mới có thể chủ động được trong mọi tình huống. Binh pháp quân sự cổ điển cũng dạy rằng “biết địch biết ta, trăm trận trăm thắng”. Ngày nay chúa tể các đại dương là P-8Poisedon không ở dưới nước mà bay trên trời nhưng lại biết hết tất cả những ai và những gì đang ẩn nấp trong lòng biển cả.

Boeing P-8Poisendon không chỉ trang bị cho hải quân Hoa Kỳ mà còn được các nước như Anh, Úc, Ấn Độ, Na Uy, Canada, Đức, Nam Hàn, New Zealand…cũng lần lượt đặt mua để trang bị cho không quân và hải quân của nước mình. Theo số liệu công bố thì hiện tại hải quân Mỹ có hơn 100 chiếc máy bay trinh thám Boeing P-8Poisendon, Không Hoàng Gia Úc có 14 chiếc, không quân Hoàng Gia Anh có 9 chiếc, hải quân Ấn Độ có 12 chiếc…

Ngoài Boeing P-8Poisedon trinh sát và do thám trên biển cả. Quân lực Mỹ còn có phiên bản những chiếc P-8 AGS dùng để do thám trên đất liền và những vùng địa hình hiểm trở…

Những chiếc máy bay trinh thám Boeing P-8Poisedon quả là tai mắt của hải quân và không quân, nếu không có những chiếc máy bay do thám này thì quân lực Hoa Kỳ khó có thể xưng hùng xưng bá như bấy lâu nay.

 Tiểu Lục Thần Phong
Ất lăng thành, 0326

Ca dao và lịch sử

Khi Lê Lợi dấy binh chống Minh, khởi đầu ở vùng Thanh Hóa, sau chiếm lĩnh Nghệ An mở rộng đất đai. Sau đấy, người dân được cổ võ cho cuộc di dân vào vùng này:

Ðường vô xứ Nghệ quanh quanh
Non xanh nước biếc như tranh họa đồ
Ai vô xứ Nghệ thì vô

(Phương Nghi – Tạp chí Tài hoa trẻ)

Chữ nghĩa văn hóa ẩm thực

Lấy 12 tháng trong năm, tuần tự cắt mỗi tháng ra 28, 30 hay 31 phần. Đem rửa sạch mùi cay đắng, ghen tị thù oán…rồi để vào chỗ thoáng cho khô ráo. Trộn đều với ngũ vị hương: một chút tin yêu, một chút cố gắng và…một chút hy vọng.

Tác phẩm đầu tiên

Tác phẩm đầu tiên của anh Tam (Nhất Linh) là mấy bài dịch thơ Đường đăng trên báo Trung Bắc Tân Văn. Thơ Đường đã có ít nhiều ảnh hưởng đối với anh cũng như đối với các nhà văn nhà thơ Việt Nam. Nhưng anh không có hứng thú làm thơ, mà có hứng thú viết truyện hơn.

Năm 1926, tôi (Nguyễn Tường Bách) được đọc cuốn truyện đầu lòng của Nhất Linh. Chỉ còn nhớ cuốn sách đó in trên giấy bản, gáy sách đóng bằng chỉ. Là một cậu học trò nhỏ tuổi, tôi chưa đủ trí óc để phán đoán. Truyện một cô gái gặp khó khăn, nhưng hiền hậu đảm đang, cố gắng giúp chồng đỗ đạt, làm nên… thực có vẻ nho phong, tuy chưa thoát khỏi được lề lối cũ, song lối hành văn có vẻ trong sáng hơn, ít sáo ngữ hơn.

Có lẽ vì thế nên đặt tên truyện là Nho Phong.

(Nguyễn Tường Bách –Việt Nam, một thế kỷ qua)

Chữ nghĩa thập niên 20

Tang hải – Nghĩa là tang thương, bể dâu. Một bà tiên tên là Ma cô, đã từng ba lần thấy ruộng dâu hóa bể thẳm. Những việc biến cải lớn ở đời, cứ hết lớp này qua lớp khác, chẳng khác gì bể thắm nương dâu. Vì thế chữ bể dâu, tang thương, tang hải dùng để chỉ những biến cải lớn lao và mau chóng.

(Tôn Thất Lương – Xuân Mộng)

Giai thoại làng văn

Nguyễn Tuân đã nổi tiếng trên văn đàn, với cuốn “Thiếu Quê Hương”, “Vang Bóng Một Thời”, nhưng thật nổi trội, phải kể từ lúc anh viết truyện ngắn “Thèm Ốm” cho Trung Bắc Chủ Nhật” do Mạnh Quỳnh vẽ bìa. Đến cuốn “Chùa Đàn”, “Tóc Chị Hoài, ”Chiếc Lư Đồng Mắt Cua” thì tên anh thật vững.

Nhưng nói riêng về cá nhân Tuân, bao giờ cũng như bây giờ, tôi (Vũ Bằng) vẫn nói công khai giữa thanh thiên bạch nhật là tôi yêu mến anh thật, nhưng có nhiều điểm “tôi không thể nào thương nổi”. Tôi còn nhớ hồi làm Trung Bắc, tôi về Thanh Hóa thăm anh. Đi tầu hỏa đã mệt, tôi đến nhà anh chuyện trò một lát sau đi ngủ liền. Tuân nhè đúng lúc tôi đang ngon giấc, lay dậy, bảo mặc quần áo đi có việc cần. Trời thì rét mà ở ngoài còn tối om như mực, tôi không đi, nhưng không được. Tôi đành phải chiều anh bạn “lọ”. Để đi đâu? Anh bắt tôi đi bộ, vòng hết đường này sang đường khác, rồi rủ đi ăn bánh ướt ở một căn nhà lá mà anh bảo là ngon nhất Thang Mộc Ấp. Riêng một cái việc ngồi chờ cho bà cụ bán hàng thắp đèn lên, tráng bánh và rán đậu cũng đã mất hai tiếng đồng hồ.

Những hành động lẩm cẩm và dớ dẩn, lộn ruột như thế không thể nào kể xiết. Trong khi người ta mặc quần áo Tây, anh mặc áo gấm huyền, đội khăn; mùa nực, cầm cái quạt đánh chó phải chết, để phe phẩy; nói thì rấm rẳn, đang vui câu chuyện ngừng phắt lại, nhăn cái mũi cười rồi thôi, không nói nữa; đi ăn thì lè khè nhấm nháp, lấy hai ngón tay nhón cái chân chim bồ câu bỏ lò, ăn chậm như rùa – mà chỉ ăn có hai chân thôi – còn cả con chim thì lấy tay ngoắt phổ ky lại (chớ không gọi) bảo đem “cất giùm” vào bếp.

Cái nếp sống hàng ngày của Tuân đúng y như văn của anh viết trong các bài báo và tác phẩm của anh: khó chịu lạ lùng, làm cho người mới quen bực muốn chết; nhưng các bạn đã biết thì mặc cho anh muốn giở trò trống gì ra, tùy ý. Thanh Châu, Thượng Sỹ, Thâm Tâm, Ngô Tất Tố, Nguyễn Triệu Luật cho anh là một “quái thai” và đả kích kịch liệt, nhưng muốn “tẩy” cách nào, Nguyễn Tuân cứ lập dị nguyên như thế, không thay đổi và kỳ cục nhất là một số người đả kích tính lập dị của Tuân, về sau, lại nói giọng lè nhè, ăn uống kiểu cách, bắt chước như Tuân.

(Vũ Bằng – Bốn mươi năm nói láo)

Truyện chớp – Thay đổi cả một quãng đời

“Chao ôi!” Con chuột than, “mỗi ngày cái thế giới này lại trở nên bé nhỏ hơn. Ban đầu nó rộng lớn đến nỗi tôi cảm thấy e sợ, tôi cứ chạy mãi, chạy mãi và mừng làm sao khi cuối cùng tôi cũng đã thấy những bức tường hiện ra xa xa phía bên phải và bên trái, thế nhưng những bức tường dài này lại co hẹp nhanh đến độ rốt cuộc tôi đã ở trong căn phòng cuối cùng mất rồi, và ở góc phòng có một cái bẫy chuột mà tôi phải đâm đầu vào đó”. “Mày chỉ cần đổi hướng là được thôi mà”. Con mèo nói rồi xơi tái con chuột.

Chữ nghĩa làng văn

“Bùi” là một chữ rất khó dịch sang ngoại ngữ, với đồ ăn như khoai nướng, chỉ trạng thái mềm, bở. Thơm không hẳn là bùi, với “thơm như múi mít” chẳng hạn.

Bùi thuộc vào một trong năm vị của Tầu “toan, cam, khổ, tân, hàm” với nghĩa “chua, ngọt, đắng, cay, mặn”. Vì vậy mới có thành ngữ “cay đắng ngọt bùi”, từ “cay đắng” đi với “ngọt bùi”, cùng nghĩa với “ngon ngọt” và có yếu tố béo.

Không nên nhầm lẫn “mùi” với “bùi”, mặc dù đồng âm và mùi cũng có “ngọt”, như “giọng hát mùi mẫn”, “giọng hát ngọt ngào”, mặc dù giọng hát không có “mùi” nhưng nghe rất “bùi tai” và “mùi mẫn”.

“Bùi tai”  chẳng hẳn là…nghe bùi. Vì “nghe điếc” không có nghĩa là “tai điếc”.

Vậy thì giải nghĩa chữ “bùi” sao đây? Ấy là chưa kể dịch chữ này ra…ngoại ngữ!

(Quỳnh Chi – “Bùi”)

Khác biệt văn hóa

Sài Gòn: Em thích hôn? (Em thích không?) 
Hà Nội

: Em thích hôn? (Em thích anh hun em hay không…)

Nguồn gốc tên của 12 con giáp (III)

Theo cuốn “Austro-Thai, Language and Culture, with a glossary of roots” viết bởi nhà ngữ học người Mỹ Paul K. Benedict – NXB New Haven (1975). Benedict là một trong những học giả Tây phương nổi tiếng vì đặt lại vấn đề và đưa ra các dữ kiện ngôn ngữ cho thấy ảnh hưởng của phương Nam vào văn hoá ngôn ngữ Trung Hoa cổ đại, như nguồn gốc của tên 12 con giáp là từ phương Nam chứ không phải từ phương Bắc hay của người Hán.

Đó là hiện tượng mượn lại/back loan.

Năm 1976, Jerry Norman và Mei Tsu-lin xác nhận thêm một lớp từ trong tiếng Hán có gốc Nam Á – xem bài “The Austroasiatics in Ancient South China: Some Lexical Evidence”; thí dụ như chữ giang (sông) là mượn của phương Nam (Nam Á/Austroasiatic) với dạng âm cổ giao lưu văn hoá khi tộc Hán di thiên và gặp các dân tộc phương Nam ở khu vực Hồ Bắc khoảng 1000 TCN tới 500 TCN, nhưng còn có thể trước đó nữa vào thời nhà Thương.

(Nguyễn Cung Thông – Nguồn gốc Việt của tên 12 con giáp)

Truyện cực ngắn – Chiến tranh

Khi chiến tranh chấm dứt, gia đình hắn định mang hài cốt của hắn từ nghĩa trang liệt sĩ về quê. Nhưng đào mãi, đào mãi, cái huyệt vẫn trống trơn, không hề có vết tích gì cả. Có người nói: “Anh ấy hiển thánh rồi!” Lại có người đề nghị: “Thôi thì mang tấm bia có tên tuổi của anh ấy về quê cũng được.” Nhưng tấm bia bằng đá ấy lại quá nặng. Cuối cùng, bố mẹ hắn quyết định chỉ đục tấm bia, lấy hai chữ ‘hy sinh” mang về nhà.

Vấn từ trong ngữ pháp tiếng Việt

Tiếng Việt có nhiều “vấn từ” ở đầu câu khẳng định, như:

Ý chiều ngây ngất màu hoa cúc

Saomắt thu buồn dáng hạ xưa?

(Đinh Hùng)

Hoặc cuối câu:

Có tiền việc ấy mà xong nhỉ

Đời trước làm quan cũng thế a?

(Nguyễn Du)

(Đỗ Quang Vinh – Tiếng Việt tuyệt vời)

Tiếng nói xưa và nay

– Đồng áng: áng trong tiếng Việt cổ cũng có nghĩa là đám (áng mây: đám mây). Về sau, từ áng mở rộng chỉ những lĩnh vực trừu tượng: áng công danh, áng văn chương. 

– Nâu sồng: sồng là một loại cây dùng vỏ nấu thành màu đỏ sẫm dùng để nhuộm vải, thường nhuộm sồng trước, sau đó mới nhuộm nâu thì vải mới bền.

Tiếng Việt sao lắt léo thế

Về cách biến thể của những câu nói, chỉ cần 4 tiếng “Tôi không nói anh”, ta có thể sắp xếp thành 11 câu không giống nhau:

Tôi không nói anh
Anh không nói tôi
…
Không, anh nói tôi

Không, tôi nói anh

(Duyên Hạc – Trau giồi tiếng Việt)

Giai thoại làng văn

Lần đầu tiên vào Nam, tôi (Nguyễn Đăng Mạnh) rất xúc động. Thực ra khi dạy ở Đại học sư phạm Vinh tôi đã có dịp được tham quan Cửa Tùng, Vĩnh Linh. Tôi còn nhớ nhìn sang bờ Nam sông Bến Hải, thấy một khẩu hiệu rất lớn quay sang bờ Bắc – cốt cho người Bắc đọc: “ Ở đâu con tố cha, vợ tố chồng?”

Bây giờ xe tôi vượt qua sông Bến Hải. Tôi dán mắt vào bên đường cố ghi lại mọi cảnh vật. Đây là vùng ngụy, có gì khác với miền Bắc? Bao nhiêu địa danh nổi tiếng thường nghe qua đài phát thanh hay đọc trên báo, nay hiện ra trước mắt mình đây: Gio Linh, Cồn Tiên, Dốc Miếu, Đông Hà, Quảng Trị, Huế…vv…

Lần đầu tiên vào Sài Gòn, tôi mới thấm thía được thế nào là sự kì diệu của tiếng nói dân tộc. Ta vẫn nói, Nam Bắc là một nhà, Việt Nam là thống nhất. Tôi vào Nam, thấy nhiều điều xa lạ khác hẳn miền Bắc. Nhưng khi nghe người dân nói, thì đúng là vẫn ngôn ngữ ấy, vẫn tiếng nói ấy của người Việt. Vậy là vẫn người một nước, vẫn anh em một nhà. Tôi thật sự xúc động.

Chỉ có điều chính sách, thái độ chính trị của ta đã khiến họ trở thành xa lạ, thậm chí đối địch. Hồi giải phóng, ta đã đốt sách đốt vở rất nhiều. Sách vở dưới chính quyền nguỵ đều bị coi là văn hóa nô dịch, phát động thanh niên, học sinh tập trung đốt hết. Tưởng việc làm quá khích và dại dột ấy không lặp lại một lần nữa, khi giải phóng Sài Gòn.

Té ra vẫn thế, tập trung và đốt. Một hiện tượng thật vô văn hoá!

(Hồi ký Nguyễn Đăng Mạnh)

Tục ngữ Tầu, Ta

 “Tích thiện phùng thiện” –  “Ở hiền gặp lành”

Ca dao

Đề cập đến văn chương, chúng ta không thể nào bỏ qua nền thi ca bình dân mà ca dao là một trong những thể loại quen thuộc nầy. Từ lâu, ca dao đã đi vào lòng dân tộc về những nét bông đùa, hóm hinh, dí dỏm trong kho tàng văn chương bình dân của tiếng Việt ta. Như trong tình trường, những kẻ nhiều kiên nhẫn, “lì” thì đạt được thành công:

Chuông già đồng điếu chuông kêu,

Anh già lời nói em xiêu tấm lòng.

Nhưng đối với những phụ nữ nhẹ dạ thường nghe những lời nỉ non ngon ngọt ca dao ta khuyên:

Chớ nghe quân tử nỉ non,

Để rồi có lúc ẵm con một mình.

(Lê  Thương – Ca dao trào phúng)

Chữ và nghĩa

Đa phần – Nghe lai lai, như người Trung Hoa nói tiếng Việt.

Thay chữ này, nên viết: phần lớn, phần nhiều, hoặc nhiều phần.

(Ngô Nhân Dụng – Phiếm khảo)

Ngộ  Không

(Sưu Tập)

XIN BẤM VÀO ĐÂY

G. Guareschi: THẾ GIỚI BÉ NHỎ của DON CAMILLO và PEPPONE

GIỚI THIỆU TÁC GIẢ

Giovanni Guareschi (1908-1968)

Giovanni Guareschi (1908-1968) là một tiểu thuyết gia, ký giả và là cha đẻ của hai nhân vật người Ý, tuy sinh sống ở một ngôi làng quê rất nhỏ bé ở vùng Milano, nước Ý, nhưng lại nổi tiếng toàn thế giới: linh mục Don Camillo và chủ tịch Peppone, tiêu biểu cho hai phe đối nghịch nhau trong thời kỳ chiến tranh lạnh toàn thế giới sau đệ nhị thế chiến.

G. Guareschi sinh năm 1908 tại Fontanelle di Roccabianca, gần Parma, một thành phố nằm ở phía Bắc nước Ý. Trong cuộc khủng hoảng kinh tế toàn thế giới những năm 1926 cho đến 1929, gia đình ông bị khánh kiệt nên đã không thể giúp ông hoàn tất chương trình giáo dục đại học ở trường đại học Parma khiến ông phải bỏ học, đi làm gác cửa cho một nhà máy lọc đường ở Parma. Ông còn làm thêm công việc dạy học ở trường nội trú, thầy cò cho các nhà xuất bản v..v… Năm 1929, G. Guareschi chính thức bước chân vào nghề báo và là biên tập viên của tờ tạp chí Corriere Emiliano. Từ năm 1936 cho đến 1943, ông là tổng biên tập tạp chí trào phúng Bertoldo ở thành phố Milan.

Năm 1940, G. Guareschi kết hôn với Ennia Pallini, người bạn từ thủa thiếu thời ở Parma và bà cũng là một nhân vật trung tâm trong các tập tiểu thuyết tự truyện của ông sau này. Tác phẩm đầu tiên của Guareschi là tập La Scorperta di Milano với nội chung chính là về cuộc sống gia đình của ông. Trong đệ nhị thế chiến, Guareschi gia nhập quân đội Ý, một phần vì để tránh bị đưa ra tòa vì tội đã phê phán móc mỉa chính phủ Mussolini trong một đêm say rượu. Năm 1943, khi phe Đồng Minh ký kết một thỏa ước đình chiến với nước Ý, ông bị quân Đức bắt và đưa vào một trại tập trung ở Ba Lan. Những kinh nghiệm trải qua trong thời gian này đã được Guareschi kể lại trong tập hồi ký chiến tranh Diaro Clandestino 1943-1945.

Thời gian Guareschi ở trong một nhà tù tại Milan, ông đã gặp một vị linh mục Thiên Chúa Giáo La Mã tên Don Camillo Valota, người đang nằm trong danh sách sẽ được chuyển đên trại tập trung Dachau. Ông này là một nhân  vật rất được các kháng chiến quân cùng bị giam giữ ngưỡng mộ, do bởi quan điểm tin rằng chính lương tâm và ý thức của một con người chỉ đạo và quyết định mọi hành động của mình trong cuộc chiến đấu chống lại chủ nghĩa Phát Xít chứ không phải  quan điểm chính trị hay tư tưởng ý thức hệ. Ảnh hưởng của vị linh mục này đã để lại một dấu ấn rất đậm nét trong các tác phẩm của G. Guareschi sau này.

Vài tháng sau khi được tha ra khỏi trại tập trung ở Ba Lan năm 1945, cùng với hai ký giả Carlo Mosca và Gianci Mondaini, Guareschi cho ra đời tuần báo trào phúng Candido. Nội dung các bài báo của Guareschi là nhằm triệt để chống chủ nghĩa Cộng sản và đã được các phe chống Cộng ở Ý lúc bấy giờ sử dụng cho mục đích của mình. Sự thất bại của những người Cộng sản Ý năm 1948 có sự đóng góp không nhỏ của những bài báo đầy tính trào phúng của G. Guareschi.

Đến năm 1962, sức khỏe của ông đã có những dấu hiệu cho thấy hậu quả của những năm tháng bị cầm tù (kể cả khỏang thời gian 409 ngày ông bị giam trong nhà tù San Francesco ở Parma vì bị kết tội mạ lị lãnh tụ đảng Dân Chủ Thiên Chúa giáo và cũng là thủ tướng của nước Ý lúc bấy giờ). Ông hút thuốc khá nhiều và mắc chứng phát phì. Thời gian này,  Guareschi còn làm chủ một quán cà phê (sau này bành trướng thành nhà hàng) ở Roncole Verdi, nơi gia đình ông dọn đến từ những năm 1950. Guareschi làm việc không ngừng nghỉ, bên cạnh ông lúc nào cũng có hai cái máy đánh chữ hiệu Olivetti để phục vụ cho công việc viết lách. Ngày 22 tháng 7 năm 1968, trong lúc đi nghỉ mát ở Cervia, nhà văn đã qua đời trong căn phòng của khách sạn vì bị lên cơn đau tim.

Trong những năm 1950s, Giovanni Gureaschi được cả thế giới biết tới nhờ một loạt truyện trào phúng với hai nhân vật chính là linh mục Don Camillo và viên chủ tịch xã (Cộng sản) Peppone. Khởi đầu, những truyện này xuất hiện trên tờ tạp chí Candido mà ông làm chủ bút. Sau đó, đã được xuất bản thành sách gồm nhiều tập.

Don Camillo là linh mục phụ trách một giáo xứ ở vùng nông thôn nằm trong thung lũng sông Po (một con sông lớn của khu vực Milano). Còn Peppone là viên chủ tịch xã địa phương. Cả hai đều là đại biểu cho hai thế lực thường xuyên kình chống nhau trong xã hội nước Ý lúc bấy giờ. Chính xác hơn, họ bị buộc phải sống chung với nhau nhưng cuộc chiến tranh lạnh hàng ngày vẫn âm thầm diễn ra, có khi bùng nổ thành những cuộc đối đầu nẩy lửa, có khi cứ âm ỉ lặng lẽ. Điểm đặc biệt của những truyện ngắn liên quan đến hai nhân vật này khiến người đọc thích thú là tính cách trào phúng, hóm hỉnh mang những ý nghĩa rất đặc trưng của Thiên Chúa giáo và ý thức hệ Cộng sản. Mặt khác, linh mục Don Camillo không phải là hình mẫu thông thường mà người theo đạo Thiên Chúa nhìn thấy nơi những vị linh mục giáo xứ ở địa phương của mình. Ở Don Camillo, người đọc sẽ nhìn thấy dấu vết của những quan niệm về Thiên Chúa giáo của chính tác giả mà có nhà phê bình văn học đã gọi đích danh “Giovanni Guareschi – kẻ chính là Don Camillo”. Nhân vật Peppone, viên chủ tịch xã và cũng là chủ tịch đảng bộ Cộng sản địa phương, dưới nét khắc họa của Guareschi cũng không phải hình mẫu một viên chức cán bộ Cộng sản mà người đọc (bao gồm cả người đọc ở những nước Cộng sản, từng kinh qua chế độ Cộng sản hay những quốc gia tự do khác trên thế giới) hay bắt gặp trong sách vở cũng như hiện thực.

Hai nhân vật chính ấy khác với những hình mẫu của chính vai trò mà họ thủ vai trong suốt mấy trăm truyện ngắn của Guareschi như thế nào lại là một câu hỏi thú vị, mà theo tôi, khó có thể khái quát trong vài hàng chữ, thậm chí vài trang giấy. Chỉ có theo dõi những hoạt động của họ trong các truyện ngắn ấy, người đọc – tùy theo vị trí đặc thù của mình như nói ở trên – sẽ nhận ra những khác biệt ấy và mức độ của chúng.

Mấy trăm truyện ngắn nói trên có thể đọc riêng lẻ từng truyện, nhưng khi tác giả sắp xếp chúng theo một thứ tự tương đối trong một tập sách, thì chúng sẽ hợp thành một tập truyện có đầu có đuôi khiến người đọc vẫn mang cảm tưởng mình đang cầm trên tay một tập truyện dài.

Theo Wikipedia, chỉ đến sau 1980, gia đình của Guareschi mới khám phá chi tiết các nhà xuất bản ở Mỹ đã tự ý cắt bỏ và chỉ cho công bố 132 truyện trong tổng số 347 truyện trong các bản dịch Anh ngữ. Sau khi có sự tiếp xúc giữa nhà xuất bản Piers Dudgeon of Pilot Productions với gia đình nhà văn quá cố, nhà xuất bản này đã được ủy quyền công bố trọn 347 truyện nói trên thành 11 tập sách. Bản chuyển ngữ của chúng tôi đã dựa trên 11 tập sách nói trên lần lượt được phát hành từ năm 2013 cho đến năm 2024.

Trong những năm 1950s và 1960s, đã có 4 cuốn phim được sản xuất dựa trên các tác phẩm của Guareschi với hai nhân vật chính là Don Camillo và Peppone do hỗn hợp sản xuất của các hãng phim Pháp và Ý. Đến năm 1983 lại có một cuốn phim khác chuyển thể từ tác phẩm Don Camillo, lần này là do một nhà sản xuất Đức thực hiện. Ngoài ra, vô số các bộ phim truyền hình, TV cũng được thực hiện với hai nhân vật trọng tâm này.

***

Cho đến hôm nay, chủ nghĩa Cộng sản hầu như đã hoàn toàn biến mất, không còn là mối đe dọa đến hòa bình và sự thịnh vượng chung của thế giới. Tuy vẫn còn một vài quốc gia mang danh nghĩa theo chủ nghĩa Cộng sản, nhưng thực chất họ cũng chỉ là làm công việc treo đầu dê bán thịt chó. Họ chỉ duy trì tên gọi Cộng sản trên danh nghĩa để duy trì đặc quyền đặc lợi của giai cấp cầm quyền. Trong số này, Việt Nam hiện nay là một thí dụ điển hình.

Mặt khác, nhân vật chủ tịch xã Peppone, tuy mang danh Cộng sản, nhưng không có, hay chưa có những tính cách đặc thù của một viên chức Cộng sản (khi nắm được quyền hành). Nhân vật này vẫn còn mang tính cách một cán bộ Cộng sản châu Âu, chưa bị ảnh hưởng bởi ý thức hệ Cộng Sản Stalinist, nên chưa mang tính cách sắt máu triệt để.

Vì vậy, làm công việc giới thiệu hai nhân vật lừng danh thế giới Don Camillo và Peppone vào thời điểm này, chúng tôi chỉ muốn gởi đến độc giả Việt Nam những câu chuyện trào phúng một thời làm say mê độc giả châu Âu và có cơ hội làm quen với một trong những khuôn mặt nổi bật nhất của văn học Ý vào nửa cuối thế kỷ 20.

Ngoài ra, cũng có một chút lý do cá nhân. Vào khoảng những năm 1960s, ở Sài Gòn, có lần chúng tôi được đọc một quyển sách dịch có tên Đồng Cam Lộ, nói về cuộc đối đầu của một vị linh mục với một cán bộ Cộng sản. Trí nhớ của chúng tôi chỉ gợi được 3 chữ Đồng Cam Lộ và vài chi tiết liên quan đến nhân vật này. Sau này, chúng tôi cố gắng tìm kiếm từ mọi nguồn ngách nhưng vẫn không có một manh mối nào. Cho đến khi có con ma xó Google, chúng tôi cũng chỉ có một manh mối nhỏ là tập sách ấy mang tên đầy đủ như sau:

Thế giới tí hon của Đồng Cam-Lộ; tác giả: Giovanni Guareschi, người dịch: Nguyễn Lương Phúc; [Hải Phòng]: Tủ Sách Văn Nghệ Mới 1954

Dựa vào tên tác giả: Giovanni Guaresch, chúng tôi có được khá đầy đủ các quyển sách bằng Anh ngữ với nhân vật chính Don Camillo. Đó cũng là đầu mối dẫn chúng tôi đến với G. Guareschi và hai nhân vật Don Camillo và Peppone lừng danh thế giới.

Thực ra, trong loạt truyện này, còn có một nhân vật thứ ba có mặt khắp nơi và không kém phần quan trọng. Đó là ĐỨC CHÚA. Nhân vật Đức Chúa chính là một đồng minh, là người bảo hộ, và đồng thời cũng là lương tâm của linh mục Don Camillo trong mọi hành động. Sự có mặt của nhân vật thứ ba trong các câu chuyện là một sáng tạo vô cùng thông minh của tác giả. Chính sáng tạo này đã giúp tác giả gỡ được các nút thắt chặt đến độ không thể nào có một cách thực tiễn để tháo bỏ.

11 tập sách, dầy khoảng hơn hai ngàn trang ở bản tiếng Anh. Chuyển sang tiếng Việt, độ dầy sẽ không dưới ba ngàn trang. Công việc đòi hỏi thời gian, mà chúng tôi cũng chỉ mới đi được khoảng một phần ba đọan đường. Sức khỏe, tuổi tác không biết có cho phép chúng tôi hoàn tất công trình này hay không. Nhưng thôi thì, mua vui cũng được một vài trống canh, vui cho người làm công việc chuyển ngữ và cũng có thể vui cho người đọc bây giờ và có thể mai sau.

T.Vấn

Ảnh: Phạm Anh Dũng

Trà thơm ngát mù sương 

Dưới chân đồi cỏ lục

Bông tường vi hỏi đường 

Ghé thăm chùa vạn phước

.

Vàng sa di trong nắng

Mộ ôm chầm bóng khe

Những cánh lá chiết mỏng

Bay theo một quận về 

.

Phải không. hồn đương sứ

Rụng trắng ngát từ bi

Hiền lành không ai nỡ

Đạp thanh dưới kiêu kỳ

.

Nhẹ lắm, màu thao vẽ

Đôi mắt lụa nhang trầm

Thoảng già lam xám áo

Che vừa một tịnh tâm

.

Để mặc trưa huyên náo

Chim gọi tên võng chuyền

Ru đưa tình vừa chớm

Hạnh thục tràn như nhiên

h o à n g x u â n s ơ n 

12 tháng tư, 2026

Vạc Bay – Tranh: MAI TÂM

Mưa Sao

Mắt sương rười rượi  long lanh sáng 

Lau trắng thở than cùng gió đông

Ta chẳng còn chi ta vẫn nhớ

Đêm ơi! Đêm nhỏ giọt tơ đồng…

.

Sao rơi vô tận… rơi vô tận…

Nước nước  lặng im chẳng động xao 

Từng tiếng chim kêu buồn khắc khoải

Từng vì sao rụng … ô mưa sao!

.

bốn phía ta nhìn – đâu sáng tối?

Tim đau từ buổi lạc xa người 

Đôi lần về lại nơi vườn cũ

Mái ủ rêu phong người lạ tôi

.

Đêm ơi! phố thị đèn vàng nhạt

Chấp chới mưa sao đom đóm tìm

Tìm người trong mộng người trong mộng

Nước mắt bây chừ chảy ngược tim…

Tàn Hoa

rót  đêm một chén Xuân gầy

trăng khuya rụng ánh nguyệt cài trang thơ 

gió lả lơi 

lá hững hờ

mai vàng tan tác sương mờ mờ bay

.

bóng hình ngỡ mới qua đây

trôi vào hoài niệm không ray rứt lòng

lắt lay khơi đốm lửa hồng

sưởi con tim ngọn đông phong giam cầm

.

âm khuya vọng nhả tơ trầm

nỉ non ai hát nhắc lần yêu xưa

mượn đàn nhớ ngọn cỏ đùa

mượn say quên hết gió mưa biển đời 

.

hạ huyền vẽ một vành môi

dịu dàng chờ nụ hôn vời vời xa 

ai ngồi hoạ giấc mơ hoa

tan theo Quỳnh rũ khép tà áo Xuân…

Thiên Di Sg 

T.Vấn: GIỚI THIỆU G. GUARESCHI

LỜI TÁC GIẢ

Vài Lời Về Tập 4 – DON CAMILLO VÀ BẦY QUỶ DỮ – Bản Việt Ngữ

NỖI ĂN NĂN CỦA MỘT TAY SĂN TRỘM

Don Camillo đã lên kế hoạch cho một lễ mừng năm mới “vang dội sử sách” với khẩu hiệu đơn giản mà cao cả: “Một con gà trong nồi của mỗi người nghèo.”

Cha bắt đầu chiến dịch quyên góp từ hai tuần trước, đích thân đi từng nhà — từ địa chủ đến tá điền — trong xứ đạo, và nhận được sự đồng thuận “miệng” từ tất cả. Nhưng đáng tiếc, khi đến các sân chuồng thì câu chuyện lại khác: gà vịt bị dịch, chuồng trống trơn; chỗ còn gà thì toàn loại gầy nhom vì mùa thu đói kém.

Tóm lại, đến ngày 30 tháng 12, Don Camillo chỉ gom được vỏn vẹn… sáu con gà. Mà “mập” nhất trong số đó thì trông cũng chỉ như… Smilzo cải trang. Sáu con, trong khi cha cần ít nhất ba mươi!

Trong cơn khốn đốn, cha đến trước tượng Chúa chịu nạn trên bàn thờ và than vãn:

“Thưa Cha, chẳng lẽ người ta lại có thể keo kiệt đến mức này? Một con gà thì có nghĩa lý gì với kẻ nuôi cả trăm con?”

“Thì cũng là một con gà đấy thôi,” Đức Chúa đáp.

Don Camillo giang hai tay ra, tỏ vẻ bất bình.

“Thưa Cha, làm sao người ta lại không thể hy sinh một chút, trong khi điều đó sẽ mang lại biết bao niềm vui cho người khác?”

“Don Camillo, đối với nhiều người, hy sinh dù nhỏ đến đâu cũng là một mất mát to lớn. Họ chỉ biết kiếm tìm hạnh phúc cho riêng mình. Mà đôi khi, hạnh phúc ấy chính là… không phải cho đi bất cứ thứ gì.”

“Thưa Cha,” Don Camillo nghiến răng, “nếu Cha biết rõ lòng dạ họ như thế, sao không trừng trị họ đi? Sao không cho một trận sương giá để đông cứng lúa mì ngoài đồng họ?”

“Bánh mì là phần của tất cả, không chỉ của người đã gieo giống. Đất không sinh quả chỉ để phục vụ người sở hữu nó. Cầu mong lúa bị đông cứng là xúc phạm Chúa đấy, Don Camillo. Há chẳng phải chúng ta vẫn cầu: ‘Xin cho chúng con lương thực hằng ngày’ sao?”

“Xin tha thứ cho con,” Don Camillo cúi đầu. “Con chỉ nghĩ rằng những kẻ ích kỷ như vậy không xứng đáng sở hữu đất đai.”

“Nếu họ gieo đá thay vì lúa, thì họ sẽ không có phần. Nhưng nếu họ trồng đúng loại cây, nuôi đúng con vật, thì họ có quyền làm chủ thành quả của mình theo cách họ chọn.”

Don Camillo lúc này mất kiên nhẫn hoàn toàn:

“Thưa Cha,” cha bật ra, “Cha đang bênh địa chủ!”

“Không,” Đức Chúa mỉm cười, “Ta đứng về phía mảnh đất.”

“Ngày xưa có một hòn đảo, nơi người dân rất nghèo. Ở đó có hai bác sĩ: một người rộng lượng, người kia thì keo kiệt. Bác sĩ hào phóng lấy phí rất rẻ, nhưng lại yếu tay nghề. Bác sĩ keo kiệt thì giỏi vượt trội. Kết quả là người dân đều tìm đến bác sĩ giỏi. Như thế có công bằng không?”

Don Camillo nhún vai:

“Chuyện đó… hợp lý. Ai cũng muốn được chữa khỏi. Nhưng con không thể chấp nhận chuyện người tốt thì đói ăn, còn kẻ xấu thì phát tài. Như vậy không công bằng.”

“Không công bằng, đúng. Nhưng rất… con người. Người bệnh trả giá cao cho bác sĩ giỏi là chuyện thường. Nhưng về phần Thiên Chúa, ai dùng sai tài năng được ban thì sẽ phải trả giá.”

“Thưa Cha,” Don Camillo vẫn khăng khăng, “con…”

“Nếu con sống trên đảo đó, con có cầu xin Chúa hủy hoại bác sĩ giỏi và bảo tồn ông bác sĩ dở không?”

“Không,” Don Camillo đáp, “con sẽ xin Chúa dạy cho bác sĩ giỏi sống rộng lượng, và bác sĩ tốt bụng thì học giỏi hơn.”

“Vậy thì, chẳng phải người nông dân cũng là một dạng bác sĩ? Chịu trách nhiệm về sức khỏe và sự màu mỡ của đất đai?”

“Thưa Cha,” Don Camillo cúi đầu, “giờ con đã hiểu, và xin Cha tha thứ cho lời lẽ nóng nảy của con. Nhưng dẫu sao… con vẫn cần ba mươi con gà, mà hiện giờ chỉ có sáu.”

“Tám,” Chúa sửa lời.

“À… tám,” Don Camillo gãi đầu, nhớ ra hai con gà trống béo múp trong chuồng nhà mình.

Tìm cho ra 22 con gà trong vòng một ngày thì… đúng là chuyện đội đá vá trời. Don Camillo biết rõ điều đó, vì trước đó ông đã mất hẳn hai tuần trời mà chỉ lùng được có sáu con gà còm.

Nhưng cha không hề có ý định phá sản cái khẩu hiệu mà mình đã trịnh trọng đưa ra: “Một con gà trong nồi của mỗi người nghèo.”

Đang vò đầu bứt tai thì bỗng một ý nghĩ khác lóe lên.

“Đúng, một con gà thì cũng chỉ là… một con gà. Nhưng mà… còn gà lôi thì sao?”

Lý mà nói, gà lôi là… gà lôi. Nhưng có nhất thiết phải phân biệt chi li như thế không? Biết đâu mình có thể gọi nó là “gà biết bay”? Don Camillo kết luận rằng, buổi tiệc mừng năm mới vẫn giữ nguyên ý nghĩa nếu chuyển khẩu hiệu thành: “Một con gà lôi trong chảo mỗi người nghèo.”

Dĩ nhiên, có hai vấn đề: thứ nhất, tìm đâu ra 22 con gà lôi; thứ hai, không có thời gian để… ướp chúng cho ra vị. Don Camillo đi tới đi lui trong nhà xứ, gót giày mòn cả hành lang vì suy nghĩ. Cuối cùng, cha quyết định… chỉnh sửa khẩu hiệu lần nữa:

“Một con gà lôi trong giỏ đi chợ của mỗi người nghèo.” Vẫn đầy đủ tinh thần nhân đạo!

Chó của cha, tên là Thunder (Sấm Sét), đồng tình rằng chuyện cấp bách nhất lúc này là tìm cho ra 22 con gà lôi thay thế gà thường. Nó chẳng hề ngạc nhiên khi thấy cha chủ mặc quần, áo nhung kẻ và mũ đi xe đạp. Không phải lần đầu cha Don Camillo đi săn — dĩ nhiên là ở những nơi mà chiếc áo chùng thâm không tiện cho việc rình rập.

Nhưng điều bất thường chính là: lần này cha ra khỏi nhà… mà không mang theo khẩu súng săn. Thunder ngỡ rằng chủ mình đãng trí, nên vừa thấy cha định bước ra vườn là nó liền sủa vang, như nhắc: “Quay lại lấy súng!”

Don Camillo quay về phòng ăn, nơi khẩu súng, đai đạn và túi đựng thú treo sẵn trên tường. Thunder đứng bên dưới, ngẩng đầu nhìn thẳng vào bộ đồ nghề như muốn nói:

“Lấy súng đi, rồi tôi theo.”

“Đi nào, Thunder!” Don Camillo ra lệnh.

“Lấy súng trước đã, rồi tôi đi,” Thunder đáp — bằng tiếng sủa, nhưng cha hiểu hoàn toàn.

“Im đi và đi theo ta,” Don Camillo nói. “Không thể mang thứ vũ khí ồn ào đó theo được.”

Thunder vẫn đứng im như đá tảng. Cuối cùng, Don Camillo thọc tay vào ống quần bên trái, lôi ra một khẩu súng nòng đơn bé tẹo. Thunder nhìn nó, rồi liếc lên khẩu súng treo tường, rồi lại nhìn.

“Cái đó đâu phải súng săn,” nó thốt lên (vẫn bằng tiếng chó).

Don Camillo biết Thunder thuộc giống chó nòi danh giá, và cần được đối xử tử tế, nên nói nhỏ nhẹ:

“Cái này cũng là súng săn. Dạng cổ, nòng đơn, nạp đạn bằng cách gắn liền viên đạn vào ống. Công suất không cao, nhưng nếu bắn sát vào một con gà lôi ngu ngơ thì cũng đủ hạ nó.”

Cha minh họa luôn: nạp đạn, mở cửa sổ hướng ra vườn, nhắm vào cái lon thiếc ai đó gắn trên đầu cọc, bóp cò.

Một tiếng “tách” nhẹ vang lên, cái lon rơi bịch xuống đất. Thunder lập tức lao xuống cầu thang, chạy tới xác “con mồi”. Ít lâu sau, nó gọi vọng lại:

“Vậy thì đi săn lon thiếc đi! Nếu cha nhất quyết như thế!”

Những con gà lôi đậu lười biếng trên những cành cây thấp lè tè. Gia đình Finetti đã sống ở nước ngoài ba năm, và suốt ngần ấy thời gian, không một viên đạn nào vang lên trong khu săn bắn của họ. Lũ gà lôi thì béo quay, tự mãn đến mức chẳng cần bắn cũng có thể… lấy nón quơ một cái là rụng xuống.

Dù vậy, Don Camillo vẫn chọn dùng súng. Mỗi lần súng “tách” một tiếng là lại có một “con gà biết bay” rơi bịch xuống đất. Tuy tốn chút thời gian đi lùng xác, nhưng chẳng mấy chốc cha đã tóm gọn được hai mươi mốt con mà không gặp trở ngại gì đáng kể.

Chỉ có con thứ hai mươi hai là được số phận chỉ định để gây rắc rối.

Thunder — con chó săn trung thành — bắt đầu trở nên bồn chồn. Mà với nó, điều đó đồng nghĩa với sự hiện diện của một thứ gì đó không phải gà lôi hay thỏ rừng. Nhưng Don Camillo thì quá mải mê nhắm đến “con gà bay” cuối cùng nên gạt phăng cảnh báo:

“Im đi Thunder, để ta tập trung!”

Thunder ráng nhịn — cho đến đúng lúc Don Camillo bóp cò thì nó sủa lên hoảng hốt. Nhưng đã quá muộn: viên kiểm lâm đã ở gần sát.

Don Camillo quăng khẩu súng vào bụi, vác túi đựng 21 con gà lôi lên vai rồi… ba chân bốn cẳng tháo chạy. Trời đã xế chiều, và sương mù dày đặc xuất hiện đúng lúc, như thể Thiên Chúa cũng đang “yểm trợ chiến thuật” cho cha.

Thunder dẫn đường cho cuộc rút lui chiến lược. Nó tìm được một lỗ hổng trong hàng rào thép cao ngất bao quanh khu đất, rồi đứng đó chờ đến khi Don Camillo chui qua.

Don Camillo, với thân hình đồ sộ và một túi đầy gà lôi to đùng, lao qua hàng rào với dáng dấp của một… thủ môn bóng đá bay người cứu thua. Viên kiểm lâm đến nơi chỉ kịp thấy… nửa thân dưới cha đang biến mất qua lỗ hổng.

Ông ta bắn theo một phát — không hy vọng gì trúng. Vài phút sau, Don Camillo đã ra tới con đường. Cha không thể băng đồng vì đối diện hàng rào là con kênh rộng tám thước, nước dâng ngập bờ. Con đường là lối thoát duy nhất — mà cũng là nơi viên kiểm lâm chắc chắn sẽ truy tìm.

“Về nhà đi Thunder!” cha hét, con chó lập tức chạy về đúng hướng. Còn cha thì tiếp tục chạy.

“Ông ta sẽ không nhận ra ta, dù ta có phải nhảy xuống kênh đi nữa!” Don Camillo lẩm bẩm.

Đến khúc cua gần miếu ven đường, cha thấy một chiếc xe tải lớn đang lăn bánh tới. Cha liền leo lên bờ kênh, vẫy mũ. Không đợi xe dừng, cha nhảy phắt lên bậc xe. Tài xế trợn mắt phanh gấp. Nhưng chỉ trong tích tắc, Don Camillo đã mở cửa, leo vào cabin.

“Cứ chạy đi, vì tình yêu Thiên Chúa!” cha hét.

Tài xế đạp côn, chiếc xe lao lên như bị đá vào mông. Đi được chừng nửa dặm, ông ta lầm bầm:

“Ban đầu tôi tưởng cha là cướp. Nhưng rốt cuộc, vì cái gì mà cha hớt hải vậy?”

“Ta phải kịp chuyến tàu sáu giờ hai mươi hai.”

“Ồ, ra là cha mê chim rừng!”

“Không. Ta bán… bột giặt linh hồn tội lỗi.”

“Tôi đúng là ngốc,” tài xế lắc đầu. “Giá mà tôi không dừng lại, thì giờ viên kiểm lâm đã được chiêm ngưỡng gương mặt ‘điển hình gián điệp Vatican’ của cha rồi. Mà công nhận cha làm việc lớn thật. Định đãi tiệc cho cả họ nội à?”

“Không. Cho ba mươi người. Ta có hai con gà, người ta cho thêm sáu. Còn lại, ta phải tìm thêm hai mươi hai con chim gì đó, để đảm bảo mỗi người nghèo trong làng có một phần ăn trong năm mới. Ta vừa ngắm bắn con thứ hai mươi hai thì bị phát hiện. Hết chuyện rồi đấy. Cần ta khai thêm gì để nộp lên Đảng của ông không?”

“Chỉ cần cha nói rõ giúp tôi: đạo đức của cha hoạt động theo hệ điều hành nào vậy?”

“Đạo đức của một Kitô hữu tốt và một công dân lương thiện.”

“Thế thì, thưa linh mục,” Peppone nói, giảm tốc độ xe, “chúng ta thử nhìn lại chuyện cũ một chút nhé. Tháng trước, khi tôi đề nghị cùng nhau tổ chức lấy củi cho người thất nghiệp, cha phản đối kịch liệt. Tại sao vậy?”

“Vì ta không thể khuyến khích người ta phạm pháp,” Don Camillo đáp, vừa bật diêm châm tàn xì gà.

“Phạm pháp gì cơ?”

“Pháp luật bảo vệ tài sản tư nhân. Ta đồng ý người nghèo có quyền được sưởi ấm. Nhưng không thể nói với họ rằng: ‘Đi lấy củi của địa chủ đi!’ Lệnh truyền ‘Ngươi chớ trộm cắp’ là luật của cả Thiên Chúa lẫn con người.”

“‘Ngươi chớ trộm cắp’ à?” Peppone hét lên. “Nếu công nhân không được đụng đến tài sản người giàu, thì người giàu có quyền gì mà cướp mất tiền công chính đáng của họ, để họ không còn sống nổi?”

“Peppone, đừng diễn thuyết với ta như đang ở buổi mít-tinh chính trị,” Don Camillo nhăn mặt. “Ta không thể giúp ai phạm luật cả.”

“Thế thì ta nói về ‘chương mới nhất’ cha vừa viết nhé,” Peppone gằn giọng. “Người nghèo đáng được ăn bữa Tết đàng hoàng, nhưng kẻ giàu thì không cho. Vậy cha làm gì? Lén vào khu săn bắn tư để trộm gà lôi — phạm luật con người và cả luật Thiên Chúa. Vậy linh mục các người có luật đạo đức riêng à? Hay là các vị được đặc quyền phạm luật mà không sao?”

“Thưa đồng chí, tôi đâu có tuyên bố mình có quyền đặc biệt gì. Tôi đã thay áo dòng, cải trang rồi mới đi ‘làm bậy’, cốt để tránh liên lụy đến chức vụ. Còn tháng trước, tôi không thể dắt tay đồng chí thị trưởng ra giữa đường mà hô vang: ‘Luật pháp bất công! Đả đảo luật pháp! Chúng ta tự xử!’ Nếu tôi là lính, đứng trước tướng thì phải chào. Không muốn chào thì xin rút khỏi hàng. Cái tôi không thể làm là đứng trước ông ta, tay đút túi quần, mồm gào: ‘Tôi không thèm chào cái thứ tướng như ông!’ Vâng, tôi đã ăn trộm gà lôi. Nhưng tôi không hô: ‘Các đồng chí ơi, gà lôi này là của nhân dân!’”

Peppone lắc đầu, đấm mạnh tay lên vô lăng.

“Cha giảng rằng trộm cắp là tội, rồi cha lại đi trộm. Cha giảng một đằng, làm một nẻo!”

“Dưới góc nhìn của ông thì tôi giảng sai, làm đúng. Nhưng tôi vẫn giữ nguyên quan điểm ngược lại. Nếu tôi dạy người khác điều đúng, thì tôi giúp họ nên người. Còn nếu tôi tự làm điều sai, thì tôi chỉ làm hại chính mình. Dĩ nhiên, tôi phải chịu hậu quả. Luật con người có thể tôi thoát, nhưng lưới Trời lồng lộng, tôi biết mình sẽ phải trả giá.”

“Tiện quá ha,” Peppone châm chọc. “Ở đời thì tha hồ làm bậy, rồi khất sang kiếp sau mới trả nợ! Theo tôi thì phải trả ngay tại chỗ!”

“Yên tâm đi. Tôi sẽ trả đủ. Lương tâm tôi đã bắt đầu cắn rứt rồi. Là một Kitô hữu tốt và một công dân lương thiện, tôi biết mình vừa phạm luật cả Thiên Chúa lẫn loài người.”

“Ờm…” Peppone lẩm bẩm. “Cái lương tâm Kitô-hữu và công-dân đó của cha nằm đâu đấy nhỉ? Ở ngay… chỗ xương cụt!”

“Được thôi, Peppone,” Don Camillo thở dài. “Cứ cho là nó nằm ở chỗ ông nói. Nhưng điều đó có làm thay đổi điều tôi vừa nói không?”

“Bây giờ cha lại định nói cái gì nữa?” Peppone cáu.

“Không sâu xa đâu. Tôi chỉ muốn hỏi… đồng chí đã bao giờ dính một viên đạn vào đúng cái chỗ ấy chưa?”

Giọng Don Camillo bỗng xa xăm. Peppone bật đèn táp-lô lên thì thấy mặt cha tái nhợt như sáp nến.

“Trời đất ơi, cha…”

“Tắt đèn đi, đừng lo,” Don Camillo rít khẽ. “Chỉ là… lương tâm chích nhẹ một phát thôi. Ông chở tôi đến ông bác sĩ già ở Torricella. Ông ấy biết cách lấy chì ra khỏi… chỗ ấy mà không đặt câu hỏi.”

Peppone lập tức đạp ga như tên bắn, mặc cho đường đất xóc tung cả xe. Ông dừng trước cửa nhà bác sĩ, đỡ Don Camillo xuống. Trong lúc đợi, Peppone lau máu trên ghế và giấu túi gà lôi dưới ghế xe, rồi đi dạo một vòng — lòng đầy trăn trở.

Một giờ sau, Don Camillo bước ra.

“Thế nào rồi?” Peppone hỏi.

“Về mặt ‘lương tâm’ thì tôi tạm yên. Nhưng xét về mặt ‘xương sống’ thì tôi thà đứng còn hơn ngồi. Nếu ông không phiền, tôi xin đứng ở thùng xe sau, và làm ơn đừng phóng như vừa nãy nữa!”

May mắn là phía sau xe có bạt che, nên cha không bị gió lạnh thấu xương. Sương mù lúc này dày đặc như sữa, che chở cho Don Camillo lén lút về nhà xứ. Peppone đi theo, vác túi gà lôi xuống hầm chứa. Khi lên lầu, ông thấy Don Camillo đã khoác lại áo dòng. Màu đen của chiếc áo làm gương mặt cha càng trắng bệch hơn.

“Nếu cha cần gì, cứ gọi tôi,” Peppone nói khẽ.

“Ta ổn rồi. Nhưng ta lo cho Thunder. Ông tìm nó giúp ta được không?”

Từ dưới gầm bàn vang lên tiếng rên khe khẽ — tiếng “có mặt!” quen thuộc của Thunder. Peppone cúi nhìn kỹ.

“Có vẻ như… lương tâm nó cũng bị cắn,” Peppone nhận xét. “Đưa nó tới bác sĩ kín miệng kia nhé?”

“Không cần,” Don Camillo đáp. “Chuyện nội bộ gia đình. Ông bế nó lên phòng tôi, tôi tự xử lý.”

Thunder ngoan ngoãn để Peppone bế lên lầu hai. Khi Peppone quay xuống, ông đứng ở cửa, một ngón tay chỉ lên trời, nghiêm mặt nhìn Don Camillo:

“Tội lỗi của linh mục, lại đổ lên đầu con chó vô tội.”

“Không công bằng!” Don Camillo đáp. “Vị linh mục ấy bây giờ còn chưa chết hẳn đâu!” Cha vẫn đứng đó, mặt trắng bệch.

Khi Peppone rời đi, Don Camillo khóa cửa nhà xứ, xuống hầm kiểm tra “hai mươi mốt con gà bay”. Nhưng thực ra là hai mươi hai — vì trong lúc đợi cha ở nhà bác sĩ, Peppone đã mua thêm một con gà trống thiến béo mẫm. Trước khi về phòng, Don Camillo quỳ trước tượng Chúa chịu nạn.

“Thưa Cha,” cha thì thầm, “con không thể cảm ơn Ngài vì đã bảo vệ con, bởi con đã làm điều sai trái. Có lẽ con đáng bị khẩu súng kia tiễn sang thế giới bên kia.”

“Ngay cả linh mục tệ nhất cũng còn đáng giá hơn hai mươi hai con gà lôi,” Đức Chúa nghiêm giọng.

“Hai mươi mốt, đúng ra là vậy,” Don Camillo lí nhí. “Con không chịu trách nhiệm về con thứ hai hai.”

“Nhưng con cũng định bắn nó cơ mà.”

“Thưa Cha, tim con đang đau lắm, vì con biết mình đã làm điều sai.”

“Con nói dối, Don Camillo. Tim con đang rộn ràng vì nghĩ đến niềm vui của ba mươi gia đình nghèo ngày mai.”

Don Camillo đứng lên, lùi lại, rồi ngồi phịch xuống hàng ghế đầu. Mồ hôi lạnh rịn trên trán trắng bệch.

“Đứng lên!” Đức Chúa phán. “Ego te absolvo. Ta tha tội cho con.”

G.G.