Tối qua, tôi tình cờ xem TV, trên kênh Franceinfo một phóng sự về “Cuba hết hơi”. Phóng sự làm tôi đặc biệt chú ý không chỉ vì những hình ảnh được ghi lại, mà còn vì hoàn cảnh khá đặc biệt trong đó nó được thực hiện.

Nữ nhà báo thực hiện chương trình cho biết bà đã ba lần xin visa nhà báo để vào Cuba nhưng đều không được. Cuối cùng, bà phải vào Cuba với tư cách một khách du lịch bình thường và sử dụng những phương tiện quay kín đáo để ghi lại cuộc sống thực tế của người dân.

Những gì bà mang về khiến tôi có một cảm giác rất lạ:

Cuba hôm nay làm tôi nhớ đến Việt Nam những năm 1980.

Sự so sánh này đối với tôi không hoàn toàn đến từ sách báo, bởi vì tôi đã từng đến Cuba.

Năm 1986, tôi có dịp sang Cuba học trong hai tháng.

Hai tháng không phải là dài, nhưng cũng đủ để tôi quan sát được khá nhiều điều về cuộc sống ở đó. Cuba thời ấy tất nhiên đã có những khó khăn của mình, nhưng nếu so với Việt Nam mà tôi vừa từ đó sang thì, theo cảm nhận của tôi, đời sống của người Cuba lúc ấy hơn Việt Nam rất nhiều.

Lúc đó tinh thần cách mạng của dân Cuba cũng còn rất cao. Họ cũng rất quý mến người Việt Nam. Đời sống thì không thể nào so sánh được với Liên Xô, càng không thể so với các nước phương tây, nhưng vẫn còn “có ăn” và vẫn còn “chơi được”. Hàng ngày, hết giờ làm việc, tôi thấy rất nhiều người nhẩy lên xe Bus đi thẳng ra bãi biển tắm. Trên xe Bus họ nói chuyện rất rôm rả, mặt mày rạng rỡ. Ngoài bãi biển có rất nhiều người. Họ ôm cả radio cassette ra bãi biển để nghe nhạc reo hò, nhẩy nhót. Đêm đến các nhà hàng, quán bar cũng nhộn nhịp. Nhưng hôm nay thì sao?

Bốn mươi năm đã trôi qua, Việt Nam hôm nay không còn là Việt Nam của năm 1986.

Còn Cuba?

Nhìn những hình ảnh trên Franceinfo tối qua, nhiều lúc tôi có cảm giác kỳ lạ như mình đang nhìn thấy lại chính Việt Nam của bốn mươi năm trước.

MỘT ĐẤT NƯỚC THIẾU GẦN NHƯ MỌI THỨ

Cuba hiện đang trải qua một cuộc khủng hoảng kinh tế và năng lượng cực kỳ nghiêm trọng. Điện bị cắt thường xuyên. Có những nơi mất điện hàng chục giờ. Ngày 18 tháng 9 vừa qua, toàn bộ hệ thống điện quốc gia Cuba lại bị sập, khiến hàng triệu người rơi vào cảnh mất điện. Đến giờ này mà điện còn không có thì làm được cái gì,

Rồi đến thực phẩm. Không phải Cuba hoàn toàn không còn gì để ăn. Hàng hóa vẫn có. Vấn đề là hàng ở đâu và ai có tiền để mua. Người dân vẫn phải xếp hàng để mua hàng của các cửa hàng Nhà nước theo hệ thống phân phối. Và cảnh tượng ấy đối với những người Việt Nam thuộc thế hệ tôi quen thuộc đến mức gần như không cần giải thích.

Ngày xưa chúng tôi gọi đó là mậu dịch. Có tem phiếu nhưng chưa chắc đã có hàng. Có tiền cũng chưa chắc mua được.

Ngày nay ở Cuba đã xuất hiện các cửa hàng và hoạt động kinh doanh tư nhân. Ở đó có nhiều hàng hơn, nhưng giá cả lại gần với một thế giới hoàn toàn khác so với đồng lương của một người Cuba bình thường.

Thế là xuất hiện một nghịch lý mà người Việt Nam từng sống qua thời bao cấp hiểu rất rõ:

Một bên giá rẻ nhưng không có hàng. Một bên có hàng nhưng không có tiền mua.

Nhưng có một hình ảnh trong phóng sự còn làm tôi sửng sốt hơn:

Thuốc Tây được bán ngoài vỉa hè.

Các hiệu thuốc Nhà nước vẫn còn đó, nhưng gần như trống rỗng. Người bệnh phải tìm đến những người bán thuốc bên ngoài. Một phần những loại thuốc ấy được những người có khả năng đi ra nước ngoài mang về rồi bán lại, tất nhiên với giá rất cao.

Nhưng ở đây không phải một cái quần, một chiếc xe đạp hay một cân thịt. Đây là thuốc chữa bệnh.

Đến thuốc chữa bệnh mà cũng phải ra vỉa hè tìm mua thì sự thiếu thốn đã mang một ý nghĩa hoàn toàn khác. Ôi giống hệt Việt Nam trước đây.

Một hình ảnh khác trong phóng sự làm tôi đặc biệt chú ý. Cuba có những bãi biển tuyệt đẹp, Biển xanh, Cát trắng, Khách sạn…

Tất cả những gì thiên nhiên cần ban cho một đất nước để biến nó thành một thiên đường du lịch thì Cuba gần như có đủ.

Nhưng bãi biển lại vắng tanh. Du lịch Cuba đang trải qua một cuộc khủng hoảng cực kỳ nghiêm trọng. Trong bảy tháng đầu năm 2026, lượng khách quốc tế đến Cuba đã giảm khoảng 62% so với cùng kỳ năm trước.

Sáu mươi hai phần trăm! Đó không còn là một sự giảm sút bình thường. Một đất nước rất cần ngoại tệ, sở hữu những bãi biển mà rất nhiều quốc gia chỉ có thể mơ ước, vậy mà khách du lịch lại ngày càng ít.

Khủng hoảng nhiên liệu còn làm cho tình hình tồi tệ thêm.

Cuba thiếu nghiêm trọng nhiên liệu hàng không. Nhiều hãng hàng không quốc tế, trong đó có các hãng của Canada và một số hãng lớn của châu Âu, đã phải tạm ngừng các chuyến bay đến Cuba.

Trong khi đó, một số chuyến bay từ Mỹ vẫn được duy trì. Do khoảng cách từ miền nam Hoa Kỳ đến Cuba tương đối ngắn, máy bay trong một số trường hợp có thể mang đủ nhiên liệu cho hành trình mà không cần tiếp nhiên liệu tại Cuba.

Tuyệt vọng? Nghèo chưa chắc đã là điều đáng sợ nhất. Điều đáng sợ hơn là mất hy vọng.

Qua những người được phỏng vấn trong phóng sự, tôi có cảm giác rất rõ rằng nhiều người Cuba không còn tin rằng cuộc sống của họ sẽ khá lên. Họ muốn ra đi. Ai cũng muốn vượt biên.

Một đất nước nghèo vẫn có thể đứng dậy nếu người dân còn tin rằng ngày mai sẽ khá hơn hôm nay.

Nhưng khi giấc mơ của cả một thế hệ không còn là xây dựng cuộc sống trên chính đất nước mình mà chỉ là tìm cách rời khỏi nó, thì đó mới thực sự là một bi kịch.

CÒN NẾU NỔI LOẠN?

Nhưng ở Cuba, công khai phản đối chính quyền có thể phải trả một cái giá rất đắt.

Các tổ chức nhân quyền quốc tế vẫn ghi nhận những trường hợp người biểu tình hoặc những người công khai bất đồng với chính quyền bị bắt giữ, truy tố và bỏ tù. Một trường hợp rất gần đây là một thiếu niên 16 tuổi bị bắt vào tháng 3 năm 2026 sau khi tham gia một cuộc biểu tình liên quan đến tình trạng mất điện kéo dài và thiếu thực phẩm. Cậu bị cáo buộc tội « phá hoại », một tội danh có thể dẫn đến một mức án rất nặng. Đến tháng 6, cậu được trả tự do, nhưng theo Amnesty International, thủ tục hình sự đối với cậu vẫn chưa hoàn toàn chấm dứt. Chuyện này là chuyện nhỏ ở các nước cộng sản.

NHƯNG TẠI SAO CUBA LẠI ĐẾN NÔNG NỖI NÀY?

Câu trả lời dễ nhất là: “Tại cộng sản.”

Nhưng nếu chỉ viết như vậy thì quá đơn giản.

TẠI SAO CỨ NHẤT QUYẾT ĐI MỘT CON ĐƯỜNG?

Đến đây tôi lại tự hỏi một điều: tại sao Cuba cứ nhất quyết phải “kiên định con đường xã hội chủ nghĩa” đến như vậy?

Đây không phải chỉ là một khẩu hiệu. Hiến pháp Cuba xác định hệ thống xã hội chủ nghĩa là không thể đảo ngược, Đảng Cộng sản là lực lượng lãnh đạo cao nhất của Nhà nước và xã hội, còn kế hoạch hóa vẫn giữ vai trò trung tâm trong nền kinh tế.

Nhưng điều làm tôi khó hiểu hơn cả là: nếu một con đường đã đưa mình đến bức tường thì tại sao không được quyền quay lại, hoặc ít nhất rẽ sang một con đường khác?

Việt Nam năm 1986 đã không vứt bỏ cái tên “xã hội chủ nghĩa”, nhưng trước sự khủng hoảng của đời sống, đã phải thay đổi rất nhiều cách vận hành nền kinh tế. Kinh tế thị trường được thừa nhận, kinh tế tư nhân dần được mở rộng…

Trung Quốc còn đi xa hơn rất nhiều trong việc sử dụng thị trường và hội nhập vào nền kinh tế thế giới.

Trung Quốc và Mỹ có thể đối đầu nhau gay gắt về chính trị, công nghệ, thương mại và chiến lược. Nhưng đối đầu không có nghĩa là không làm ăn với nhau. Ngay trong năm 2026, giữa lúc hai nước vẫn áp thuế và gây sức ép lẫn nhau, họ vẫn tiếp tục đàm phán để giảm thuế và duy trì quan hệ thương mại.

Nói cách khác, người ta có thể không yêu nhau mà vẫn buôn bán với nhau.

Cuba thì lại có một lịch sử hoàn toàn khác. Sau cách mạng, đặc biệt trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, Cuba gắn chặt với Liên Xô và trở thành một trong những đối thủ của Hoa Kỳ ngay sát bờ biển nước Mỹ. Sau khi Liên Xô biến mất, quan hệ Cuba–Mỹ đã có những thời kỳ hòa dịu nhưng rồi lại căng thẳng, và đến hôm nay hai bên vẫn tiếp tục đối đầu. Các biện pháp cấm vận và trừng phạt của Mỹ gây thiệt hại thực sự cho kinh tế Cuba; chính quyền Cuba coi đó là một nguyên nhân chủ yếu của cuộc khủng hoảng. Phía Mỹ lại cho rằng các biện pháp này nhằm gây sức ép lên chính quyền cộng sản Cuba.

Tôi không phủ nhận tác động của cấm vận. Nhưng chính vì thế tôi lại càng muốn hỏi:

Một hòn đảo nhỏ nằm cách một siêu cường kinh tế lớn nhất thế giới có hơn một trăm cây số, tại sao suốt hàng chục năm lại không tìm được một con đường thực dụng hơn để chung sống và làm ăn với người láng giềng khổng lồ ấy?

Có nhất thiết phải biến sự đối đầu thành một phần của bản sắc cách mạng?

Có nhất thiết phải chứng minh rằng mình không bao giờ thay đổi, ngay cả khi chính cuộc sống của người dân đang ở mức gần như « chết đói ».

Bốn mươi năm sau, tôi ngồi ở Pháp nhìn Cuba qua màn hình Franceinfo. Và thật trớ trêu:

Có một nghịch lý rất lạ ở đây. Một người Pháp nhìn thấy cảnh ở Cuba ấy có thể thốt lên: “Ôi, thiên đường!”

Nhưng rất nhiều người đang sống ngay trong cái “thiên đường” ấy lại có một giấc mơ hoàn toàn ngược lại: Ra đi. Giống như ở Việt Nam năm nào. Nếu mà đi được thì cái cột đèn cũng đi.

Điều khó hiểu không phải là Cuba đã lựa chọn con đường ấy cách đây hơn sáu mươi năm. Trong hoàn cảnh lịch sử lúc đó, người ta có thể giải thích được sự lựa chọn ấy.

Điều khó hiểu là sau từng ấy năm, sau sự sụp đổ của Liên Xô, sau những cuộc khủng hoảng liên tiếp, và sau khi chính Cuba cũng buộc phải mở cửa ngày càng nhiều cho kinh tế tư nhân và cơ chế thị trường, người ta vẫn coi việc “kiên định” với con đường cũ như một nguyên tắc không được phép đặt lại vấn đề. Thậm chí Hiến pháp Cuba còn xác định chế độ xã hội chủ nghĩa là “không thể đảo ngược”.

Sai một lần có thể là một lựa chọn lịch sử. Nhưng thấy hậu quả mà vẫn không chịu sửa thì lại là một chuyện khác.

Tôi đem chuyện này nói với một ông bạn.

Ông ấy nghe xong, bảo:

– Cái này người ta gọi là NGU LÂU.

Với tôi, sự ngoan cố và thất bại của Cuba cũng là một minh chứng nữa cho sự phá sản của chủ nghĩa cộng sản.

Quoc Dung Hoang

*Bài do CTV/TVBH gởi.

Ảnh (Nguồn: tuoitre.vn)

[Chân dung văn học]

Lịch sử văn học Việt Nam có không ít thiên tài đoản mệnh. Nhưng hiếm ai để lại một cảm giác xót xa như Vũ Trọng Phụng – người được mệnh danh là “ông vua phóng sự đất Bắc”, một trong những cây bút hiện thực xuất sắc nhất của văn học Việt Nam hiện đại. Người ta có thể viết bằng trí tuệ, bằng trái tim, nhưng Vũ Trọng Phụng dường như đã viết bằng chính máu mình. Hai mươi bảy năm ngắn ngủi của đời người đã để lại một sự nghiệp khiến gần một thế kỷ sau, văn đàn Việt Nam vẫn chưa thôi nhắc đến tên ông với sự kính trọng và tiếc nuối. Vũ Trọng Phụng là một nhà văn, nhà báo nổi tiếng của Việt Nam vào đầu thế kỷ 20.

Ông sinh ngày 20 tháng 10 năm 1912, quê ở làng Hảo thuộc làng cổ Liêu Xuyên, trước sát nhập là thôn Ông Hảo, xã Nguyễn Văn Linh, tỉnh Hưng Yên. Nhưng ông lớn lên và qua đời tại Hà Nội. Con ông Vũ Văn Lân làm thợ điện ở Ga-ra Charles Boillot, cha mất khi Vũ Trọng Phụng được 7 tháng tuổi, mẹ là bà Phạm Thị Khách ở vậy nuôi con ăn học. Học hết tiểu học tại trường Hàng Vôi, Vũ Trọng Phụng phải thôi học để đi làm kiếm sống vào khoảng năm 16 tuổi. Sau hai năm làm ở các sở tư như nhà hàng Gôđa, nhà in IDEO (Viễn Đông), ông chuyển hẳn sang làm báo, viết văn chuyên nghiệp. Tác phẩm đầu tay là truyện ngắn Chống nạng lên đường đăng trên Ngọ báo năm 1930.

Các tác phẩm: hơn 30 truyện ngắn, 9 tập tiểu thuyết, 9 tập phóng sự, 7 vở kịch, một vở kịch dịch từ tiếng Pháp, một số bài phê bình, tranh luận văn học và hàng trăm bài báo viết về chính trị, xã hội, văn hóa.

Cả đời Vũ Trọng Phụng sống trong nghèo khổ. Dù lao động cật lực, ngòi bút của ông vẫn không đủ nuôi gia đình nhỏ cùng bà nội và mẹ già. Tuy viết về nhiều tệ nạn, thói ăn chơi nhưng Vũ Trọng Phụng là một người đạo đức và sống rất kham khổ.

Những ngày cuối đời, trên giường bệnh ông nói với Vũ Bằng: “Nếu mỗi ngày tôi có một miếng bít tết để ăn thì đâu có phải chết non như thế này”. Vợ ông, bà Vũ Mỹ Lương, tên thường gọi là bà Gái, là con người vợ thứ tư của cụ Cửu Tích, một nhà tư sản có cửa hàng thuốc ở phố Hàng Bạc. Sau khi cưới (ngày 23/01/ 1938) vợ chồng ông thuê nhà phố này.

Ông mất (ngày 13/10/1939) do bệnh lao phổi, để lại gia đình còn bà nội, mẹ đẻ, vợ và người con gái chưa đầy một tuổi tên là Vũ Mỵ Hằng.

Ông được chôn cất ở nghĩa trang Hợp Thiện, rồi dời đến nghĩa trang Quán Dền. Năm 1988, con gái Vũ Mỵ Hằng mới đưa ông về quy thổ vĩnh viễn tại mảnh vườn của nhà mẹ vợ ông tại làng Giáp Nhất.

Ông sống vỏn vẹn hai mươi bảy năm. Hai mươi bảy năm ấy đủ để viết nên những tác phẩm bất hủ, nhưng lại không đủ để giúp ông thoát khỏi đói nghèo, bệnh tật và cái chết. Có lẽ bi kịch lớn nhất của Vũ Trọng Phụng không phải là chết trẻ, mà là một thiên tài đã phải viết trong những cơn ho ra máu và ra đi khi không đủ tiền mua thuốc chữa bệnh.

Đêm cuối cùng của một thiên tài. Theo nhiều hồi ức của bạn văn, Hà Nội bước vào mùa đông se lạnh. Những ngày cuối đời ông nằm trên chiếc chiếu mỏng trong căn nhà thuê ở phố Hàng Bạc, sức đã kiệt vì bệnh lao. Bên cạnh là người vợ trẻ lặng lẽ nhìn chồng trong bất lực. Ở góc phòng, cô con gái nhỏ đã ngủ thiếp đi vì quá mệt. Trên chiếc bàn gỗ cũ kê sát tường vẫn còn chồng bản thảo viết tay dày đặc, nhiều trang chưa kịp hoàn thành. Đó chính là tác giả của Số Đỏ – cuốn tiểu thuyết châm biếm được xem là đỉnh cao của văn học hiện thực Việt Nam.

Một nghịch lý đến nhói lòng. Người đã tạo nên nhân vật Xuân Tóc Đỏ – kẻ nhờ sự láu cá và may mắn mà leo lên đỉnh cao danh vọng lại không thể kiếm nổi tiền để mua cho mình một liều thuốc kéo dài sự sống. Ông ra đi khi tuổi đời còn quá trẻ. Đám tang của Vũ Trọng Phụng diễn ra lặng lẽ. Không có những vòng hoa rực rỡ, không có những điếu văn long trọng. Chỉ vài người thân, vài bạn văn và những người yêu quý ông lặng lẽ đưa tiễn. Một thiên tài của văn học hiện thực Việt Nam khép lại cuộc đời trong sự âm thầm đến xót xa. Hôm ấy, Hà Nội vẫn đông đúc như mọi ngày. Ít ai biết rằng thành phố vừa mất đi một trong những cây bút lớn nhất của mình.

Tuổi thơ nghèo đã dạy ông nhìn thấy sự thật. Cha mất khi ông chưa đầy một tuổi. Mẹ ông tần tảo bán hàng xén ngoài chợ để nuôi con khôn lớn. Thuở nhỏ, ông học rất giỏi. Nhưng hết bậc tiểu học, việc học phải dừng lại vì gia đình không còn khả năng đóng học phí. Tuổi thơ thiếu thốn ấy đã khiến cậu bé Vũ Trọng Phụng sớm hiểu rằng: phía sau những phố phường hào nhoáng của Hà Nội thuộc địa là biết bao phận người cơ cực. Một Hà Nội tồn tại hai thế giới: Một bên là phố Tây với nhà đá, quán cà phê, rạp chiếu bóng, những cuộc vui của tầng lớp thượng lưu. Một bên là những con ngõ tối, trẻ bán báo, người kéo xe, người làm thuê chen chúc trong nghèo đói. Chính khoảng cách ấy đã nuôi lớn trong ông khát vọng phải viết ra sự thật. Những năm tháng bươn chải kiếm sống đã đưa ông bước gần hơn với nghề báo và cũng là lúc thiên chức nhà văn được đánh thức. Từ lúc mười sáu tuổi, ông làm nhân viên đánh máy tại hãng Thông tấn Viễn Đông. Mỗi ngày gõ lại những bản tin về giới quan lại, thương gia và tầng lớp giàu có, ông càng nhận ra khoảng cách rất lớn giữa những gì được tô vẽ trên mặt báo với đời sống thật của xã hội. Có lẽ từ đó, nhà văn trong ông đã được hình thành.

Nhà phê bình Vũ Ngọc Phan từng đánh giá Vũ Trọng Phụng là một nhà văn có sức quan sát hiếm thấy. Ông cho rằng ngòi bút của Vũ Trọng Phụng “sắc như dao mổ”, đi thẳng vào những ung nhọt của xã hội thuộc địa mà không né tránh, không tô son điểm phấn. Chính sự trung thực đến quyết liệt ấy khiến tác phẩm của ông vừa gây tranh cãi dữ dội lúc sinh thời, vừa có sức sống bền bỉ cho đến hôm nay.

Vũ Trọng Phụng bước vào văn chương và ông chọn con đường chông gai nhất.

Những năm ba mươi của thế kỷ XX, văn học Việt Nam rất sôi động. Nhiều nhà văn viết về tình yêu lãng mạn, cái tôi cá nhân hay những thân phận nghèo bằng giọng văn nhẹ nhàng, giàu thương cảm. Riêng Vũ Trọng Phụng lại chọn một con đường khác. Ông không vuốt ve hiện thực. Ông mổ xẻ nó, không nhân nhượng, không né tránh, không tô hồng sự thật. Ngòi bút của ông cứ thế giống như lưỡi dao phẫu thuật, bóc từng lớp giả dối của xã hội thuộc địa nửa Tây nửa ta.

Năm 1936, lúc hai mươi bốn tuổi, ông cho ra đời Số Đỏ. Xuân Tóc Đỏ từ một đứa trẻ bụi đời, nhặt bóng quần vợt, bằng tài “diễn”, bằng sự cơ hội và nhờ những nghịch lý xã hội, bỗng trở thành người hùng, chuyên gia thể thao, nhà cải cách…

Điều Vũ Trọng Phụng châm biếm không phải chỉ là một cá nhân. Ông phơi bày cả một xã hội, nơi năng lực nhiều khi không quan trọng bằng khả năng đóng vai, nơi đạo đức bị thay thế bằng danh tiếng và sự hào nhoáng. Xuân Tóc Đỏ chỉ là cái cớ. Đằng sau nhân vật ấy, Vũ Trọng Phụng đã dựng lên cả một sân khấu xã hội, nơi danh vọng được mua bằng sự lố bịch, nơi cái giả nhiều khi được tung hô hơn cái thật…các nhân vật như ông Văn Minh luôn rao giảng “Âu hóa” để kiếm tiền; bà Phó Đoan khoác lên mình chiếc áo “tân thời” đầy giả tạo; cụ Cố Hồng chỉ mong có người chết để được làm một đám tang thật lớn.

Gần một thế kỷ đã trôi qua, nhưng đọc Số Đỏ hôm nay, người ta vẫn giật mình vì nhiều điều dường như chưa hề cũ. Nhiều nhân vật trong Số Đỏ vẫn khiến người đọc bật cười rồi chợt lặng đi. Bởi đằng sau tiếng cười ấy là một sự thật đau xót: ở bất cứ thời đại nào cũng có những “Xuân Tóc Đỏ” biết lợi dụng sự phù phiếm của xã hội để bước lên đỉnh cao mà không cần tài năng hay nhân cách. Đó chính là giá trị tiên tri của một kiệt tác.

Vũ Trọng Phụng không chỉ viết tiểu thuyết Số Đỏ mà còn là nhà báo viết phóng sự điều tra rất dũng cảm qua các tác phẩm: “Kỹ nghệ lấy Tây” và “Cạm bẫy người”

Nhà văn thiên tài ấy viết đến hơi thở cuối cùng trong cảnh nghèo túng và bệnh tật. Ít ai biết rằng khi Số Đỏ ra đời, Vũ Trọng Phụng đã bắt đầu mắc bệnh lao phổi. Ông thường xuyên ho ra máu. Nhiều ngày phải nhịn ăn để dành tiền mua thuốc.

Thế nhưng, ông vẫn viết. Viết không ngừng nghỉ. Chỉ trong khoảng bảy năm cầm bút, ông đã để lại một khối lượng tác phẩm khiến nhiều người kinh ngạc. Các tiểu thuyết như Dông tố, Số đỏ, Vỡ đê, Làm đĩ, Lấy nhau vì tình, Trúng số độc đắc…, cùng hàng loạt thiên phóng sự nổi tiếng như Cạm bẫy người, Kỹ nghệ lấy Tây, Cơm thầy cơm cô,..

Đó là một sức lao động gần như phi thường. Nhưng cũng chính vì phải viết để kiếm sống, sức khỏe của ông ngày một suy kiệt. Cuộc đời ông rơi vào một vòng luẩn quẩn nghiệt ngã: Viết nhiều để có tiền. Có tiền để sống và để mua thuốc. Nhưng viết quá sức nên bệnh nặng hơn. Bệnh nặng càng cần tiền mua thuốc nên phải viết nhiều hơn. Có những mùa đông, ông mặc chiếc áo mỏng, ho ra máu vào khăn tay rồi lặng lẽ gấp lại, tiếp tục ngồi vào bàn viết cho kịp hạn giao bài. Ông đang viết để nuôi gia đình. Và cũng đang viết để níu giữ chính sự sống của mình.

Càng viết trung thực ông càng bị công kích. Bởi Sự thật chưa bao giờ dễ được chấp nhận. Tác phẩm của Vũ Trọng Phụng từng bị lên án là “dâm thư”, “dâm uế”, bị kiểm duyệt và bị nhiều người chỉ trích dữ dội. Nhưng ông chưa bao giờ lùi bước.

Năm 1937, đáp lại những lời công kích, ông viết một câu đã trở thành tuyên ngôn nghệ thuật bất hủ:

“Các ông muốn tiểu thuyết cứ là tiểu thuyết. Tôi và các nhà văn cùng chí hướng như tôi muốn tiểu thuyết là sự thật ở đời.”

Đó không chỉ là lời đáp trả dành cho những người phê phán ông. Đó còn là lời tuyên ngôn của một nhà văn suốt đời trung thành với sự thật.

Hành trình tiếp nhận tác phẩm của Vũ Trọng Phụng cũng nhiều thăng trầm. Sau năm 1945 từng có thời gian ông bị nhìn nhận phiến diện, rồi giá trị được phục hồi.

Giáo sư Nguyễn Đăng Mạnh từng nhận xét rằng Vũ Trọng Phụng là “một trong những đỉnh cao nhất của chủ nghĩa hiện thực phê phán Việt Nam”. Theo ông, đọc Vũ Trọng Phụng không chỉ để cười mà còn để hiểu vì sao một xã hội có thể sản sinh ra những bi kịch và những nghịch lý đến như vậy. Chính vì thế, tác phẩm của ông càng lùi xa về thời gian càng chứng tỏ giá trị lâu bền.

Nguyễn Tuân từng nhiều lần bày tỏ sự khâm phục đối với tài năng của Vũ Trọng Phụng. Ông xem người bạn văn bạc mệnh ấy là một hiện tượng đặc biệt của văn học Việt Nam, một cây bút có sức quan sát xã hội sắc bén hiếm có. Với Nguyễn Tuân: Vũ Trọng Phụng không chỉ là một nhà văn lớn mà còn là người đã dám nhìn thẳng vào sự thật trong một thời đại mà sự thật nhiều khi không được chào đón.

Cái chết của một nhà văn và sự bất tử của một ngòi bút.

Khi Vũ Trọng Phụng qua đời, tin buồn ấy chỉ xuất hiện bằng vài dòng ngắn ngủi trên báo. Gia tài ông để lại thật ít ỏi, không nhà cửa, không tiền bạc. Chỉ có người vợ chưa đầy ba mươi tuổi, cô con gái thơ dại, những món nợ còn dang dở và hàng chồng bản thảo. Nhưng thời gian đã trả lại cho ông sự công bằng.

Nhiều thập niên sau, Số Đỏ được thừa nhận là một kiệt tác của văn học Việt Nam, được dịch ra nhiều thứ tiếng, đưa vào chương trình học và nghiên cứu ở nhiều trường đại học. Tên Vũ Trọng Phụng (1912 -1939) được đặt cho đường phố, trường học; còn “Xuân Tóc Đỏ” đã trở thành một danh từ riêng để chỉ những kẻ cơ hội, bất tài nhưng gặp thời. Sự vinh danh ấy là xứng đáng. Nhưng cũng khiến người ta day dứt. Phải chăng xã hội thường rất hào phóng với những thiên tài sau khi họ đã mất, còn khi họ còn sống thì lại quá ít người đủ bao dung để giúp họ tồn tại?

Ai cũng biết nhà văn viết bằng tài năng và tâm huyết. Nhưng Vũ Trọng Phụng còn đặc biệt hơn là ông đã viết đến hơi thở cuối cùng cho sự thật, trong những cơn ho của bệnh tật nghèo đói và bằng chính sinh mệnh ngắn ngủi của mình.

Vũ Trọng Phụng đã ra đi ở tuổi hai mươi bảy. Nhưng ông chưa bao giờ chết. Bởi mỗi lần xã hội còn có sự giả dối, cơ hội, háo danh và những chiếc mặt nạ được khoác lên bằng quyền lực hay tiền bạc, thì tiếng cười châm biếm của ông vẫn còn vang lên từ những trang sách. Mỗi trang sách của ông đều thấm mồ hôi của lao động, thấm máu của bệnh tật và thấm nỗi đau của một nhà văn dám trả giá cho sự thật.

Gần một thế kỷ sau ngày ông khép lại cuộc đời, người đọc vẫn lặng lẽ cúi đầu trước một ngòi bút đã dám sống đến tận cùng với sự thật. Đó là lý do Vũ Trọng Phụng không chỉ thuộc về lịch sử văn học, mà còn thuộc về lương tri của mọi thời đại.

Hoàng Thị Bích Hà

*Tài liệu tham khảo về tiểu sử: nguồn Wikipedia, các thông tin khác liên quan đến cuộc đời, giai thoại tổng hợp từ nhiều nguồn.

Ảnh (Tác Giả gởi)

1-

nắng lơ thơ nắng ngập ngừng

bên hàng cây lạnh lá còn bâng khuâng

hồn già rớt nỗi phân vân

một ngày tôi vẫn làm thân tượng buồn

nắng tơ nắng rụng bên đường

trong tôi sợi nắng còn vương vấn sầu

đời phẳng phiu những niềm đau

trong tôi hoang vực mòn hao ẩn tàng

nắng rơi từng giọt nắng vàng…

2-

nắng thắp mây sáng khung trời

nắng lênh đênh chiếu ánh ngời sắc hoa

mùa nào em đứng đợi ta?

con tim bắt nhịp bài ca giao tình

nắng em soi rõ dáng hình

một hồn thơ chảy hoá thành biển khơi

mắt xôn xao giữa khung đời

ta nghe vũ trụ là môi em cười…

3-

nắng tháng hai nắng mong manh

mùa xuân se chậm dáng hình đổi thay

thủy tiên thèn thẹn vươn vai

đào he hé nụ đợi ngày khoe bông

em áo đỏ che dù hồng

nhìn tôi nhướng mắt trên lông mi dài

nắng thầm ở đậu đôi tay

tôi biết tôi có một ngày… vô duyên.

4-

đem sợi nắng nhốt trong tim

em phơi mái tóc em nhìn liếc ta

tháng hai nào phải tháng ba

mùa như dòng chảy đổ ra biển đời…

.

tôi thèm đếm giọt mưa rơi

một tôi phản diện tuyệt vời chính tôi

nắng lên nắng đỏ bên trời

tôi theo sợi nắng ngủ vùi nhớ ai…

5-

nắng hân hoan ở với tôi

nắng gây nghiện giữa tim đời đau thương

bỏ quên bụi cát dọc đường

bỏ quên cầm mượn nỗi buồn trả vay

em búi tóc nhíu chân mày

tay vung vạt áo dài bay hững hờ

tôi tắm nắng đứng ngẩn ngơ

“phải cô Tư thuở học trò ngày xưa?”

nhẹ như tiếng mẹ ầu ơ…

6-

điệu buồn

ném xuống vực sâu

nắng đi quanh quẩn nắng mầu ngọc lam

dưới rừng

mờ khuất xa xăm

hơi màn sương đục mù giăng lững lờ

bạch đàn

hiu hắt thân trơ

gió phe phẩy những hương đưa dịu nồng

một hôm

tôi ở với rừng

hồn thiên nhiên mọc trên từng phiến da…

7-

nắng đi

nắng gởi lại mưa

tôi trong tâm tưởng bụi mờ tương lai

nắm bàn tay

níu ngón tay

tôi thân phế liệu của ngày tháng qua

chiều nghiêng

ngồi tựa hiên nhà

mắt mông lung mắt màu hoa chớm sầu

tôi dài mộng

giữa đêm thâu

đời hôm nay đến nghìn sau não nùng

lăn hoài hòn đá lưu vong…

Lâm Hảo Dũng

Van- Feb 09-2026

Trăng Sông Quê – Tranh (sơn dầu): MAI TÂM

BÂY GIỜ TRÊN NƯỚC MỸ

XE BUS VÀNG LONG LANH

Xe bus vàng đã chạy!  Học trò nhập trường rồi.  Mây mùa Thu trôi trôi, trời lạnh hanh hao nắng…

Thành phố vắng thêm vắng các em đi tung tăng…Thành phố chừ mùi xăng có lẽ thêm ngào ngạt?

Người lớn đi như giạt vào ghế đá công viên.  Thấy ai ai cũng hiền.  Đời thái hòa êm ả….

Tôi xoè tay hứng lá, một chiếc rơi bơ vơ… Những chiếc rơi hôm qua còn vàng trên thảm cỏ!

Ô kìa có con thỏ nó chẳng sợ người sao?  Hai con mắt đỏ au như trăng Rằm chưa lặn…

Tôi buông lá, hứng nắng thả nắng lên hoa hồng. Một chút nhớ phải không: quê mình Năm Học Mới…

Học trò tôi không đợi Thầy các em trở về…Chắc các em cũng đi bỏ luôn ngôi trường cũ?

*

Tôi nghĩ ai cũng giấu nỗi buồn trong lòng mình.  Tôi làm thơ làm thinh, đó cũng là cách nén…

Một ngày về không hẹn!  Buồn quá nha Quê Hương.  Tôi nhớ những ngôi trường, tôi-hành-lang-và-gió…

Vài phút thôi, tôi thở, ngày xưa ôi gió thơm.

Các em đang trong lớp, Thầy vào chào các em…

Những năm tháng không tên hỡi ngày xưa yêu quý!

Bây giờ trên nước Mỹ, xe bus vàng… long lanh!

*

XIN TRẢ CHO TRỜI

CHIỀU ƠI NHA TRANG

Bến xe… không phải bến xe xưa

Đã mới nhiều năm hay mới giờ?

Cứ tưởng mình về không phải lạ

Chân trời… cứ tưởng cõi trong mơ…

.

Không thấy xích lô, xe đạp ôm

Thấy taxi nhiều, hẹn phải hôn?

Tài xế lắc đầu:  Tôi đón khách

Mời lên, nếu phải, mình đi luôn…

.

Xe chạy.  Êm ru phố với phường

Ờ chừ không thấy bụi vương vương

Ờ chứ không thấy hàng me nữa

Còn, chắc hoa vàng bay dễ thương?

.

Nha Trang tôi về con phố cũ

Tên thì còn đó, bạn tôi đâu…

Người ta nói chẳng nghe tên đó

Có lẽ chú lầm hay xa lâu?

.

Mươi năm, hai mươi năm, năm mươi năm hơn

Tôi không thường ngó tôi trong gương

Tám mươi quá cũng gần trăm tuổi

Ngày tôi trở về… đây Nha Trang?

.

Phan Hồng Châu!  Sáu mươi năm sao?

Châu Bến Tre còn tôi Cà Mau…

Khi tôi chuyển đến Ban Mê Thuột 

Châu đã “thương vong” một buổi chiều! 

*

Tôi và Châu… không còn đôi bạn

như ngày xưa thường đi ăn nem

tôi về nghề cũ thì Châu mất,

bây giờ…sáu mươi năm rồi!

.

Sáu mươi năm rồi

sáu mươi năm thêm…

Xong tù binh, rồi xa đất nước, xa biền biệt

nếu có dịp về thì…đường vẫn còn tên!

.

Cố nhân!  Cát Bụi mù  sương khói… 

Mất biệt hàng me.  Còn những trụ đèn!

Còn một chút gì nghe ướt ướt

Xin trả cho trời chiều ơi Nha Trang!

*

AI NHÉ AI MÃI MÃI LÀ

CON GÁI ĐI Ở VƯỜN CAU

THEO BƯỚC NGOẠI

NGÀY XƯA

Sau khi Phan Thanh Giản

nâng chén thuốc độc lên uống

và nằm xuống ngủ giấc Thiên Thu,

ông Đồ Chiểu có bài thơ phúng điếu,

có hai câu dễ thương trời biểu,

mây bay qua…

từ bữa đó, mùa Thu!

.

“Minh Sinh Chín Chữ Lòng Son Tạc

Trời Đất Từ Nay Mặc Gió Thu!”

Trời đất âm u…

… trên trời có mấy đám mây bàng bạc…

Những người con trai xa Đất Nước

bốn phương trời

cầm khăn lau nước mắt

Gần trăm tuổi rồi…

Mây Trắng Thiên Thu!

.

Yêu Tổ Quốc!  Yêu Quê Hương!  Yêu Mãi Mãi!

Khác chi Thuý Kiều một người con gái:

“Bên trời góc biển chơ vơ

Tấm son gột rửa bao giờ mới phai?”

Không ai Không ai bán mình đánh đổi

Bát Cơm Thừa, Miếng Bánh Bỏ.

Trời ơi…

Chín chữ lòng son mưa gió mỏi mòn!

.

“Minh Sinh chín chữ lòng son tạc

Trời đất từ nay mặc gió Thu!”.

“Hải Giác Cựu Thư Sinh Tính Phan Chi Mộ”

Nắng mưa còn đó,

chín chữ chơ vơ…

Một triệu lính có ngày xưa mà không có ngày sau…

Cũng thẹn!

.

Nước Non!  Quê Nhà!  Điểm Hẹn!

Chúng tôi về… Cổ độ đò ngang…

Nước mắt chảy hai hàng

Chín chữ lòng xưa luôn bất diệt

Yêu Tổ Quốc Yêu Quê Hương Yêu Mãi Mãi!

.

Ai nhé ai mãi mãi là con gái

đi ở vườn cau theo bước Ngoại…

hồi xưa!

*

TỪ KHI EM VỀ NHA TRANG

XUI ANH CỨ NHỚ NHỮNG HÀNG PHI LAO

Ráng nha!  Lục Bát thả bèo

thử coi mình có làm theo kịp người?

Thơ Lục Bát người xưa chơi

câu sáu câu tám mà dời biển sông…

.

Người xưa tuyệt quá, phải không?

Người nay buồn ứ trong lòng tương tư…

Nhớ nhau, nói ít nhờ thơ

Thương nhau lắm cũng một tờ giấy trao…

.

Thơ hình như là chiêm bao?

nãy giờ tỉnh, chẳng câu nào ra câu!

Tú Xương làm thơ chắc mau…

Đêm nghe tiếng ếch… ông cào mặt ông:

.

“Sông kia rày đã nên đồng,

Chỗ làm nhà cửa, chỗ giồng ngô khoai

Đêm nghe tiếng ếch bên tai

Giật mình cứ ngỡ tiếng ai gọi đò…”.

.

Tú Xương vừa nói hay mơ?

Ông – dân Nam Định, bây giờ Hưng Yên?

Ông nhìn đất ngả trời nghiêng

Hay ông thoáng thấy nhãn tiền Quê Hương?

.

Người thì “Sắp Xếp Giang Sơn”,

Trời không trừng phạt, trời còn công du?

Nước non xưa một hình thù

Nay không là một mà lu bù hình… như?

.

Người ta vỗ mông làm Vua

Người dân vỗ mặt, chịu thua Ông Giời…

Núi sông có lúc đổi dời,

Tình người chân lý, mà thôi… đổi lòng!

.

Lục Bát tôi bèo trôi sông

Lát ra cửa biển tan cùng phù sa…

Ai vớt bèo làm phân hà?

Cho xanh mạ, cho bao la la buồn?

.

Lục bát mai mốt có còn

chỉ mong như bụi hoàng hôn vàng vàng…

Từ khi em về Nha Trang

xui anh cứ nhớ những hàng phi lao…

*

HAPPY TẾT TRUNG THU

Bốn ngày nữa là Tết – Tết giữa năm:  Trung Thu!

Cũng là Rằm mong chờ để nhìn trăng cho thoả!

Chắc chỉ người châu Á mới nghĩ tới Trung Thu…

Chở ở bên châu Âu, Úc, Phi và cả Mỹ…Trung Thu thường bão giông!

Mình người Việt rất mong Trung Thu như mộng tưởng: Những cô Tiên đã lớn để múa khúc Nghê Thường!

Ông Nội Ngoại mình đều thương cháu con hơn thường lệ,  Tết nói rằng của Bé… mà thật của người Già…

Ô kìa!  Họ uống trà, rất rất là… nghi lễ!  Từng cái bánh cắt nhẹ, từng miếng bánh nâng niu!  Họ trao nhau thương yêu, già mà ôi trìu mến…

*

Bốn ngày nữa, tôi đếm ngón tay bàn tay tôi…

Thương những người mồ côi, Tết Trung Thu ngồi thù lu như thằng Cuội!  Không nghe ai đó nói một lời chia sẻ tình!  Ai cũng có phận mình – mồ côi cũng là phận!

.

Mây quanh trăng lấn cấn, Trung Thu quê nhà sao?

Tôi nhớ Ngoại vườn cau, tôi nhớ người “hồi ấy” tuổi mười bảy em nhảy qua rất nhiều bờ mương mà hổng chịu nói thương anh đứng nhìn mái tóc…

.

Thời gian con đò dọc, tóc người ta thì xuôi… Xuôi cho thuyền xuôi mái… xuôi cho gái theo chồng!  Bốn ngày nữa, con sông đêm Trung Thu trăng tỏ… ai đã về bên đó, ai vẫn ở bên này!  Hết Trung Thu còn mây, mây hoài hoài mây trắng…

*

NGƯỜI TA MỪNG NĂM MỚI

KHÔNG AI MỪNG TÂN THU

Mùa Thu mới đã về…Ngày dài.  Đêm ngắn lại.  Chưa chút mưa nào rải xuống đất đang nứt rồi…

Tội nghiệp lũ chim trời bỏ người đi tìm ấm… Chúng sẽ bay xa lắm, dám xuống tới Chile?

Bầy Thiên Nga Canada sẽ tới Florida ở…Chưa nghe ai nói nhớ về loài chim bay cao, bay rất xa rừng rú…

Rừng rú, những con thú không biết sẽ ra sao, thêm rừng đang xôn xao:  coi chừng rừng lại cháy!

Những con sóc còn nhẩy, những con mèo chăm chăm.  Không biết mai mốt Rằm Trung Thu này có ngủ?

Và những con gấu nữa, đừng xuống đồng nha cưng… Những con sư tử chạy rông coi chừng mà ăn đạn!

*

Nhìn tiết trời, thấy nản… Sau Thu là tuyết rơi… Sau Thu, ngày Chúa Trời…Sau Thu… chờ năm mới.

Mỗi ngày là ngày tới, tình nào rồi cũng phai?  Thế giới vừa nắm tay thì bày ngay chiến trận! Nga yêu hòa bình lắm nhưng phải bắn Ucraine.  Mỹ chế súng đạn thêm, Iran chắc là chết!  Thế giới ngày tận diệt… chắc gì hoa nở hoa?

Trương Vô Kỵ đi xa…  Còn ai Chu Chỉ Nhược?  Áo lụa vàng tha thướt, ai về trải hoàng hôn?

Thơ sẽ thành chữ Thương!  Em à, thương mãi nhé!

*

NGUYỄN DU VIẾT TÂN THANH

ĐOẠN TRƯỜNG THÀNH CỐ CỰU

                   Thương mà biết nói sao cho hết?

                    Lậy Chúa cho con giữ được lòng…

Việt Nam đi qua Mỹ, mười tám ngàn kilô mét hơn…

Mỹ về lại Việt Nam… tròn chu vi trái đất!

Trái tim, tôi ráng cất để coi nó vuông tròn,

… nếu còn có một hôm / mình xuống Tân Sơn Nhứt!

.

Ước mơ… đã hiện thực:  Một tháng ở quê nhà!

Mười năm, hai mươi năm xa, tình vẫn như ngày cũ!

Những giọt nước mắt như cũ, ấm áp quá bàn tay.

Mỗi ngón tay một ngày, vạn vạn ngày, Trời ạ!

.

Người ta hôn đông quá… mình hôn như chưa hôn!

Người ta ôm ôm ôm… chưa bao giờ gần vậy!

Bao nhiêu năm chưa thấy, bây giờ thì mới thấy

Mình gần bên mãi mãi nha!  Mình gần bên không nữa xa…

*

Tôi vẫn gọi quê nhà / của minh:  Tân Sơn Nhứt 

Không gọi Tân Sơn Nhất – tôi ghét tụi Bắc Kỳ

bọn miền Bắc vô đây… nói Nam Kỳ của nó!

Nó làm cho dân khổ, nó làm người xa người…

.

Bạn mình ơi!  Tôi sao rồi?  Tôi là loài Chó Đẻ?

Quê Hương là Quê Mẹ, chúng mình cùng một Mẹ Âu Cơ!

Sao mình lại bơ vơ – kẻ quê nhà, người đất khách?

Người Nam, Bắc bảo là Quân Giặc, là Lũ Ngụy, là sao?

.

Đời như giấc chiêm bao…Phi Trường Tân Sơn Nhứt

mồ hôi tuôn phừng phựt / dưới cái nắng Sài Gòn!

Hỏi Mạ, Mạ-không-còn!  Hỏi Ba, Ba-đã-mất!

Cậu Tám? Cậu Sáu?  Cậu Chín?… đi tu đã thành Phật!

.

Trời ơi là nước mắt!

Trời ơi là Quê Hương!

Nguyễn Du viết Đoạn Trường… Tân Thanh…

thành cố cựu!  

.

Buông tay ra, đừng níu nữa… những năm tháng lưu vong!

Hãy nắm chặt cái vòng… vòng tròn của Trái Đất!

Chúng ta hãy thành thật:  Chúng Tôi Là Đồng Bào!

Qua đi, qua thương đau, chúng mình… đều Hạnh Phúc!

.

Chúng tôi, chúng ta, chúng mình… từng viên ngọc

lăn dài trên Quê Hương!

Đó là dãy Trường Sơn, là Hồng Hà, là Hương Giang, là Bến Ngự…là Bến Nghé bây giờ: “Nhà Bè Nước Chảy Chia Hai, Ai Về Gia Định Đồng Nai… thì về!”.

Bye Bye Tân Sơn Nhứt International Airport Love Love!

Trần Vấn Lệ

Có một điều khá thú vị đang diễn ra trên chiến trường Ukraine mà có lẽ vài chục năm nữa các nhà quân sự sẽ còn phải ngồi lại để nghiên cứu.

Đó là chiến dịch Vivaldi của Ukraine ở khu vực Lyman, phía bắc Donetsk.

Tên nghe rất… nghệ thuật. Vivaldi là nhà soạn nhạc người Ý, tác giả của Bốn mùa. Nhưng trên chiến trường Ukraine thì “Vivaldi” lại là một bản nhạc hoàn toàn khác: UAV bay trên trời, robot bò dưới đất, tác chiến điện tử làm nhiễu đối phương và con người ngồi cách chiến trường hàng kilomet để điều khiển tất cả.

Theo phía Ukraine, chiến dịch đã giúp họ giành lại hơn 100 km² lãnh thổ và gây cho quân Nga hơn 3.000 thương vong.

Tôi vẫn giữ nguyên nguyên tắc quen thuộc: những con số thương vong này là tuyên bố của phía Ukraine, chưa thể kiểm chứng độc lập đầy đủ. Vì vậy, không nên biến con số 3.000 thành một sự thật tuyệt đối.

Nhưng có một điều khác thì đáng chú ý hơn rất nhiều: cách Ukraine đánh trận.

Trong chiến tranh thế kỷ XX, muốn chiếm một vị trí, cuối cùng vẫn phải đưa bộ binh vào.

Bộ binh vượt chiến hào. Xe tăng mở đường. Công binh phá mìn. Pháo binh bắn yểm trợ. Và tất nhiên, phía bên kia cũng làm y hệt.

Kết quả là những cuộc chiến giằng co từng mét đất, với những chiến hào kéo dài hàng trăm kilomet.

Ukraine đang thử một cách khác. Cho robot đi trước.

UAV trinh sát nhìn từ trên cao. Drone tấn công tìm mục tiêu. Tác chiến điện tử làm mù hoặc gây nhiễu hệ thống của đối phương. Robot mặt đất rà phá mìn, vận chuyển đạn dược, tiếp tế, di tản thương binh và trong một số trường hợp mang thuốc nổ tấn công mục tiêu.

Đặc biệt, Ukraine tuyên bố đã sử dụng UAV hạng nặng để đưa các robot mặt đất vào sâu hơn 10 km phía sau tuyến Nga.

Ngày xưa muốn đưa một người lính vào hậu phương đối phương phải tìm cách cho anh ta sống sót đi tới đó. Bây giờ có thể… gửi một con robot.

Nếu robot bị bắn nổ? Thôi thì mất một con robot. Không có giấy báo tử. Không có gia đình đau khổ. Không có người lính phải nằm lại trên một cánh đồng xa lạ. Đây là một thay đổi rất lớn về bản chất chiến tranh.

Đáng chú ý nhất ở Vivaldi không phải là một loại robot cụ thể, mà là cách tất cả những thứ này được kết nối với nhau: UAV phát hiện mục tiêu; Dữ liệu truyền về; Hệ thống tác chiến điện tử gây nhiễu đối phương; Pháo binh hoặc drone xử lý mục tiêu; Robot mặt đất mở đường hoặc tiếp tục nhiệm vụ; Bộ binh chỉ xuất hiện khi cần thiết.

Con người vẫn là trung tâm của hệ thống, nhưng ngày càng ít phải trực tiếp đứng trong vùng nguy hiểm.

Nói cách khác, người lính đang dần biến từ “người cầm súng ngoài chiến hào” thành “người điều khiển cả một hệ thống chiến đấu.”

Một thế kỷ trước, người ta nói nhiều đến số lượng quân đội, xe tăng, pháo và máy bay. Ngày nay, những thứ đó vẫn quan trọng. Nhưng bên cạnh chúng xuất hiện một thứ mới: ai nhìn thấy trước, ai truyền thông tin nhanh hơn, ai gây nhiễu tốt hơn và ai đưa vũ khí đến mục tiêu chính xác hơn.

Tuy nhiên phía sau tất cả vẫn là con người.

Cho nên nói Vivaldi là “thoát khỏi chiến tranh chiến hào” không có nghĩa là ngày mai chiến hào sẽ biến mất.

Không! Chiến hào vẫn còn đó. Nhưng cách người ta phá vỡ chiến hào đang thay đổi.

Thay vì hàng nghìn người lính cùng xông lên, người ta có thể làm mù hệ thống quan sát của đối phương, cắt hậu cần, phá sở chỉ huy, đánh vào các điểm phóng UAV, rà phá bãi mìn bằng robot rồi mới đưa bộ binh tiến lên.

Ít người hơn nhưng nhiều công nghệ hơn. Ít “xung phong biển người” hơn nhưng nhiều dữ liệu hơn.

Nhưng đừng vội nghĩ rằng đây là “bí quyết riêng của Ukraine”.

Nga cũng đang phát triển UAV, robot mặt đất và tác chiến điện tử. Các nước NATO cũng đang theo dõi rất sát những gì xảy ra trên chiến trường này.

Ukraine hiện giống như một phòng thí nghiệm chiến tranh khổng lồ. Những gì hoạt động được trên chiến trường sẽ được giữ lại. Những gì thất bại sẽ bị loại bỏ.

Và một thế hệ vũ khí mới đang được thử nghiệm trong điều kiện thực tế mà không một phòng thí nghiệm quân sự nào có thể mô phỏng đầy đủ.

Ngày xưa, một vị tướng ngồi trong hầm chỉ huy, trải bản đồ ra trước mặt và dùng những quân cờ nhỏ để điều quân. Bây giờ, có lẽ ông ta ngồi trước một màn hình, nhìn một chiếc UAV bay trên trời rồi nói: “Cho con robot kia đi sang trái 20 mét.” Nghe giống phim khoa học viễn tưởng, nhưng nó đang xảy ra thật.

Và vì vậy, điều đáng chú ý nhất của Vivaldi có lẽ không phải Ukraine đã chiếm lại bao nhiêu kilomet vuông, hay Nga đã mất bao nhiêu binh sĩ.

Điều đáng chú ý hơn là chiến tranh đang thay đổi ngay trước mắt chúng ta. Thế kỷ XX chứng kiến xe tăng và máy bay làm thay đổi chiến trường. Thế kỷ XXI có thể là thời đại của drone, robot, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Và biết đâu vài chục năm nữa, khi các nhà sử học nhìn lại cuộc chiến Ukraine, họ sẽ không chỉ hỏi: “Ai đã chiếm được vùng đất nào?” mà sẽ hỏi một câu khác: “Đây có phải là cuộc chiến mà con người bắt đầu học cách để máy móc đi vào vùng chết thay cho mình hay không?”

Nếu câu trả lời là có, thì Vivaldi có thể chỉ mới là bản nhạc mở đầu.

Lê Diễn Đức

*Bài do CTV/TVBH gởi

Tranh: Vô đề 1994, họa sĩ Moshe Kupferman (1926-2003); nguồn: wikiart.org  

1. 

nơi này

nhiều năm trước

nữ thần may mắn ngồi bó gối

co ro mắt lờ đờ ngó người và xe

qua lại như củi mục dạt theo dòng

phơi trong nắng hạ

trước cafe la fortuna 

2. 

ngày nóng như có lửa

rèm sáo cửa sổ phòng đóng kín

tôi bật cười

nhận ra mình suýt giẫm đạp lên nỗi buồn

dù không cố ý 

3. 

hứng khởi khi bước ngang lò bánh mì

nhắm mắt quờ quạng

ngập chìm trong mùi của bánh nóng

sau nhiều ngày khứu giác mắc cạn

tôi hội nhập giấc mơ ngày

bù trừ chứng mất ngủ  ̶ ̶ ̶ 

vướng mắc tưởng chừng kinh niên 

4. 

chiếc mặt nạ không cười

cắn ngập vào cổ tay tôi

vết sâu bật máu

giọng nàng bất ngờ sôi nổi

lời nguyền dâng trào

ngược xuôi

ám ảnh đêm oi bức không trăng sao

vẫn chưa buông bỏ  

5. 

đơn giản

giản đơn

ngày hè kéo tôi tụt xuống tận đáy

choáng váng

tối tăm mặt mũi

tối giản

như thể trơ trọi

như thể trần trụi

như buổi nguyên sơ 

6. 

cái nóng đốt phồng bài thơ

chín đỏ

cháy cạnh

giấc mơ ngày cựa mình

mắc kẹt trong hơi thở miên man

7. 

con ruồi nằm úp mặt

sõng soài trong ly cà phê

đá đã tan

cà phê đã cạn hơn phân nửa

cái chết thong thả thoải mái dịu dàng

so với cái nóng quần quật dày đặc bên ngoài

và tôi sốt ruột theo dõi dự đoán thời tiết

tìm kiếm một cơn mưa đâu đó    

Quảng Tánh Trần Cầm  

Tranh (Nhật Bản – Tác Giả gởi)

Chưa đến nỗi tê buốt. đồng
Đêm thu lành lạnh huyền không tỏ mờ
Hứa người đứng một lều thơ
Một chân trăng mỏi ngóng chờ tựa vai
Những phiến đá lát quan hoài
Xin đừng ái niệm trần ai lục tồn
Đêm thu rười rượi xóm thôn
Màu sương quẫy nhẹ chút ròn tan xanh
Từ bao lâu lục diệp thành
Tường rêu thẫm mộ chiêu anh nhạc thầm
Lần đeo nhau về hút tăm
Không còn vết dấu thuở cầm lạc thu

20.9.26
@hxs

Tháng 3/2025, tôi viết Chuyện Vãn: Nỗi Lòng Với “Chiếc Lá Cuối Cùng” trong ca khúc của nhạc sĩ Tuấn Khanh. Viết cho cuộc tình khi anh nằm trong bệnh viện “Lá trên cành một chiếc cuối bay xa” tự ý gửi cho người tình, vì trước sau gì cũng bị chia tay, và may mắn chiếc lá vàng trên cành chưa lìa cành.

Bước vào mùa thu, nhiều người cho rằng đó là mùa của văn nhân vì có nhiều nguồn cảm hứng để sáng tác. Vào thập niên 1930, thời kỳ mở đầu nền tân nhạc Việt Nam, ca khúc Thu Trên Đảo Kinh Châu của nhạc sĩ Lê Thương: “Gió đưa hồn thu xuống cây. Bao lá rơi để gió thu cuốn đi”…

Điển hình với các ca khúc của nhạc sĩ Đoàn Chuẩn (lời Từ Linh). Nhạc sĩ Phạm Duy với nhiều ca khúc về mùa Thu và chiếc lá… Vài ca khúc tiêu biểu của các nhạc sĩ Văn Cao, Đặng Thế Phong, Tô Vũ, Hoàng Trọng, Cung Tiến, Lê Trọng Nguyễn & Nguyễn Hiền, Châu Kỳ, Ngô Thụy Miên, Từ Công Phụng…

Nhà văn Việt Hải & Phạm Chung trong bài viết Mùa Thu Trong Tình Ca Việt Nam, đề cập đến nhiều ca khúc trong những thập niên qua liên quan đến chủ đề… Từ thời tiền chiến đến hai thập niên ở miền Nam Việt Nam, có hàng trăm ca khúc trữ tình (sáng tác và phổ thơ) liên quan đến mùa thu.

Trong thi ca với những bài thơ của Nguyễn Khuyến, Nguyễn Bính, Huy Cận, Lưu Trọng Lư, TTKh, Đinh Hùng, Cung Trầm Tưởng… Nhà thơ Thái Tú Hạp viết bài Mùa Thu Trong Thi Ca đã đề cập rất nhiều. Nhà văn Dương Viết Điền (Hạ Ái Khanh) – người bạn cùng khóa Nguyễn Trãi I với tôi cũng viết Mùa Thu Trong Thi Ca… Với hai người bạn văn sưu tầm và dẫn chứng vì vậy không đề cập dông dài.

Nhà thơ Triều Hoa Đại ấn hành qua 3 tác phẩm trong hai thập niên: Lên Rừng Đếm Lá (2005), Trăm Cây Nghìn Cành (2020), Đốt Lửa Soi Rừng (2023) khoảng một nghìn trang, ghi lại các cuộc trò chuyện với giới văn nghệ sỹ (trong đó có tôi). Anh ví mỗi người như chiếc lá trong khu vườn văn nghệ như ở trên rừng khi còn xanh cho đến lúc đổi sang màu vàng rơi rụng, lá khô rải rác trong rừng!

Thỉnh thoảng email cho nhau, anh cho biết khi nào tôi viết “vĩnh biệt, tưởng nhớ” của tôi, biết được chiếc lá lìa cành như vừa qua với nhà văn Cung Tích Biền.

Và, có lẽ mùa thu là mùa chia ly:

“Em ra đi mùa thu,

Mùa thu không còn nữa.

Đếm lá úa mùa thu,

Đo sầu ngập tim tôi”.

(Mùa Thu Không Trở Lại – Phạm Trọng Cầu)

Vào thập niên 1960, Phạm Trọng Cầu du học vào Nhạc Viện Paris (Conservatoire Supérieur de Musique de Paris). Theo lời ông “Dạo ở Paris, gặp và yêu một cô gái Việt Nam có mái tóc đen dài, đôi mắt buồn vời vợi. Tình yêu đang độ trăng rằm thì nàng phải về nước và không bao giờ trở lại Paris nữa. Chúng tôi chia tay vào mùa thu… Hôm tiễn nàng ra sân bay, tôi trở về nhà phải đi ngang qua khu vườn Luxembourg. Khu vườn đó, khi đi ngang, tôi chợt nhận ra mùa thu, vì chân mình đá rất nhiều lá vàng”.

Trong bài viết Tình Khúc Mùa Thu Với Paris của tôi vào tháng 9/2023 đề cập đến vài nhạc phẩm với hình ảnh Paris của một thuở. Mùa Thu Paris (thơ Cung Trầm Tưởng, Phạm Duy phổ nhạc), Mùa Thu Chết phổ nhạc từ bài thơ L’Adieu của nhà thơ Pháp Guillaume Apollinaire, qua bản dịch thơ của nhà thơ Bùi Giáng. Nước Mắt Mùa Thu “Nước mắt mùa thu khóc ai trong chiều. Hàng cây trút lá, nghĩa trang đìu hiu!”. Đặc biệt với bài thơ Les Feuilles Mortes của nhà thơ Pháp Jacques Prévert, năm 1946 đã được nhạc sĩ Joseph Kosma phổ nhạc. Năm 1949, Johnny Mercer viết lời tiếng Anh Autumn Leaves. Les Feuilles Mortes được nhiều nhạc sĩ đặt lời Việt: Lá Thu Vàng (Lữ Liên), Những Chiếc Lá Úa (Phong Vũ), Đường Chiều Lá Rụng, Lá Rụng (Phạm Duy), Những Chiếc Lá Úa (Y Vân), Mùa Thu Lá Úa (Phạm Ngọc Lân)…

Bài viết Jacques Prevert  và  Les Feuilles Mortes của GS Nguyễn Bảo Hưng ở Paris (trước đây đã phục vụ ở TĐH. CTCT với tôi). Bài viết khá dài, chỉ  trích dẫn những ý chính:

Les Feuilles Mortes được coi thuộc dòng nhạc tình cảm nói về mùa thu và kỷ niệm nên nó mới có cái tựa tiếng Anh Autumn Leaves… hình ảnh nào gợi lên cảnh đẹp thơ mộng quyến rũ của mùa thu không? Hay độc nhất chỉ có hai chữ  “les feuilles morte” mang ý nghĩa biểu tượng cho mùa thu…

… Là những lời thơ vì câu văn không chỉ cô đọng, hàm súc mà khi đặt les feuilles mortes làm chủ từ, Prévert còn gợi trong ta hình ảnh lung linh sống động của những chiếc lá đang rơi rụng đầy gợi cảm. Tuy không phải điệp khúc, nhưng câu thơ được nhắc đi nhắc lại ba lần do vai trò quan trọng của nó: mỗi lần lập lại là một lần được lồng trong ngữ cảnh mới nói lên ý nghĩa đặc biệt của kỷ niệm đối với người trong cuộc…

… Prévert lại biến chúng thành thơ. Ấy là vì ông đã không tìm cách khai mở các khái niệm trừu tượng ấy ra thành những hình ảnh mỹ miều, cụ thể để mô tả hay kể lể… Les Feuilles Mortes là một giai điệu buồn với những nốt nhạc khoan thai dìu dặt. Cộng thêm lời ca qua những lời thơ chan chứa, nó càng có sức cuốn hút người nghe…

Ca khúc Tình Thu Trên Sông Seine của nhạc sĩ Nguyễn Văn Đông sáng tác sau nầy ghi lại kỷ niệm vào thập niên 1960’ sang công tác ở Paris, “rung động vì một bóng hồng, trong không gian lãng mạn của Paris”.

“Chào Paris! Tình yêu người đi hay biến suy.

Dòng sông Seine buồn trôi vì ai lỡ xuân thì.

Mùa Thu nay người xưa về đâu lá thu sầu

Bay vờn bàn chân viễn xứ, vấn vương thương hoài”.

Nhạc sĩ Lam Phương với những cuộc tình trở thành tình sử bi thương. Vào thập niên 1980s, sau khi chia tay nghệ sỹ Túy Hồng, ông dọn sang Paris để sống và gọi là “tị nạn ái tình”. Khi cuộc tình chớm nở ông đã sáng tác vài ca khúc Mùa Thu Yêu Đương “Mùa thu ơi Paris dệt mộng tình si… Đưa anh vượt khỏi cơn đau ngày nào”, ca khúc Mùa Thu Vào Mộng… Thế rồi sau mười năm chung sống, ông viết ca khúc Tan Vỡ! Cuối cùng với nhạc phẩm Thu Đến Bao Giờ với nỗi buồn chia ly trong mùa thu trước khi định cư ở Mỹ.

“Ta đang âm thầm chờ thu

Ta đang đơn lạnh nhìn thu

Mùa thu Paris nghìn năm lá đổ…

… Chỉ còn giọt lệ cho nhau”

(Sầu Viễn Xứ – Lam Phương)

Bài thơ Mai Tôi Đi của nhà thơ Nguyên Sa giữa thập niên 1950’:

Nhạc sĩ Anh Bằng phổ nhạc cùng tựa bài thơ với các câu cuối:

“Mai tôi đi, chắc rằng Paris nhớ

Nhưng dù sao, nhớ nhung rồi sẽ mờ

Muôn vạn ưu sầu rồi cũng sẽ xa nhau

Mình cũng sẽ xa nhau”.

Ca khúc Em Mùa Thu Của Tôi  của nhạc sĩ Vũ Hữu Toàn (thơ Phạm Ngọc):

“Paris buồn giữa trời thu

Cơn mưa ùa theo hối hả

Tiếng đàn pha cùng tiếng gió

Thở dài thành những cơn mưa”

*

“Hằng năm cứ vào cuối thu, lá ngoài đường rụng nhiều và trên không có những đám mây bàng bạc, lòng tôi lại nao nức những kỷ niệm mênh mang của buổi tựu trường…

Buổi sáng mai hôm ấy, một buổi mai đầy sương thu và gió lạnh. Mẹ tôi âu yếm nắm tay tôi dẫn đi trên con đường làng dài và hẹp. Con đường này tôi đã quen đi lại lắm lần, nhưng lần này tự nhiên tôi thấy lạ. Cảnh vật chung quanh tôi đều thay đổi, vì chính lòng tôi đang có sự thay đổi lớn: Hôm nay tôi đi học.”.

Nhà văn Thanh Tịnh tuy ít nổi tiếng vào thời tiền chiến nhưng bài viết Tôi Đi Học được giảng dạy trong chương trình Quốc Văn lớp Đệ Lục thời Việt Nam Cộng Hòa. Trải qua hai thập niên, bao thế hệ đã học, vẫn nhớ. Tập truyện ngắn Quê Mẹ của nhà văn Thanh Tịnh, xuất bản năm 1941, nhà xuất bản Đời Nay, gồm 13 truyện ngắn.

Cô giáo ra đề tài nầy cho học sinh. Tôi viết thời tiểu học (lớp Năm đến lớp Nhất) ở quê ngoại với tuổi thơ nhưng khi bước vào trung học (Lớp Đệ Thất) cảm thấy thay đổi cuộc sống. Lớp Nhất có khoảng bốn mươi học sinh, trải qua hai cuộc thi tuyển Tiểu Học và vào trung học, đa số thi vào trường quận trung học Tiểu La ở Thăng Bình, tám học sinh thi vào trường trung học Trần Quý Cáp ở Hội An, có hai học sinh trúng tuyển… Tuy cách nhau vài tháng hè nhưng khi bước chân vào trung học như cuộc đổi đời của tuổi thơ. Bài viết được cô giáo cho đọc trong lớp, và cũng là niềm khích lệ, sau nầy viết nhiều bài về trường xưa, phố cổ Hội An…

Sống trên đất Mỹ, trải qua nửa thế kỷ, ông nội, ông ngoại là “bác tài” trong Mùa Tựu Trường, Orange County không có lá phong như lúc đầu định cư ở Nashville, Tennessee vào mùa thu khi mới đặt chân đến năm 1990, có những con đường ngập lá vàng, trông rất thơ mộng. Liên tưởng đến câu thơ của thi hào Nguyễn Du: “Rừng phong thu đã nhuộm màu quan san” khi cụ đi sứ sang Tàu, “màu quan san” là màu của ly biệt, hoài cảm, ở Việt Nam thời đó không có rừng phong.

Ca khúc Thu Vàng của nhạc sĩ Cung Tiến sáng tác năm 1953, mới 15 tuổi:

“Mùa Thu vàng tới là mùa lá vàng rơi

Và lá vàng rơi, khi tình thu vừa khơi

Nhặt lá vàng rơi, xem màu lá còn tươi

Nghe chừng đâu đây màu tê tái”

“Màu tê tái” phải chăng là hình ảnh “màu quan san”?

Trong chuyến sang Canada đã khá lâu cũng vào mùa Thu,  mọi nơi với rừng phong đẹp tuyệt vời, và nước nầy lấy lá phong làm biểu tượng trên Quốc Kỳ.

Khi hỏi các bạn văn “Tại sao ở đây không thấy bài thơ, ca khúc nào với hình ảnh rừng phong?”. Được giải thích vì rất thông thường nên không “ấn tượng”.

Trong ca khúc Lá Đổ Muôn Chiều của Đoàn Chuẩn & Từ Linh với hình ảnh:

“Thu đi cho lá vàng bay,

Lá rơi cho đám cưới về…

… Lá đổ muôn chiều ôi lá úa,

Phải chăng là nước mắt người đi…

… Nhưng mỗi mùa thu chiếc lá vàng bay về cuối trời.

Thuyền tình không bến đỗ người ơi.

Nhớ nhau đành tìm trong tiếng hát.

Đời vắng em rồi vui với ai”.

Nhà thơ Vũ Hoàng Chương với bài thơ “Đời vắng Em Rồi Say Với Ai” và cũng là tựa đề tập thơ, sau đó trong ca khúc thì hình ảnh lá vàng bay trog màu thu với cuộc tình chia ly “thuyền tình không bến đỗ”!

Tưởng nhớ hai nhạc sĩ Nguyễn Hiền và Lê Trọng Nguyễn, kết thúc bài viết với ca khúc Lá Rơi Bên Thềm

“Lá rơi cho lòng hoài cố nhân

Tìm trong lá thu vàng bao phút xưa đầm ấm

Niềm thương khó phai mờ theo tháng năm

Lá rơi bên thềm vắng

Yêu mãi dáng thu về bên song”.

Nay thì “Cố nhân xa rồi! Có ai về lối xưa” (Cung Tiến)

Little Saigon, đầu thu (thu phân) 2026

Vương Trùng Dương

Nguyên Tác: Trump’s Ten Commandments

Tác Giả: JEFFREY SONNENFELD

(Chuyển ngữ tiếng Việt: Gemini; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)

LỜI GIỚI THIỆU (của Tác Giả)

CHƯƠNG 4

Cách Trump Kiếm Tiền

Nghệ Thuật Trộm Thương Vụ — Ngửa Tôi Thắng, Sấp Anh Thua

Sau khi tôi từ chối lời đề nghị của Donald Trump cho vị trí chủ tịch Đại học Trump (Trump University) — một câu chuyện được kể lại trong phần mở đầu — Trump đã bảo tôi giúp đỡ và cố vấn cho vị tân chủ tịch, Mike Sexton.

Chẳng bao giờ lâu, tôi học được rằng các sinh viên nhập học được hứa hẹn một bức ảnh chụp chung với Trump, mà kết quả thường đạt được bằng cách đứng cạnh một tấm mô hình bìa cứng hình Trump. Một người bạn cũ của tôi, một nhà kinh tế học Harvard, đã cùng tôi giúp cảnh báo Trump về trò gian lận đó, nhưng ông dường như không mất ngủ nhiều vì việc này.

Triết học phương Đông thường vang vọng trí tuệ của Tôn Tử trong Binh pháp Tôn Tử: “Chừa cho đối thủ một đường lui tôn nghiêm.” Tuy nhiên, đây không phải là phương châm của Donald Trump khi nói đến việc thực hiện các thương vụ và kiếm tiền. Trump không để lại nhiều thứ trên bàn đàm phán sau một thương vụ và thậm chí có khả năng đã bán luôn cả đồ nội thất của bên kia trong quá trình thương lượng.

Các nhà kinh tế học cấp cao lừng danh Robert Frank thuộc Đại học Cornell và Phillip Cook thuộc Đại học Duke đã cảnh báo về hậu quả của một triết lý như vậy trong cuốn sách năm 1995 của họ, The Winner-Take-All Society: Why the Few at the Top Get So Much More Than the Rest of Us (Xã hội Kẻ-thắng-ăn-tất: Tại sao một số ít ở đỉnh cao lại nhận được nhiều hơn hẳn phần còn lại của chúng ta). Họ chỉ trích những kẻ cơ hội chớp lấy và khai thác những khác biệt nhỏ trong hiệu suất để thu về những khác biệt khổng lồ về phần thưởng.

Trích dẫn các thị trường xổ số, thể thao và ngành công nghiệp giải trí — nơi nhiều người cạnh tranh để nằm trong số ít đạt được thành công cực đại — họ phàn nàn rằng các tầng lớp siêu sao đã xuất hiện trên khắp các lĩnh vực, với những siêu sao đó dọn sạch đĩa cho chính mình. Sự than thở đó chắc chắn không phải là điều làm Trump phải mất ngủ ban đêm.

Các nhà phê bình chỉ ra rằng nhiều dự án kinh doanh của Trump qua các năm gợi nhớ đến câu nói tai tiếng của P. T. Barnum: “Mỗi phút lại có một kẻ khờ sinh ra.” Như đối thủ chính trị của ông, Barack Obama, từng giễu cợt: “Có những nỗ lực liên tục nhằm bán đồ cho bạn. Ai lại làm thế cơ chứ? Bán cho bạn giày thể thao dát vàng, đồng hồ 100.000 USD và gần đây nhất là Kinh Thánh Trump. Bạn biết đấy, ông ấy muốn bạn mua lời của Chúa phiên bản Donald Trump. Tên ông ấy nằm ngay đó, bên cạnh Matthew và Luke. Bạn không thể bịa ra những thứ này được. Nếu bạn thấy nó trên Saturday Night Live, bạn sẽ nói: ‘Ồ, thế thì đi quá xa rồi đấy’.”

Trump đã bảo chứng cho một danh sách dài đến mức gần như nực cười các sản phẩm mang thương hiệu của mình qua các năm.

Các học viên tham dự Đại học Trump thấy mình phải tạo dáng chụp ảnh với một mô hình bìa cứng của Trump như một bức ảnh chụp chung với Trump thực sự.

Từ lâu trước khi bước vào chính trị, nhiều thương vụ kinh doanh của Trump đã bốc mùi một sự nhếch nhác không thể nhầm lẫn, một thoáng phong cách của, chẳng hạn như, một kẻ bán xe cũ. Các khách hàng, nhà cung cấp và những người khác không may xui xẻo ngáng đường Trump phát hiện ra theo cách cay đắng, hết lần này đến lần khác, rằng các kế hoạch kinh doanh của ông hiếm khi tốt như những gì chúng được quảng cáo, bất kể mức độ tiếp thị có phô trương đến đâu — tương tự như những bức ảnh chụp với mô hình bìa cứng Trump trao cho những người tham dự Đại học Trump.

Khi ghi chép lại vô số hoạt động kinh doanh và các kế hoạch tiếp thị phô trương của Trump, thật khó để không thấy hình bóng của một số nhân vật biếm họa hư cấu nổi tiếng, chẳng hạn như gã bán hàng lưu động mờ ám hài hước Mr. Haney trong bộ phim truyền hình hài kinh điển những năm 1960 Green Acres — kẻ với một thùng xe đầy các thiết bị lừa đảo luôn sẵn sàng bán cho người khách hàng ngây thơ Mr. Oliver Douglas một thứ “bạn không thể sống thiếu”, chẳng hạn như một chiếc máy giặt tự chế có động cơ thuyền bên trong chạy hỗn loạn, phun nước và quần áo lung tung.

Tương tự như vậy, thật khó để không thấy hình bóng của Joe Isuzu hài hước, người mạo danh người phát ngôn hư cấu của Isuzu trên các quảng cáo truyền hình những năm 1980 — kẻ đã đưa ra những tuyên bố thổi phồng thái quá và mang tính trào phúng về các xe của Isuzu, chẳng hạn như chiếc xe rẻ đến mức có thể mua bằng tiền lẻ, hoặc chiếc xe có nhiều chỗ ngồi hơn sân vận động Houston Astrodome, hoặc nó có thể đi được 300 dặm trên mỗi gallon nhiên liệu.

Đối với Trump, kinh doanh — cũng như hầu hết mọi thứ trong cuộc sống — là một trò chơi có tổng bằng không (zero-sum game); để ông thắng, người khác mặc định phải thua. Và đối với Trump, tất cả là về việc đảm bảo rằng ông luôn luôn là người chiến thắng.

Có một logic khôn ngoan nhất định trong cách Trump triển khai phương thức hoạt động (modus operandi) của mình khi nói đến việc kiếm tiền. Ông hiếm khi tự mình gánh vác những phần rủi ro nhất của bất kỳ thương vụ nào, ưu tiên đẩy rủi ro sang cho người khác bất cứ khi nào có thể trong khi tự mình thu về các lợi ích. Đó là một phần trong nghệ thuật trộm thương vụ của Trump: Ngửa tôi thắng, sấp anh thua. Đó là mô hình mà Trump đã tinh chỉnh đến mức hoàn hảo trong suốt cuộc đời trưởng thành của mình, nhưng đó cũng là cách ông luôn tiếp cận kinh doanh, ngay cả trong những thương vụ sớm nhất của mình.

CÂU CHUYỆN NGUỒN GỐC MANG TÍNH HUYỀN THOẠI: CHỈ LÀ MỘT HUYỀN THOẠI

Trong cuốn sách The Hero’s Farewell của tôi, tôi đã phân tích cách nhiều CEO lừng danh, chẳng hạn như Henry Ford, Armand Hammer của Occidental Petroleum, và Harry Gray của United Technologies, đã tái tạo tiểu sử của chính mình một cách ngoạn mục như thế nào.

Gray, ví dụ, không chỉ đổi tên của mình (vốn là Harry Grusin), mà còn bịa đặt về học vấn của mình (vốn là ngành báo chí chứ không phải kỹ thuật như ông tuyên bố). Ông bịa đặt về nguồn gốc tôn giáo của mình (vốn là đạo Do Thái và ông đã làm lễ Bar Mitzvah, chứ không phải Đạo Nhất thể như ông tuyên bố); và ông không sinh ra ở Milledgeville, Georgia như ông tuyên bố mà là ở Latvia. Ngay cả Horatio Alger huyền thoại, trái ngược với huyền thoại phổ biến, cũng là một nhà báo thất bại — người trước đó là một mục sư ấu dâm bị tước áo dòng chứ không phải là một câu chuyện thành công kinh doanh tự thân đi lên từ bàn tay trắng như ông tuyên bố.

Trump tương tự đã tự nhào nặn nên huyền thoại về nguồn gốc của chính mình: đó là một doanh nhân hoàn toàn tự thân, một trùm kinh doanh toàn cầu, trong suốt nhiều năm. Ông liên tục đẩy câu chuyện đó trên truyền thông, tuyên bố rằng ông đã vượt lên trên hoạt động “nhỏ bé” ở quận ngoại thành không có tiếng tăm của bố mình và biến một khoản vay duy nhất 1 triệu USD từ bố thành một đế chế 10 tỷ USD không nhờ gì khác ngoài nỗ lực và sự chăm chỉ. Những đòn đả kích rải rác từ các nhà báo hoài nghi và các nhà tiểu sử hầu như không xuyên thủng được sự tự thần thoại hóa của Trump.

Tất nhiên, câu chuyện nguồn gốc này giờ đây phần lớn đã bị vạch trần, một phần nhờ vào người cháu gái của ông, Mary Trump, đã rò rỉ hàng ngàn trang tài liệu tài chính gia đình chưa từng được công bố vào năm 2018 cho tờ The New York Times.

Các tài liệu này đã tiết lộ một cách chắc chắn rằng Trump đã nhận được một cú đòn bẩy khổng lồ hơn nhiều từ bố mình so với những gì được đánh giá trước đây, với bố ông — Fred Trump — mới là thiên tài kinh doanh thực sự, người đã xây dựng một đế chế phát triển bất động sản từ con số không.

Trên thực tế, khi mới 3 tuổi, Trump đã kiếm được 200.000 USD mỗi năm từ các doanh nghiệp của bố mình, và đến năm 8 tuổi, ông đã chính thức là một triệu phú. Vào thời điểm tốt nghiệp đại học, ông đã rút ra hơn 1 triệu USD từ đế chế của bố mình mỗi năm.

Fred Trump là một đồng mưu cố ý và tự nguyện, giấu đi vai trò quan trọng của chính mình trong khi nương theo cơn cuồng phong truyền thông về Donald — thiên tài bất động sản tự thân. Trong bài khắc họa đầu tiên về Donald Trump vào năm 1976 trên tờ The New York Times, một sắc thái hoài nghi đã nằm bên dưới tiêu đề: “Donald Trump, Nhà quảng bá Bất động sản, Tự Xây dựng Hình ảnh”. Người ta cảm nhận rõ ràng rằng nhà báo kỳ cựu Judy Klemesrud không hoàn toàn chắc chắn liệu Trump trẻ là một nhà phát triển bất động sản đích thực hay một kẻ lừa đảo chỉ quan tâm đến PR.

Klemesrud bắt đầu bài viết với một chân dung về Trump trẻ có vẻ vượt thời gian, dễ nhận biết và ngay lập tức quen thuộc:

Ông ấy cao, gầy và tóc vàng, với hàm răng trắng chói lọi, và ông ấy trông rất giống Robert Redford. Ông ấy đi lại quanh thành phố trên chiếc Cadillac màu bạc có tài xế riêng với các chữ cái đầu tên ông, DJT, trên biển số. Ông ấy hẹn hò với các người mẫu thời trang thon thả, thuộc về những câu lạc bộ thanh lịch nhất và, khi mới 30 tuổi, ước tính rằng ông ấy sở hữu “hơn 200 triệu USD”.

Tất nhiên, giờ đây chúng ta biết Trump khi đó không sở hữu 200 triệu USD. Ông dường như đã tuyên bố toàn bộ giá trị tài sản ròng của Tập đoàn Trump Organization là của riêng mình, mặc dù doanh nghiệp đó thuộc sở hữu của bố ông.

Cũng trong bài viết đó, bố ông đã ngoan ngoãn nương theo âm mưu chung của họ, ngưỡng mộ tuyên bố: “Donald là người thông minh nhất mà tôi biết”, và ngồi yên nhìn Trump trẻ cán quét lên các thành tựu của mình, khoe khoang rằng bố ông đã thất bại trong việc phát triển doanh nghiệp vì “đó là tâm lý học” và tự khắc họa mình là người giải cứu gia đình: “Bây giờ, tâm lý học đó đã kết thúc.”

Cũng trong bài khắc họa năm 1976 đó, Trump đã thảo luận về hành trình đa dạng hóa các hoạt động bất động sản của công ty gia đình, quyết tâm mở rộng vào Manhattan và phát triển các bất động sản sang trọng thay vì các phát triển cho người thu nhập thấp ở quận ngoại thành mà bố ông đã xây dựng nên công ty. Để đạt được mục tiêu đó, ông quyết tâm định hướng lại các dòng tiền đáng kể từ đế chế của Fred Trump để mua giá rẻ ở Manhattan, vào thời điểm thành phố đã chìm xuống một mức thấp mới giữa những khó khăn tài chính, tội phạm tràn lan và sự tháo chạy của dân số.

Như Trump đã dự đoán: “New York hoặc sẽ trở nên tốt hơn nhiều hoặc tồi tệ hơn nhiều, và tôi nghĩ nó sẽ trở nên tốt hơn nhiều. Tôi không nói về South Bronx. Tôi không biết gì về South Bronx. Nhưng ở Manhattan, tôi cảm thấy một trung tâm hội nghị mới sẽ là bước ngoặt cho thành phố. Nó sẽ loại bỏ tất cả những rác rưởi đồi trụy đó ở Quảng trường Thời đại. Về mặt tâm lý, tôi nghĩ nếu Thành phố New York có một trung tâm hội nghị, nó sẽ hồi sinh và trẻ trung trở lại… Có rất nhiều thương vụ tốt xung quanh ngay lúc này.”

Trump quyết tâm nắm bắt một trong những “thương vụ tốt” đó cho chính mình, và cần ghi nhận rằng ông đã làm được. Vào thời điểm đó, các nhà phát triển khác đang tháo chạy khỏi Manhattan hàng loạt. Rốt cuộc, đó là thời kỳ của cái tiêu đề gây chấn động trên tờ New York Daily News: “Ford nói với Thành phố: Đi chết đi” (Ford to City: Drop Dead). Nhưng Trump đã chọn một thế đứng đi ngược chiều và mua vào. Ông đã mua giá rẻ đúng vào thời điểm chính xác, khi sự phục hồi kinh tế của thành phố tạo ra một con sóng dâng nâng tất cả các con thuyền.

Cơ hội lớn đầu tiên của Trump tại Manhattan nảy sinh khi Khách sạn Commodore cạnh ga Grand Central được rao bán, khi chủ sở hữu của nó — Công ty Đường sắt Penn Central — tuyệt vọng tìm kiếm nguồn vốn sau khi tuyên bố phá sản. Commodore không chỉ cần một người giải cứu có tài chính dồi dào mà còn cần các mối quan hệ trong chính quyền thành phố để xoay xở có được các giấy phép và chứng nhận cần thiết cho một cuộc cải tạo toàn diện.

Không ai lại đi coi trọng Donald Trump khi đó mới 30 tuổi, tương đối vô danh cho một thương vụ như vậy, vì ông thiếu cả vốn lẫn uy tín để tự mình tài trợ và quản lý một dự án phát triển bất động sản khổng lồ ở Midtown Manhattan. Ngoại trừ việc ông sở hữu một lợi thế lớn: Thị trưởng New York vào thời điểm đó, Abe Beame, là một người bạn lâu năm của Fred Trump, kéo dài từ thời thanh xuân của họ ở Queens và cùng nhau thăng tiến trong tổ chức Đảng Dân chủ địa phương.

Tận dụng chặt chẽ các mối quan hệ của bố mình với vị thị trưởng thuộc Đảng Dân chủ (Thị trưởng Beame được cho là đã chỉ đạo cấp dưới của mình: “Tôi ủng hộ bất cứ điều gì Donald và Fred muốn”), Trump trẻ bắt đầu phương pháp bao vây các bên đấu thầu tiềm năng khác bằng cách đảm bảo sự ủng hộ từ mọi cơ quan và góc ngách của chính quyền Beame.

Đến cuối quá trình, Trump đã giành được một thương vụ cực kỳ hời, phản ánh cách tiếp cận “Ngửa tôi thắng, sấp anh thua” của ông. Thay vì mua đứt bất động sản, Tập đoàn Phát triển Đô thị của tiểu bang đã mua trực tiếp nó, sau đó trao cho Trump một hợp đồng thuê 99 năm, giúp ông tiết kiệm tiền ngay từ đầu. Hơn nữa, Trump đã đàm phán thành công một khoản miễn thuế bất động sản trong 40 năm — điều chưa từng có vào thời điểm đó và là khoản miễn thuế đầu tiên dành cho một bất động sản thương mại tại Thành phố New York.

Đây là một yếu tố thay đổi cuộc chơi trong việc làm cho bài toán kinh tế của dự án hoạt động, vì nó làm giảm chi phí duy trì xuống thực tế bằng không. Trump tranh luận rằng việc miễn thuế sẽ là một sự đánh đổi xứng đáng cho thành phố vì Commodore sẽ kích thích hoạt động kinh tế. Tuy nhiên, hầu hết các nhà bình luận đều thuyết phục rằng sự ủng hộ của Beame đã làm nghiêng cán cân. Cuối cùng, theo một nghiên cứu, khoản miễn thuế chưa từng có này đã khiến thành phố thiệt hại hơn 410 triệu USD doanh thu thuế bị mất.

Cấu trúc của thương vụ mà Trump đàm phán đã giải trừ rủi ro hiệu quả cho toàn bộ dự án đối với bản thân ông. Nếu mọi việc diễn ra tốt đẹp, ông sẽ hưởng toàn bộ lợi thế với tư cách là người vận hành khách sạn và giữ lại toàn bộ thu nhập; và nếu mọi việc không suôn sẻ, thành phố sẽ là bên kẹt lại với một tài sản tồi tệ trong tay trong khi Trump rửa tay phủi đít bước đi.

Nhưng Trump vẫn chưa dừng lại ở đó. Sau khi đã bảo hộ được bất động sản, ông lại một lần nữa tận dụng tài sản và uy tín của bố mình để bảo đảm một khoản vay xây dựng trị giá 70 triệu USD để cải tạo bất động sản đang xuống cấp, với bố ông là người bảo lãnh, và lôi kéo Tập đoàn Hyatt (do gia đình Pritzker lãnh đạo) làm đối tác. (Sau này họ đã bất hòa, nhưng đó là một câu chuyện riêng.)

Dự án đầu tiên của Trump đã thành công lớn khi mở cửa trở lại vào tháng 9 năm 1980 với tên gọi The Grand Hyatt New York, vốn vẫn đứng vững cạnh ga Grand Central cho đến nay với hình dáng cơ bản không đổi. Khách sạn đã tạo ra hàng triệu USD cho Trump hàng năm cho đến khi ông bán cổ phần của mình cho Hyatt vào năm 1996 với giá 142 triệu USD, chấm dứt sự tham gia trực tiếp của mình.

MÔ HÌNH THƯƠNG VỤ ĐIỂN HÌNH CỦA TRUMP

Theo nhiều cách, giao dịch Khách sạn Commodore của ông đã thể hiện mô hình thương vụ điển hình của Trump. Các đường nét đã bắt đầu hình thành về những mẫu hình mà Trump sẽ liên tục triển khai mang lại hiệu quả lớn trong việc cấu trúc các thương vụ kinh doanh suốt sự nghiệp của mình, và một mô hình kinh doanh để kiếm tiền mà ông sẽ tinh chỉnh và nhân bản hết lần này đến lần khác:

1. Thứ nhất, Trump hiếm khi mua bất cứ thứ gì ngoài các tài sản kiệt quệ (distressed assets), dù là đang phá sản hay gần phá sản, từ những người bán đầy áp lực đang túng thiếu tiền mặt và tuyệt vọng tìm kiếm sự giải thoát. Việc ông mua Khách sạn Grand Commodore từ chủ sở hữu của nó là Penn Central Railroad đang tuyệt vọng vì tiền mặt đã bắt đầu một mẫu hình sẽ diễn ra hết lần này đến lần khác, dù là với việc Trump thâu tóm Mar-a-Lago, Trump Winery hay Trump National Doral.
2. Thứ hai, Trump hiếm khi mua bất cứ thứ gì theo đúng giá thị trường hay gần mức giá cao nhất. Mua bất động sản từ những người đang gặp vận xui và ép giá cứng rắn nhất có thể đã trở thành một sở trường của Trump. Một số đối tác của Trump lưu ý rằng việc đè giá và lợi dụng các cá nhân hay tổ chức từng giàu có hơn và quyền lực hơn Trump mang lại cho ông một cảm giác phấn khích. Trả giá cao trong các thị trường bùng nổ không bao giờ là cách tiếp cận ưa thích của Trump.
3. Thứ ba, Trump luôn bỏ ra ít tiền nhất có thể ngay từ đầu. Bất cứ khi nào có thể, ông thích mua đồ bằng tiền của người khác. Ông nhìn chung sẽ đẩy tối đa rủi ro thua lỗ sang phía khác để phần đầu tư của ông mang lại mức độ rủi ro tối thiểu trong khi giữ lại lợi ích tiềm năng tối đa cho bản thân. Hơn nữa, ông hầu như luôn cấu trúc các thương vụ theo cách giúp ông tương đối không bị ràng buộc, cho phép ông rửa tay phủi đít bước đi nếu mọi việc chuyển biến xấu vì bất kỳ lý do gì, trong khi người khác phần lớn bị kẹt lại gánh hậu quả.

Giao dịch lớn đầu tiên của Trump, Khách sạn Commodore, đã thể hiện thương vụ điển hình của Trump về việc trút bỏ hầu hết rủi ro thua lỗ trong khi giữ lại toàn bộ lợi ích tiềm năng.

TỪ TÒA THÁP TRUMP ĐẾN THẢM HỌA “CITY FRONT CENTER”

Trump đã sử dụng động lực từ thành công với Commodore để mở rộng đế chế bất động sản đang bùng nổ của gia đình mình, phát triển nối tiếp nhau nhanh chóng:

• Trump Tower vào năm 1983 — tòa tháp 58 tầng đặc trưng trên Đại lộ Số 5 trở thành đại bản doanh của Trump và là biểu tượng cho thương hiệu cá nhân xa hoa, phô trương của ông với vàng ở khắp nơi và một sảnh giếng trời bằng đá cẩm thạch màu hồng;
• Trump Plaza vào năm 1984 — một tòa nhà căn hộ tương đối u ám ở East Side;
• Trump Parc trên Central Park vào năm 1986 — nơi Trump biến đổi từ Khách sạn Barbizon Plaza xập xệ;
• Và Trump Palace vào năm 1991 — một trong những tòa tháp căn hộ cao nhất NYC vào thời điểm đó.

Những thương vụ này nhanh chóng biến thành vàng cho Trump, ít nhất là ban đầu, một phần nhờ nương theo con sóng dâng cao của một nền kinh tế NYC đang phục hồi, khi thời kỳ suy thoái những năm 1970 lui vào lịch sử và thời kỳ bùng nổ những năm 1980 tại NYC (vốn được ghi danh nổi tiếng trong tác phẩm Bonfire of the Vanities của Tom Wolfe) bắt đầu hình thành.

Bất chấp bối cảnh vĩ mô thuận lợi này, các thương vụ bất động sản của Trump không phải lúc nào cũng thành công. Cùng khoảng thời gian thâu tóm Khách sạn Commodore, ông cũng mua một quyền chọn để thâu tóm hai bãi đỗ tàu cũ, bỏ hoang của Penn Central — khoản bất động sản bị định giá thấp và chưa được sử dụng đúng mức ở West Side kéo dài từ Đường 59 đến Đường 72 và từ Đường 30 đến Đường 39. “Đó là mảnh đất tuyệt vời nhất ở đô thị Mỹ,” ông khoe khoang.

Trump hình dung ra một đại dự án “Television City” hoành tráng trên khu đất rộng 57 mẫu Anh, với các kế hoạch sâu rộng cho các tòa nhà siêu nam tính, đầy đủ một studio NBC tại chỗ, 2 triệu square feet mặt bằng bán lẻ, và 3,6 triệu square feet không gian studio truyền hình và điện ảnh, cũng như 8.000 căn hộ, 10.000 chỗ đậu xe, và 20.000 căn hộ cao cấp.

Trên lý thuyết, đó là một cơ hội hàng đầu cho Trump vì hơn bất cứ điều gì, dự án cần các mối quan hệ chính trị thuộc đúng loại hình ông đã có với Abe Beame và từng sử dụng một cách tự tin trong dự án Khách sạn Commodore. Theo lời của người quản lý tài sản phá sản, các bất động sản này cần một nhà phát triển “người dường như ở vị thế tốt nhất trên thị trường New York để có được sự quy hoạch lại và tài trợ của chính phủ… có vị thế chính trị rất, rất cao.”

Tuy nhiên, trên thực tế, nó đã biến thành một thảm họa, những giấc mơ của Trump biến thành tro bụi. Nơi ông nhìn thấy sự tráng lệ hoành tráng, những người khác lại nhìn thấy một quái vật kinh hoàng, với sự phản đối dữ dội, nhiệt thành nảy sinh từ cư dân và doanh nghiệp địa phương.

Quan trọng hơn, sau khi Abe Beame rời ghế thị trưởng, Trump đã mất đi đồng minh chính trị mạnh nhất của mình, và người kế nhiệm tại tòa thị chính — Thị trưởng Ed Koch — đã chứng tỏ là một người cứng rắn trong việc chống lại sự hăm dọa của Trump, từ chối cấp cho ông các khoản giảm thuế, quy hoạch và trợ cấp cần thiết để xây dựng Television City.

Hơn nữa, Koch đã cung cấp các khoản giảm thuế để thuyết phục NBC ở lại Rockefeller Center, làm suy yếu lời chào mời Television City của Trump đối với NBC về việc trở thành người thuê mỏ neo cốt lõi của dự án. Mối quan hệ giữa Trump và Koch nhanh chóng diễn biến xấu đi, Thành phố New York dường như quá nhỏ bé cho hai cái tôi khổng lồ, không ai trong số họ chịu lùi bước trước một cuộc chiến. Trump kêu gọi Koch từ chức, coi ông là “một nhà quản lý tồi tệ” và “một kẻ đần độn”, trong khi Koch giễu cọt: “Nếu Donald Trump đang kêu en éc như một con lợn bị chọc tiết, tôi hẳn đã làm đúng điều gì đó. Lợn con, lợn con, lợn con!”

Bên dưới những lời lẽ đả kích gay gắt và sự va chạm của những cái tôi, Koch hoàn toàn không ấn tượng với đề xuất giá trị của Trump, với sự nhận thức sắc bén về những gì Trump thực sự đuổi theo. Một phụ tá cấp cao của Koch sau đó kể lại: “Ed luôn có cảm giác rằng Donald đang tìm cách kiếm 6 rúp cho 1 đồng xu.” Một người khác nói Trump “thích khẳng định rằng ông ấy sẽ làm điều này và mọi người khác sẽ phải tuân theo.”

Khi các kế hoạch đại dự án của Trump cuối cùng tan thành mây khói vào những năm 90, ông đã ngừng trả thuế bất động sản cho các khu đất, đầu hàng một cách thảm hại việc kiểm soát các bất động sản với một khoản tiền ít ỏi cho một tập đoàn nhà đầu tư nước ngoài — những người cuối cùng đã bắt đầu xây dựng trên khu đất này ba thập kỷ sau những lời hứa ban đầu của Trump.

Theo phong cách điển hình của Trump, ông vẫn xoay xở làm đục nước đủ để có thể tuyên bố thất bại của mình thực chất là một chiến thắng. Trong khi nhận được rất ít về mặt tài chính cho việc từ bỏ quyền kiểm soát, Trump đã giới thiệu bản thân với các đối tác nước ngoài mới như một đối tác thương hiệu và đòn bẩy cổ phần thiểu số nhỏ của mình để đàm phán thành công việc đặt tên ông lên nhiều tòa tháp sang trọng được xây dựng, tạo ra ấn tượng sai lầm rằng ông đã xây dựng toàn bộ dự án.

Tên của Trump chỉ bị gỡ bỏ khỏi các dự án này sau khi ông dấn thân vào chính trị, khi cư dân bỏ phiếu gỡ bỏ nó trên cơ sở rằng nó làm tổn hại đến giá trị bán lại.

Dưới đây là bản dịch toàn bộ trích đoạn sang tiếng Việt, giữ trọn vẹn từng chi tiết, thuật ngữ tài chính – bất động sản và thể hiện bằng văn phong phân tích sắc bén, mượt mượt và cuốn hút:

Như ví dụ về các dự án West Side của Trump đã cho thấy, với tất cả mọi thứ liên quan đến Trump, và ngay cả trong các dự án thành công, thường có ít bản chất hơn những gì xuất hiện ban đầu và vẫn luôn tồn tại một phảng phất không thể thoát khỏi của phong cách một kẻ bán xe cũ.

Hãy lấy một ví dụ khác: câu chuyện được ghi chép lại nhiều về dự án xây dựng lại Sân trượt băng Wollman Rink ở Công viên Trung tâm (Central Park) — được Trump quảng bá như một hành động rộng lượng từ thiện, nhưng thực chất lại giống một chiêu trò PR sinh lời hơn là lòng nhân ái thực sự.

CÂU CHUYỆN SÂN TRƯỢT BĂNG WOLLMAN RINK

Câu chuyện về cách Trump tham gia vào việc sửa chữa sân trượt băng ở giữa Central Park đã trở thành một huyền thoại nền tảng trong thế giới Trump, với ngọn lửa của nó được quạt mạnh nhất bởi chính ông. Trong lời kể của ông, chính quyền thành phố — khi đó do Thị trưởng Ed Koch dẫn dắt — đã chi hàng triệu USD trong hơn nửa thập kỷ để cố gắng sửa chữa sân trượt băng đang xuống cấp, nhưng đạt được rất ít thành công.

Trump, người từng công khai đối đầu với Koch, đã thấy một cơ hội để công khai “vượt mặt” ngài Thị trưởng và đề nghị hoàn thành dự án trong vòng 6 tháng “bằng chi phí của mình”, với điều kiện ông sẽ đảm bảo thu được từ thành phố, một cách miễn phí, các hợp đồng thuê vận hành sân trượt băng và một nhà hàng. Koch đã đồng ý một cách dột nát — mặc dù ông sẽ sớm phải hối hận về điều đó.

Trump, một cách tự nhiên, đã có một ngày vui vẻ chà đạp lên vị thị trưởng, liên tục tổ chức các cuộc họp báo loa phường báo cáo từng bước tiến triển, dán tên mình khắp nơi và biến cuộc cải tạo thành “Trump Show”. Cần ghi nhận cho Trump, nhờ vào sự hối thúc và sự chú ý công khai khổng lồ tạo ra sau đó, dự án đã hoàn thành trước thời hạn và dưới ngân sách gần 1 triệu USD.

Trái ngược với lời hứa tự bỏ tiền túi tài trợ cho cuộc cải tạo, đại đa số các chi phí phát sinh sau đó đã được chính quyền thành phố hoàn trả, khiến khoản chi thực tế của Trump là tối thiểu.

Thêm vào đó, bất chấp cam kết của Trump về việc quyên góp lợi nhuận ông kiếm được từ việc vận hành sân trượt băng và nhà hàng cho từ thiện, các cuộc kiểm toán của thành phố sau đó đã phát hiện ra rằng ông đã báo cáo doanh thu thấp hơn đáng kể một cách gian dối, không bao gồm đầy đủ các biên lai tiền mặt, cũng như báo cáo thấp hơn doanh số bán hàng nhượng quyền và phí vào cửa trượt băng.

Trump bị buộc phải trả lại 120.000 USD cho thành phố, nhưng việc bị bắt quả reo vì hành vi vi phạm đó không ngăn được ông tiếp tục kiếm lợi từ Wollman Rink. Trừ một khoảng thời gian gián đoạn ngắn, Trump đã điều hành quyền kinh doanh Wollman Rink cho đến tận năm 2021, khi thành phố cuối cùng cắt đứt mối quan hệ sau cuộc tấn công ngày 6 tháng 1 vào Điện Capitol.

Sự “giải cứu” của Trump đối với Wollman Rink có ít bản chất hơn những gì nhìn thấy bằng mắt thường; và các cuộc kiểm toán sau đó của thành phố đã phát hiện ra rằng ông đã báo cáo doanh thu thấp hơn đáng kể một cách gian dối, không báo cáo đầy đủ các biên lai tiền mặt cũng như báo cáo thấp hơn doanh số bán hàng và phí vào cửa.

Như với tất cả mọi thứ thuộc về Trump, những thành công ban đầu này sớm làm ông ảo tưởng sức mạnh. Ông liên tục đẩy các giới hạn và mở rộng phạm vi hoạt động của mình vào các lĩnh vực kinh doanh mới rộng lớn. Trong suốt những năm 1980, ông đã mở rộng và thử nghiệm các khoản đầu tư bên ngoài lĩnh vực chuyên môn bất động sản của mình. Kết quả là một tập hợp hỗn hợp rõ rệt: một số chiến thắng rải rác đan xen với những thảm họa thất bại.

CHIẾN THUẬT “GREENMAILING” VÀ CÁC DỰ ÁN NGOÀI BẤT ĐỘNG SẢN

Trong một thời gian, Trump đã tham gia vào cơn sốt kỹ thuật tài chính lớn của những năm 1980 — chiến thuật “greenmailing” (tống tiền bằng cổ phiếu) — tiếp bước các kẻ cướp doanh nghiệp khác như Carl Icahn và Boone Pickens.

Bằng cách mua các cổ phần lớn trong các công ty đại chúng và sau đó đe dọa thâu tóm thù địch (hostile takeover), Trump có thể gây áp lực lên các công ty mục tiêu đó — với ban quản trị và các điều hành viên của họ lo sợ mất quyền kiểm soát — để mua lại cổ phiếu với mức giá chênh lệch lớn, về cơ bản là trả tiền cho ông để ông biến đi.

Trump đã ghi được một số cú đấm nhanh với tư cách là một kẻ greenmailer, chẳng hạn như với 6,5% cổ phần trong Quaker Oats mà ông mua vào năm 1986 và nhanh chóng bán lại cho công ty để lấy khoản lợi nhuận hơn 30 triệu USD, tiếp theo là một thao tác tương tự tại Holiday Inn vào năm sau, nơi ông một lần nữa kiếm được lợi nhuận hơn 30 triệu USD chỉ trong vài tuần.

Nhưng ông sớm vươn quá xa khi các công ty mục tiêu bắt đầu hiểu rằng ông chỉ có tiếng sủa chứ không có vết cắn, và học được cách phớt lờ các lời đe dọa của ông.

Vào năm 1989, Trump đã mua một cổ phần lớn trong công ty mẹ của American Airlines và rút ra cùng một sách chiến thuật thâu tóm thù địch, đe dọa sẽ nắm giữ đủ cổ phần để hất văng ban quản lý của nó. Khôn ngoan trước các chiêu trò của ông và nhận ra ông chỉ là kẻ hăm dọa suông, American Airlines về cơ bản đã phớt lờ hành động này, thách thức Trump thực hiện cuộc thâu tóm mà ông đe dọa.

Lời đe dọa suông bị lật tẩy, Trump đã co vòi và nhanh chóng bán cổ phần của mình với mức thua lỗ đáng kể. Ông dường như đã bị bỏng nặng bởi chuyến dấn thân này vào thị trường chứng khoán đến mức, mặc dù vẫn là một người theo dõi cuồng nhiệt các biến động của thị trường chứng khoán và thường xuyên đăng tweet về các mức giá chứng khoán khi làm tổng thống, ông hiếm khi tự mình nắm giữ bất kỳ vị thế đáng kể nào trong cổ phiếu. Như Trump sau đó đã tuyên bố: “Tôi không đầu tư vào thị trường chứng khoán. Tôi không tin tưởng nó.” Giải thích thêm, ông tuyên bố ưu tiên bất động sản hơn: “Bất động sản là thứ tôi có thể nhìn thấy, chạm vào và kiểm soát. Cổ phiếu lên và xuống, và bạn không có quyền kiểm soát.”

Các khoản đầu tư kỳ quặc khác của Trump bên ngoài bất động sản vào những năm 1980 cũng gặp rắc rối tương tự.

• Vào năm 1989, Trump đã mua một hãng hàng không thương mại hạng dưới, Eastern Air Shuttle, mà ông ngay lập tức đổi tên một cách mang bản sắc riêng thành Trump Shuttle và cố gắng tái định vị như một dịch vụ xa hoa hàng đầu, tràn ngập các khóa dây an toàn mạ vàng và ẩm thực cao cấp. Không có gì ngạc nhiên khi hãng hàng không này thua lỗ ngay từ đầu và sụp đổ, rơi vào tay các chủ nợ giận dữ trong vòng hai năm.
• Khoản đầu tư của Trump vào một đội bóng bầu dục cũng thảm họa không kém. Vào năm 1983, ông đã mua đội bóng bầu dục New Jersey Generals. Generals là một phần của Giải bóng bầu dục Hoa Kỳ (USFL), một giải đấu mới nổi cạnh tranh với NFL quyền lực và nổi tiếng hơn nhiều. Đúng với phong cách hiếu chiến của mình, Trump đã tận dụng vị thế chủ sở hữu để khuyến khích USFL kiện NFL trên các cơ sở ngớ ngẩn. Vụ kiện đã phản tác dụng, giải đấu mới nổi bị nổ tung và Trump mất hầu như toàn bộ khoản đầu tư của mình.

Một số dự án của Trump là tuyệt vọng ngay từ đầu, đặc biệt là những dự án mà Trump trộn lẫn các lợi ích thương mại với những ý thích cá nhân. Vào năm 1987, Trump đã mua một siêu du thuyền sang trọng trị giá 29 triệu USD từ một kẻ buôn bán vũ khí người Ả Rập Xê Út tai tiếng. Đó là một trong những du thuyền tư nhân lớn nhất thế giới vào thời điểm đó, đầy đủ đĩa hát (disco), rạp chiếu phim, bãi đáp trực thăng và các phòng tắm mạ vàng. Ông ngay lập tức đổi tên du thuyền thành Trump Princess và tìm cách thương mại hóa quyền sở hữu của mình bằng cách tổ chức các bữa tiệc xa hoa và các chiêu trò tiếp thị — hoặc ít nhất là ông tuyên bố như vậy. Trong thực tế, du thuyền đã trở thành đồ chơi của ông, giống một dự án phù phiếm cá nhân và công cụ quảng bá cho thương hiệu của ông hơn là một tài sản kinh doanh nghiêm túc.

Nhiều dự án kinh doanh của Trump, chẳng hạn như hãng hàng không thương mại số phận hẩm hiu Trump Shuttle, đã thất bại trong việc cất cánh, cả theo nghĩa bóng lẫn nghĩa đen.

THẢM HỌA ATLANTIC CITY VÀ CỤC NỢ TỶ USD

Tiếp tục mở rộng đế chế kinh doanh của mình đến mức vươn quá xa, Trump đã mở rộng vào nhiều đấu trường khác nhau mà ông có ít chuyên môn và thậm chí ít thành công hơn. Giọt nước cuối cùng làm tràn ly là chuyến dấn thân hẩm hiu của Trump vào Atlantic City.

Lần này, mặc dù ông đã xoay xở đẩy một phần nỗi đau sang cho các nhà đầu tư, chủ nợ, nhân viên và đối tác của mình, đại bậc thầy đã không thể thoát khỏi hoàn toàn thảm họa. Thảm họa không thêu dệt này đã phá hủy những giấc mơ của Trump về việc tăng tốc sự giàu có của mình và thiết lập vững chắc vị thế là một trong những người giàu nhất thế giới.

Thay vào đó, nó đã đẩy 6 doanh nghiệp của Trump vào cảnh phá sản và xóa sạch một phần đáng kể giá trị tài sản ròng của ông, dẫn đến hơn 1 tỷ USD tổn thất được ghi nhận, với khoảng 1 tỷ USD giá trị doanh nghiệp bị xóa sổ, cộng thêm khoảng 1 tỷ USD tổn thất khác do các nhà đầu tư, chủ nợ, nhà cung cấp và nhân viên gánh chịu.

Đó là, theo nhiều cách, một vụ thâu tóm bằng vốn vay (LBO) kinh điển đi sai hướng. Trump, bị thuyết phục rằng thời kỳ bùng nổ của những năm 1980 sẽ tiếp tục diễn ra, đã vay nợ đến tận cổ, gánh một ngọn núi nợ để tài trợ cho cơn cuồng mua sắm của mình.

Các ngân hàng chưa khôn ra trước các chiêu trò của Trump (điều đó sẽ thay đổi ra sao) đã bị quyến rũ bởi “chàng trai vàng” của bất động sản New York, tin rằng ông là một người vay vốn mạnh mẽ, có uy tín tín dụng, và quá hạnh phúc khi tiếp tục cung cấp nợ chi phí thấp, bao nhiêu Trump muốn bất cứ khi nào Trump muốn.

Khi tất cả đống nợ đó chất đống, cơn say mua sắm của Trump không có dấu hiệu chậm lại, được tài trợ bằng ngày càng nhiều khoản vay. Đến năm 1990, ông đã tích lũy gần 4 tỷ USD tiền nợ, với việc Trump cá nhân chịu trách nhiệm cho gần 1 tỷ USD trong số đó.

Trong bất kỳ vụ thâu tóm nào, nợ nần sẽ phóng đại lợi ích tiềm năng nhưng cũng phóng đại rủi ro thua lỗ tiềm năng. Khi mọi việc chuyển biến xấu, có ít đệm an toàn để dựa vào. Kết quả là, khi các vụ đặt cược của Trump ở Atlantic City bắt đầu chảy máu tiền mặt và chìm vào sắc đỏ, ông có rất ít biên độ cho sai sót và ít đường lui.

Đối mặt với chi phí lãi vay gia tăng để phục vụ gánh nặng nợ khổng lồ của mình, cộng với doanh thu giảm từ các bất động sản khác, Trump đột nhiên đối mặt với một cuộc khủng hoảng thanh khoản kinh điển — nghĩa là mặc dù ông có thể là một tỷ phú trên giấy tờ, ông lại nghèo tiền mặt. Mọi chuyện tồi tệ đến mức bố ông đã nổi tiếng phải giúp ông thực hiện một khoản thanh toán lãi vay bằng cách gửi một đệ tử đến mua 3 triệu USD chip sòng bạc tại một trong các bất động sản của Trump như một món quà trốn thuế.

Khi sự cố xảy ra, đằng sau tất cả sự thổi phồng, hào nhoáng và sự trơ trẽn, Trump chẳng qua chỉ là một trùm kinh doanh vay nợ quá đà, túng thiếu tiền mặt khác đã vươn quá xa. Ông đã gia nhập cùng nhiều trùm kinh doanh bay cao khác của những năm 1980, từ Boone Pickens đến Saul Steinberg hay Robert Maxwell — tất cả là những “bậc thầy của vũ trụ” đã sụp đổ một cách ngoạn mục dưới gánh nặng của việc xây dựng đế chế bằng vốn vay của chính họ.

TRÒ CHƠI “TIẾN THẾ LƯỠNG NAM CỦA NGƯỜI TÙ” VỚI CÁC CHỦ NỢ

Tất nhiên, ngay cả khi mọi thứ xung quanh ông bốc cháy, Trump vẫn tìm ra cách chuyển ít nhất một phần gánh nặng sang cho người khác theo phong cách Trumpian kinh điển, đảm bảo rằng những người khác sẽ chìm xuống cùng với ông.

Không nơi nào điều này rõ ràng hơn trong cách ông đối xử với các ngân hàng và các chủ nợ khác — những người đã đặt niềm tin vào ông, cho ông vay nhiều tiền hơn số tiền ông có thể trả lại. Trump đã trả ơn niềm tin của họ bằng cách quay lưng lại với họ, đâm thọc các nhà đầu tư của mình chống lại các chủ nợ của ông một cách bài bản, và chủ nợ chống lại chủ nợ, trong một cuộc chiến tàn sát nội bộ, đâm thọc các đối thủ chung của mình chiến đấu giữa họ thay vì nhắm vào ông.

Đó là lý do tại sao, sau khi vội vã ném các khoản vay cho ông trong suốt những năm 80, hầu như mọi ngân hàng lớn ngoại trừ ngân hàng Deutsche Bank đầy bê bối và tuyệt vọng đều từ chối làm kinh doanh với ông sau đó — một sự hiếm có ở các tầng lớp thượng tầng của kinh doanh Mỹ.

Có một phương pháp nhất định đằng sau sự điên rồ trong cách Trump chia để trị các chủ nợ của mình:

• Bước thứ nhất là tạo ra các nhóm chủ nợ mới với các lợi ích và ưu tiên rất khác so với các chủ nợ hiện tại của ông, điều ông đã đạt được bằng cách phát hành 775 triệu USD trái phiếu phế liệu (junk bonds) với lãi suất 14%, mặc dù đã hứa rõ ràng với các chủ nợ sớm nhất của mình rằng ông sẽ không cần phải phát hành trái phiếu phế liệu. Trong một bước ngoặt mỉa mai chỉ có trong thế giới Trump, trong khi các chủ nợ mới này chiến đấu với các chủ nợ ban đầu về việc ai nên là người đầu tiên được đền bù toàn bộ, hơn một nửa số tiền thu được thực tế lại đi vào việc trả các khoản vay cá nhân của Trump thay vì vào các sòng bạc.
• Bước thứ hai là đưa vào thêm các cổ đông mới để chiến đấu với các nhà đầu tư hiện tại và làm cho các nhà đầu tư đó cũng bắt đầu chiến đấu với các chủ nợ về việc ai sẽ nhận được gì. Điều này được thực hiện với cuộc phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) của Trump Hotels and Casinos, trong đó Trump đã bán 10 triệu cổ phiếu với giá 14 USD mỗi cổ phiếu. Đổ thêm dầu vào lửa cho các chủ nợ hiện tại của mình, Trump cũng đã bán thêm 155 triệu USD trái phiếu phế liệu với mức lãi suất thậm chí còn cao hơn: 15,5%. Một lần nữa, phần lớn số tiền này không đi vào các sòng bạc mà đi vào việc trả các khoản vay cá nhân của Trump và các dự án phụ khác.

Nếu bạn bị nhầm lẫn bởi tất cả kỹ thuật tài chính này, đừng lo lắng, bởi vì đó chính xác là điểm mấu chốt. Dòng chảy vô tận của các tầng lớp phức tạp mới chồng lên các tầng lớp nhà đầu tư và nhóm chủ nợ với các lợi ích trái ngược nhau — những người sau đó phải chiến đấu giữa họ như những con linh cẩu — là một sự tạo ra có mục đích.

Các hoạt động huy động vốn của Trump được thiết kế ít nhất một phần để bỏ túi riêng cho chính mình, làm cho bản thân được đền bù đầy đủ trong khi đẩy rủi ro thua lỗ sang một tập hợp các nhà đầu tư và chủ nợ mới — tất cả những người sau đó sẽ quá bận rộn chiến đấu giữa họ và chiến đấu với các nhóm chủ nợ trước đó đến mức họ không thể hình thành bất kỳ mặt trận tập thể nào để hùa vào tấn công chính Trump.

Khi không có đủ cuộc chiến tàn sát nội bộ giữa các chủ nợ cho hợp hương vị của Trump, ông có thể giải quyết điều đó bằng cách đơn giản đi ra ngoài và đưa vào thêm nhiều chủ nợ để khuấy đục nồi nước trở lại sự hỗn loạn sôi sục, bằng cách phát hành các trái phiếu lợi suất cao mới và đưa vào các chủ nợ mới có ưu tiên là chen ngang hàng của các chủ nợ hiện tại trong việc được trả lại tiền. Đối với Trump, tất cả là về việc đảm bảo rằng mặc dù mỗi chủ nợ đều căm thù ông, họ lại ghê tởm lẫn nhau nhiều hơn thế rất nhiều, cho phép ông tiếp tục ở vị trí xuất phát chính trong khi các đối thủ của ông bị đẩy từ bất lợi này sang bất lợi khác.

Đó là một chiến lược tài chính thông minh, nếu không muốn nói là hơi quỷ quyệt: Ông liên tục chơi các nhóm người nắm giữ trái phiếu khác nhau chống lại nhau, biết rằng mỗi nhóm đều sợ bị những người khác ép ra ngoài. Đó là một “tiến thế lưỡng nan của người tù” kinh điển.

Khi Trump cố gắng nhồi nhét các thương vụ cực kỳ bất lợi vào họng của từng nhóm người nắm giữ trái phiếu, yêu cầu họ chấp nhận ít tiền hơn nhiều so với số tiền họ được hưởng, mỗi nhóm người nắm giữ trái phiếu phải hợp tác với Trump kẻo họ trở thành kẻ bị gạt ra ngoài, bị bỏ lại trong giá lạnh một cách đói khát trong khi chiếc bánh được chia mà không có họ. Câu chuyện này đã kéo dài trong nhiều năm trước khi các sòng bạc của Trump tuyên bố phá sản — nhưng không phải trước khi Trump đã thành công trút bỏ ít nhất 1 tỷ USD nghĩa vụ nợ của chính mình vào tay những người không may mắn tin tưởng ông với tiền của họ.

Trump có thể đã trút được một phần trách nhiệm sang cho người khác, nhưng không thể phủ nhận đòn bế tắc mà tài chính của ông phải hứng chịu từ thảm họa những năm 90. Ngay cả đại bậc thầy của chiến thuật “chia để trị” cũng không thể tìm ra cách thoát khỏi lưỡi câu một cách hoàn toàn khi các hóa đơn đến hạn thanh toán.

Những vết sẹo kéo dài là rất thực tế, khi Trump mất hầu như toàn bộ cổ phần của mình tại Khách sạn Plaza ở New York, cũng như Trump Taj Mahal, Trump Plaza và Trump Castle ở Atlantic City, đồng thời phải phát mại Trump Shuttle, Trump Princess và các tài sản “không cốt lõi” khác để trả nợ cho các chủ nợ — bao gồm nhiều món đồ chơi yêu thích nhất và các dự án cá nhân tâm huyết nhất của Trump.

Điều đó thậm chí còn chưa tính đến vô số những tủi hổ lặt vặt khác, như việc mất chiếc máy bay phản lực của tập đoàn hoặc bị các ngân hàng đưa vào một kế hoạch kiểm soát chi tiêu giống như một đứa trẻ hoang phí bị bố mẹ lo lắng đưa vào chế độ cấp tiền tiêu vặt.

Những vết sẹo tài chính chưa bao giờ lành lặn hoàn toàn, và vận may của Trump đã không hồi phục một cách có ý nghĩa trong nhiều năm — mãi cho đến gần đây, với sự trở lại Nhà Trắng của ông. Nhưng chúng ta hãy đừng nhảy cóc câu chuyện — sẽ nói thêm về điều đó sau.

SỰ SỤP ĐỔ CỦA ĐẾ CHẾ GIA ĐÌNH VÀ CHIẾN THUẬT NÉ THUẾ

Trump vẫn thiếu hụt tiền mặt trầm trọng trong suốt những năm 90 và những năm đầu của thập niên 2000 (trước khi chương trình The Apprentice phóng đại ông từ một kẻ “hết thời” thành một siêu sao) đến mức Fred Trump đã phải liên tục giúp chống đỡ cho ông bằng các khoản quà tặng khổng lồ ngụy trang dưới dạng “phí” hợp đồng kinh doanh trong nhiều năm, trước khi Fred qua đời vào năm 1999.

Và sau cái chết của người cha gia trưởng, Trump đã phát mại gần như ngay lập tức đế chế mà bố ông đã dành cả đời để xây dựng với mức giá mà khi nhìn lại dường như là giá bán tống bán tháo, giá xả hàng, dường như vì tuyệt vọng kiếm thêm 1 tỷ USD đang rất cần thiết. Một phân tích sau đó cho thấy nếu Trump giữ lại công ty của bố mình thay vì bán nó ở mức đáy, nó hiện sẽ có giá trị gấp 20 lần. Ông Fred chắc phải đang chồm dậy trong mộ!

Ngoài việc giải thể một cách tương đối kém cỏi di sản kinh doanh của bố mình, Trump cũng đã lãng phí sự giàu có đáng kể của cha mình trong những năm 80 và 90 khi ông liên tục chảy máu tiền mặt. Theo phân tích của chúng tôi, nếu ông chỉ đơn giản lấy 200 triệu USD mà Fred Trump đã khởi đầu cho ông vào năm 1976 và bỏ nó vào một chỉ số chứng khoán chung, chẳng hạn như S&P 500 (vốn mang lại lợi nhuận trung bình 10% hàng năm kể từ đó), giá trị tài sản ròng của Trump hiện sẽ ít nhất gấp 4 hoặc 5 lần so với hiện tại.

200 triệu USD đầu tiên đó, xin nhớ cho, còn chưa tính đến hàng trăm triệu USD khác mà Fred Trump đã chuyển cho Donald trong phần đời còn lại của mình; nó cũng không bao gồm khoản thừa kế của ông khi Fred qua đời, vốn sẽ có giá trị hàng chục tỷ USD nữa vào ngày nay.

Sự mỉa mai lớn nhất ở đây không chỉ là việc Trump được trao một chiếc thìa vàng như nhiều nhà phê bình chỉ ra, mà là việc ông, bất chấp sự khoe khoang của mình, phần lớn đã làm lãng phí chiếc thìa vàng đó — điều mà ít người nhận ra.

Thật thú vị, hàng trăm triệu USD mà Fred trao cho con trai ông chắc chắn sẽ ít hơn — ít hơn rất nhiều — nếu Fred không nghĩ ra những cách sáng tạo đặc biệt để trốn tránh việc báo cáo thu nhập và quà tặng cho Sở Thuế vụ Mỹ (IRS).

Các cuộc điều tra gần đây về các hành vi thuế mờ ám của gia đình Trump cho thấy Fred đã không tiếc một chút năng lượng và sự sáng tạo nào trong các kế hoạch tránh thuế và giảm thiểu thuế, bao gồm việc thành lập các công ty ma, thuê các con mình làm “nhà thầu”, và thậm chí để họ hớt phần trên từ các tài khoản phụ.

Trong một kế hoạch đặc biệt táo bạo, Fred đã thành lập một công ty thu mua ma, dường như chỉ hoạt động nhằm mục đích nâng giá các mặt hàng mà nó mua và bán lại cho Trump Organization, về cơ bản là chuyển tiền (và thu nhập chịu thuế) ra khỏi sổ sách của mình và đi vào một mạng lưới mờ ảo các công ty TNHH (LLC), nơi số tiền đó trở nên khó khăn, nếu không muốn nói là không thể theo dõi.

Trump có thể không phải lúc nào cũng nghe theo lời khuyên tài chính của bố mình, nhưng ông là một học trò xuất sắc trong các vấn đề tránh thuế, biến nó thành thông lệ kinh doanh bình thường để tìm ra những cách sáng tạo nhằm lách nợ thuế đối với IRS, tin rằng đó đơn giản là sự kinh doanh thông minh.

Ông không chỉ tận dụng tối đa các khoản lỗ hoạt động ròng (NOL) mà mạng lưới mờ ảo gồm hàng trăm, nếu không muốn nói là hàng ngàn công ty TNHH kết nối với nhau chuyển tiền giữa chúng trong các giao dịch với các bên liên quan bóng tối đã làm cho các hoạt động kinh doanh của ông về mặt bản chất trở nên không thể hiểu nổi đối với các cơ quan thuế, chưa nói đến việc kiểm tra kỹ lưỡng.

Trump đặc biệt vui sướng khi trót trót trả ít thuế nhất có thể, thường xuyên khoe khoang rằng điều đó phản ánh sự thông minh của ông với tư cách là một doanh nhân. Một cựu cố vấn của Trump nhớ lại lần ngồi trong văn phòng của Trump khi một séc hoàn thuế trị giá 10 triệu USD gửi đến qua bưu điện. “Anh có tin được IRS ngu ngốc đến mức nào không?” Trump rên lên vì sung sướng. “Ai lại đi hoàn trả cho tôi 10 triệu USD cơ chứ? Họ quá ngu ngốc!”

TỪ “BẬC THẦY XÂY DỰNG” ĐẾN NGÔI SAO TRUYỀN HÌNH VÀ THƯƠNG HIỆU LẬP DỊ

Một hậu quả khác từ những khó khăn tài chính của Trump là nhà tự xưng “bậc thầy xây dựng” sẽ không bao giờ phát triển một dự án nào có cùng quy mô như các thương vụ ban đầu của ông từ con số 0 sau những năm đầu thập niên 2000.

Mặc dù đóng vai một nhà phát triển bất động sản và trùm kinh doanh trên truyền hình, thực tế là ông chỉ ngồi xung quanh, chán nản, thu tiền thuê từ một tập hợp các bất động sản mà ông đã xoay xở giữ lại được qua những khó khăn của mình, chứ không xây dựng các tòa nhà cao tầng mới từ thành phố này sang thành phố khác như ông thích tự khắc họa mình đang làm.

Phạm vi mua bán và đàm phán bất động sản của Trump bị giới hạn trong các thương vụ mua giá rẻ đối với các tài sản kiệt quệ, chẳng hạn như thương vụ Trump Winery từ người phụ nữ ly hôn phá sản tuyệt vọng Patricia Kluge hoặc việc thâu tóm sân golf Doral vào năm 2011 ở đỉnh điểm của Cuộc Đại Suy Thoái.

Trump không bao giờ xây dựng lại loại nhà cao tầng từ đầu đến cuối mà trên đó ông đã xây dựng thương hiệu của mình. Phần câu chuyện đó hiếm khi dường như xuyên qua nhận thức của công chúng, một phần nhờ vào việc Trump liên tục cung cấp các câu chuyện tích cực và sự định hướng truyền thông cho báo chí ca ngợi hình ảnh nhà phát triển bất động sản lừng lẫy của mình, bao gồm cả việc giả dạng thành “John Barron” — người phát ngôn PR hư cấu của chính mình — trong các cuộc gọi cho báo chí, khi trên thực tế người phát ngôn đó chính là Trump.

Ngay khi Trump đang ngồi xung quanh chán nản, tìm kiếm các màn trình diễn thứ hai, một tia sét may mắn đã đánh trúng ông dưới hình thức chương trình The Apprentice vào năm 2004. Khi NBC giao cho ông vai diễn mà ông luôn giả vờ đảm nhận nhưng đã không thực sự làm trong nhiều năm — vai một trùm kinh doanh và nhà phát triển bất động sản tỷ phú bay cao với tiền bạc sẵn sàng ném qua cửa sổ — Trump đã tìm thấy sự nổi tiếng, vận may và sự phù hợp văn hóa đột ngột vốn đã lẩn tránh ông kể từ thời hoàng kim của những năm 1980.

Ông vươn lên thành một siêu sao tức thì khi tên của ông trở thành một thương hiệu có giá trị hơn bất kỳ bất động sản nào của ông. Từ thời điểm đó trở đi, Trump — nhà đầu tư bất động sản — đã biến thành Trump — nhân vật truyền thông, người có phần lớn thu nhập đến từ các thương vụ cấp phép thương hiệu béo bở, dù có phần nghi vấn. Trump sẽ bảo chứng cho về cơ bản bất kỳ thứ gì miễn là ông nhận được một phần cắt và không phải bỏ ra bất kỳ khoản tiền nào — một thiết lập “Ngửa tôi thắng, sấp anh thua” kinh điển kiểu Trumpian.

Hãy nhìn vào danh sách dài đến mức nực cười các sản phẩm mà Trump đã bảo chứng qua các năm, nhiều sản phẩm trong số đó mang một phảng phất của phong cách kẻ bán xe cũ:

• Bit-tết Trump (Trump Steaks)
• Rượu Vodka Trump
• Nước suối thiên nhiên Trump Ice
• Thời trang nam Trump Signature Collection
• Đồng hồ Trump
• Nước hoa Trump
• Đồ nội thất gia đình Trump
• Socola Trump
• Tạp chí Trump
• Trò chơi cờ Trump (Trump board game)
• Trò chơi điện tử Trump
• Thẻ bài Trump (Trump trading cards)
• Thế chấp Trump (Trump Mortgage)
• Quản lý người mẫu Trump
• Sản xuất phim Trump
• Giày thể thao Trump
• Đồng xu Trump
• Đàn guitar Trump
• Đồng tiền mã hóa Meme Trump, thẻ Token Trump, NFT Trump
• Và tất nhiên, Đại học Trump (Trump University) tai tiếng — nơi tôi từng được đề nghị vị trí chủ tịch.

Nếu bạn nghĩ rằng việc trở thành tổng thống có thể khiến Trump dù chỉ một chút e ngại hơn trong việc bảo chứng cho các sản phẩm nghi vấn, hãy nghĩ lại.

Nhiều tháng sau khi định hình vào nhiệm kỳ thứ hai của mình, một công ty ít được biết đến, mờ nhạt đã tạo ra sóng gió khi ra mắt một dịch vụ điện thoại mới phô trương có tên là Trump Mobile, hứa hẹn cung cấp các điện thoại di động sản xuất tại Mỹ với giá dưới 500 USD. Nó nhanh chóng lộ ra rằng chiếc điện thoại “sản xuất tại Mỹ” này chẳng qua chỉ là một chiếc điện thoại sản xuất tại Trung Quốc với một lớp sơn vàng được phủ lên tại Mỹ.

Dường như không có giới hạn nào cho những gì Trump sẵn sàng bảo chứng, thậm chí còn cung cấp cả các cuốn Kinh Thánh Trump có chữ ký trong thời gian ông ở Nhà Trắng.

Tuy nhiên, việc thương mại hóa tên tuổi của Trump, dù một số trường hợp có thể nực cười đến đâu, lại là một trong những cách thuần túy, nhẹ nhàng và mang tính giải trí hơn mà ông đã kiếm lợi kể từ khi vươn lên trong chính trị.

Các nhà phê bình đã lưu ý rằng sự kiếm lợi của ông thường mang một vẻ ngoài tàn nhẫn hơn nhiều, tạo ra sự xuất hiện của việc thương mại hóa một cách trắng trợn, trực tiếp và không biết xấu hổ đối với văn phòng cao nhất của đất nước bất kể các thực tế thực sự có thể là gì.

Có lẽ những ai kỳ vọng rằng Trump sẽ tuân thủ bất kỳ hướng dẫn đạo đức và chuẩn mực kéo dài nào về hành vi kinh doanh được chấp nhận theo kiểu truyền thống đối với các quan chức được bầu chọn đã bị lạc lối; việc ngoan ngoãn tuân thủ các thủ tục và quy tắc quan liêu sẽ là hành động không mang tính Trumpian nhất từng có.

Nhưng ngay cả những nhà phê bình gay gắt nhất của ông cũng đã bị ngạc nhiên bởi mức độ mà họ tin rằng Trump dường như đã trộn lẫn các lợi ích kinh doanh cá nhân của mình với các ưu tiên an ninh quốc gia và thương mại thực sự của Mỹ.

Trong suốt cuộc đời mình, trong mọi thương vụ, trong mọi cuộc đàm phán, Trump luôn luôn trông chừng cho chiếc ví của mình, vì đó vẫn là cách tối thượng mà ông theo dõi điểm số — bằng tiền mặt lạnh lùng, cứng rắn. Đó là thước đo của ông để đo lường sự thành công và so sánh bản thân với các đồng nghiệp.

XUNG ĐỘT LỢI ÍCH TRONG NHIỆM KỲ ĐẦU TIÊN

Nhiệm kỳ đầu tiên của Trump đã có một số ví dụ nổi bật khi các nhà phê bình cáo buộc ông trộn lẫn lợi ích cá nhân với an ninh quốc gia.

Ví dụ, các công ty công nghệ Mỹ đã bàng hoàng khi ông đảo ngược quyết định trừng phạt công ty ZTE của Trung Quốc — bất chấp các vi phạm xuất khẩu nghiêm trọng, có tài liệu rõ ràng, giúp sức cho bước tiến của Iran hướng tới bom hạt nhân.

Lời giải thích của Trump rằng sự đảo ngược của ông là do lo ngại điều đó sẽ làm mất 50.000 việc làm ở Trung Quốc (vấn đề được Tập Cận Bình nêu ra với ông) đã gây ra sự hoài nghi khi lộ ra rằng Ngân hàng Trung Quốc do nhà nước kiểm soát đã xem xét cấp một khoản vay 500 triệu USD để tài trợ cho một công viên chủ đề gần các dự án và đối tác kinh doanh liên kết với Trump ở Indonesia vào khoảng cùng thời điểm. Chắc chắn chỉ là sự trùng hợp ngẫu nhiên! Khoản vay dự kiến cuối cùng đã bị hủy bỏ sau sự phẫn nộ của công chúng.

Sự phản đối tương tự của công chúng đã nảy sinh sau những gì một số cơ quan truyền thông đưa tin là việc điều động nhân sự quân sự Mỹ đến Khu nghỉ dưỡng Turnberry thuộc sở hữu của Trump ở Scotland để lưu trú trong các điểm dừng tiếp nhiên liệu trên các chuyến bay đến Trung Đông — mặc dù Turnberry không nằm trên đường bay đến Trung Đông hay bất kỳ căn cứ nào của Mỹ.

Ít nhất từ bên ngoài nhìn vào, đó có vẻ lại là một chiêu trò khác của Trump nhằm làm giàu cho các tài khoản của chính mình bằng chi phí của chính phủ, tương tự như việc thu tiền thuê phòng đối với nhân viên Mật vụ và những người khác — những người không có lựa chọn nào khác ngoài việc lưu trú tại các bất động sản của ông.

Điều đó thậm chí còn chưa tính đến những nỗ lực tuyệt vọng của các quan chức nước ngoài nhằm chèo lái tiền mặt đến gia đình Trump, nghĩ ra các kế hoạch sáng tạo như đặt toàn bộ các dãy phòng tại Khách sạn Quốc tế Trump ở Washington D.C., trả đúng giá niêm yết cho các phòng mà họ không bao giờ sử dụng và không có nhu cầu.

SỰ THƯƠNG MẠI HÓA QUYỀN LỰC TRẮNG TRỢN Ở NHIỆM KỲ THỨ HAII

Tuy nhiên, những trò gian lận của Trump trong nhiệm kỳ đầu tiên chỉ là trò trẻ con so với những gì các nhà phê bình coi là sự thương mại hóa quyền lực một cách trắng trợn, toàn diện trong nhiệm kỳ thứ hai của ông. Giống như thể ông đã kiềm chế bản thân khỏi những xung lực tồi tệ nhất trong nhiệm kỳ đầu tiên và giờ đây cảm thấy được giải phóng khỏi bất kỳ sự kìm hãm nào như vậy.

Như Donald Jr. đã nhận xét một cách bâng quơ ở Qatar: “Trong nhiệm kỳ đầu tiên, chúng tôi thực sự đã nói rằng chúng tôi sẽ không thực hiện bất kỳ thương vụ nước ngoài nào. Thực tế là điều đó không ngăn được truyền thông liên tục nói rằng: ‘Dù sao thì các người vẫn đang trục lợi.’ Chúng tôi kiểu như: ‘Chúng tôi đã dừng lại hoàn toàn, ngay cả những thương vụ hoàn toàn hợp pháp, điều đó cũng không ngăn được sự điên rồ.’ Vì vậy, lần này, chúng tôi nói: ‘Này, chúng tôi sẽ chơi theo luật, nhưng chúng tôi sẽ không đi xa đến mức làm cản trở kinh doanh của mình mãi mãi, tự nhốt mình trong một căn phòng bọc đệm theo nghĩa bóng, bởi vì điều đó hầu như không quan trọng — họ sẽ tấn công bạn bất kể thế nào’.” Bằng việc tuyên bố với toàn thế giới rằng ông sẵn sàng mở cửa kinh doanh và chiều lòng bên trả giá cao nhất, Trump Jr. dường như đã nắm bắt được tinh thần bao trùm các nỗ lực kiếm tiền trên diện rộng của gia đình Trump: về cơ bản mọi thứ đều là trò chơi sòng phẳng với rất ít, nếu có, thứ gì bị cấm đoán.

Các găng tay đã bắt đầu được tháo ra ngay cả trước nhiệm kỳ thứ hai của ông, trong giai đoạn chuyển giao. Trong khi Trump luôn phẫn nộ với việc cấp dưới kiếm lợi bằng chi phí của mình — chẳng hạn như khi ông sa thải không kèn không trống người quản lý chiến dịch Brad Parscale vì cáo buộc hớt phần trên từ các tài khoản chiến dịch và chuyển tiền chiến dịch sang các doanh nghiệp riêng, và tương tự đã nổi giận với cố vấn chiến dịch sau đó Chris LaCivita khi nghe ngóng được số tiền mà LaCivita được cho là đang kiếm được — ông dường như không bận tâm đến các kế hoạch của cấp dưới nhằm thương mại hóa tên tuổi của ông miễn là họ chia lại một phần cho “ông trùm”.

Nhiều tay chân và kẻ ăn theo đã tìm ra cách làm như vậy sau khi Trump bị hất văng khỏi văn phòng vào năm 2021.

• Một cấp dưới, Sergio Gor, đã thành lập một doanh nghiệp xuất bản béo bở gặt hái thành công bằng cách xuất bản các cuốn sách ảnh về Trump. Không phải ngẫu nhiên mà Gor sau đó trở thành giám đốc nhân sự trong nhiệm kỳ thứ hai của Trump.
• Tương tự, một cặp doanh nhân liên tục thất bại đã hợp tác với Trump để đưa công ty truyền thông xã hội vỏ bọc không có thu nhập của ông, Truth Social, lên sàn chứng khoán thông qua một đợt phát hành SPAC đầy nghi vấn đến mức nó bị sa lầy trong các cuộc điều tra của SEC trong hai năm trước khi cuối cùng được thông qua, bất chấp những lo ngại tiếp diễn từ nhiều phía. Trump đã hưởng lợi vô cùng lớn, ngay lập tức kiếm được khoảng 4 tỷ USD nhờ vào các điều khoản vô cùng bất thường, rộng lượng trong SPAC trao cho ông các quyền mua cổ phiếu bổ sung dựa trên các cột mốc giá cổ phiếu nhất định.

Tất nhiên, giá cổ phiếu của Truth Social luôn luôn vô lý. Định giá của công ty dao động ở mức hàng tỷ USD, tùy thuộc vào từng ngày, bất chấp doanh thu chưa đầy 30 triệu USD và các khoản lỗ hàng năm gần 500 triệu USD. Mức định giá gấp hơn 2.000 lần doanh thu đó khiến ngay cả các công ty khởi nghiệp AI bong bóng, bị định giá cao nhất cũng trông khá rẻ khi so sánh. Người ta phải tự hỏi ai đang mua tất cả những cổ phiếu Truth Social đó.

ĐẾ CHẾ CRYTPO VÀ CÁC THƯƠNG VỤ TRẮNG TRỢN

Nhưng ngay cả Truth Social cũng mờ nhạt khi so sánh với một số kế hoạch kinh doanh của Trump kể từ khi trở lại văn phòng, vốn chỉ ngày càng trở nên táo tợn và chưa từng có trong mắt nhiều nhà phê bình.

Việc gia đình Trump ra mắt một dự án tiền mã hóa với gia đình Witkoff — bao gồm Steve Witkoff, người kiêm nhiệm vai trò phái viên đặc biệt của Trump cho hầu hết mọi thứ — đã chèo lái hàng tỷ USD tiền nước ngoài trực tiếp vào túi của gia đình Trump.

Các nhà phê bình cho rằng những người nước ngoài tìm cách ảnh hưởng đến Trump đang mua hàng tỷ USD đồng Trump meme coins hoàn toàn thiếu bất kỳ giá trị nội tại căn bản nào, chưa kể đến hàng tỷ USD đồng Trump stablecoins.

Trump không những không giấu giếm các hoạt động này; ông còn tích cực đón nhận tiền mã hóa, thậm chí tổ chức một bữa tiệc cho những người mua hàng đầu các đồng tiền mã hóa của ông tại câu lạc bộ golf ở Virginia, bay từ Nhà Trắng đến thăm nhóm này trong bữa tối. Đây không phải là một sự kiện gây quỹ chính trị mà là một sự kiện trực tiếp vì lợi nhuận có lợi cho đế chế tiền mã hóa của gia đình ông.

Đúng như dự đoán, một danh sách gồm những nhân vật bóng tối với danh tiếng đầy sóng gió đã mua vô số đồng Trump meme coin để có được sự tiếp cận một-lần-trong-đời này, chẳng hạn như trùm tiền mã hóa người Trung Quốc tai tiếng Justin Sun đã mua hàng chục triệu USD tiền meme coin rõ ràng cho dịp này — số tiền chảy trực tiếp vào túi của Tổng thống. Tương tự, người sáng lập thất thế của Binance, Changpeng Zhao, đã thúc đẩy các dự án tiền mã hóa của gia đình Trump trước khi nhận được một khoản ân xá của tổng thống (mà người ta cho là trùng hợp ngẫu nhiên).

Ngay cả bên ngoài Truth Social và các hoạt động theo đuổi tiền mã hóa của Trump — vốn chiếm đại đa số sự giàu có mới tìm thấy của ông, đóng góp tổng cộng hơn 6 tỷ USD vào tài sản ròng của ông theo nhiều ước tính, một giá trị gấp đôi các tài sản bất động sản của ông — dường như Trump đã tìm ra những cách sáng tạo khác để kiếm tiền từ quyền lực của mình, và không có số tiền nào là quá nhỏ.

Như chúng ta đã lưu ý trước đó, ông đã sử dụng kiện tụng một cách khéo léo như một cách khác để bỏ túi riêng, trắng trợn nhất là bằng cách kiện các công ty truyền thông mà ông không thích. Ông đã kiếm được khá nhiều tiền theo cách này:

• Elon Musk và X đã hòa giải với Trump với giá 10 triệu USD;
• ABC/Disney hòa giải với Trump với giá 15 million USD;
• Paramount/CBS hòa giải với Trump với giá 16 triệu USD sau các cuộc đàm phán kéo dài;
• Plus, Trump đã yêu cầu 230 triệu USD từ chính Bộ Tư pháp của mình.

Đây không phải là các khoản thanh toán cho chiến dịch của Trump mà cho quỹ và thư viện của Trump, gần như tương đương với cá nhân Trump.

Không có gì ngạc nhiên khi các thành viên khác trong gia đình Trump đã nhanh chóng tham gia vào cuộc chơi. Ngay cả Melania dường như cũng đã đón nhận sự tự do này, vội vã xuất bản những gì các nhà phê bình chỉ trích là một cuốn hồi ký khá nông choẹt và không tiết lộ nhiều trước cuộc bầu cử, gần như thể bà đang kỳ vọng chồng mình sẽ thua và có khả năng vào tù và đó có thể là cơ hội cuối cùng của bà để rút tiền.

Sau đó, bà còn đi xa hơn khi cuộc bầu cử diễn ra thuận lợi bằng cách đấu giá quyền chuyển thể cuộc đời mình cho Amazon với giá 40 triệu USD — cao hơn nhiều so với các bộ phim tài liệu tương đương — và ra mắt đồng tiền mã hóa của riêng mình, $MELANIA.

CÁC MÔ HÌNH “PAY-TO-PLAY” VÀ QUAN CỤC NƯỚC NGOÀI

Tuy nhiên, các con trai của Trump đã làm cho các hoạt động của Melania trông vô hại khi so sánh với những gì các nhà phê bình coi là sự vơ vét tiền bạc không che đậy của chính họ.

Như nhà báo được kính trọng Bethany McLean đã ghi chép lại trên Business Insider, bất chấp việc Trump và gia đình ông công kích dữ dội Hunter Biden vì kiếm tiền từ tên tuổi của bố mình, Trump và các thành viên trong gia đình ông đã thiết lập một số lượng chưa từng có các thỏa thuận có vẻ là “pay-to-play” (trả tiền để được chơi/tiếp cận).

Những thỏa thuận này bao gồm một Executive Branch Club riêng tư, độc quyền tại Washington D.C., quảng cáo sự gần gũi với các lãnh đạo MAGA hàng đầu, thu phí hội viên lên tới 500.000 USD mỗi người. Bị chỉ trích vì những gì có vẻ là hành vi pay-to-play trắng trợn, Don Jr. đã phản ứng với sự tức giận đối với báo cáo thực tế của McLean, cáo buộc Business Insider và chủ sở hữu của nó, Axel Springer, can thiệp bầu cử nước ngoài mà không thực sự giải quyết các thực tế được nêu.

Các nhà phê bình cho rằng những cách kiếm tiền trắng trợn từ quyền lực của Trump là chưa từng có.

Gia đình này cũng đã tìm ra những cách sáng tạo để kiếm lợi vượt ra ngoài các chiêu trò của Don Jr., với nhiều tòa nhà cao tầng Trump đang được phát triển trên khắp thế giới, từ Trung Đông đến Châu Á và Trung Âu.

Trong khi những dự án đó có vẻ là các doanh nghiệp thực sự, các nhà phê bình cho rằng một số thương vụ nước ngoài đã bắt đầu giống như các vụ cưỡng đoạt trắng trợn, chẳng hạn như khi Trump dụ dỗ Quốc vương Qatar giao ra một chiếc máy bay 747 đắt đỏ như một khoản “quyên góp” cho chiếc Air Force One mới.

Như một đòn bồi thêm, chiếc máy bay sẽ không ở lại làm Air Force One mãi mãi mà sẽ rời khỏi văn phòng cùng với Trump, với quyền sở hữu chuyển về “thư viện tổng thống” của Trump — vốn có thể chẳng qua chỉ là một tấm bình phong cho quyền sở hữu cá nhân vô thời hạn của Trump.

Đối với nhiều người, món quà này từ Quốc vương Qatar đã tóm tắt xung đột của việc nhận các món quà xa hoa từ các quan chức nước ngoài khi đang tại vị. Như Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) thuộc phái bảo thủ đã đưa ra báo cáo: “Vấn đề về việc Trump nhận quà và tiền từ các nguồn chính phủ nước ngoài đi xa hơn nhiều so với thương vụ máy bay. Trump đã tổ chức một cách rõ ràng các lợi ích kinh doanh của mình trong nhiệm kỳ thứ hai để tạo điều kiện thuận lợi cho việc nhận các khoản quà tặng nước ngoài. Những thỏa thuận này có thể vi phạm Điều khoản Thù lao Nước ngoài (Foreign Emoluments Clause) của Hiến pháp.”

Các nhà phê bình các hoạt động kinh doanh của Trump chỉ ra rằng phần của Hiến pháp Mỹ có tiêu đề “Điều khoản Thù lao Nước ngoài” trong Điều I, Mục 9 quy định rằng: “Không một người nào nắm giữ bất kỳ Văn phòng Lợi tức hoặc Lòng tin nào thuộc [Hoa Kỳ], nếu không có sự đồng ý của Quốc hội, được chấp nhận bất kỳ món quà, Thù lao, Văn phòng hoặc Tước hiệu nào, thuộc bất kỳ loại nào, từ bất kỳ Nhà vua, Hoàng tử hoặc Quốc gia nước ngoài nào.” Ý định của những người soạn thảo Hiến pháp là nhằm ngăn chặn sự tham nhũng của chính phủ nước ngoài đối với chức vụ tổng thống thông qua một hình thức hối lộ hoặc sự xuất hiện của việc tống tiền. Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) đã báo cáo vào năm ngoái rằng: “Hình thức ảnh hưởng nước ngoài lâu đời nhất vẫn là một trong những hình thức phổ biến nhất: sử dụng tiền hoặc các lợi ích vật chất khác để giành được sự ủng hộ của giới tinh hoa.”

Tất nhiên, các hạ nghị sĩ và thượng nghị sĩ Đảng Dân chủ trong Quốc hội đã bùng nổ phẫn nộ trước các thương vụ tự làm giàu như vậy của Tổng thống Trump khi tại vị, nhưng ngay cả những người thuộc Đảng Cộng hòa cũng chia sẻ nhiều lo ngại về việc Tổng thống chấp nhận các khoản quà tặng nước ngoài.

“Tôi sẽ không bay trên một chiếc máy bay của Qatar. Họ ủng hộ Hamas,” Thượng nghị sĩ Rick Scott (Cộng hòa – Florida) phát biểu. “Tôi không biết làm thế nào bạn có thể làm cho nó an toàn.” Sự chỉ trích tương tự đối với các thương vụ này đã được đưa ra bởi một số tín đồ MAGA chân chính và những người trung thành với Trump nổi tiếng nhất, chẳng hạn như Laura Loomer, Ben Shapiro, Mark Levin, Lãnh đạo Phố đa số Thượng viện John Thune, Rand Paul, Ted Cruz và các nghị sĩ Cộng hòa khác trong Quốc hội. Tờ Politico đã dán nhãn sự phẫn nộ này là “một khoảnh khắc lưỡng đảng hiếm hoi ở Washington”.

Không chỉ ở nước ngoài gia đình Trump mới giương oai giễu võ. Trong một trường hợp đặc biệt khiêu khích ngay gần nhà, gia đình Trump đã đè bẹp sự phản đối của địa phương tại Doral, Florida — nơi nhiều công dân phản đối các nỗ lực của họ nhằm xây dựng hàng ngàn căn hộ cao cấp trên sân golf Doral — bằng cách đe dọa các chính trị gia địa phương và đưa các lời bảo chứng của tổng thống vào các cuộc đua hội đồng thành phố mờ nhạt, gần như ép buộc thông qua dự án căn hộ và ủi qua mọi sự phản đối.

Đó không phải là nghệ thuật thương lượng (the art of the deal), đó là nghệ thuật trộm thương vụ (the art of stealing the deal) — nơi Trump giữ lại càng nhiều lợi ích tiềm năng cho bản thân càng tốt trong khi đẩy càng nhiều rủi ro và tổn thất tiềm năng sang cho người khác càng tốt.

(Còn Tiếp)

Ảnh (Nguồn: better-internet-for-kids.europa.eu)

Và nỗi lo cho giới trẻ Việt Nam

Nước Mỹ là một đất nước giàu mạnh, văn minh và có rất nhiều cơ hội. Hàng triệu gia đình Việt Nam đã chọn nơi đây làm quê hương thứ hai với hy vọng con cháu mình được học hành và có một tương lai tốt đẹp hơn.

Nhưng bên cạnh những cơ hội ấy, xã hội hiện nay cũng có không ít cạm bẫy đang ảnh hưởng đến giới trẻ, trong đó có con em người Việt chúng ta.

1. Mạng xã hội và thế giới ảo

Điện thoại và mạng xã hội đã trở thành một phần gần như không thể thiếu trong đời sống của giới trẻ. TikTok, Instagram, YouTube và nhiều nền tảng khác có thể đem lại kiến thức và sự kết nối, nhưng cũng dễ khiến các em lệ thuộc vào thế giới ảo.

Các em nhìn thấy người khác đẹp hơn, giàu hơn, nổi tiếng hơn và tưởng rằng đó là cuộc sống thật. Từ đó có thể nảy sinh mặc cảm, ganh đua và nhu cầu được người khác công nhận.

Nguy hiểm hơn, có nhiều em suốt ngày chỉ dán mắt vào chiếc điện thoại, say sưa đọc những gì đó mà cha mẹ không tưởng tượng nổi. Qua chiếc điện thoại nhỏ bé, trẻ em có thể tiếp xúc với những nội dung (hoặc vô bổ, hoặc nguy hiểm) mà cha mẹ hoàn toàn không hay biết.

• Ma túy, vaping, rượu bia và những cuộc vui

Ngày nay, những chất gây nghiện không phải lúc nào cũng xuất hiện dưới hình thức khiến người ta sợ hãi. Một số sản phẩm được trình bày hấp dẫn, nhỏ gọn, mùi thơm ngon, và dễ khiến người trẻ xem nhẹ tác dụng thực của chúng.

Cùng với đó là rượu bia và những cuộc vui thiếu kiểm soát. Chỉ một phút muốn thử cho biết, hoặc vì không muốn bị bạn bè chê cười vì không biết là “lạc hậu”. Một người trẻ có thể đưa ra quyết định ảnh hưởng nguy hiểm cho tương lai.

Cha mẹ không thể chỉ nói: “Con không được làm.”

Điều quan trọng hơn là giúp con hiểu lúc nào phải biết nói “Không!”

• Bạo lực và áp lực của bạn bè

Tuổi trẻ luôn có nhu cầu “hòa mình” và được bạn bè chấp nhận. Chính vì vậy, một số em có thể làm những việc (tưởng như) bình thường mà mình chưa bao giờ làm, chỉ để chứng minh rằng mình cũng xứng đáng được chấp nhận.

Từ một nhóm bạn không tốt có thể dẫn đến bạo hành, trộm cắp, băng nhóm, phe đảng, hoặc những hành vi phạm pháp.

Cha mẹ cần biết con mình chơi với ai. Nhưng quan trọng hơn, phải tạo được một niềm tin tưởng, để khi gặp chuyện, người đầu tiên đứa trẻ muốn tìm đến vẫn là cha mẹ.

• Tình dục quá sớm và sự thay đổi của các giá trị

Internet khiến trẻ em ngày nay tiếp xúc với những vấn đề tình dục sớm hơn rất nhiều so với thế hệ cha mẹ. (Học đường Mỹ cũng có khuynh hướng đề cập vấn đề này rất sớm!)

Cấm đoán thôi không đủ.

Các em cần hiểu và trân trọng giá trị bản thân, trách nhiệm với gia đình, với xã hội, tránh những quyết định thiếu suy nghĩ.

Nếu cha mẹ không nói chuyện với con về những vấn đề tế nhị này, Internet và bạn bè chúng sẽ nói “thay” chúng ta.

• Khoảng cách giữa hai thế hệ

Đây có lẽ là một trong những vấn đề lớn nhất của gia đình Việt Nam tại Mỹ.

Cha mẹ trưởng thành trong văn hóa Việt Nam, coi trọng nền tảng gia đình, lễ phép, học hành và sự hy sinh. Con cái lớn lên trong xã hội Mỹ, nơi quyền cá nhân và sự độc lập được đề cao.

Cha mẹ nghĩ mình đang bảo vệ con. Con lại nghĩ cha mẹ đang kiểm soát mình.

Nếu cả hai không biết lắng nghe, khoảng cách ngày càng xa. Và khi con cái không còn muốn tâm sự với cha mẹ, chúng sẽ tìm sự đồng cảm ở nơi khác.

• Đừng chỉ hỏi: “Hôm nay được mấy điểm?”

Cha mẹ Việt Nam thường rất quan tâm đến việc học của con. Điều đó không sai. Nhưng đôi khi chúng ta quá chú ý đến bảng điểm mà quên mất tâm hồn của đứa trẻ.

Ngoài câu hỏi: “Hôm nay con được mấy điểm?”

Có lẽ chúng ta cũng nên hỏi: “Hôm nay ở trường có gì lạ không?”

“Có chuyện gì làm con buồn không?”

“Có điều gì con muốn nói với cha mẹ không?”

Một đứa trẻ cần được yêu thương không chỉ bằng sự thành công của chúng.

• Giữ lại những gì tốt đẹp

Chúng ta không thể bắt một đứa trẻ sinh ra và lớn lên tại Mỹ phải sống hoàn toàn theo cách của thế hệ cha mẹ ngày trước.

Nhưng chúng ta có thể truyền lại cho các em những giá trị không bao giờ lỗi thời:

Lòng hiếu thảo, sự trung thực, tinh thần trách nhiệm, lòng biết ơn, sự tôn trọng người khác, ý chí vượt khó và tình yêu gia đình.

Thế hệ chúng ta đã trải qua bom đạn chiến tranh, mất mát, tù đày, vượt biển và những năm tháng làm lại cuộc đời trên đất Mỹ. Chúng ta hy sinh với một mong ước rất đơn giản: đời con cháu sẽ khá hơn đời mình.

Nhưng thử thách của thế hệ trẻ hôm nay không giống thử thách của chúng ta.

Các em không phải chiến đấu để sống sót trong chiến tranh, nhưng các em phải học cách sống giữa một xã hội có quá nhiều lựa chọn, quá nhiều cám dỗ và quá nhiều khuynh hướng xã hội khác nhau.

Vì vậy, thay vì chỉ trách móc giới trẻ, chúng ta hãy biết đồng hành với các em.

Hãy cho con cái biết rằng tự do luôn đi cùng trách nhiệm; rằng thành công không chỉ được đo bằng tiền bạc hay bằng cấp; và rằng dù ngoài kia có bao nhiêu cám dỗ, gia đình vẫn là nơi các em có thể trở về.

Bởi vì nuôi một đứa trẻ không chỉ là cho nó ăn học.

Nuôi một đứa trẻ là giúp nó có đủ bản lĩnh để bước vào đời mà không đánh mất chính mình.

Nguyễn Kỳ Dzương