Ngày 8 tháng 11, chương trình 60 Minutes phát sóng một cuộc phỏng vấn khác đặc biệt, ít nhất là từ khi CBS thuộc về Paramount Skydance Corporation và dưới sự điều hành của Bari Weiss. Người dẫn chương trình Ross Douthat đặt cho Donald Trump – tổng thống Mỹ – một giả định mang tính thần học: giả sử sau khi qua đời, điều duy nhất ngăn cách ông bước vào thiên đàng là việc ông có sẵn lòng yêu thương và tha thứ cho James Comey, Nancy Pelosi và những người khác mà ông từng công khai nói là mình căm ghét hay không. Ông có làm được không?

Douthat hỏi câu ấy vì trước đó, ông hỏi Trump: “Ông nghĩ chuyện gì xảy ra khi ông chết?” Và Trump trả lời: “Tôi là người có tín ngưỡng, nên về lý thuyết thì tôi sẽ lên thiên đàng.”

Donald Trump phải rất chắc chắn mới có thể đưa ra câu trả lời như thế.

Trở lại với sự tha thứ. Trả lời Douthat, Trump nói rằng một câu “có tha thứ” sẽ là thiếu trung thực. “Vậy thì tôi đâu còn là chính mình, phải không?” ông ta nói tiếp. Khi bị hỏi dồn rằng câu trả lời ấy có còn đúng ngay cả trước sự phán xét của Thiên Chúa hay không, Trump vẫn không hề lay chuyển. Ông nói có lẽ ông không thể tha thứ, vì “tôi thật sự căm ghét một số kẻ thù của mình, và tôi sẽ mãi như vậy.”

Với tính cách của một Donald Trump từ ngày bước xuống chiếc cầu thang cuốn lịch sử ở Trump Tower ngày 16/6/2015, thì câu trả lời vào 11 năm sau, trước ống kính, khi Trump 80 tuổi, tôi cho đó là câu trả lời nghiêm túc. Rất nghiêm túc!

Tuần lễ của Mùa Vọng năm 2019, tôi tham dự một đêm lễ của giáo dân tại một nhà thờ ở vùng Little Saigon. Vị cha xứ cử hành thánh lễ hôm đó đặt câu hỏi khi bắt đầu bài giảng: “Tôi hỏi các anh chị em, khi người ta chết, người ta sợ nhất điều gì?” Cả giáo đường im lặng như tờ. Vì không phải là người có đạo, tôi im lặng, chỉ nói với người bạn là một con chiên ngoan đạo ngồi bên cạnh, “họ sợ không biết mình sẽ đi về đâu.”

Khi nhìn vòng quanh, không ai trả lời, vị cha xứ nói: “Người ta sợ không biết được đi đến nơi nào, đời sống nơi đó ra sao.”

Tôi mỉm cười. Nội dung của bài giảng sau đó trôi mất từ tai này sang tai kia ngay trong đêm. Xin lỗi, vì tôi là người ngoại đạo.

Câu trả lời của Donald Trump hôm 8/11 làm tôi nhớ lại đêm Mùa Vọng đó. Vậy là Trump chắc không thuộc nhóm người sợ sau khi mình chết chuyện gì xảy ra, vì ông ta tin ông ta được lên thiên đàng.

* Tha Thứ Và Thù Hận

Kitô giáo đặt sự tha thứ vào trung tâm của lời cầu nguyện duy nhất mà Chúa Jesus dạy các môn đệ: “14. Thật vậy, nếu anh em tha lỗi cho người ta, thì Cha anh em trên trời cũng sẽ tha thứ cho anh em.

15. Nhưng nếu anh em không tha thứ cho người ta, thì Cha anh em trên trời cũng sẽ không tha lỗi cho anh em.” (Mt 6,14–15).

Đoạn Kinh Thánh này nằm ngay sau phần Kinh Lạy Cha, trong đó có câu: “Xin tha nợ chúng con như chúng con cũng tha kẻ có nợ chúng con.”

Còn Phật Giáo thì dạy, tha thứ là để bạn được bình an. Đức Phật dạy rằng sân hận không thể xóa bằng sân hận. Sân hận chỉ có thể xóa bằng tình thương yêu. Việc ôm giữ hận thù không làm người gây tổn thương khổ hơn, mà chính bạn là người đang tự cầm hòn than hồng ném vào kẻ khác nhưng tay mình bị bỏng trước. Tha thứ là vì chính bạn xứng đáng được thanh thản.

Nghĩa là, cả Chúa Jesus hay Đức Phật Thích Ca, đều khuyên nhân loại hãy tha thứ, bỏ thù hận.

Từ năm 2016, một dòng chảy đáng kể trong sự ủng hộ của giới Kitô hữu dành cho Trump đã đặt ông ta trong khuôn khổ là người được Thiên Chúa chọn. Sau khi Trump thoát khỏi ít nhất hai vụ được cho là “ám sát” thì niềm tin này ở những người Công Giáo càng mãnh liệt. Những video phỏng vấn bất chợt của kênh The Good Liars nổi tiếng cho thấy rõ điều này.

Nhưng khi đám đông reo hò cổ vũ một nhà lãnh đạo tuyên bố sẽ căm ghét kẻ thù mãi mãi, thì họ đang tôn vinh “thiên sứ” mà Chúa Jesus chọn hay họ đang tán thành chính sự hận thù ấy? Cho dù nó đi ngược với Tin Mừng?

* Tha thứ không đồng nghĩa với bình thường hóa

Rồi ở một khía cạnh khác nhưng đầy ý nghĩa, Amy Acton, ứng cử viên Dân Chủ tranh chức thống đốc Ohio và là một bác sĩ nhi khoa đã công khai nói về việc sống sót sau việc bị lạm dụng thời thơ ấu, đã phải đối mặt với một quảng cáo chính trị tàn nhẫn và vô nhân.

Đối thủ của bà là Vivek Ramaswamy phát một quảng cáo có sự xuất hiện của bà Donna Arthur, người mẹ bị truất quyền nuôi dưỡng, gọi con gái mình là kẻ nói dối và ám chỉ bà không đủ tư cách nắm giữ chức vụ. Quảng cáo cố tình bỏ qua quá khứ. Năm 1978, khi Acton 12 tuổi, tòa đã tước quyền nuôi dưỡng của bà Arthur sau khi người chồng sau của bà ta bị buộc tội cưỡng hiếp Acton. Mẹ bà vẫn tiếp tục chung sống với người đàn ông đó.

Thống đốc Mike DeWine, một người Cộng Hòa từng ủng hộ Ramaswamy, yêu cầu ông gỡ quảng cáo. Các cựu thống đốc khác của Ohio cũng như hàng trăm cựu học sinh của chính trường trung học Công Giáo mà Ramaswamy từng theo học, cũng lên tiếng. Donald Trump theo hướng ngược lại, gọi đó là một quảng cáo “rất mạnh mẽ” và nói rằng ông ta khuyên Ramaswamy tiếp tục phát nó. Phó Tổng thống JD Vance, một người cải đạo sang Công Giáo, đã bênh vực quảng cáo này.

Ngày 3 tháng 11, bà Amy Acton đắc cử, trở thành người phụ nữ đầu tiên trở thành thống đốc Ohio. Khi Gayle King của đài CBS hỏi liệu bà có nói chuyện với Ramaswamy không, bà trả lời là không: “Chúng ta không thể bình thường hóa hành vi như thế này. Nó đã vượt quá mọi giới hạn.” Bà nhấn mạnh sự cần thiết phải có can đảm để ngăn chặn việc bình thường hóa thứ ngôn ngữ như vậy.

* Thiên Đàng Cho Ai? Địa Ngục Cho Ai?

Trí tưởng tượng phổ thông hình dung thiên đàng là phần thưởng cho hành vi tốt và địa ngục là bản án được tuyên từ bên ngoài, một “học bạ” trên trời. Thiên đàng dành cho người tốt và địa ngục hẳn nhiên dành cho người xấu. Thiên đàng dành cho những ai đón nhận lòng thương xót, và đón nhận lòng thương xót có nghĩa là, ít nhiều, trở nên biết thương xót. Địa ngục, đối lập lại tất cả những điều đó, là nơi đón chờ người có lòng dạ hẹp hòi, đố kỵ, không biết mở rộng trái tim với tha nhân.

Thái độ của bà Acton không cần diễn đạt bằng ngôn ngữ thần học, nhưng nó làm sáng tỏ một sự phân biệt đạo đức mà cuộc phỏng vấn của Trump đã làm mờ đi.

Người ta có thể từ chối bình thường hóa cái ác hoặc sự độc ác mà không để lòng thù hận trở thành nguyên tắc tổ chức đời sống nội tâm của mình. Việc bảo vệ phẩm giá con người, của chính mình và của người khác, có thể bao gồm sự từ chối rõ ràng những gì không thể chấp nhận. Nó không đòi hỏi việc nuôi dưỡng mãi mối thù cá nhân. Câu trả lời của bà Acton hướng tới một hình thức minh bạch đạo đức bảo vệ bản thân khỏi việc bị định nghĩa bởi những tổn thương đã chịu, đồng thời vẫn gọi tên tổn thương đó. Ngược lại, câu trả lời của Trump chấp nhận chính lòng thù hận như điều ông sẽ không buông bỏ, ngay cả với cái giá là thiên đàng.

Acton không hề trao lời tha thứ. Bà thậm chí từ chối nói chuyện với người đã dùng tuổi thơ của bà để tấn công bà. Vậy sự tương phản với Trump là thật, hay chỉ mang màu sắc đảng phái?

Tôi cho rằng nó là thật, và sự khác biệt nằm ở chỗ mỗi lời từ chối nhắm vào điều gì. Sự tha thứ Kitô giáo chưa bao giờ có nghĩa là giả vờ rằng điều sai không phải là sai. Chúa Giêsu tha thứ từ trên thập giá, nhưng Ngài không tuyên bố rằng việc đóng đinh là “được chấp nhận.”

Thánh Gioan John Paul II tuyên bố trong sứ điệp nhân Ngày Hòa Bình Thế Giới lần thứ 35, công bố từ Vatican vào ngày 8/12/2001 rằng “sự tha thứ không hề đối lập với công lý: không thể có hòa bình nếu thiếu công lý, và cũng không thể có công lý nếu thiếu sự tha thứ.”

Tha thứ là buông bỏ mong muốn người kia bị hủy hoại. Nó không đòi hỏi phải hòa giải, phải tin tưởng lại, phải gọi điện, hay phải im lặng về những gì đã xảy ra.

Lời của bà Acton là như thế, hành vi này không được trở thành điều bình thường. Lời của Trump nói về con người: tôi căm ghét họ, và sẽ mãi như vậy.

Điều thứ nhất vạch ra một ranh giới bảo vệ phẩm giá của chính mình, và phẩm giá của các nạn nhân sống sót đang dõi theo.

Điều thứ hai trói buộc người mang hận, vĩnh viễn, vào chính những người mà mình căm ghét. Một bên bảo vệ một chuẩn mực chung; bên kia khóa chặt một trái tim riêng.

Chúng ta không thể nhìn thấu lòng ai trong hai người, và việc tuyên bố ai sẽ được lên thiên đàng tự nó cũng là một kiểu kiêu ngạo. Bà Acton chưa nói rằng bà tha thứ, có thể bà còn phải vật lộn để làm điều đó. Nhưng bà không nói rằng mình sẽ không bao giờ tha thứ, và bà không biến sự sụp đổ của kẻ thù thành một phần bản sắc chính trị của mình.

Điều đó để ngỏ một cánh cửa, đó là tất cả những gì Tin Mừng cần để bắt đầu.

Trong sử thi Inferno (Khúc III) của thi sĩ, triết gia Dante Alighieri, dòng chữ nổi tiếng phía trên cổng địa ngục được viết bằng tiếng Ý là “Lasciate ogne speranza, voi ch’intrate”, thường được dịch sang tiếng Anh là “Abandon all hope, ye who enter here” (Hãy từ bỏ mọi hy vọng, hỡi những ai bước vào đây.)

Không ai bị đẩy qua cánh cổng ấy. Con người tự bước về phía nó, từng bước một, mỗi mối hận được nuôi dưỡng và mỗi hành động tàn nhẫn được reo hò cổ vũ lại khiến bước tiếp theo dễ dàng hơn.

Một cuộc phỏng vấn truyền hình và một quảng cáo công kích ở Ohio, rốt cuộc, chỉ là những khoảnh khắc nhỏ. Nhưng chúng phơi bày sự lựa chọn một cách rõ ràng. Một con đường nói rằng: tôi sẽ nhớ những gì anh đã làm, tôi sẽ buộc anh chịu trách nhiệm. Tôi sẽ không để điều đó trở thành bình thường nhưng tôi sẽ không để hận thù định nghĩa con người tôi.

Con đường kia nói rằng: tôi sẽ căm ghét anh mãi mãi, dù phải trả giá bằng thiên đàng, nơi tôi muốn đến.

Thiên đàng hay địa ngục, lựa chọn là ở chúng ta.

(Theo Vietbao Online)

*Bài do CTV/TVBH gởi.

KHU PHỐ

PHẦN 1: NGƯỜI CON GÁI

Cuộc sống yên tĩnh của ông Yuan Zhi gần đây bị một chuyện bất ngờ làm xáo trộn. Ông là một giáo viên địa lý trung học được mọi người kính trọng. Mặc dù đã nghỉ hưu, một số học trò cũ vẫn đến thăm ông. Ông khá hài lòng với cuộc sống nghèo túng của mình. Khu Nhà Giáo Viên, nơi ông sống, dĩ nhiên chẳng hề yên bình; những cuộc đấu đá, mưu toan và nghi kỵ len lỏi trong các mối quan hệ giữa người với người. Mặc dù không hòa thuận lắm với hàng xóm, ông Yuan vẫn đứng ngoài mọi phe phái.

Bà Yuan cũng đã nghỉ hưu nhiều năm. Tính tình bà hoàn toàn trái ngược: bà rất năng nổ trong Khu Nhà Giáo Viên, thân thiết với các giáo viên và gia đình họ. Bà thuộc một trong các phe. Đôi khi bà huyên thuyên mãi với chồng về những chuyện trong khu, còn ông Yuan giả vờ lắng nghe. Thực ra, ông chẳng tiếp thu được câu nào. Ông chỉ quan tâm đến những chuyện ở xa xôi. Chẳng hạn, sau này sao Hỏa có thể ở được không? Nguồn nước uống trên Trái Đất liệu có cạn kiệt không? Ông có một cuốn sổ lưu những bài báo về khoa học và công nghệ. Ông khinh thường giao tiếp xã hội và thích mơ mộng. Sau khi nghỉ hưu, ông có rất nhiều thời gian để mơ mộng, và ông lấy đó làm niềm vui. Khi đi qua Khu Nhà Giáo Viên để mua thức ăn, trong lòng ông thường dâng lên một thứ minh triết nhẹ nhàng, vô ưu. Những lúc ấy, tầm nhìn của ông trở nên sắc bén.

Khu Nhà Giáo Viên không có cơ sở thể thao nào; nếu các giáo viên muốn chơi bóng bàn hoặc bi-a vào lúc rảnh, họ phải đến một khu khác khá xa. Vì thế, một số người mê thể thao muốn xây một cơ sở thể thao ngay trong khu. Nhưng—trừ phi xây trong vườn công cộng—thì không còn chỗ nào khác, vì khu này quá chật chội. Những người mê thể thao—trong đó có bà Yuan—đang đề xuất việc ấy. Một phe khác—những người tập khí công—kiên quyết phản đối. Sáng nào chiều nào họ cũng tập khí công trong vườn hoa, và họ không muốn thiết kế của vườn hoa bị phá hỏng. Đây là nơi duy nhất để họ tập luyện. Tuy nhiên, đơn xin xây dựng cơ sở thể thao đã được đưa lên ủy ban quận.

Điều khiến ông Yuan lo lắng là người vợ vốn luôn dễ sống cùng ông gần đây dường như đã biến thành một người khác. Giờ đây ngày nào bà cũng nói về chuyện này, và mỗi khi nhắc đến “âm mưu” của phe kia, bà lại nghiến răng tức giận. Thực ra, bà Yuan chẳng hề hứng thú với thể thao. Bà không chơi bóng bàn, cũng không chơi bi-a. Chẳng qua bà thường giao du với những người mê thể thao, vậy thôi. Ông Yuan kinh ngạc trước sự say mê của vợ. Bà thậm chí còn nói đây là một cuộc đấu tranh sống còn.

“Ủy ban quận đã xử lý đề xuất chưa?” ông hỏi.

“Không biết. Tôi không quan tâm.” Bà Yuan cau mày.

“Vậy bà quan tâm đến chuyện gì?”

“Ông nhà, chúng ta sống với nhau ba mươi lăm năm rồi, ông còn không biết tôi quan tâm đến chuyện gì sao? Ông chỉ biết có mình ông! Ngày nào tôi quan tâm đến cái gì? Tôi để ý đến cái gì? Tất nhiên là ông với tôi, rồi vị thế xã hội của chúng ta trong Khu Nhà Giáo Viên!”

Bà Yuan hầm hầm đi vào bếp rửa bát. Ông Yuan chìm vào suy nghĩ.

Quả thực, ông chưa bao giờ nghĩ đến chuyện hiện giờ mình có địa vị thế nào trong Khu Nhà Giáo Viên. Chẳng phải ông đã nghỉ hưu rồi sao? Chẳng phải mối liên hệ của ông với xã hội đã trở nên đơn giản hơn trước sao? Ông chưa bao giờ hiểu vì sao vợ mình cứ phải biến những chuyện đơn giản thành phức tạp. Rõ ràng bà đã hoàn toàn lao vào chuyện này. Rốt cuộc thì bà có liên quan gì đến một cơ sở thể thao? Tuy vậy, ông Yuan không phải kiểu người đòi hỏi người khác phải làm theo ý mình; ông tôn trọng sự nhiệt tình của bà. Ông cũng có sở thích riêng, chẳng phải sao? Vậy thì địa vị của ông và vợ ông là gì? Ông không sao nghĩ ra được. Ông chưa bao giờ cho rằng đây là một vấn đề thực sự. Nhưng vợ ông lại coi nó là chuyện quan trọng hàng đầu!

Có người bấm chuông cửa—một người phụ nữ trung niên đến tìm bà Yuan. Bà ta thuộc phe ủng hộ xây cơ sở thể thao. Nhớ lại lời trách móc của vợ vừa rồi, ông đi theo bà ta vào bếp.

Bà Yuan tìm một chiếc ghế đẩu nhỏ, bảo người hàng xóm ngồi xuống. Ông Yuan đứng sang một bên.

“Cuộc họp chiều nay bị hủy rồi. Có người nói đám tập khí công định gây chuyện,” người hàng xóm nói.

Nhìn ông Yuan, bà ta nói tiếp:

“Bà Yuan, bà nên bảo chồng bà đứng ra ủng hộ chúng ta.”

Bà Yuan ngây ra, rồi đặt đồ đan xuống và nói:

“Sao chị không tự hỏi ông ấy?”

“Các bà sẽ họp ở đâu? Có cần tôi đứng gác cho các bà không?” ông Yuan nịnh nọt hỏi.

Ông định nói tiếp, nhưng bà Yuan cắt ngang.

“Chị Wang, chị nghe ông ấy nói chưa? Đấy, thái độ của ông ấy đấy. Ông ấy chẳng bao giờ nghĩ việc chúng ta làm là chính đáng. Đừng trông mong gì ở ông ấy.”

Ông Yuan xấu hổ bỏ đi, đóng mình trong phòng làm việc. Ông hơi bất an. Chẳng lẽ sắp có chuyện gì xảy ra? Chẳng lẽ người ta sẽ làm nhục vợ ông và nhóm của bà? Ông lại nghe tiếng chuông cửa; vợ ông ra mở. Ba người phụ nữ reo lên. Một lúc sau, thêm một người nữa đến. Ông Yuan quyết định cứ ở trong phòng làm việc. Cuối cùng có sáu người đến. Ông Yuan nghĩ, có lẽ họ đến nhà mình để họp? Ông ở tầng hai. Ông nhìn ra cửa sổ, thấy mấy người lén lút nhìn về phía này. Ông Yuan chán nản. Ông mệt đến mức không còn sức đọc tờ Nhật báo Khoa học và Công nghệ. Ông chưa bao giờ gặp tình cảnh như thế này. Hé cửa phòng làm việc, ông chăm chú lắng nghe. Những người này chen chúc trong bếp, vừa nói chuyện vừa bàn bạc. Tại sao vợ ông không bảo họ vào phòng khách?

Một bà già vừa đi về phía nhà vệ sinh vừa hét lên:

“Bà Yuan, nhà bà ngột ngạt quá!”

Ông Yuan tự hỏi không biết họ có đang nói về chuyện gia đình mình không. Điều ấy khiến ông kinh ngạc. Nhưng ngay lập tức ông bác bỏ ý nghĩ đó, vì nó quá vô lý.

Chỉ sau khi bà Yuan tiễn những người kia về, ông Yuan mới ra khỏi phòng làm việc. Bà Yuan kêu đau đầu; bà đang uống aspirin. Ông Yuan nghe bà lẩm bẩm một mình:

“Thật là một mớ hỗn độn! Bao giờ mới sáng tỏ đây?”

Bà ngẩng lên nhìn ông Yuan, rồi như thể không nhận ra ông, bà nhìn ông từ đầu đến chân. Hơi bối rối, ông Yuan hỏi:

“Các bà định làm gì vậy?”

“Làm gì?” Bà Yuan cau mày, vẻ mặt ngây ra. “Chúng tôi có bàn chuyện đó đâu.”

“Nhưng chẳng phải bà muốn xây cơ sở thể thao sao?”

“Có.”

“Bà thực sự muốn làm vậy?”

“Đúng, thực sự.” Bà Yuan cao giọng. “Nhưng ông nói cứ như thể chúng tôi đang âm mưu vậy! Chẳng có âm mưu gì hết, và chúng tôi cũng sẽ không hành động gì cả.”

Ông Yuan hậm hực quay lại phòng làm việc, đóng cửa. Dĩ nhiên ông không nghĩ vợ mình đã phát điên; ông nghĩ có một số chuyện đang âm thầm diễn ra trong cuộc đời mình mà ông quá vô tâm nên không nhận ra. Ông ngồi bên bàn, nhìn bức ảnh nhỏ đóng khung của con gái. Con gái họ đã chết vì ung thư cách đây năm năm. Bức ảnh mờ nhòe. Nhưng không hiểu sao ông lại thích thứ mờ nhòe ấy: nó khiến ông cảm thấy gần con bé. Như thể qua lớp mờ đó, ông có thể chạm vào khuôn mặt nó. Họ từng có một cô con gái; giờ thì họ không còn con gái nữa. Ông Yuan đã bình thản chấp nhận điều ấy. Bây giờ đã chạng vạng, nhưng ở đâu đó những con gà trống vẫn liên tục cất tiếng gáy.

Điều ông Yuan lo lắng đã không xảy ra. Khu Nhà Giáo Viên vẫn yên tĩnh: những người tập khí công vẫn luyện tập trong vườn; không có dấu hiệu nào cho thấy cơ sở thể thao sẽ được xây dựng. Nhưng ông nghĩ sự thù địch mà ông gặp trên đường và ngoài chợ có liên quan đến vợ mình chứ không phải ông. Ông cảm thấy vậy nhưng không chắc. Điều ông ít chắc chắn nhất là vợ mình đang nghĩ gì. Bà và bạn bè bà thực sự định xây một cơ sở thể thao sao?

Bà Yuan vốn là một người mẹ hiền lành, chẳng khác gì phần lớn những người mẹ khác. Kể từ sau cái chết của con gái, một thứ gì đó trong tính cách bà dần dần lộ ra. Là thứ gì, ông Yuan không hiểu rõ. Chẳng hạn, một hôm ông thấy bà ngồi uống trà với mấy người hàng xóm bên luống mẫu đơn trong vườn. Họ cười ầm ĩ, vừa hái hoa vừa làm tan hoang cả khu vườn. Mãi đến khi ban quản lý can thiệp, những người phụ nữ ấy mới chịu bỏ đi. Họ vừa đi vừa chửi. Khi bà Yuan bước ra khỏi vườn, bà nhìn thấy chồng đang đứng xem. Bà giận dữ trách ông rằng ông không đánh giày, rằng ông “trông thật suy đồi”. Những chuyện như thế xảy ra thường xuyên. Ông Yuan không muốn cãi nhau với bà, nên cố tránh xa bà, đắm mình trong thế giới tưởng tượng. “Chính nghĩa” của vợ ông rốt cuộc là chuyện gì? Tại sao ông chẳng thể hiểu bất cứ điều gì bà nói? Chẳng lẽ trong mắt những người này, ông đã trở thành một kẻ ngoài hành tinh?

Đã khuya nhưng ông Yuan vẫn ở trong phòng làm việc. Ông đứng dậy, lặng lẽ đi đến phòng ngủ, áp tai vào cửa nghe một lúc. Vợ ông đang ngáy khe khẽ—bà lúc nào cũng ngủ rất say. Ông Yuan ngưỡng mộ sức lực và sự quyết đoán của bà Yuan, mặc dù ông hầu như chẳng hiểu bà. Đôi khi ông cố nghĩ theo cách của bà, nhưng chưa bao giờ thành công. Mùi đêm tràn vào từ cửa sổ đang mở; lúc này đầu óc ông rất tỉnh táo. Trong một thoáng, ông thậm chí nghĩ mình đã đến gần thế giới của bà Yuan, nhưng chẳng bao lâu sau lại bị đẩy ra.

Ngày trước, cuộc sống gia đình họ đơn giản biết bao! Họ không có nhiều tiền. Để giải trí, họ thường đến công viên công cộng, có khi một ngày đi đến hai lần. Công viên rộng lớn ấy có cả một ngọn đồi thực sự. Cả ba người đều thích cảnh thiên nhiên. Con gái họ luôn khỏe mạnh, sau này cũng trở thành giáo viên, rồi lấy chồng. Ai có thể ngờ nó lại yếu đuối đến thế?

Ông Yuan đi xuống sân. Chung quanh rất yên tĩnh. Gần những cây bạch dương có mấy con mèo hoang. Đột nhiên ông nhận thấy có một người đang hút thuốc dưới một cây lớn. Chỉ khi đến gần, ông mới thấy đó là con rể.

“Chào con, con làm gì ở đây?”

“Mẹ bảo con đến. Mẹ bảo con chờ ở đây, nhưng mãi mẹ không đến. Dạo này mẹ có chuyện gì lo lắng à?”

Con rể dường như vừa phàn nàn, vừa dò hỏi điều gì đó. Ông Yuan không vui khi nghe vậy.

“Có lẽ bà ấy nhất thời bảo con đến đây rồi quên mất. Bà ấy đang ngủ say. Con về nhà đi thì hơn.”

“Thật à? Thú vị đấy.” Khi con rể tiến lại gần, ông Yuan ngửi thấy mùi thuốc lá nồng nặc. Ông nhớ trước kia con rể không hút thuốc; xem ra bây giờ nó đang sống một cuộc đời sa đọa.

“Ừ. Nhưng con không được dính vào chuyện bà ấy đang làm,” ông Yuan giận dữ nói.

“Được. Vâng, con sẽ đi. Nhưng có chuyện này con muốn nói với bố.”

“Chuyện gì?”

“À, chẳng có gì quan trọng. Con quên rồi. Thực ra con đi đây. Chào bố!”

Nó biến mất không một tiếng động như một con mèo. Ông Yuan nghe thấy tiếng cửa sổ đóng lại ở tầng trên. Chẳng lẽ là vợ ông? Chẳng lẽ bà đã nghe hết từ đầu?

Khi ông Yuan trở lại phòng ngủ, bà Yuan đang ngủ say. Một lần nữa, ông lại nghe tiếng gà trống gáy khắp nơi. Ông tưởng tượng mình đang nằm trong một trại nuôi gà, và cảm thấy bình tĩnh hơn.

Khi tỉnh dậy, ông Yuan được bà Yuan gọi ra ăn sáng. Sau khi rửa mặt, ông ngồi xuống ăn trong bếp.

“Dragonet đến tối qua,” ông nói.

“Ừm. Nó đến suốt.”

“Nó không lên lầu.”

“Ừm.”

Bà Yuan cúi mắt ăn cháo; chủ đề này hoàn toàn không khiến bà hứng thú. Bà dường như đang tập trung vào một điều gì đó, rõ ràng đang suy nghĩ về một vấn đề sâu sắc và phức tạp.

Ăn xong, ông Yuan ra ngoài; ông muốn đến khu mua sắm dành cho người cao tuổi để mua một chiếc mũ. Khi đi qua vườn, ông nhận thấy có nhiều người tập khí công hơn trước; họ gần như chiếm kín cả khu vườn. Thực ra họ không tập khí công, mà chỉ ngây ngẩn nhìn về phía trước. Ông Yuan cúi đầu bước thật nhanh; mặc dù chẳng ai nhìn ông, ông vẫn cảm thấy khó chịu. Đột nhiên ông nhận ra con rể cũng ở trong nhóm này.

“Lại đây,” ông gọi. “Bố có chuyện muốn nói với con.”

Hai người đi ra khỏi vườn.

“Có chuyện gì vậy, bố?”

“Con đâu có sống ở đây, vậy mà lại tham gia cuộc đấu tranh giữa các phe? Tốt nhất con đừng dính vào.”

“Con mất việc rồi, nên bắt đầu tập khí công ở đây. Đây là chỗ dựa tinh thần của con.”

“Vậy con phản đối việc xây cơ sở thể thao trong vườn à?”

“Vâng, con phản đối.”

Ông Yuan cảm thấy giọng nó rất dứt khoát, nên chỉ nói lấp lửng:

“Ừ.”

Rồi ông bỏ đi.

Mua mũ xong, ông quay về nhà, lại đi qua khu vườn. Rất nhiều người vẫn còn ở đó. Nhưng giờ tất cả đều đang ngồi xổm. Một số người dùng que vẽ lên đất. Ông Yuan bước lại gần để xem. Có người đang vẽ một dãy nhà trên nền bùn; phía trước những ngôi nhà là một luống hoa. Một bông hoa kỳ lạ mọc ở đó—lớn đến mức che khuất cả mái nhà.

“Đây là cơ sở thể thao,” người kia giải thích. “Khu chúng ta đang trải qua một sự thay đổi. Ông có nhận thấy vẻ mặt của một số người trong khu này không…”

Ông Yuan vội vã bỏ chạy. Ông nhớ lúc đứng giữa đám đông, chân và bàn chân mình hơi tê. Chẳng lẽ vì họ đang tập khí công, và nó do “khí” gây ra? Ông về nhà, ngồi trong phòng làm việc, tim vẫn đập thình thịch. Ông cầm một tạp chí khoa học phổ thông lên, cố hết sức tập trung vào chuyện băng đang tan ở Nam Cực. Chẳng bao lâu sau, tâm trí ông lại lang thang. Nỗi u sầu gặm mòn trí tưởng tượng của ông. Những gì đang xảy ra trong vườn khiến ông căng thẳng. Những động tác nhẹ nhàng, những vẻ mặt kỳ lạ, những nhịp điệu ẩn giấu: rốt cuộc chúng có ý nghĩa gì? Rõ ràng khu này có một bãi tập khí công; ngay cả người ngoài cũng đến đây sử dụng nó. Vừa rồi con rể ông còn nói nơi này tốt cho tinh thần. Ông Yuan chưa bao giờ nghiên cứu khí công, nhưng giờ ông cảm thấy khí công thực sự kỳ diệu. Ông hơi oán trách bà Yuan, vì ông nghĩ việc bà tự đặt mình đối đầu với quá nhiều người là một điềm chẳng lành.

“Tôi chẳng muốn làm gì cả, nhưng chuyện cứ đổ lên đầu tôi,” bà Yuan nói.

“Có chuyện gì vậy?”

“Một người bạn đã tiết lộ một bí mật, và họ muốn tôi cảnh báo cô ấy.”

“Bà đã thấy những người trong vườn?”

“Rồi. Dragonet gọi điện cho tôi.”

“Dragonet báo tin cho bà à?”

“Vớ vẩn. Sao có thể gọi là báo tin được? Nó gọi cho mẹ vợ là chuyện bình thường, mà nó cũng chẳng ngại người khác nghe thấy. Thế không thể gọi là do thám. Ông hơi lú rồi đấy.”

Bà Yuan tức giận quay vào bếp.

Ông Yuan nhìn bầu trời qua cửa sổ; bầu không khí trong khu phố ngày càng trở nên xa lạ. Những cảm giác dễ chịu của ngày trước giờ đã bị xóa sạch. Chẳng lẽ từ đầu đã như vậy, hay chính vợ ông đã tạo ra nó? Ông cố nhớ lại toàn bộ câu chuyện. Ban đầu, bà Yuan ở nhà nói về chuyện xây một cơ sở thể thao, và bà đã oán trách ông vì sự thờ ơ của ông. Ông không sao hiểu nổi vợ mình đang nghĩ gì. Rồi ông cảm nhận được sự thù địch từ tất cả những người xung quanh. Hàng xóm, con rể, những người tập khí công trong vườn: tất cả đều kịch liệt chống lại ông, và tất cả đều hiểu chuyện gì đang xảy ra trong khu phố. Ông Yuan hơi bồn chồn; điều này rất khác thường đối với ông. Kể từ khi con gái chết, ông đã trở nên khá dửng dưng với mọi thứ. Có lẽ ông quá tập trung vào bản thân và đã bỏ quên vợ mình. Sau khi con gái chết, vợ ông đã trải qua sự biến đổi tinh thần nào? Ông đột nhiên muốn khóc, nhưng thứ bật ra khỏi ông lại là một tiếng tru xa lạ.

Ông đi đến giá sách, rút ra một cuốn tạp chí có hình Nam Cực trên bìa. Ánh mắt ông dừng lại trên lớp băng. Ánh mắt của con gái ông trước khi chết chẳng khác gì lớp băng này. Khi nó nắm lấy tay ông, ông không ngờ nó vẫn còn có sức mạnh đến thế. Đến khi hiểu ra, ông đã chìm trong tiếng nức nở. Cuốn tạp chí này ông mua ở một sạp báo rồi cất lên giá. Giờ ông lật đến một bài viết có nhan đề đáng sợ: “Làm thế nào để chuẩn bị cho ngày tận thế”. Ông đọc lướt bài viết ngắn ấy một lần, nhưng cảm thấy mình chẳng hiểu gì. Hình như đây là một truyện ngụ ngôn, nhưng hình như cũng đang nói về tình hình hiện tại. Ông Yuan sốt ruột đặt tạp chí xuống rồi đi đến cửa sổ. Bên ngoài trông vắng vẻ; có lẽ cuộc họp trong vườn đã tan. Ông nghe tiếng xe tải ầm ầm chạy qua đường cao tốc bên ngoài khu phố. Đây là lần đầu tiên ông cảm thấy không vui về nơi này. Mặc dù đây là một khu phố lớn, nó bị kẹp giữa hai đường cao tốc. Một trong hai con đường là đường cao tốc đông đúc. Có thể tưởng tượng khu vực này ô nhiễm đến mức nào. Tất nhiên, ban đêm rất yên tĩnh, nên trước đây ông chưa từng để tâm nhiều.

Trong những giây phút cuối cùng của con gái, vợ ông không khóc; trái lại, bà bình tĩnh một cách bất thường. Trước khi con gái chết, bà dường như đã đối xử với nó như thể nó vốn đã chết rồi. Phải có ý chí mạnh mẽ đến mức nào mới làm được như vậy! Sau khi con gái chết, đôi khi bà rên rỉ giữa đêm, khiến ông Yuan sợ bà gặp vấn đề về tim. Khi họ trở về nhà sau tang lễ, chính bà Yuan là người bắt ông phải lấy lại tinh thần. Bà lo liệu việc nhà như thể chẳng có chuyện gì xảy ra. Đôi khi bà nhắc đến con gái như thể nó vẫn còn sống. Còn bây giờ, ông Yuan đã từ lâu quên mất những gì đã xảy ra; cuộc sống của ông trở lại bình thường. Nhưng bà Yuan đã trở thành một con người khác. Ông Yuan cảm thấy thế giới này thật không thể dò hiểu. Vừa rồi, bà đang ở phòng khách nói lớn qua điện thoại; hình như bà đang nói chuyện với con rể đã về nhà.

“Khu phố của chúng ta có tiềm năng đấy, ông không nghĩ vậy sao? Đúng, ông nói đúng… Chúng ta phải tích cực tham gia vào cộng đồng… Một khi đã hành động, mọi chuyện sẽ rõ ràng. Văn phòng quận đã phê duyệt đơn của chúng ta từ lâu rồi, nhưng chúng ta vẫn đang thương lượng để tìm thỏa hiệp… Được, được, cứ thông báo cho nhau.”

Nghe lỏm cuộc điện thoại của vợ, ông Yuan tự hỏi: Dragonet là kẻ phản bội sao? Chuyện này có nguy hiểm không? Bà Yuan đang kéo ông vào rắc rối ư? Hay tệ hơn, Dragonet đang kéo bà Yuan vào rắc rối? Ngay cả khi con gái còn sống, ông Yuan cũng không tin Dragonet lắm. Nó có vẻ là một người tử tế, nhưng đôi khi lại có vẻ thất thường. Ông Yuan hơi xấu hổ: Tại sao ông lại nghĩ xấu về nó? Chẳng lẽ về già ông đã thay đổi nhiều đến vậy?

Ông không biết tại sao, nhưng mơ hồ cảm thấy tất cả chuyện này có liên quan đến cái chết của con gái. Một người chết đi là mọi thứ kết thúc: vậy những mối liên hệ khác nhau của người đã chết rồi sẽ ra sao? Ánh mắt ông Yuan lại rơi xuống bìa tạp chí. Ông đang giao tiếp cảm xúc của mình với lớp băng Nam Cực, gần như có thể biến cảm xúc ấy thành lời. Nhưng đó chỉ là ảo tưởng. Ông không thể nói ra, và cũng sẽ không bao giờ nói. Lớp băng đang chế giễu ông. Ông cảm thấy hơi hoảng hốt.

“Chồng tôi sẽ không bao giờ đồng ý,” vợ ông nói trong bếp.

Ông Yuan nhận ra những kẻ đồng lõa với bà đã đến.

“Dù ông ấy không đồng ý thì vẫn phải làm,” một bà già khàn giọng nói.

Phòng ốc nhà họ chưa bao giờ cách âm, nên ông có thể nghe rõ mọi lời nói trong bếp. Ông Yuan kinh hãi. Vợ ông và những kẻ đồng lõa với bà, cùng với con rể, đang dựng lên một bức tường không thể xuyên thủng giữa ông và họ. Ngay cả nếu con gái ông có trở về, ông cũng không thấy cách nào thay đổi được sự cô lập của mình. Rõ ràng trong tư duy của ông có một ngưỡng không thể vượt qua, khiến ông không thể hiểu được lời người khác nói.

“Có người nói dự án xây cơ sở thể thao của chúng ta là một âm mưu. Thực ra chúng ta chẳng xây gì cả; chúng ta chỉ nộp một bản đề xuất lên văn phòng quận thôi. Ha ha ha!”

Người nói cười một cách hiểm độc.

Ông Yuan không sao hiểu được bà ta muốn nói gì. Tư duy của ông đã bị ném ra ngoài vùng hoang vu. Ông nghĩ, giờ đây ông không thể lại thỏa mãn với việc nghĩ về mặt trăng nữa, bởi nơi ông sống đang gặp nguy hiểm.

Đêm ấy, ông Yuan ra ngoài đi dạo. Có người đang gõ cửa trạm biến áp phía sau cây bạch dương già. Khi ông đi ngang qua, tiếng gõ ngừng lại. Ông nhìn, rồi lại nhìn: chẳng có ai ở đó. Ông tiến đến cánh cửa ấy, nhưng bất ngờ vấp phải thứ gì đó và rơi xuống một cái hố.

Ông rơi xuống bùn. May mà cái hố không sâu lắm. Nhưng cũng chẳng phải nông. Vì vậy ông Yuan chỉ có thể nằm dưới đáy hố chờ ai đó đến cứu. Ông sờ soạng quanh vách hố và đoán rằng nó rộng cỡ một căn phòng nhỏ.

Ông chờ rất lâu mà không thấy dù chỉ một sợi ánh sáng. Chắc bên ngoài đã là ban ngày. Ông hét “Cứu tôi” đến khản giọng, nhưng không ai nghe thấy. Sau đó ông quyết định không hét liên tục nữa; ông sẽ bảo vệ dây thanh quản bằng cách chỉ thỉnh thoảng mới hét.

Kiệt sức, ông tựa vào vách đất rồi thiếp đi. Trong cơn mơ màng, ông nhìn thấy bóng dáng bà Yuan chỉ cách mình hai mét. Ông ngửi thấy mùi của bà.

“Bà ở đây rồi!” ông nói.

“Ừ, tôi đến cứu ông.” Giọng bà hơi thay đổi; mơ hồ hơn bình thường.

“Nhưng giờ bà cũng mắc kẹt dưới này rồi. Chúng ta có nên hét không?”

“Không cần. Dragonet sẽ tìm thấy chúng ta.”

“Bà xuống đây bằng cách nào? Bà nhảy xuống à?”

“Ừ. Tôi nhảy thẳng xuống.”

Tim ông Yuan tràn đầy biết ơn đối với vợ.

“Ông phải biết,” bà Yuan nói tiếp, “không có ông, chúng ta sẽ không thể tạo được thế cân bằng với phe khí công của khu phố. Tôi lo quá nên đành phải làm liều.”

Thì ra là vậy. Mọi thứ đã trở về điểm khởi đầu. Không hiểu sao ông Yuan cảm thấy trời không còn hoàn toàn tối nữa, và một luồng sáng tỏa ra từ trái tim ông. Tuy vậy, ông không hề tin Dragonet sẽ sớm xuất hiện.

“Bà có gọi cho Dragonet không?”

“Không. Ngay khi phát hiện ra cái hố này, tôi đã nhảy xuống.”

Chồng bà nói:

“Bà có nhớ lúc chúng ta mới chuyển đến Khu Nhà Giáo Viên không? Hồi đó nơi này còn hoang vắng, xung quanh là những ruộng rau. Khu phố trông như một vương quốc độc lập. Ban đêm khi tỉnh giấc, tôi nghe tiếng ếch kêu trong ao và nghĩ, mình có thể ở nơi này suốt đời. Chớp mắt một cái, ba mươi năm đã trôi qua, mà chúng ta vẫn còn ở đây. Ba mươi năm đã trôi qua nhanh thế sao? Bà không nghĩ có những thứ đã âm thầm thay đổi à? Chẳng hạn cái hố này: trước đây nó đâu có tồn tại.”

“Tôi không cảm thấy mọi thứ đã thay đổi. Trên đời này có bao nhiêu thứ đột nhiên được phát hiện, huống chi chỉ là một cái hố đất nhỏ như thế. Không ngờ… Ôi, tôi đã thấy quá nhiều rồi.”

Mặc dù vợ nói bằng giọng lạnh lùng, ông Yuan dần dần trở nên phấn khích. Tâm trí ông trôi về một thời đại trước kia. Hồi đó, ông định cùng học sinh thực hiện một chuyến đi dài. Họ cùng nhau khảo sát địa hình và thu thập dữ liệu; lịch trình được xem đi xem lại hết lần này đến lần khác. Nhưng cuối cùng họ không đi, bởi những chuyện bên lề cứ liên tiếp nảy sinh, khiến kế hoạch ngày càng phức tạp và kỳ quặc. Mỗi người tham gia lại đưa ra một ý tưởng mới. Cuối cùng, ông Yuan bỗng nhìn thấy ánh sáng và nhận ra rằng thực hiện kế hoạch này còn khó hơn lên mặt trăng. Vì thế, trong một cuộc họp đầy nhiệt tình nhưng rối tung vô vọng, ông tuyên bố hủy chuyến đi. Các học sinh nhìn ông đầy nghi ngờ, cho rằng ông đã mất trí. Một lúc lâu họ không hiểu chuyện gì đang xảy ra, rồi đột nhiên bắt đầu reo hò. Họ khâm phục sự nhìn xa trông rộng của ông.

Ông Yuan ngồi trên những chiếc lá khô dưới đáy hố, tâm trí phấn khích tua lại những chuyện trong quá khứ. Trái tim ông càng lúc càng sáng lên. Ông muốn kể cho bà Yuan nghe, nhưng bà dường như không hứng thú. Bà đang nghĩ đến một chuyện khác. Hồi đó, ông có một học sinh mê nhìn những khu nhà đô thị qua kính viễn vọng. Cậu ta nói với ông Yuan rằng những ngôi nhà ấy đang tạo thành một dạng hình mẫu nào đó, rồi mô tả hình mẫu ẩn giấu ấy. Ông Yuan cảm thấy lời cậu ta cũng có lý, nhưng học sinh thì không nên phí thời gian vào những chuyện như vậy. Thế nhưng lần nào ông cũng nóng lòng muốn nghe cậu ta kể tiếp. Vì vậy, trong một thời gian dài, chiếc kính viễn vọng cũ đã tạo nên một mối quan hệ bí mật giữa hai người.

Đột nhiên, vợ ông nói:

“Người thời đại mới có cách mới!”

“Bà nói gì vậy? Người thời đại mới nào?”

“Chúng ta. Chúng ta là người thời đại mới; chúng ta có cách mới!”

Bà Yuan có vẻ phấn khích. Mặc dù ông Yuan chẳng hiểu bà đang nói gì, giọng điệu đầy tự tin của bà khiến ông thư giãn. Bà đang xem nhẹ khó khăn trước mắt, chẳng phải sao? Chẳng phải bà đã nhảy xuống đây để cứu ông sao? Hẳn bà đã tính trước hết rồi.

Ông Yuan đứng dậy, bắt đầu đi đi lại lại.

“Bà nói đúng. Chúng ta phải có một cuộc sống mới,” ông nói.

“Chúng ta đã có rồi.” Giọng bà Yuan có chút trách móc.

“Có lẽ tôi quá chậm hiểu. Để tôi lấy một ví dụ. Tôi rơi xuống đây mà chẳng ai đến cứu. Tôi phải làm gì?”

Rồi đột nhiên đầu óc ông Yuan tối sầm. Ông có thể làm gì? Vừa rồi ông đã làm gì? Ông không nhớ được. Một lúc sau, ông nghe tiếng bà Yuan vọng giữa không trung:

“Lên đây với tôi.”

Ông lần tay tìm đến chiếc thang. Khi chui ra khỏi hố, ông nhắm mắt lại. Bà Yuan dẫn ông về nhà.

Ngày thứ năm sau khi rơi xuống hố, một học trò cũ đến thăm ông. Chính là người học trò năm xưa từng nhìn thành phố qua kính viễn vọng.

Cậu ngồi bên giá sách, lật xem cuốn tạp chí có hình băng tan ở Nam Cực trên bìa. Ông Yuan thấy cậu đang nhìn lớp băng, không khỏi rùng mình.

“Tôi đã đi quá nhiều nơi,” cậu nói. “Nhiều đến mức không nhớ hết, nhưng những nơi ấy chẳng tạo thành hình mẫu nào cả. Thầy còn nhớ hình mẫu hồi đó không?”

“Nhớ.”

Giọng ông Yuan nghẹn lại đôi chút.

Người học trò lấy chiếc kính viễn vọng thô sơ từ trong ba lô ra, đặt lên bàn. Cậu nói muốn tặng nó cho ông Yuan. Rồi vội vã từ biệt.

Ông Yuan nhìn ra ngoài cửa sổ qua kính viễn vọng. Ông thấy khu vườn của khu phố. Không có ai trong vườn, nhưng đủ loại hoa đang nở rộ. Chính giữa là đài phun nước đang phun nước. Mấy con bồ câu trắng đáp xuống quảng trường nhỏ, bầu trời xanh tuyệt đẹp. Một chiếc máy bay màu bạc bay ngang qua trên đầu. Đó là khu phố của ông, nhưng ông cảm thấy khu phố cũ của mình trước đây không đẹp đến thế này. Ông đặt kính viễn vọng trở lại chiếc hộp các-tông rồi cất vào ngăn kéo. Đến lúc ấy ông mới nhận ra mình đang rơi nước mắt.

(Còn Tiếp Phần 2: BÀ YUAN)

________________

[Trích dịch từ tập truyện ngắn MOTHER RIVER – Bản Anh ngữ của Karen Gernant & Chen Zeping do NXB OPEN LETTER ấn hành năm 2025]

[ChatGPT chuyển ngữ; T.Vấn biên tập & hiệu đính]

“The Choice Beyond Reach” – Tranh: Iuliia Galiamova, United States (Nguồn: www.saatchiart.com)

NGÀY THỨ SÁU MƯỜI BA

Mấy hôm nay nghe nói:  Ngày Tận Thế Đến Rồi! Người ta cầu Chúa Trời… cứu giúp cho nhân loại!

“Rồi” là “Xong” thì phải? Là “Qua” không trở lại? Là “Đi” đi mãi mãi?  Thì… Hạnh Phúc biết bao!

Tôi đang ngó trên cao:  Thứ Sáu Mười Ba… đẹp!  Có con chim xanh biếc trong vườn hót véo von…

Có ngày nào đẹp hơn:  nắng mùa Đông tím nhạt, hoa vàng nở thơm ngát, con bướm lạc đường thơ…

Tôi thả hồn viễn mơ… nhưng vẫn chờ tuyết tới – thèm hoa tuyết trôi nổi trong trời xanh bao la…

*

Ngày Thứ Sáu Mười Ba là một ngày đẹp chớ?  Ngày nào cũng của Chúa – Chúa của Tình Yêu Thương!

Tôi lại nhớ Việt Nam, cái tên nước Tàu đặt… Năm Năm Tư người Bắc chạy về đâu?  Việt Nam?

Rồi cũng đâu xa xăm?  Năm Bảy Nhăm lại thế!  Đồng bào tuôn ra bể… thà chết hơn ở tù!

Đồng nghĩa với Thiên Thu là Tự Do… hay Chết.  Nguyễn Văn Linh nói miết,  Võ Văn Kiệt nói theo…

Nhiều cái xác tong teo tắp vào bờ hoang đảo!  Nhiều cô gái không áo vủng vẫy:  Chúa cứu con!

Nhật Tiến thường nói luôn:  Biển Đông là Địa Ngục!  Nguyễn Ngọc Ngạn thì khóc… Vợ con tôi… Em ơi.

Ngày Tận Thế Qua Rồi?  Ngày Tận Thế Qua Rồi!  Những Trang Sử Rã Rời!  Việt Nam tôi… Bất Tử!

Triệu triệu người xa xứ… Chúng Ta Còn Quê Hương?

Chúa, Phật là Yêu Thương vuốt mắt giùm người chết…

Thứ Sáu Mười Ba… thiệt!  Thơ tôi , đây lời tru!  Những năm tôi ở tù, em tôi, cháu tôi… chờ!  Tiếng chuông Chùa không có…

***

HÔM NAY

LÀ NGÀY TẬN THẾ

Hôm nay là Ngày Tận Thế? 

Biết rồi… qua tin báo đăng!

Hôm nay… sắp sáng Việt Nam

Chưa thấy có ai chộn rộn!

.

Nhất là chó chưa sủa hoang

Mèo cũng chưa hề cắn xé

Gió bấc bình thường thổi nhẹ

Bay bay tờ báo đăng tin!

.

Rất nhiều người vẫn làm thinh

Rất ít người biết, im lặng!

Tin tận thế thường nhiều lắm

Xưa nay nó chỉ tin đùa…

.

Những người viết văn làm thơ

Chuyện gì tưởng tượng cũng được

Mà biết bao người lớp trước

Nói hoài… Có Trúng Gì Đâu!

.

Bây giờ… tới phiên Giáo Sư

Và thêm Học Trò tuyên bố:

“Tận Thế… không ai có mộ

Mọi người chết không kêu than…”

.

Máy Bay Tận Thế đã lên 

không chở theo Tổng Thống Mỹ

Cái hướng nó bay:  ra biển

Chỗ nó đang bay:  trên trời…

*

Nước Mỹ còn một ngày thôi

Mai mới Mười Ba Thứ Sáu!

Bây giờ dõi theo tin báo…

Bên Châu Á vẫn bình thường…

 (*) https://tienphong.vn/thuc-hu-tin-don-the-gioi-sap-buoc-sang-ngay-tan-the-1311-post1893885.tpo

***

MÙA ĐÔNG NGÁI NGỦ

Hôm nay không nắng, chắc chừng mưa

đã bảy giờ hơn trời mịt mờ,

chim dậy bay đâu không biết nữa

mùa này chim cũng rất lưa thưa…

.

Chuyện trong thế sự nằm trên báo

đọc lướt đêm qua đã xếp rồi.

Chuyện Đạo là chuông… là tỉnh thức

vui vui… như vậy cũng luân hồi?

.

Tưởng tượng Nhà Sư như bóng nguyệt,

Tưởng tượng Ông Cha như cây đàn.

Màu sáng của trăng xanh với xám,

Bàn tay Cha đỡ tiếng tình tang…

.

Còn bàn tay tôi mây đang nằm

không sắc không hình tượng tháng năm

chỉ đến rồi đi rồi trở lại

ít nhiều một cuộn chỉ thời gian!

.

Buổi sáng hôm nay… sáng bình thường

Trời mờ mờ vương vương mây sương

Mùa Đông tựa trên nhành cây phố

Phố chưa đông nên phố buồn buồn…

***

NẮNG NGUỘI

Lập Đông rồi.  Còn nắng.  “Nắng nguội thật dễ thương!”.  Câu bất chợt bé con, phải hôn nó mới được!

Gió chải tóc nó ngược.  Nắng làm má nó hồng. Nó không còn đòi bồng… như hồi mới biết nói!

Vài hôm nữa, tuyết tới… chắc là nó làm thinh?  Xe bus đón, lên nhanh!  Xe bus về, xuống vội…

Lúc đó… nắng hết nguội… mà dám ướt không chừng?  Tôi yêu quá mùa Đông, mình sẽ thành con nít!

Người người đi trên tuyết.  Người người đi trên băng.

Hai tháng nữa hết năm, người Việt chưa thấy Tết…

Nắng thế nào, ai biết?  Hỏi Ông Già Noel… Và có thể hỏi thêm: “Quán Cà Rem Đâu Ngoại?”.

*

Tôi và cháu đi mãi con phố trưa hơi dài… Cà rem, cháu nói chơi chớ nó không ăn vặt…

Tôi nhớ ở Đà Lạt có tiệm kem Việt Hưng, giờ không biết còn không… Ông Cụ Khắc già lắm…

Đà Lạt thường xuyên nắng.  Nắng Đà Lạt rất hiền.  Có lẽ cũng rất mềm… tóc của ai trong gió…

Năm hết Tết đến…Đời còn gì hơn?  Còn chớ!  Cảm ơn… nói cho vui chuyện!  Hãy nhìn kìa biển, lồng lộng mây trôi… Hãy nhìn kìa trời… đời đời lồng lộng!  Ôi người còn sống, thấy nhau là vui, “tay bắt miệng cười”… một lời thân ái nói đi nói lại,. tiếc gì không trao?

Đà Lạt hoa đào nghe nói đã nở… tháng Mười hoa nhớ lắm rồi tháng Giêng!  Thời gian không quên… những tờ lịch cuối.  Tôi nghe ai nói: “Đẹp nhất tình đầu”.  Cái tình có màu của hoa hồng tím – cái màu kỷ niệm là hoa hồng vàng… Lòng người mênh mang, lời thành văn tự!  Người xưa “xin” chữ… vì chữ là Tình! Người mình xưng mình… Cái hình có bóng như trời lồng lộng mây trôi mây bay…

Thanksgiving Day!  Dễ Thương quá chớ?  Nếu Duyên là Nợ thì trả cho nhau, tay bắt miệng chào ngọt ngào Thân Ái! Đường xa không lại, lòng xa vẫn gần…

***

MƯỜI NĂM RỒI

EM CHO ANH XUỐNG (*)

Mười năm rồi… Em cho anh xuống.

Em một mình về chỗ mình đã gặp nhau…

.

Trấn Thành ngồi phía sau

xuống xe ôm và nói như vậy,

sau đó là bàn tay vẫy

họ chia tay nhau…

.

“Mười năm xưa mười năm sau

Một hình bóng cũ lợt màu thời gian!

Cầm như đã lỗi nhịp đàn

Cố nhân ơi bấy ngỡ ngàng Cố Nhân!”.

.

Tôi đi ngang.  Tôi đứng lại.  Tần ngần.

Họ chia tay thật?  Họ hết cần có nhau?

Thơ Hà Liên Tử, ôi chao!

Bỗng tôi nhớ lại…Tôi đau lòng rồi…

.

Trấn Thành à, Hari Won ơi

Xe đi khói tỏa hai người chia tay?

Mở tờ báo đọc hôm nay

Lòng tôi nhớ biển sông đầy hôm qua…

.

Hai người đó yêu thiết tha

Hai người đó hết măn mà… lạ không?

Thì thôi!  Họ đã người dưng

Cầm như gió cuốn bụi hồng rồi tan!

*

Trăm năm hai chữ Đá Vàng

Vàng bay theo gió, đá làn sương vương…

Đường xa xe cuốn bụi đường…

Đường xa xe cuốn nỗi buồn lăn lăn…

.

Hari Won bỗng ngàn năm

Và Trấn Thành nữa… liệu sẽ cầm tay ai?

Cái duyên chớ tưởng bên ngoài,

Nó trong gan ruột, miệt mài trăm năm!

Trần Vấn Lệ

(*)https://www.saostar.vn/giai-tri/mung-vi-tran-thanh-va-hari-won-da-dung-cam-chia-tay-sau-10-nam-202611010012514523.html?fbclid=IwY2xjawVZ175leHRuA2FlbQIxMABwZG9mAWJyaWQRMVpDRDJwdlNVbVBDZ1NFWHVzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEfkZ3WxEyK6lVz8Xk_THFxNUi9kvTpVU1JhB5QRp5wBXyttM5Accup4n9nMnQ_aem_ZmFrZWR1bW15MTZieXRlcw

Hòn Chồng (Nha Trang) – Ảnh: vinpearl.com

Khi Tứ rủ Lam đi Hòn Chồng, Lam đùa thậm vô duyên “mình có đem theo hộp sơn và cái banh-xô đikhông”, rồi cùng cười vui, nhớ lại những chữ to sơn hai tên trên các mặt đá ở đó, với dấu cộng +, dấu và &, để kỷ niệm những lần hẹn hò, để thề thốt trăm năm, để trơ gan cùng tuế nguyệt sóng gió bão bùng như tảng đá chênh vênh có ịn dấu 5 ngón tay.

Tứ thấy mình kỳ cục: vừa coi cái lối đem chuyện riêng tư ra mà công khai như thế là rẻ tiền; vừa mơ hồ cảm được cái nồng nàn thắm đẵm của những đôi trai gái đã đến đó tâm sự. Tháp Bà ở quốc lộ ngoài kia là đền thờ thánh mẫu, đá chồng ở đây với muôn vàn hẹn ước, xanh đỏ tím vàng, là Nhà nguyện của uyên ương.

Tứ đưa tay qua cầm tay Lam trên ghi-đông “mai, 9 giờ, ra bến xe rồi mình đạp đi, Tứ sẽ mang thức ăn. Nhớ nhé”.

Đâu 6, 7 giờ trời chuyển…

Gần tối, mây kéo về dằn thành phố xuống, không khí ngột ngạt. Bóng đêm phủ đầy sấm sét, lóa sáng liên hồi tứ phương, nổ ầm ầm như thể nhà hàng xóm hay cây ngoài đường đã bị đánh trúng; cứ mỗi loạt như thế ngực Tứ tự động co lại; đến lượt mưa trút nước quật qua quật lại trên mái nhà, Tứ lại thấy yên tâm hơn, mưa dù to cũng không bí hiểm như sấm sét.

Bão rớt đâu trong đêm, trong giấc ngủ. Thường chỉ vậy, người ta nói nhờ Hòn Tre và mấy hòn kia che mặt biển, họa hoằn lắm mới bị bão có tên lọt vào được, xoáy rần rần trên đầu vài giờ, rồi đi, để lại một cái tịch mịch rờn rợn: không tiếng chim, không tiếng xe, không tiếng gió, không tiếng lá, không cả tiếng người; ai nấy bàng hoàng bước ra nhìn cây đổ, tole bay, vách nhà sụp.

Lạy trời! Mới đầu tháng 10, đâu bão sớm vậy!

                                                       ***

Sáng sớm, trời cao, không nắng, không mây. Quang cảnh nhuốm một màu chì nhạt, lạnh; vài tàu dừa khô rải rác trên đường; thấy còn sớm Tứ đạp vòng xuống Duy Tân. Dưới biển tiếng sóng dập ầm ầm. Suốt đường từ tây sang đông, chỉ có vài người khác; chiếc áo len cánh màu đỏ U bắt mặc trước khi rời nhà là bạn đồng hành tốt, ấm. Tí nữa khi gặp, chắc Lam sẽ nói “anh nhìn thấy từ xa, như một đóa hồng”.

Khoảng viện Pasteur, cát phủ đầy đường. Tứ tính quay ngược về Yersin, bỏ cuộc không lòng vòng nữa nhưng thấy còn đạp được nên cố. Khi đã gần tới chỗ quẹo qua Bưu điện thì không đạp được nữa; đã xa hơn hồi nãy giờ không lẽ quay lui. Xuống đẩy xe; lúc đầu bỏ guốc vào giỏ, sau bỏ thêm cái áo len. Tới Bưu điện, cát không còn phủ; nhìn qua công viên, ngực còn phập phồng mà cái nhìn đọng lại, chú mục một điểm làm Tứ giật mình, Vì sao?… để chi? …tìm ai?…. mong gì?

À phải rồi, hôm nào Lam kể, giọng đều đều, khi Tứ muốn biết Hóa là người thế nào:

“Hóa, nó không nên học B dù nó giỏi toán, nó vừa ngu ngơ như thằng Bờm mà lại mẫn cảm với những chuyện không đâu, may là không lập dị như Thanh vì nó vốn hoang trổ trời, lúc nào cũng hoác sẵn cái miệng để cười. Vài tuần Hóa đi bưu điện bỏ thơ cho ông nội một lần, thường là Chủ nhật. Nhiều lần thấy, nên nó để ý: hay thấy đứng ở công viên giữa bưu điện và xéo xéo qua Tiểu khu là ông thầy Q dạy toán, thần tượng của học sinh ban B, kể luôn đám ngoài trường tư, các lớp luyện thi; thầy vốn đẹp trai, lúc này lại mang pardessus xámrất lịch lãm. Thầy đứng đó hút thuốc, đẹp như một tác phẩm điêu khắc. Đứng lâu mà lại trông hạnh phúc như có hẹn… ai? Ai là người đẹp sẽ đến khoác tay để cùng nhau bước qua góc đường, lên tam cấp của nhà hàng tây sang trọng và kín đáo La Fregate? Hỏi nó có rình để biết không thì nó lơ. Gặng lắm thì nó thả bom -mẹ độc thân của một đứa cùng trường- tên bom nó không khai, nhưng nhìn cái miệng ngậm thì biết nó nói chuyện có thật”.

À là vậy! Cái động cơ vô hình làm Tứ đạp đường vòng qua bưu điện là trong vô thức, Tứ đặt Lam đứng ngay đó….. chờ Tứ…! Hình ảnh một người đàn ông hút thuốc đứng ngóng vời trong công viên thật lãng mạn trong mắt người đang yêu.

                                                    ***

Để đi chơi riêng, Tứ đã nhỏ to trước với Trang vừa là xác nhận, vừa là chuẩn bị cho có một câu chuyện nếu bị hỏi; lần thứ nhất này là mấy đứa con gái tập tụ đổ bánh xèo. Y ta reo vui vì từ nay chính thức có đồng thuyền, một sự đồng tình hắn cặp bồ với Ninh. Lại gặp nhau bến xe Ninh Hòa là nơi Tứ thường ra lấy hàng cho mẹ, nhưng xa so với Xóm Mới, khó gặp người quen hơn. Tứ không ngờ mình qua cái cầu “dối cha dối mẹ” nhẹ hều như thế, không kịp giật mình.

Tứ nhìn thấy Lam, Lam đứng phía Sinh Trung khuất sau dãy sạp bỏ không, Tứ đạp vòng qua rồi hướng ra Quốc lộ 1. Đúng như Tứ nghĩ, Lam đã nhận ra, đạp theo sau lưng:

          – Bông hoa hồng…bông hoa hồng… tính lơ à!

          – Cứ chạy theo… hoa hồng đi trước. Tứ trễ, xin lỗi nhé…

          – Tưởng đêm qua mưa gió, sáng lại âm u Tứ không dám đi.

Tứ quay đầu lại nhìn:

          – Bồ quên là Tứ đây rủ bồ à… cám ơn Lam đã chờ lâu, đây phải chuộc lỗi thế nào hở đó?

Lam rướn xe lên, xem mặt Tứ có gì lạ không? Chỉ thấy vừa cười cười vừa như nháy mắt.

Chưa tới cầu Hà Ra, một chiếc Honda SS chạy ngược chiều vút qua rất nhanh. Tiếng bô của nó nghe nổ nhỏ, êm, đều. Tiếng đó vòng lại, vọt lên trước xe Tứ, tấp ngang qua, thắng cái kịch, như kiểu xe cảnh sát chận người trong phim. Người đàn ông cởi nó áo quần, kiếng đen bự, ngầu.

Áo thun cụt tay của anh ta đã ngắn, còn xắn lên tới nách, lộ hết chiều dài hai cánh tay, bắp thịt nổi cuộn như hai dây đỏi bự, thòng tới nắm ghi-đông, còn rú to mấy lần ga mới tắt máy. Tứ nhìn sững, không biết chuyện gì.

Lam trờ tới:

          – Tiến! Ông hả? Làm cái gì vậy?

Người ấy tay giở kính đen, miệng cười. Chính là Tiến.

          – Xin lỗi. Hai người đi đâu đây? Có giấy phép không?

          – Tiến, ông đừng giỡn nữa…

Tứ đã hoàn hồn:

          – Anh đùa hơi phô đó nhe! May mà tôi thắng kịp, còn bày đặt hỏi giấy! Cảnh sát chưa hỏi giấy anh là may.

          – Xin lỗi Tứ… thấy hai người ở đây bất ngờ quá nên phá chơi mà không nghĩ… tối qua tôi ở lại ngoài Lương sơn mà không ngủ được vì gió bão, trong này có bị nặng không? Giờ hai người tính đi đâu?

          – Mưa to gió lớn nhưng không đáng kể. Xin lỗi anh Tiến, tôi đi Xóm Bóng lấy hàng, sợ chở không hết nên nhờ anh Lam theo giúp. Tụi này đi đây…

          – Xóm Bóng? Vậy à… còn nghe nói Chủ nhật đầu tháng Tứ dọn nhà…

Tiến co hai cánh tay như kiểu kiến càng:

          – Tiến muốn xin phụ một tay được không?

          – Cũng đủ người rồi, khỏi phiền anh, anh Tiến ạ.

          – Gì mà ngại, có Ninh, Lam, giờ thêm Tiến cho mau xong việc.

          – Cám ơn anh, nhưng thôi, đừng bận tâm… tụi này đi đây..

Tiến đạp máy, quay đầu xe “ hai người đi “công việc” vui nhé”.

                                        ***

Qua khỏi Tháp Bà, Lam thấy Tứ không sung lắm, chân vẫn đạp đều nhưng mặt có vẻ mệt,

          – Tứ… Tứ có mệt không?

          – Tứ đâu có mệt. Đường này Tứ đã đạp mấy lần với tụi bạn.

          – Tí mình đừng quẹo lên dốc tu viện, dốc lắm; tới đường quẹo trước mặt nghĩa trang núi Sạn hãy rẽ xuống, toàn đường bằng, thẳng.

          – Cũng được, Lam.

Lam đạp lên phia trước dẫn đường. Tới bờ biển, hai người quẹo phải đi hết mặt tiền của nhà thương Tin Lành; ngay đó có cái bàn dưới bóng dừa của quán nước không tên. Lam chủ động rẻ vô sân, dựng xe.

          – Bộ Lam muốn uống nước dừa?

          – Nghỉ cái đã, mình uống chanh muối hay chanh tươi, rồi gởi xe đây, thả bộ chơi…

          – Cũng được, Lam.

Hai người yên lặng uống chanh muối. Thỉnh thoảng Tứ nhìn vợi ra Hòn Chồng, rất gần, đi men theo mấy hòn đá mé nước cũng ra tới nơi. Lúc này không thấy ai ngoài đó, có thể có nhưng khuất. Nhìn lại Lam.

“Lam từ phía đó chạy lại, đứng nhìn sững một lúc, mắt sáng lên, nở miệng cười “anh nhìn thấy từ xa, như một đóa hồng…

…Nhìn qua mi sủng mồ hôi, hình ảnh ấy không chịu được. Tứ thả xe, nhào tới đấm thùm thụp vào hai vai của Lam; mệt quá đầu tựa vào ngực Lam, mồ hôi trán thấm ướt áo Lam. Lam luồn tay vào tóc rối sau cổ, Tứ dựa vào đó ngửa đầu, môi Lam cúi xuống, Tứ không biết có phải hôn nhau là làm như thế không. Nàng cũng không chắc cảm giác lúc đó là gì”./.

Khi Lam ngẩng đầu thở, nàng rướn người gắn môi mình với môi Lam trở lại, để cho cảm giác tự thành hình. Chịu! không thể biết được! nhưng chắc chắn là sung sướng hạnh phúc.

Cái ông khỉ Tiến này là ai! Kính Rayban xe SS. Lại còn đe đểu “ hai người đi “công việc” vui nhé” ”.

Tứ không biết lúc này Lam đang nghĩ gì! Có phần nào giống Tứ không!

          – Lam, tự nhiên Tứ thấy không khỏe, thôi mình ngồi ngắm Hòn Chồng một lúc rồi về. Lần khác vậy.

Lam không dấu được nỗi thất vọng mơ hồ, hai mắt kính mờ như có hơi nước.

          – Cũng được, Tứ. Ra tới Quốc lộ 1 mình có thể đón xe lam.

Ngọc Cân – trấy Tiểu Đợi

(H: Võ Ngọc Ẩn – Phan Thuý Hà)

Viết sách về người thật mình có nỗi khổ tâm. Là khi nghe tin họ ra đi. Mình luôn bị day dứt, mà không hiểu mình day dứt vì điều gì. Các nhân vật trong sách mình nhiều người khổ quá. Khổ tinh thần đã đành, tiền bạc cũng không có, bệnh tật nữa.

Hôm nay, “Người lái xe ôm trên phố Sài Gòn”.

Những dòng cuối trong bài viết về chú là những giọt nước mắt.

(Chú Võ Ngọc Ẩn. Người lái xe ôm trên phố Sài Gòn, trích “Tôi là con gái của cha tôi”)

PHAN THÚY HÀ 15.01.2023

NGƯỜI LÁI XE ÔM TRÊN PHỐ SÀI GÒN

Ông Dương Văn Minh là ai tôi không biết. Ông tư lệnh đã bỏ đi mặt mũi thế nào tôi không hay. Tôi chỉ biết tiểu đoàn trưởng của tôi. Tiểu đoàn trưởng đang sát cánh với chúng tôi. Trung đội trưởng vẫn đội nón sắt mang súng đi đằng trước. Cho tới giờ phút này đơn vị tôi vẫn nguyên vẹn. Chúng tôi vẫn tác chiến.

Buổi sáng đơn vị chốt chặn ở ngã tư Bảy Hiền. Chúng tôi không ảo tưởng xoay chuyển được tình hình. Nhưng tinh thần kỷ luật, tinh thần đồng đội ăn sâu trong máu.

Loạt đạn cuối cùng bắn đứt xích chiếc xe tăng T- 54. Chúng tôi ùa ra hò reo. Phút giây huy hoàng cuối cùng trên đường Trương Minh Giảng.

Mười hai giờ rưỡi trưa, tiểu đoàn trưởng tập hợp anh em. Tùy tụi bay.

Tùy tụi bay chứ không ra lệnh.

Chúng tôi quăng súng.

Không còn gì nữa. Tôi hiểu. Tôi đã hình dung ra cái ngày này từ khi hiệp định Paris được ký kết. Nhưng khi nó đến tôi bàng hoàng. Cờ còn nước đánh mà phải xếp bàn.

Tháng Tư giúp tôi nhận ra được khuôn mặt người.

Một anh nghĩa quân, đơn vị tháo chạy, anh vẫn chiến đấu một mình. Tiểu đoàn nhảy dù của tôi, một tuần liền không còn hệ thống chỉ huy, không có tiếp tế, tiểu đoàn trưởng vẫn bỏ tiền túi ra kiếm cái ăn cho anh em gắn kết nhau tới phút cuối cùng.

Trường Võ Bị di tản về về Thủ Đức. Còn lại các khóa 29 – 30 – 31. Khóa 29 còn một năm nữa mới ra trường, về Thủ Đức họ tổ chức cho mãn khóa. Năm thiếu úy trẻ măng được bổ sung vào tiểu đoàn. Phân công năm ông này làm gì đây, lính còn bao nhiêu đâu. Tiểu đoàn trưởng hỏi ông thường vụ. Một cậu tên Trường đứng bật dậy như một cái máy, giơ tay : Trình trung tá, chúng tôi về đây để làm lính.

Hôm đó đã là ngày 28 rồi. Các bạn có thể đi thẳng về nhà. Vậy mà các bạn vẫn về đơn vị để làm lính. Để làm lính tác chiến chứ không phải làm ông này ông nọ. Cả bộ chỉ huy tiểu đoàn im phăng phắc. Trung tá nghiêm nghị giơ tay lên. Tôi nhân danh tiểu đoàn trưởng xin lỗi các anh.

Ám ảnh chiến tranh, với tôi, không phải là chết chóc trên chiến trường, mà chính là lúc này. Hình ảnh một đạo quân bại trận.

Bốn người lính nhảy dù vẫn mặc quân phục. Một người lính cẩn thận vác theo M16. Bước đi trong im lặng. Một chiếc xe jeep lao tới thắng bên họ. Những người tay đeo băng đỏ nhảy xuống. Lính ngụy, bỏ súng xuống, cởi quần áo !

Bốn người quay mặt lại nhìn Một người cau mặt. Một người giơ súng chĩa về những người đeo băng đỏ. Thôi. Người vừa cau mặt hét một tiếng với đồng đội. Ông hất mũi súng thẳng lên trời.

Tôi bước đi. Đầu óc trống rỗng. Trương Minh Giảng. Hồ Con Rùa. Duy Tân. Tự Do.

Những khuôn mặt thất thểu. Những khuôn mặt hớn hở vì thoát chết.

Về tới nhà tôi cứ ngồi vậy. Không nghĩ được gì. Hai tiếng đồng hồ sau, hai thằng em về. Chúng nó đi lính chưa đầy năm. Nét mặt đứa nào cũng có vẻ vô can. Chúng kêu tôi đi. Đi phá kho gạo.

Ba anh em, cùng với cả xóm, với cả quận Tư, đi phá kho gạo. Ùn ùn giẫm lên chân nhau. Lôi được bao nào hay bao đó. Ba anh em vác ba bao về nhà. Trở lại lần thứ hai thì không còn gì để vác nữa.

Bữa cơm tối đó thật vui. Cả nhà đầy đủ. Mỗi người một chai bia. Ba nói, mai tụi mày đi sục cái bể nước. Ba cố tạo ra một không khí bình thường.

Đêm đó tôi không ngủ.

Năm 1960 tôi mười tuổi, xảy ra một chuyện ở gia đình : ba tôi đi tù.

Ba tôi từng là lính nhảy dù trong quân đội Pháp. Trước đó ông tham gia lực lượng Việt Minh. Ông là người lính. Bổn phận ông là phục tùng mệnh lệnh. Cấp trên lệnh cho ông dẫn quân về bao vây Dinh Độc Lập.

Ông bị bắt sau đó. Tới khi bị bắt, ông vẫn không có khái niệm gì về đảo chánh.

Tôi từng thầm trách ông đã chấp nhận mệnh lệnh một cách cứng nhắc, nhưng nếu là tôi ở vào thời điểm đó, liệu tôi có tìm được cách gì mềm dẻo hơn không.

Hai năm sau ra tù, ông lại được tung hô là anh hùng. Ông nói, anh hùng cái con khỉ. Đó là nỗi thất vọng lớn nhất của đời ông. Ông quay về đơn vị, làm hành chính vài tháng thì xin nghỉ. Ông lảng tránh, không muốn nhắc tới quãng thời gian đó nữa.

Thời gian ba đi tù, mẹ cũng bỏ đi. Bốn đứa cháu sống với bà nội.

Mẹ quay về khi ba ra tù. Ba mẹ tiếp tục sống với nhau, như thể không có chuyện gì, họ có thêm chín đứa con nữa. Tôi là con cả trong một gia đình có mười ba đứa con.

Tôi không biết ba nghĩ thế nào, tình cảm ba mẹ ra sao, nhưng với tôi, chuyện cũ mẹ gây ra tôi nhớ miên man. Có một lần về thăm ba mẹ, mẹ trách móc tôi chuyện gì đó, tôi buột miệng, ủa, sao hồi đó má không ở lại mà dạy con. Nói xong câu đó tôi ân hận.

Mẹ bỏ đi, bà nội cưu mang bốn đứa cháu. Chúng tôi vẫn đi học bình thường.

Vào ngày thứ Năm và Chủ nhật được nghỉ học, bọn trẻ được đi học tiếng La tinh để phụ lễ nhà thờ. Học từ sáng đến 9 giờ là nghỉ giải lao. Khi nghỉ giải lao, mỗi đứa được phát khúc bánh mì với miếng phô mai. Trước khi ra chơi để được ăn khúc bánh mì đó chúng tôi cầu nguyện. Xin Chúa thương xót chúng con. Tôi đứng hàng đầu, là thằng gào to nhất. Dì phước hiểu ý. Dì cho tôi bánh mì bự hơn, cục phô mai bự hơn.

Lớp tôi có một thằng cao lớn. Ba nó là một công chức cỡ bự của Nha Công Dân Vụ. Trong lớp đứa nào cũng sợ nó. Ba nó đi một chiếc Traction đen giống như xe của những người đến bắt ba tôi. Nó ăn hiếp tôi ra mặt mà chẳng ai dám bênh. Vì tôi là con của một tên phản loạn.

Khi bị nó đánh, tôi không dám chống cự. Nó đánh rất đau. Bị nó lấy đồ, tôi cũng không dám hó hé. Nhưng nó quá ngu nên không biết giới hạn dừng lại. Nó dồn tôi đến mức tôi thấy hết sợ nó. Một ngày nọ tôi lấy cây viết có ngòi bút lá tre đâm vào ngực nó. Ngòi bút lá tre không thể làm chết người nhưng nó la hét thật to vì sợ. Nó quỳ xuống khi thấy tôi nhặt cái dùi trống bước tới. Các dì phước ùa tới níu tôi, ngăn cản.

Chiều hôm đó, khi cảnh sát đến nhà thì tôi đã kịp biến đi. Đói khát, tôi lần mò đến khu Chợ Đũi. Bắt đầu những ngày sống lang thang. Tôi lân la các quán hàng chờ ai thương tình cho miếng gì ăn.

Lang thang chán, tôi mò về nhà. Bà nội gửi tôi vào nhà dòng ở Vũng Tàu. Để đỡ nuôi cơm. Tính cách tôi không chịu nổi khuôn phép nhà dòng. Tôi trốn lên Đà Lạt.

Một đêm, thấy thằng bé nằm co ro trên manh chiếu rách bên vệ đường, các chị đưa về hiên nhà mình. Các chị lấy chăn gối ra ngoài hiên cho tôi nằm. Sáng mai, chị Khuê pha cho tôi một ly sữa nóng. Nhà các chị có tiệm sách cho thuê. Tôi đứng ngoài ngó vào. Thấy cuốn Gulliver phiêu lưu ký hồi trước mình đang đọc dở. Em đọc được tới đâu. Tôi nhắc đoạn mình đã đọc đến. Chị Lan nhìn tôi cảm mến. Chị đưa tôi vào ở trong nhà, bắt đầu hỏi chuyện, nhà tôi đâu, sao lại bỏ đi. Sau đó chị bảo tôi có thể đọc bất cứ cuốn sách nào tôi thích trong tiệm sách. Một tuần sau chị đèo tôi ra bến xe, mua vé cho tôi về Sài Gòn.

Thấy tôi về, bà nội lo lắng. Bà đang tính gửi tiếp đứa em kế tôi cho một nhà dòng khác. Ở nhà dòng được ăn no ngủ ấm sao con lại về. Con nhớ các em, con nhớ bà nội. Bà ôm thằng cháu. Bà thôi không gửi đứa nào của bà đi nữa.

Ngôi nhà chúng tôi ở giữa xóm đạo Vĩnh Hội, kế bên hãng thuốc lá Bastos, trước mặt là xóm ghe chiếu nằm bập bềnh trên con kinh Tàu Hũ.

Một xóm đạo nhỏ với chín ngôi nhà được đánh số từ 158/1 đến 158/9. Sân nhà thờ là sân ngôi trường nhỏ Saint Anna, với những dì phước dòng Mến Thánh Giá – Chợ Quán hiền lành. Sân nhà thờ cũng là sân chơi của bọn trẻ. Những đứa trẻ con nhà nghèo cùng lớn lên, thân thiết nhau.

Đi xưng tội nha. Đi xưng tội chưa. Cứ đến thứ bảy là con Dung nhắc tôi. Nhắc xong nó nhìn tôi cười tinh quái.

Con Dung học sau tôi một lớp nhưng hai đứa cứ xưng tao mày. Nó không xinh lắm nhưng có cái răng khểnh duyên. Dung hát hay, được vào ca đoàn.

Hồi mười lăm, mười sáu tuổi tôi là chuyên gia gánh nước. Nhà nó có đồng hồ nước. Bố mẹ nó cho cả xóm hứng nước không lấy tiền. Tôi vác cặp thùng đến nhà nó chơi cả tiếng đồng hồ nói ba chuyện vớ vẩn. Một lần, vô tình, đứng từ phía sau tôi hít thở mùi tóc nó. Tôi không biết đó là mùi bồ kết hay tinh dầu nào, chỉ thấy một hương thơm dễ chịu. Mấy ngày sau đó nó tránh né tôi. Hình như nó phát hiện có gì hơi khác lạ từ phía tôi. Rồi chuyện đó cũng bị lờ đi. Hai đứa vẫn rủ nhau đi chơi, xem phim.

Ngày 01.11.1968 là ngày quốc khánh. Với bên Công giáo đó cũng là một ngày lễ lớn. Con Dung hẹn tôi lễ xong đi chơi, đi ăn kem. Tôi đứng dưới sân chờ. Nó đang hát thánh ca ở trên lầu.

Khi đó khoảng 5 giờ 30 phút sáng. Nhà thờ chật ních người đi lễ. Tất cả đang cùng linh mục chủ tế hướng tâm hồn về Thiên Chúa.

Một chớp lửa lóe lên. Bóng tối bao phủ. Hơn một phút sau không gian mới vỡ òa. Tiếng la hét. Gạch ngói ngổn ngang. Người ta cố gắng đưa người bị thương đi cấp cứu trước, sau đó những cái xác được kéo ra. Những xác chết được kéo ra. Sáu mươi người bị thương. Hai mươi cái xác.

Một trái hỏa tiễn từ hướng rừng Sác bay vào Sài Gòn, đi thẳng đến đây.

Hai ngày sau, đoàn xe tang rời sân nhà thờ đi về nghĩa trang, mang theo Maria Nguyễn Thị Dung mười bảy tuổi ngoan đạo của tôi.

Chiến tranh. Nó đã đến.

Tôi đã nghe biết chiến tranh trước đó. Nhưng luôn nghĩ nó ở tận đâu đâu. Chiến tranh chỉ là trong sách vở, trong các bài hát. Trận Mậu Thân đã xảy ra nhưng không phải ở chỗ chúng tôi. Những buổi tối chơi ở sân nhà thờ, nhìn lên trời luôn thấy hỏa châu thả sáng cả thành phố. Rồi tiếng đại bác từ xa vọng về. Chiến tranh khi đó với tôi là như thế.

Mười tám tuổi. Chiến tranh đã hiện ra trước mặt. Tôi lên đường, thực hiện bổn phận một công dân.

Ông ra Nha Trang sống với tôi đi. Thấy tội nghiệp ông quá. Quên hết mọi thứ, đừng nghĩ gì nữa.

Quỳ nói với tôi khi vào Sài Gòn tìm thăm tôi, một ngày đầu tháng Sáu năm bảy lăm.

Hai đứa ra phố. Quỳ ghé vào cửa hàng mua cho tôi mấy cái khăn mùi soa. Khi chờ gói hàng, Quỳ ngó chăm chăm vào gói tã trẻ em. Rồi Quỳ ngước lên nhìn tôi cười. Chiến tranh qua rồi. Còn gì vướng mắc giữa hai đứa nữa đâu.

Tôi nói với Quỳ ý định sẽ bỏ Sài Gòn ra đi. Quỳ hiểu những điều tôi đang nghĩ. Không cản cũng không ủng hộ. Hôm sau tôi tiễn Quỳ về Nha Trang. Có lẽ đó là sai lầm lớn nhất trong đời tôi. Mộng rời Sài Gòn đi vào rừng quá lớn.

Chị em Quỳ ở trong trại gia binh, gần nhà thờ Thăng Thiên, bên con dốc dài. Hai bên con dốc khi tôi đến rải đầy sắc hoa vàng. Loài hoa dại chỉ có sắc không hương đặc trưng xứ núi với tên gọi lãng mạn dã quỳ. Loài hoa có mặt trong thơ văn nhạc họa của bao anh lính biên trấn mộng mơ. Hai chị em được mẹ gọi tên hai loài hoa là Dã Quỳ và Đỗ Quyên. Người mẹ ấy ra đi ở tuổi đời còn quá trẻ, để lại hai đứa con gái bé bỏng với người chồng là quân nhân.

Hoàn cảnh gia đình đặc biệt vậy nên Quỳ sớm trưởng thành, chững chạc. Trại gia binh chỉ có đàn bà và trẻ con. Những người mẹ, người chị phải biết làm nhiều việc thường ngày của đàn ông. Một lần đến chơi, tôi thấy nàng đang leo lên ghế sửa đường điện. Tôi muốn giúp nhưng nàng lại giàu kinh nghiệm sửa điện hơn cả tôi.

Dã quỳ, trước đây đụng đâu tôi giẫm đấy, quen nàng rồi thấy hoa tự nhiên tôi có ý thức. Một đêm về hậu cứ, tôi chép cho nàng những câu thơ của Cao Thoại Châu mà tôi nghĩ là nàng thích. “Nghe lòng mình cùng phố núi chao nghiêng / Nai gõ móng trên thềm đá cũ / Nghe đủ cả mừng vui buồn tủi / Dã quỳ ơi, anh đã quay về”. Xạo. Nịnh. Nàng nhận thơ, phê vào đó. Tôi ngượng, từ đó chẳng dám chép thơ người khác thay lòng mình.

Mỗi lần theo trực thăng lên thăm ba nàng đều có món quà gì đó cho tôi. Lần này là một chiếc khăn và áo len. Khăn nàng đan, áo len tự nàng chọn mua. Tôi viết bài thơ Áo tình xưa đáp lại. Nàng lại nhờ người gửi cho tôi cây thuốc lá.

Ba nàng là trại phó. Trong một lần ngồi nhậu ông nói, mày với con gái tao mà không xong thì liệu hồn. Lần khác ông lại nói, mày với con gái tao không xong thì chết với tao. Lần cuối cùng tôi được uống với bố nàng là một đêm giá lanh, khi đó tôi chưa biết mình sắp phải chuồn khỏi thành phố này. Ông nói, uống đi, khi nào thành con rể thì hẵng tính, giờ tao với mày là đồng đội.

Tiền đồn cách Kontum 45 cây số theo đường chim bay. Sau đêm rượu đó bố nàng đề nghị đưa tôi về D17 tại Pleiku. Về đây tôi được gặp nàng nhiều hơn. Buổi tối hai đứa dạo loanh quanh qua đồi Đức Mẹ, vô Biển Hồ. Đi với nàng tôi ý tứ lựa con đường ít gặp lính tụ tập. Tôi không muốn nàng phải nghe mấy lời trêu ghẹo vọng ra từ quán nhậu trên đường Tăng Bạt Hổ, Phan Đình Phùng, ngã tư Diệp Kính.

Một đêm về quá khuya, leo khỏi dốc tôi thở than, đi chơi với em cực quá, mỗi lần đưa về xa quá. Quỳ cười, thì ở lại đi, đừng về. Tôi cà chớn, ngu gì, ở lại đưa hết lương à. Nàng khiêu khích, không đưa lương thì lấy gì ăn. Cứ à ơi như thế, chưa khi nào hai đứa nói với nhau được một lời nghiêm chỉnh.

Đợi Quỳ khuất vào trong hiên nhà tôi mới ngất ngưởng đi về. Phố núi về khuya đìu hiu. Vài chiếc xe tuần tiễu chầm chậm qua những con đường ngắn có ánh đèn vàng vọt. Quán xá đã đóng cửa. Vài tên lính chân thấp chân cao bá vai nhau đi về. Cái lạnh vừa đủ xo ro cho tôi ôm đàn dạo bản nhạc mới bập bẹ được đôi câu, Where do I begin to tell the story of how great a love can be…

Quỳ làm thu ngân trong hội quán Phượng Hoàng. Hội quán này dành cho sĩ quan, loại cấp úy quèn như tôi khó mà vào. Nhưng vì tôi làm ở Lực Lượng Đặc Biệt, bọn quân cảnh chừa mặt, nên khi thích tôi vẫn lui tới thăm Quỳ.

Sáng đó hành quân về tôi thu được một cây CKC. Súng xoàng thôi, nhưng tụi Mỹ muốn có để vác về nước khoe chiến công. Một thằng ra giá. Tôi không bán mà đổi một khẩu súng ngắn thời thượng của nó. Buổi sáng đổi súng, buổi chiều tôi đút súng vào túi đi chơi. Vào hộp sĩ quan thấy Quỳ đang khóc. Nàng vừa bị tên trung úy vỗ mông và nói lời bất nhã.

Tôi đi tới bàn tên trung úy. Nó nhìn tôi ngạo nghễ : “ĐM, mày biết tao là ai không ? Mày dám làm gì tao ?”. Nó ỷ thế là cháu ruột ông tướng tư lệnh quân đoàn. Tôi rút súng ra, bắn một phát vào đùi nó. Phát thứ hai. Nó quỳ lạy xin tha.

Ngay tối đó tôi đi trình diện quân cảnh. Bị nhốt đến hai giờ sáng. Ông trưởng đồn là đại úy quân cảnh gọi điện cho ông sếp tôi, là đêm nay nếu đám kia kéo đến thì ông không thể nào can thiệp được. Ở Pleiku thế lực ông tư lệnh quân đoàn rất. Bởi vậy, muộn nhất trong sáng mai phải giải quyết cho tôi rời khỏi Pleiku.

Tôi chỉ kịp tìm Quỳ báo tin. Anh làm vậy chi cho khổ thế này. Nét mặt nàng đau buồn thấy rõ.

Về Sài Gòn, tôi bị giam tại quân lao một thời gian thì ra hội đồng kỷ luật. Tôi bị giáng xuống cấp trung sĩ. Ba tôi từng là lính nhảy dù, bạn của ông là sếp lớn, ông xin cho tôi về Lữ đoàn Nhảy dù. Đầu năm 1972 tôi ra Quảng Trị tác chiến.

Nghe tin chiến sự ở Quảng Trị ghê gớm quá, Quỳ dắt em gái ra thăm tôi. Ở Pleiku có mấy người sĩ quan nhảy dù, qua đó Quỳ hỏi thăm được địa chỉ tôi. Ở Huế có hậu trạm gọi ra lữ đoàn. Vừa trải qua hai đợt không kích, lữ đoàn đang nằm dưỡng quân. Người bạn bên lữ đoàn gọi điện báo tin tôi có người nhà đến thăm. Tôi giật máy, hỏi lại người bạn câu nữa cho chắc. Ông giỡn hay thiệt vậy, người con gái đó có gì lạ trên mặt không. Không tin hả, cô ta có nốt ruồi ở gò má. Vậy là đúng Quỳ rồi. Ông sếp cho tôi 48 giờ phép vào Huế.

Nhìn thấy chị em Quỳ tôi cứ ngỡ như trong mơ. Giữa chiến tranh mà chị dắt em ra tận đây thăm tôi. Tôi không nói được câu gì. Đỗ Quyên thấy tôi mừng quá khóc mếu máo tủi thân, con bé lo sợ tôi có thể bị thương hoặc đã chết rồi. Quỳ đi thăm bố và thăm tôi nhiều lần ở chiến trường, đã quen với cảm giác đi thăm lính nên biết dằn cảm xúc. Tôi nắm tay Quỳ, bàn tay nàng run run.

Cậu trung sĩ mượn xe honda chở Đỗ Quyên đi thăm thành phố Huế, tôi và Quỳ dạo chơi loanh quanh trong doanh trại. Chiều tối, tôi ra thuê khách sạn Hương Giang cho hai chị em nghỉ. Sáng hôm sau chúng tôi chia tay. Quỳ hỏi tôi chừng nào thì đi phép. Tình hình này thì phép tắc gì. Quỳ dặn tôi anh cố gắng giữ gìn, cầu nguyện Chúa hàng ngày. Quỳ vẫn giữ được vẻ thản nhiên như hồi ở Pleiku đến thăm tôi. Tôi lại cà chớn, về không nhớ sao. Có gì đâu nhớ, lần sau lại ra. Sau này tôi nghe người sĩ quan ngồi cùng chuyến bay với Quỳ nói lại, cô gái ra thăm ông đó, cổ khóc từ khi lên máy bay cho tới khi xuống.

Thời gian ở Quảng Trị tôi có hai tháng đi hộ tống quan tài. Có một loại máy bay chuyên chở quan tài từ Phú Bài về Sài Gòn vào ban đêm. Có những ngày số xác của thủy quân lục chiến và nhảy dù đưa về chừng một đại đội. Vẫn còn một nửa số nằm lại vì không đưa về được. Một lần có tên đào ngũ lẻn vào sân bay, mò mẫm tìm gặp tôi. Tôi không ưa bọn đào ngũ. Có ai ra trận mà không sợ. Sợ nhưng không được hèn. Tôi cũng không ưa nghe kể lể hoàn cảnh. Nhưng lần này không hiểu sao tôi lại nghe chăm chú. Vì mới gặp lại Quỳ mà tôi mềm lòng hơn chăng. Con người ta mỗi lúc một khác.

Anh ta hơn tôi nhiều tuổi nhưng xưng em. Em ở Long Xuyên, đã có vợ và sáu đứa con, ngày em đi vợ lại mang bầu đứa thứ bảy.

Cuối cùng mục đích cũng là để được tôi theo phi cơ về. Tôi đồng ý với điều kiện đưa cho tôi hai ngàn đồng. Anh ta vét khắp túi quần áo chỉ được mấy trăm đồng. Tôi cho một người ở lại. Mượn cho anh bộ đồ nhảy dù, coi như anh thay vị trí người kia, đeo súng vào hộ tống.

Về tới Long Bình tôi đưa anh ta ra cổng phi trường. Anh đưa tôi tiền, tôi không lấy. Anh ta nhìn tôi ngần ngừ như muốn nói gì và xin tên tôi. Tôi không dám cho biết tên, đề phòng có gì bất trắc anh ta khai tên mình ra thì phiền. Anh ta lôi trong túi quần ra một cái gói. Mở bọc gói là đôi bông tai. Anh ta nói, ngày em bị bắt quân dịch vô Trung tâm 4 Cần Thơ vợ đến thăm đưa cho em phòng thân. Nay anh đã cứu mạng em, em xin biếu anh. Nhìn đôi bông tai của người vợ, tôi ứa nước mắt. Tôi bảo anh cất đi. Lòng hào hiệp lại nổi lên, tôi cho xe jeep chở anh ta về nhà bà con ở Sài Gòn ngủ qua đêm, sáng mai sẽ bắt xe về Long Xuyên.

Bạn bè gặp tôi vẫn nói câu đó : Con Quỳ đang chờ mày.

Năm 1974, tôi biết tin ba Quỳ đã bị giết. Tháng Hai năm bảy lăm, những người ở đơn vị cũ của ba đã thu xếp cho Dã Quỳ và em Đỗ Quyên di tản về Nha Trang. Hai chị em nương nhờ trong một nhà thờ gần Đồng Đế, sống bằng nghề thợ may.

Những ngày ở Pleiku tôi tự vấn lòng mình. Mình có muốn cưới Quỳ không. Không có câu trả lời.

Có. Muốn. Nhưng chưa được đâu.

Ở Pleiku có quán cà phê Hoàng Lan mà giới lính văn nghệ hay đến. Tôi đến uống cà phê gặp lúc tác giả Lý Thụy Ý đang ngâm bài thơ Tưởng như còn người yêu. Bài thơ tang tóc u ám.

Tôi đóng quân ở cầu số 3. Kế cầu số 3 là quân y viện. Kế quân y viện là nhà xác. Gần như ngày nào tôi cũng chứng kiến cảnh những người vợ, người mẹ khóc lóc gào thét lăn lộn.

Trung úy Thuận cùng đơn vị tôi. Mỗi khi anh bước chân ra khỏi nhà là chị vợ anh như người mất hồn, cứ ngồi chờ cho đến khi anh quay về. Chị cứ ngồi bên cửa sổ ngóng ra con đường phía dưới dốc.

Tôi cũng đã chứng kiến cảnh một người vợ đang ẵm con thì chiếc xe jeep nhà binh chạy đến cửa nhà, thắng lại. Hai người lính trên xe nhảy xuống, bước vào nhà, đưa lá thư. Đó là một lá thư báo tử.

Đáng sợ không phải là cái chết của tôi, mà là những gì người ta phải chịu đựng vì tôi. Chín ngôi nhà xóm đạo ở quận Tư của tôi đã có sáu người con tử trận. Khi một thằng bạn tôi chết, ba tôi nói : Nghe tin về đám anh em bạn của mày tao khổ lắm, nhưng dù sao cũng còn nhẹ lòng hơn hơn là chúng mày cứ lang thang ngoài đó, đêm nào cũng phải thắp nhang.

Những đêm không trực gác tôi đi bên Dã Quỳ trong trái sáng chập choạng. Có khi lặng im, có khi nói chuyện vu vơ, ăn một bát mì nóng rồi về. Qua khỏi dốc là tôi tần ngần. Quỳ xinh quá. Cô ấy còn trẻ quá.

*

Mộng vào rừng quá lớn. Nếu gọi đó là lý tưởng, thì lý tưởng bắt đầu hình thành khi vào quân đội, được nuôi dưỡng trong môi trường quân đội.

Tôi bị giam ở Tuy Hòa, vài tháng Quỳ lại đến thăm. Với tôi, Quỳ biết chẳng cần phải khuyên can động viên gì. Ông ráng xong mà về. Không về Sài Gòn thì về Nha Trang với tôi.

Quỳ không chờ tôi được nữa.

Cho tới khi ra khỏi trại, về ngồi trước mộ em, tôi mới thấy tim mình tan vỡ. Tương lai mình vạch ra, sắp xếp rồi, tưởng xong rồi. Tôi chỉ còn làm được một việc. Lập cho em ngôi mộ đề lên đó tên mình.

Tôi quay về Sài Gòn. Bốn mươi tuổi. Tóc đã bạc rồi. Làm đủ thứ việc kiếm cơm. Làm đủ thứ việc cho bớt trống trải trong lòng.

Suy nghĩ cứ chậm dần. Ký ức thì lộn xộn. Tôi bị ngã xe. Một vết cắt chảy máu trên đầu, người ta đỡ tôi dậy, khiêng tôi vào nằm bên vệ đường.

Biên trấn, biên trấn một đi không trở lại. Lỡ hẹn rồi đừng khóc nghe em.

PHAN THÚY HÀ

*Bài do CTV/TVBH gởi.

Maryland – Ảnh: Will Newton for The Washington Post via Getty Images

1\.Từ một miền đất quen, lần về những dấu chân xưa

Sống ở đâu cũng vậy, tôi nghĩ muốn thật lòng gắn bó với một nơi chốn, người ta không thể chỉ biết ngôi nhà mình ở, mấy con đường thường đi, vài cửa tiệm quen ghé mỗi tuần. Còn phải biết những góc phố khuất nẻo, những hàng cây thay lá theo mùa, những dòng sông lặng lẽ chảy qua bao đời người. Rồi từ cảnh vật mà tìm hiểu con người, từ chuyện hôm nay lần ngược về chuyện ngày trước, xem miền đất ấy đã trải qua những gì để có được dáng vẻ bây giờ. Một tên đường nghe lạ tai, một bến nước nằm nép bên rừng, một ngọn đồi chẳng có gì nổi bật nhiều khi lại chứa đựng cả một câu chuyện dài. Mình cứ đi ngang qua, ngày này sang tháng nọ, thấy cảnh vật quen dần mà chưa chắc đã hiểu được bao nhiêu. Nghĩ cũng ngộ, những nơi ở lâu năm vẫn thấy xa lạ, trong khi chỉ cần biết thêm đôi điều về lịch sử, tự nhiên lòng mình đã thấy gần gũi hơn.

Bởi vậy, từ khi sống ở Maryland, tôi bắt đầu tìm hiểu vùng đất này. Ban đầu chỉ định đọc chút ít cho biết, nào ngờ càng đọc càng thấy chuyện nọ kéo theo chuyện kia, lớp trước chưa hết đã mở ra lớp sau. Lịch sử mười ba thuộc địa đầu tiên của nước Mỹ vốn đã dày dặn, riêng chuyện các dân tộc bản địa từng sinh sống trên vùng đất ấy còn dẫn tôi đi sâu vào khảo cổ học, dân tộc học, ngôn ngữ và những cuộc thiên di kéo dài hàng ngàn năm. Những chuyện xa xưa đến mức chỉ còn vài dấu tích dưới lòng đất, những biến cố mới xảy ra cách nay vài thế kỷ mà hậu quả vẫn còn ảnh hưởng đến đời sống hiện tại. Tư liệu nhiều quá, đọc riết đôi khi thấy mình như người đứng trước một khu rừng rộng, chưa biết nên men theo lối nào cho khỏi lạc. Nhưng rồi tôi nghĩ, đâu cần phải ôm hết mọi chuyện vào một vài bài tùy bút. Cứ lựa những điều đáng chú ý, xâu chuỗi lại cho mạch lạc, chỗ nào chưa rõ thì nói chưa rõ, chỗ nào còn tranh luận thì để người đọc biết vẫn còn những cách hiểu khác nhau. Viết được tới đâu hay tới đó, miễn sao không vì muốn kể cho hấp dẫn mà làm sai lệch chuyện người xưa.

Điều khiến tôi chú ý trước tiên là lịch sử Maryland không bắt đầu từ ngày người châu Âu đặt chân đến đây. Trước những con tàu vượt Đại Tây Dương, trước cả khi cái tên Maryland xuất hiện, vùng đất này đã có con người sinh sống từ rất lâu. Họ săn bắn, đánh cá, trồng trọt, dựng làng, trao đổi hàng hóa, có tiếng nói và những tập tục riêng. Nhiều cộng đồng từng phát triển qua hàng chục thế hệ, rồi thay đổi, di chuyển hoặc hòa nhập với những cộng đồng khác. Đến khi người châu Âu xuất hiện, họ không bước vào một vùng đất trống trải, chẳng thuộc về ai, mà bước vào một thế giới đã có lịch sử của chính nó. Muốn hiểu Maryland cho thấu đáo, tôi nghĩ phải lần về những dấu chân đầu tiên ấy, dù phần lớn đã mờ khuất dưới bao lớp đất thời gian.

Theo một số tài liệu khảo cổ, con người đã xuất hiện trên vùng Maryland ngày nay từ khoảng 10.000 năm trước Công nguyên, khi thời kỳ băng hà cuối cùng đang dần khép lại. Các công trình nghiên cứu đưa ra những mốc niên đại khác nhau, tùy địa điểm khai quật và cách xác định dấu tích cư trú. Những người đầu tiên thường được xếp vào các cộng đồng Paleo-Indian, di chuyển từ những vùng khác của Bắc Mỹ đến đây để săn bắt và tìm kiếm thức ăn. Thuở ấy, khí hậu còn nhiều biến động, những khối băng lớn đang rút lui, rừng cây dần mở rộng và các loài thú cũng thay đổi nơi sinh sống. Con người phải đi theo nguồn nước, theo đàn thú, theo những gì thiên nhiên còn có thể nuôi sống họ. Chưa có làng mạc cố định, các nhóm cư dân thường sống bán du mục, dừng chân một thời gian rồi lại tiếp tục lên đường.

Tôi thử hình dung Maryland của mười hai ngàn năm trước, khi chưa có xa lộ, cầu cống, thị trấn hay những khu dân cư nằm san sát như bây giờ. Rừng nối tiếp rừng, những con sông chảy qua thung lũng hoang vắng, thú rừng đi lại trên những lối mòn chưa có tên gọi. Người ta sử dụng công cụ bằng đá, chế tác giáo mác để săn bắt. Họ tìm củ rễ, trái cây, đánh cá ở những dòng nước trong và khai thác những nguồn thực phẩm có thể kiếm được. Mỗi ngày sống còn đều tùy thuộc vào thời tiết, mùa màng tự nhiên và sự khéo léo của đôi tay. Con người thời ấy phải hiểu rừng núi, sông suối bằng một thứ hiểu biết rất khác chúng ta, không phải đọc từ sách vở mà học bằng chính những ngày đói no, những chuyến săn thành công hoặc trở về tay trắng.

Đến khoảng năm 1500 trước Công nguyên, theo một số nghiên cứu, hàu đã trở thành nguồn thực phẩm quan trọng của cư dân quanh vịnh Chesapeake. Vùng vịnh rộng lớn với những nhánh sông chằng chịt, bãi bùn ven bờ và nguồn thủy sản phong phú tạo điều kiện cho đời sống con người dần ổn định. Khi việc kiếm ăn không còn hoàn toàn lệ thuộc vào những chuyến săn xa, các nhóm cư dân bắt đầu lưu lại lâu hơn tại những địa điểm thuận lợi. Những khu định cư hình thành, quan hệ cộng đồng thêm chặt chẽ, cách tổ chức sinh hoạt cũng phức tạp hơn. Khoảng năm 1000 trước Công nguyên, nghề làm đồ gốm đã xuất hiện trong khu vực, giúp con người chế biến, đựng và cất giữ thực phẩm thuận tiện hơn. Đó là những thay đổi diễn ra chậm rãi qua nhiều thế hệ, chẳng có ngày tháng khai sinh rành rọt như một thành phố hay một quốc gia, nhưng lại làm biến đổi sâu xa cuộc sống thường ngày.

Nông nghiệp về sau phát triển, song săn bắn và đánh cá vẫn giữ vai trò đáng kể. Một số tài liệu ghi rằng cung tên bắt đầu được sử dụng trong vùng vào khoảng năm 800 sau Công nguyên, trong khi những nghiên cứu khác ghi nhận sự phổ biến của loại vũ khí này theo những giai đoạn và địa điểm không hoàn toàn giống nhau. Cư dân trồng thêm cây lương thực, khai thác cá tôm dưới sông, đồng thời tiếp tục dựa vào rừng để kiếm sống. Một số ước tính cũ cho rằng đến khoảng năm 1000 sau Công nguyên, vùng Maryland ngày nay có chừng 8.000 người bản địa sinh sống trong khoảng 40 ngôi làng. Những con số ấy chỉ nên xem là phỏng đoán, bởi chưa có cách nào kiểm đếm chính xác dân số của một thời kỳ xa xưa như vậy. Đến khoảng thế kỷ XII và XIII, các khu định cư lâu dài đã hiện rõ hơn, với những cộng đồng có tổ chức xã hội, tập quán và quan hệ lãnh thổ riêng.

Ở miền tây Maryland, các nhà khảo cổ còn tìm thấy dấu tích của nền văn hóa Monongahela, gắn với những địa điểm như làng Barton và Meyer. Tại Barton, những bằng chứng khai quật cho thấy khu vực này có người cư trú trong khoảng từ năm 1000 đến năm 1500 sau Công nguyên. Các di vật còn sót lại giúp người đời sau hình dung phần nào cách dựng nhà, sử dụng công cụ và tổ chức sinh hoạt của cư dân thời ấy. Một mảnh gốm vỡ, một dụng cụ bằng đá hay dấu tích nền nhà có thể chẳng đáng gì trong mắt người bình thường, nhưng đối với người nghiên cứu, đó là những đầu mối quý giá. Từ vài dấu vết nhỏ nhoi, họ phải lần mò dựng lại một đời sống đã lùi xa hàng trăm, hàng ngàn năm, nhiều khi chỉ dám đưa ra giả thuyết chứ chưa thể kết luận chắc chắn.

Tôi thấy chuyện ấy có cái thú riêng. Người đời thường thích nghe những biến cố lớn, những trận đánh dữ dội, những nhân vật làm thay đổi vận mệnh quốc gia. Nhưng lịch sử đâu phải chỉ có vua chúa, tướng lĩnh hay những người được ghi tên trong sách. Một chiếc bình đất từng đựng nước, một lưỡi giáo từng dùng săn thú, một bếp lửa đã tắt từ ngàn năm trước cũng nói lên nhiều điều về cách con người tồn tại. Những vật dụng tầm thường ấy lại cho ta biết rõ hơn đời sống thật của người xưa.

Trước thế kỷ XVII, Maryland là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng bản địa thuộc vùng văn hóa rừng Đông Bắc Bắc Mỹ. Phần đông sử dụng các ngôn ngữ thuộc hai hệ Algonquian và Iroquoian, bên cạnh những nhóm nói tiếng Siouan xuất hiện trong các cuộc di chuyển về sau. Lãnh thổ của họ không có những đường ranh giới cứng nhắc như bản đồ tiểu bang ngày nay. Các cộng đồng thường chia sẻ vùng săn bắt, đánh cá, giao thương với nhau, đôi khi kết thân, khi lại xung đột, lúc phải di chuyển vì chiến tranh hoặc nguồn sống thay đổi. Thành thử, khi đọc những tài liệu xác định một bộ lạc thuộc quận này hay quận nọ, tôi hiểu đó chỉ là cách dùng địa danh hiện đại để hình dung nơi cư trú của người xưa, chứ không phải những ranh giới đã tồn tại nguyên vẹn từ hàng trăm năm trước.

Trong số những cộng đồng lớn có ảnh hưởng đáng kể, người Susquehannock gắn với lưu vực sông Susquehanna ở phía bắc và tây bắc. Người Piscataway sinh sống nhiều ở vùng phía nam và phía tây, đặc biệt quanh sông Potomac và các nhánh đổ vào vịnh Chesapeake. Người Nanticoke cư trú trên phần lớn bán đảo Delmarva, về phía đông vịnh. Ngoài ra còn có Tockwogh, Tuscarora, Lenape, Choptank, Matapeake, Massawomeck, Assateague cùng nhiều nhóm khác. Mỗi cộng đồng có tiếng nói, tập quán và lịch sử riêng, nhưng cuộc sống của họ đan xen qua những con sông, đường giao thương, quan hệ hôn nhân và những cuộc biến động kéo dài nhiều thế kỷ. Không ít tên gọi được người châu Âu ghi lại theo cách nghe và phiên âm của mình, nên đôi khi cùng một cộng đồng lại xuất hiện dưới nhiều tên khác nhau.

Dọc bờ đông sông Potomac, từ nam lên bắc, các tài liệu cũ nhắc đến những cộng đồng có quan hệ với người Piscataway như Yaocomico, Choptican, Nanjemoy, Potopac, Mattawoman, Piscataway, Patuxent và Nacotchtank. Vùng cư trú của người Nacotchtank nằm trong khu vực Washington, D.C. ngày nay, còn bên bờ tây sông Potomac, thuộc Virginia hiện tại, có những nhóm thân thuộc như Patawomeck và Doeg. Xa hơn về phía tây, trong vùng núi Appalachian, người Shawnee từng hiện diện gần Oldtown, tại một địa điểm được cho là đã bỏ hoang vào khoảng năm 1731. Những tên gọi ấy nghe qua có phần xa lạ, nhưng nhiều địa danh vẫn còn phảng phất âm hưởng bản địa, như một dấu vết ngôn ngữ còn nằm lại giữa những vùng đất đã đổi thay.

Phía đông vịnh Chesapeake là nơi cư trú của các cộng đồng Annemessex, Assateague, Wicomico, Nanticoke, Chicacone và Choptank, phân bố dọc bán đảo Delmarva cùng những nhánh sông lớn nhỏ. Người Choptank sống tại vùng đất nay thuộc các quận Talbot, Dorchester và Caroline, bao gồm cả khu vực Cambridge. Trong thời thuộc địa, họ được dành một khu bảo tồn, một trường hợp đáng chú ý trong lịch sử Maryland. Tuy nhiên, phần đất ấy về sau vẫn bị chính quyền đem bán vào năm 1822, khiến cộng đồng mất đi nơi cư trú đã được dành riêng trước đó. Người Matapeake từng sinh sống trên đảo Kent và có tiếp xúc với William Claiborne vào năm 1631. Khi người châu Âu mở rộng các khu định cư trong thế kỷ XVII và XVIII, nhiều người Matapeake phải rời đảo, hòa nhập vào những cộng đồng Algonquian khác.

Người Lenape, còn gọi là Delaware, từng hiện diện tại vùng quận Cecil ngày nay. Những cuộc di dời kéo dài về sau khiến nhiều người phải rời quê cũ, và đến giữa thế kỷ XIX, không ít gia đình Lenape đã bị đẩy đến Lãnh thổ người da đỏ ở miền tây. Người Massawomeck lại gắn với các vùng nay thuộc quận Allegany và Garrett, có quan hệ buôn bán với những cộng đồng bản địa khác cũng như với người châu Âu. Một số tài liệu mô tả họ từng tiến hành những cuộc tấn công vào các cộng đồng ven biển, nhưng hiểu biết về tổ chức và số phận của họ vẫn còn hạn chế. Từ khoảng năm 1635, tên Massawomeck hầu như không còn xuất hiện rõ ràng trong các ghi chép đương thời, khiến những gì xảy ra sau đó vẫn là câu hỏi chưa có lời giải chắc chắn.

Người Tockwogh từng sinh sống gần thượng nguồn vịnh Chesapeake, không xa vùng Delaware hiện nay. Dưới sức ép của những cuộc xung đột, họ được cho là đã di chuyển dần về phía bắc, một số ở lại, một số hòa nhập vào những cộng đồng khác. Có giả thuyết liên hệ họ với các nhóm Akhrakovaetonon và Trakwaerronnons được nhắc trong một số tư liệu cũ, nhưng những tên gọi ấy chưa đủ để xác định chắc chắn quan hệ giữa các cộng đồng. Đến cuối thế kỷ XVII, người Tockwogh không còn được ghi nhận như một bộ lạc riêng biệt. Một số tài liệu còn kể rằng những nhóm có liên hệ với người Conoy tiếp tục di chuyển về phía tây, một số đến Tây Virginia, thậm chí những dấu vết cư dân liên quan được nhắc đến tại vùng Detroit, Michigan vào cuối thế kỷ XVIII. Những chi tiết ấy cần được xem như đầu mối nghiên cứu hơn là một hành trình đã được xác nhận đầy đủ.

Tôi thấy lịch sử các cộng đồng bản địa không phải chuyện những bộ lạc đứng yên trên một vùng đất rồi lần lượt biến mất. Họ luôn di chuyển, giao thương, kết thân, tranh chấp, chia tách hoặc hợp nhất với nhau. Rồi cộng đồng đổi tên, có nhóm tiếp nhận người từ nơi khác, những gia đình tiếp tục sinh sống ngay trên đất tổ tiên nhưng không còn được ghi nhận dưới tên gọi cũ. Nếu chỉ nhìn vào bản đồ, người ta dễ tưởng một dân tộc đã mất khi tên của họ không còn xuất hiện. Nhưng con người đâu có tan biến đơn giản như một dòng chữ bị xóa khỏi trang giấy.

2\.Khi những con tàu tìm đến bờ vịnh

Những chuyến thám hiểm của người châu Âu mở ra một thời kỳ hoàn toàn khác cho vùng đất này. Năm 1498, nhà hàng hải John Cabot, người Venice phục vụ dưới quyền Vương quốc Anh, được ghi nhận thực hiện một chuyến thám hiểm đến vùng Bắc Đại Tây Dương. Một số tài liệu cũ cho rằng ông đã khảo sát những đoạn bờ biển Bắc Mỹ trong chuyến đi ấy, nhưng hành trình cụ thể vẫn còn nhiều điều chưa sáng tỏ. Dù vậy, những cuộc vượt biển cuối thế kỷ XV đã góp phần mở đầu thời kỳ các cường quốc châu Âu tìm đường đến Bắc Mỹ, trước khi những khu định cư thuộc địa lần lượt hình thành dọc bờ Đại Tây Dương.

Hơn một thế kỷ sau, từ năm 1607 đến năm 1609, thuyền trưởng John Smith thám hiểm vùng Chesapeake và những khu vực lân cận. Trong chuyến đi năm 1607 tại Virginia, ông bị bắt gần sông Chickahominy rồi được đưa đến gặp thủ lĩnh Powhatan. Trong thời gian tiếp xúc với các cộng đồng bản địa, Smith thu thập nhiều thông tin về đời sống, ngôn ngữ và tổ chức chính trị của họ. Đến năm 1608, ông thực hiện hai chuyến khảo sát quan trọng trên vịnh Chesapeake, gặp gỡ nhiều cộng đồng ven sông và ghi lại các địa danh trên bản đồ. Những bản đồ ấy trở thành nguồn tư liệu có giá trị, dù không phải mọi tên gọi hay cách mô tả của ông đều được các nhà nghiên cứu ngày nay chấp nhận nguyên vẹn.

Chẳng hạn, tên Kuskarawaok xuất hiện trong các ghi chép của John Smith thường được liên hệ với người Nanticoke, trong khi một số tài liệu khác lại gắn tên gọi ấy với người Tuscarora. Có tài liệu còn nhắc đến cách viết Kuskarawock, khiến việc xác định cộng đồng được nói tới càng thêm phức tạp. Chuyện này không hẳn khó hiểu, bởi người châu Âu khi ấy thường ghi lại tiếng nói bản địa theo cách nghe của mình, trong khi quan hệ giữa các bộ lạc lại thay đổi theo từng thời kỳ. Một tên gọi có thể chỉ một nhóm người, một vùng cư trú hoặc được sử dụng rộng hơn cho những cộng đồng có quan hệ với nhau. Đọc sử liệu cũ, vì vậy, không thể chỉ thấy một cái tên rồi vội kết luận mọi chuyện đã rõ ràng.

Người Susquehannock là một trong những cộng đồng có thế lực đáng kể khi người châu Âu bắt đầu đến vùng Chesapeake. Họ sử dụng một ngôn ngữ thuộc hệ Iroquoian, có quan hệ với tiếng nói của người Mohawk và Tuscarora. Người Anh và Hà Lan từng gọi họ là Minqua, một tên bắt nguồn từ tiếng Lenape, đôi khi được giải thích là “như một người phụ nữ”. Cách giải thích ấy vẫn cần đặt trong bối cảnh ngôn ngữ và quan hệ giữa các cộng đồng thời bấy giờ. Một số ghi chép truyền khẩu còn kể rằng tổ tiên người Susquehannock từng có những cuộc chinh phục hoặc di chuyển từ vùng Ohio, sau đó bị các đối thủ đẩy về phía đông. Những câu chuyện ấy chưa được khảo cổ học xác nhận đầy đủ, nhưng cũng cho thấy lịch sử của họ có thể đã trải qua nhiều cuộc biến động trước khi xuất hiện trong các tài liệu châu Âu.

Giả thuyết cho rằng trong quá trình di chuyển, người Susquehannock đã chinh phục và đồng hóa những cộng đồng khác, khiến tiếng nói của họ mang những nét riêng so với các ngôn ngữ Iroquoian lân cận. Thậm chí, một vài cách giải thích cũ còn tìm mối liên hệ giữa ngôn ngữ của họ với nguồn gốc tên gọi Iroquois. Tuy nhiên, đây là những vấn đề ngôn ngữ học còn tranh luận, không thể xem như kết luận đã được chứng minh. Các cuộc khai quật tại những khu vực gần ranh giới Maryland và Tây Virginia cũng phát hiện dấu tích cư trú từ thế kỷ XIV và XV, gợi ý phạm vi hiện diện của người Susquehannock từng rộng hơn vùng ven sông Susquehanna thường được nhắc đến. Bởi vậy, có nhà nghiên cứu cho rằng những lãnh thổ và quan hệ quyền lực của họ đã góp phần ảnh hưởng đến cách hình thành một số ranh giới thuộc địa về sau, dù không thể quy toàn bộ đường biên Maryland ngày nay cho lãnh thổ của một bộ lạc.

Trong thời kỳ đầu giao thương với người châu Âu, người Susquehannock tìm cách kiểm soát những tuyến buôn bán quan trọng với người Thụy Điển, Hà Lan và Anh. Các nhà thám hiểm Tây Ban Nha trước đó từng có những lời mô tả mang tính miệt thị, thậm chí gán cho một số cộng đồng bản địa những tập tục man rợ mà không có bằng chứng đáng tin cậy. Những định kiến như vậy đã góp phần làm méo mó hình ảnh người bản địa trong một số ghi chép thời thuộc địa. Trên thực tế, người Susquehannock có tổ chức xã hội, quan hệ ngoại giao và hoạt động thương mại riêng, biết thương lượng khi có lợi và chiến đấu khi thấy lãnh thổ bị đe dọa. Họ không phải những con người đứng ngoài lịch sử để chờ người châu Âu đến khai phá, mà là một lực lượng đang chủ động tham gia vào những biến động của khu vực.

Tuy nhiên, quan hệ buôn bán chẳng bao lâu đã kéo theo những cuộc cạnh tranh gay gắt. Người Susquehannock bị cuốn vào Chiến tranh Hải ly, những cuộc xung đột với người Lenape, người Hà Lan, người Anh và chính quyền thuộc địa Maryland. Trong khoảng năm 1642 đến năm 1652, chiến tranh giữa họ với thuộc địa Maryland gây ra nhiều tổn thất. Những hiệp ước về sau khiến quyền kiểm soát đất đai phía nam cửa sông Susquehanna thay đổi đáng kể. Chiến tranh liên miên, cộng thêm bệnh dịch từ châu Âu, làm cộng đồng suy yếu nghiêm trọng. Những người còn lại dần phân tán, một số tìm nơi nương náu trong Liên minh Haudenosaunee ở phía bắc. Ngày nay, một số thành viên Quốc gia Seneca-Cayuga tại Oklahoma được cho là có tổ tiên thuộc cộng đồng Susquehannock.

Không riêng người Susquehannock, nhiều cộng đồng khác cũng trải qua những cuộc thiên di dài dằng dặc. Người Tuscarora, sau thất bại trong cuộc chiến tại Bắc Carolina, đã đi về phía bắc, có tài liệu ghi nhận họ đi qua vùng Frederick của Maryland trong khoảng năm 1719 đến năm 1721, rồi tiếp tục đến vùng Ngũ Hồ và gia nhập Liên minh Haudenosaunee. Người Shawnee cũng từng hiện diện ở miền tây Maryland và Pennsylvania trước khi di chuyển về lưu vực sông Ohio, nơi họ trở thành một lực lượng quân sự đáng kể trong thế kỷ XVIII và XIX. Những câu chuyện cũ cho rằng một nhóm Shawnee đã hình thành từ những cộng đồng tách khỏi liên minh Powhatan, nhưng nguồn gốc ấy chưa được chứng minh chắc chắn và không nên xem là lời giải thích duy nhất. Lịch sử của người Shawnee vốn phức tạp hơn nhiều, gắn với những cuộc di chuyển và liên minh trải rộng qua nhiều vùng đất.

Một số nhóm nói tiếng Siouan như Monacan, Saponi và Tutelo cũng được nhắc đến trong những cuộc di cư qua Maryland. Một số tài liệu đặt sự hiện diện của họ vào giữa thế kỷ XVIII, trong khi nguồn khác lại ghi giữa thế kỷ XIX, nên cần phân biệt từng nhóm và từng đợt di chuyển. Những người Saponi được cho là từng sinh sống tại quận Dorchester, còn một số nhóm Saponi và Tutelo có thể đã hòa nhập với cư dân Nanticoke địa phương. John Smith không ghi nhận rõ những cộng đồng nói tiếng Siouan trong chuyến khảo sát Chesapeake năm 1608, nhưng sự vắng mặt họ trên bản đồ của ông không có nghĩa họ chưa từng đi qua hoặc sinh sống trong khu vực. Những khoảng trống tư liệu ấy khiến câu chuyện về các cuộc thiên di bản địa còn nhiều chỗ phải tiếp tục tìm hiểu.

Bên cạnh chiến tranh, bệnh dịch là một tai họa âm thầm mà khủng khiếp. Những căn bệnh theo chân người châu Âu đến Bắc Mỹ đã gây tử vong lớn trong các cộng đồng bản địa chưa từng tiếp xúc với những mầm bệnh ấy. Làng mạc suy giảm dân số nghiêm trọng, những cộng đồng mất đi nhiều người lãnh đạo, thợ thủ công và những người am hiểu tập tục truyền thống. Sự mất mát không chỉ nằm ở số người qua đời, mà còn ở những kiến thức và quan hệ cộng đồng bị đứt đoạn. Trong hoàn cảnh ấy, việc chống đỡ các cuộc xâm nhập từ bên ngoài càng trở nên khó khăn, khiến tương quan quyền lực thay đổi nhanh chóng.

Giữa những biến động đó, nước Anh bắt đầu xây dựng thuộc địa Maryland. George Calvert, vị Lãnh chúa Baltimore thứ nhất, từng giữ chức Ngoại trưởng dưới triều Vua James I, sinh khoảng năm 1579 và mất vào tháng 4 năm 1632. Ông đã cải sang Công giáo La Mã và mong muốn lập một thuộc địa nơi những người cùng đức tin có thể sinh sống bớt bị kỳ thị hơn trong bối cảnh nước Anh còn nhiều xung đột tôn giáo. Tuy nhiên, George Calvert qua đời trước khi văn kiện thành lập thuộc địa được chính thức ban hành. Ngày 20 tháng 6 năm 1632, Vua Charles I trao hiến chương Maryland cho con trai ông là Cecil Calvert, Lãnh chúa Baltimore thứ hai. Thuộc địa được đặt tên Maryland để vinh danh Hoàng hậu Henrietta Maria, vợ của Vua Charles I.

Cecil Calvert giao cho người em Leonard Calvert lãnh đạo đoàn định cư. Tháng 11 năm 1633, hai con tàu Ark và Dove rời nước Anh, mang theo những người định cư vượt Đại Tây Dương. Sau một hành trình dài, đoàn đến đảo St. Clement’s vào ngày 25 tháng 3 năm 1634, ngày mà về sau này được Maryland chọn làm ngày kỷ niệm thành lập thuộc địa. Tại đây, linh mục Andrew White cử hành thánh lễ, rồi đoàn tiếp tục tìm địa điểm thích hợp để xây dựng khu định cư St. Mary’s City. Leonard Calvert thương lượng mua đất từ người Yaocomico, cộng đồng đã sinh sống ở vùng này từ trước. Theo các ghi chép thuộc địa, quan hệ ban đầu tương đối hòa bình, hai nhóm từng cùng hiện diện trong khu định cư trước khi người Yaocomico rời đi. Tuy nhiên, việc mua bán và chuyển giao đất đai cần được hiểu trong hoàn cảnh quyền lực, tập quán sở hữu và quan niệm lãnh thổ giữa hai phía vốn rất khác nhau.

St. Mary’s City trở thành thủ phủ đầu tiên của Maryland, giữ vai trò ấy từ năm 1634 đến năm 1694. Từ một khu định cư nhỏ ven sông, chính quyền thuộc địa dần hình thành với những thiết chế hành chính, luật pháp và hoạt động thương mại riêng. Năm 1635, những cuộc tranh chấp với William Claiborne, người đã lập cơ sở buôn bán tại đảo Kent từ năm 1631, cho thấy việc phân chia quyền lực giữa các nhóm người Anh cũng chẳng hề êm thấm. Những người cùng đến từ châu Âu vẫn có thể đối đầu nhau vì đất đai, quyền buôn bán và thẩm quyền cai trị. Đằng sau bức tranh khai phá thường được kể bằng giọng hào hứng là cả một quá trình tranh giành lợi ích khá gay gắt.

Maryland nổi tiếng trong lịch sử thuộc địa vì chủ trương dung nạp tôn giáo, đặc biệt đối với người Công giáo. Năm 1649, thuộc địa ban hành Đạo luật Khoan dung Tôn giáo, bảo vệ quyền thực hành tín ngưỡng của một số cộng đồng Kitô giáo. Đây là một bước tiến đáng chú ý trong bối cảnh nước Anh còn nhiều xung đột giữa các giáo phái, nhưng quyền tự do ấy chưa phải quyền bình đẳng tôn giáo theo nghĩa rộng ngày nay. Những người không thuộc phạm vi được luật bảo vệ vẫn có thể bị kỳ thị hoặc trừng phạt. Còn đối với các cộng đồng bản địa, sự dung nạp tôn giáo của chính quyền thuộc địa cũng không đồng nghĩa với việc quyền sở hữu đất đai và quyền tự quyết của họ được tôn trọng đầy đủ.

Kinh tế Maryland sớm phát triển nhờ cây thuốc lá, một mặt hàng được thị trường Anh ưa chuộng. Những đồn điền mở rộng dọc các vùng đất màu mỡ ven sông, kéo theo nhu cầu lao động ngày càng lớn. Trong thời kỳ đầu, nhiều người trẻ từ Anh được đưa sang làm người hầu theo hợp đồng, phải lao động một số năm để trả chi phí chuyến đi. Có cả những người bị đưa đến trong hoàn cảnh cưỡng bức hoặc do án phạt. Về sau, lao động nô lệ châu Phi ngày càng giữ vai trò chủ yếu trong các đồn điền thuốc lá. Những cánh đồng xanh tốt đem lại của cải cho giới chủ đất, nhưng phía sau sự thịnh vượng ấy là cuộc đời cực nhọc của biết bao người bị tước đoạt tự do.

Tôi thấy lịch sử Maryland có một nghịch lý đáng suy nghĩ ngay từ buổi đầu. Một thuộc địa được lập ra với mong muốn mở rộng sự dung nạp tôn giáo, nhưng vẫn chấp nhận chế độ nô lệ và sự thu hẹp đất đai của người bản địa. Những người từng chịu kỳ thị ở quê hương cũ, khi có quyền lực trên miền đất mới, chưa chắc đã biết đối xử công bằng với những cộng đồng khác. Đây không chỉ là chuyện của Maryland, mà là một điều thường gặp trong lịch sử nhân loại. Con người có thể hiểu rất rõ nỗi bất công mình phải chịu, nhưng lại chậm nhận ra nỗi bất công do chính mình gây nên.

Trong khi thuộc địa mở rộng, quan hệ với các cộng đồng bản địa ngày càng căng thẳng. Năm 1659, Đại tá Edmund Scarborough của Virginia dẫn đầu những cuộc tấn công vào người Assateague, một cộng đồng trước đó có quan hệ tương đối hòa bình với người châu Âu. Những biến cố này thường được nhắc đến dưới tên “Chiến tranh ven biển năm 1659”, làm gia tăng sự thù địch trong khu vực. Từ sau năm 1650, chính quyền thuộc địa Maryland ký nhiều hiệp ước với các cộng đồng Assateague, Nanticoke và Susquehannock, đồng thời dành ra một số khu bảo tồn, trong đó có Askiminokonson. Tuy nhiên, những hiệp ước ấy không phải lúc nào cũng bảo đảm được sự ổn định lâu dài, bởi đất đai tiếp tục bị lấn chiếm và quan hệ quyền lực giữa hai phía ngày càng chênh lệch.

Người Piscataway là một trường hợp tiêu biểu. Trước khi người châu Âu đến, họ thuộc một liên minh các cộng đồng sinh sống giữa vịnh Chesapeake và lưu vực sông Potomac. Lãnh thổ truyền thống trải rộng qua những vùng nay là các quận Charles, Prince George’s, St. Mary’s, một số khu vực gần Baltimore và vùng chân đồi Appalachian. Năm 1666, dưới sức ép bành trướng của thuộc địa, các thủ lĩnh Piscataway ký hiệp ước với chính quyền của Lãnh chúa Baltimore, dẫn đến việc thiết lập khu bảo tồn Piscataway Manor. Trong thời kỳ này, nhiều người Piscataway cải sang Công giáo, nhưng điều đó không giúp họ tránh khỏi những áp lực ngày càng lớn từ xã hội thuộc địa.

Một số gia đình Piscataway phải di chuyển đến những khu định cư dọc sông Susquehanna, ở Pennsylvania và những vùng lân cận. Tại đó, họ được các cộng đồng Iroquoian gọi là Conoy. Những người khác tiếp tục sống trên đất tổ tiên, làm nông, kết hôn với người thuộc các cộng đồng khác và gìn giữ một phần tập tục truyền thống. Về mặt chính trị, cộng đồng Piscataway không còn giữ được vị thế độc lập như trước, nhưng họ không vì thế mà hoàn toàn biến mất. Trong những gia đình còn ở lại, các câu chuyện về tổ tiên và ý thức về nguồn gốc vẫn được truyền từ đời này sang đời khác.

Sang thế kỷ XVIII, quá trình mất đất và di dời tiếp tục diễn ra. Một vài tài liệu cho biết chính quyền thuộc địa đã dành khoảng 3.000 mẫu Anh cho các khu bảo tồn bản địa, nhưng con số ấy cần được đặt trong bối cảnh từng giai đoạn và từng văn kiện đất đai cụ thể. Tháng 6 năm 1744, các nhà lãnh đạo Liên minh Sáu Quốc gia từ bỏ những yêu sách của họ đối với lãnh thổ Maryland theo một thỏa thuận thuộc địa. Đến tháng 6 năm 1768, người Nanticoke cũng từ bỏ phần đất còn lại, với biên bản Đại hội đồng ghi rằng “họ mong muốn hoàn toàn rời khỏi Tỉnh này và đến sống với anh em của họ, những người đã sáp nhập vào Sáu Quốc gia.” Nhiều người Nanticoke đã rời Maryland từ những năm 1750, một số hòa nhập vào các cộng đồng khác, số còn lại tiếp tục di chuyển về phía bắc. Đến khoảng năm 1778, những đợt di cư đến New York càng khiến cộng đồng phân tán, một phần gia nhập Haudenosaunee và Lenape.

Câu chuyện người Choptank cũng cho thấy sự mong manh của những khu đất được gọi là khu bảo tồn. Dù từng được chính quyền thuộc địa dành riêng một nơi cư trú, họ vẫn phải chứng kiến phần đất ấy bị bán cho người khác vào năm 1822. Người Lenape ở vùng Cecil cũng chịu những đợt di dời, nhiều gia đình bị buộc chuyển về phía tây trong thế kỷ XIX. Những cuộc thiên di ấy nối tiếp nhau qua nhiều thế hệ, khiến con cháu các cộng đồng từng sống bên Chesapeake về sau hiện diện tại vùng Ngũ Hồ, Oklahoma, Wisconsin và Canada. Một số hậu duệ của người Assateague, Nanticoke và Piscataway gia nhập các cộng đồng thuộc Liên minh Sáu Quốc gia Grand River, trong khi người Lenape tiếp tục tồn tại trong nhiều tổ chức bản địa được công nhận ở Hoa Kỳ và Canada.

Tôi vẫn cứ băn khoăn về hai chữ quê hương. Với người đã sống trên một vùng đất qua nhiều đời, quê hương đâu chỉ là chỗ dựng nhà, trồng bắp hay thả lưới bắt cá. Nó còn là nơi chôn cất tổ tiên, nơi những câu chuyện gia đình gắn với từng khúc sông, ngọn đồi, nơi một cái tên được gọi lên là người ta biết ngay mình thuộc về đâu. Khi buộc phải rời bỏ đất ấy, con người không chỉ mất ruộng vườn hay nhà cửa. Họ còn phải tìm cách mang theo cả một thế giới tinh thần mà không chiếc xe nào, không con thuyền nào có thể chở cho trọn.

3\.Giữa những ngã rẽ của lịch sử Hoa Kỳ

Trong khi các cộng đồng bản địa lần lượt mất đi quyền kiểm soát đất đai, Maryland ngày càng gắn chặt với những biến động chính trị của nước Anh và các thuộc địa Bắc Mỹ. Đến nửa sau thế kỷ XVIII, phong trào chống sự cai trị của Anh lan rộng, dẫn đến Chiến tranh Cách mạng Mỹ từ năm 1775 đến năm 1783. Maryland tham gia cuộc đấu tranh giành độc lập, nhưng con đường hình thành một liên bang thống nhất không hề bằng phẳng. Ngay giữa những thuộc địa cùng chống nước Anh, người ta vẫn có những bất đồng sâu sắc về quyền lực, đất đai và lợi ích lâu dài. Chuyện dựng nên một quốc gia mới, hóa ra, chẳng phải cứ đánh thắng kẻ thù chung là mọi việc tự nhiên đâu vào đó.

Sau khi Tuyên ngôn Độc lập được thông qua vào tháng 7 năm 1776, Đại hội Lục địa lần thứ hai xúc tiến việc xây dựng một cơ cấu liên kết giữa các tiểu bang mới. Bản Hiến chương Liên bang và Thống nhất vĩnh viễn được soạn thảo qua nhiều giai đoạn, hoàn chỉnh để trình các tiểu bang phê chuẩn vào năm 1777, sau khi công việc chuẩn bị đã kéo dài từ năm 1776. Tuy nhiên, văn kiện này đòi hỏi sự đồng thuận của tất cả các tiểu bang, trong khi nhiều vấn đề đất đai vẫn chưa được giải quyết. Maryland, cùng một số tiểu bang nhỏ khác, phản đối việc các tiểu bang lớn nắm giữ những yêu sách rộng lớn đối với lãnh thổ phía tây dãy Appalachian, kéo dài về hướng sông Mississippi. Đối với Maryland, đó không đơn thuần là chuyện chia phần đất đai, mà còn liên quan đến tương quan quyền lực giữa các thành viên của liên bang đang hình thành.

Sự bất đồng kéo dài nhiều năm, bởi phía sau những yêu sách lãnh thổ là câu hỏi ai sẽ có quyền quản lý và khai thác các vùng đất phía tây. Maryland cho rằng những lãnh thổ ấy cần được đặt dưới quyền quản lý chung, thay vì trở thành lợi thế riêng của một vài tiểu bang lớn. Khi những tiểu bang có yêu sách rộng đồng ý từng bước nhượng lại quyền lợi của mình cho chính quyền liên bang, trở ngại quan trọng mới được tháo gỡ. Ngày 1 tháng 3 năm 1781, Maryland trở thành tiểu bang cuối cùng trong mười ba tiểu bang phê chuẩn Hiến chương Liên bang, giúp văn kiện chính thức có hiệu lực. Đến ngày 28 tháng 4 năm 1788, Maryland tiếp tục trở thành tiểu bang thứ bảy phê chuẩn Hiến pháp Hoa Kỳ, đặt nền móng cho một cơ cấu chính quyền liên bang mạnh mẽ hơn.

Nhìn vào quá trình ấy, tôi thấy Maryland tuy không phải tiểu bang lớn nhất hay đông dân nhất, nhưng đã giữ một vai trò đáng kể trong việc định hình những nguyên tắc liên bang thời kỳ đầu. Sự chậm trễ của Maryland có thể khiến người đương thời sốt ruột, nhưng những yêu cầu của tiểu bang này đã góp phần đặt ra vấn đề quản lý lãnh thổ chung, quyền lợi của các thành viên nhỏ và giới hạn quyền lực của những thành viên lớn. Một quốc gia muốn bền vững không thể chỉ dựa vào sức mạnh của bên đông người hoặc nhiều đất. Nó còn phải tạo được những nguyên tắc để bên yếu thế hơn không cảm thấy mình chỉ có mặt cho đủ số. Chuyện cách nay hơn hai trăm năm, ngẫm lại, vẫn có điều đáng để người đời sau suy nghĩ.

Sau Chiến tranh Cách mạng, kinh tế Maryland tiếp tục thay đổi. Một số chủ đồn điền giải phóng những người nô lệ của mình, trong khi thương mại, vận tải và các hoạt động công nghiệp dần mở rộng. Baltimore phát triển mạnh, trở thành một trong những thành phố quan trọng trên bờ đông Hoa Kỳ, với cảng biển nhộn nhịp và những tuyến giao thương nối liền nội địa với Đại Tây Dương. Tàu thuyền ra vào tấp nập, hàng hóa từ các vùng sản xuất được đưa về bến cảng, những cơ sở buôn bán và chế biến lần lượt hình thành. Maryland bước vào một thời kỳ phát triển mới, nhưng những mâu thuẫn xã hội cũ vẫn còn đó, nhất là vấn đề chế độ nô lệ và quyền tự do của người da đen.

Đến năm 1860, Maryland vẫn là một tiểu bang duy trì chế độ nô lệ, dù gần một nửa dân số người Mỹ gốc Phi tại đây đã được tự do. Baltimore có cộng đồng người da màu tự do đông đảo bậc nhất nước Mỹ thời ấy, phần lớn gắn với quá trình giải phóng nô lệ sau Cách mạng và những biến đổi kinh tế xã hội kéo dài nhiều thập niên. Khi Nội chiến Hoa Kỳ bùng nổ năm 1861, Maryland trở thành một trong bốn tiểu bang biên giới có xã hội bị chia rẽ sâu sắc. Phần lớn binh sĩ Maryland phục vụ trong Quân đội Liên bang miền Bắc, nhưng cũng có một số lượng đáng kể đứng về phía Liên minh miền Nam. Những gia đình cùng một quê hương mà người thân lại chọn những chiến tuyến khác nhau. Dù những bất đồng ấy gây ra nhiều căng thẳng, Maryland vẫn chính thức thuộc Liên bang trong suốt cuộc chiến kéo dài đến năm 1865.

Những biến động chính trị ấy diễn ra trong khi các cộng đồng bản địa tiếp tục phải tìm cách tồn tại giữa một xã hội đang thay đổi nhanh chóng. Người bị buộc di dời, người chuyển đến những vùng đất xa xôi, cũng có những gia đình ở lại quê cũ, làm nông, buôn bán hoặc hòa nhập vào đời sống chung. Một số cộng đồng không còn được ghi nhận như những thực thể chính trị độc lập, nhưng con cháu của họ vẫn hiện diện trong dân cư Maryland. Chính sự hiện diện âm thầm ấy về sau trở thành nền tảng cho những phong trào phục hưng văn hóa bản địa trong thế kỷ XX.

4\.Những người không chịu mất tên mình

Trong số những cộng đồng còn giữ được mối liên hệ với vùng đất tổ tiên, người Piscataway có một lịch sử đặc biệt đáng chú ý. Trải qua nhiều thế kỷ bị thu hẹp lãnh thổ và phân tán dân cư, một số gia đình vẫn tiếp tục sinh sống tại các quận Charles, Calvert và St. Mary’s. Họ làm nông, kết hôn với người thuộc những cộng đồng khác, có khi được chính quyền xếp vào nhóm người da màu tự do, nhưng vẫn giữ ý thức về nguồn gốc của mình. Những cuộc hôn nhân qua nhiều thế hệ làm cho quan hệ huyết thống thêm đa dạng, song không nhất thiết xóa đi những tập tục được truyền trong gia đình. Những câu chuyện về tổ tiên được kể lại bên bàn ăn, những tên gọi cũ vẫn được người lớn nhắc cho con cháu biết. Những điều ấy không phải lúc nào cũng được ghi vào hồ sơ hành chính, nhưng lại có sức sống bền bỉ trong đời sống cộng đồng.

Một nhân vật nổi bật trong phong trào phục hưng văn hóa Piscataway là Phillip Sheridan Proctor, sinh năm 1895 tại quận Charles, về sau được biết đến với tên Turkey Tayac. Ông chỉ được học đến lớp ba, nhưng đã dành nhiều công sức cho việc khôi phục bản sắc văn hóa và quyền tự quyết của người Piscataway. Turkey Tayac sử dụng lại tước hiệu tayac, một chức vị lãnh đạo truyền thống mà ông cho rằng đã được truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình. Ông không chỉ có ảnh hưởng trong cộng đồng Piscataway mà còn góp phần khơi dậy ý thức văn hóa của nhiều nhóm bản địa khác ở vùng Trung Đại Tây Dương và Đông Nam Hoa Kỳ, trong đó có người Lumbee, Nanticoke và Powhatan.

Điều đáng chú ý trong tư tưởng của Turkey Tayac là ông nhấn mạnh quyền tự nhận diện của người bản địa. Trong một thời kỳ mà nhiều chính sách và thủ tục đặt nặng việc chứng minh tỷ lệ huyết thống để xác định nguồn gốc, ông cho rằng bản sắc một dân tộc không thể chỉ được đo bằng những con số trên giấy tờ. Nó còn nằm trong sự tiếp nối của cộng đồng, trong truyền thống gia đình, trong cách con người tự hiểu mình và giữ gìn mối liên hệ với tổ tiên. Quan điểm ấy trở thành một phần quan trọng trong phong trào phục hưng văn hóa Piscataway, dù những vấn đề về tư cách thành viên và quyền đại diện vẫn còn có những cách nhìn khác nhau giữa các tổ chức.

Sau khi Turkey Tayac qua đời năm 1978, những tổ chức đại diện cho người Piscataway tiếp tục phát triển theo nhiều hướng. Quốc gia người da đỏ Piscataway và Lãnh thổ Tayac duy trì truyền thống lãnh đạo gắn với gia đình ông. Con trai ông, Billy Redwing Tayac, trở thành một nhân vật nổi bật trong các phong trào bảo vệ quyền của người bản địa và nhân quyền, trước khi qua đời vào tháng 9 năm 2021. Bên cạnh đó, Bộ lạc Piscataway-Conoy do bà Mervin Savoy lãnh đạo và Ban Cedarville của người Piscataway do Natalie Proctor lãnh đạo cũng hình thành những tổ chức riêng. Các nhóm có quan điểm khác nhau về tư cách thành viên, cách phát triển cộng đồng và một số vấn đề nội bộ, nhưng đều gắn với nỗ lực bảo tồn di sản Piscataway.

Từ năm 1995, Bộ lạc Piscataway-Conoy bắt đầu vận động để được Maryland chính thức công nhận. Sau nhiều năm, năm 2012, dưới thời Thống đốc Martin O’Malley, cả Bộ lạc Piscataway-Conoy và Quốc gia người da đỏ Piscataway đều được tiểu bang công nhận. Hai sắc lệnh hành pháp mang số 01.01.2012.01 và 01.01.2012.02 xác lập địa vị công nhận cấp tiểu bang cho hai cộng đồng. Quyết định này có ý nghĩa quan trọng đối với sự hiện diện pháp lý và công khai của họ, dù không đồng nghĩa với việc được chính phủ liên bang công nhận. Sự công nhận cũng không tự động trao quyền sở hữu đất đai hay quyền tổ chức hoạt động cờ bạc. Trong quá trình thương lượng, Bộ lạc Piscataway-Conoy được ghi nhận đã từ bỏ kế hoạch mở sòng bạc.

Một cộng đồng khác được Maryland công nhận là Bộ lạc người da đỏ Accohannock. Trong lịch sử, người Accohannock nói tiếng Algonquian phía Đông, sinh sống tại vùng bờ đông Virginia và được một số nhà nghiên cứu, trong đó có John R. Swanton, xem là có quan hệ với người Powhatan. Năm 1995, tổ chức Accohannock Indian Tribe thành lập một pháp nhân phi lợi nhuận tại Marion Station, Maryland. Theo những thông tin từng được công bố, Rudy Hall giữ vai trò tộc trưởng đầu tiên, còn Clarence “Lone Wolf” Tyler được ghi nhận giữ chức tộc trưởng vào năm 2018. Jerry Wimbrow từng giữ chức chủ tịch hội đồng. Những tên tuổi và chức vụ ấy thuộc các giai đoạn được tư liệu nhắc đến, không nhất thiết phản ánh bộ máy lãnh đạo hiện nay.

Một số hồ sơ tài chính được dẫn lại cho biết tổ chức Accohannock từng có doanh thu hằng năm khoảng 547.939 đô la và chi phí khoảng 506.148 đô la. Tuy nhiên, vì chưa xác định được chính xác niên độ của những con số này, tôi chỉ xem chúng như dữ liệu tham khảo về hoạt động của tổ chức trong một giai đoạn. Ngày 19 tháng 12 năm 2017, Thống đốc Larry Hogan chính thức công nhận Accohannock Indian Tribe ở cấp tiểu bang qua Sắc lệnh Hành pháp 01.01.2017.31. Tổ chức này cần được phân biệt với Native American Accawmacke Indians có trụ sở tại Cape Charles, Virginia. Hai tổ chức có tên gọi gần nhau nhưng không phải một, và tình trạng công nhận pháp lý cũng khác nhau.

Như vậy, Maryland hiện có ba cộng đồng bản địa được tiểu bang công nhận, gồm Bộ lạc Piscataway-Conoy của Maryland, Quốc gia người da đỏ Piscataway và Bộ lạc người da đỏ Accohannock. Tuy nhiên, Maryland không có bộ lạc nào đặt trụ sở tại tiểu bang được chính phủ liên bang công nhận. Sự phân biệt giữa công nhận cấp tiểu bang và cấp liên bang khá quan trọng, bởi hai cấp công nhận không đem lại cùng một địa vị pháp lý. Theo Mục 106 của Đạo luật Bảo tồn Di tích Lịch sử Quốc gia năm 1966, các cơ quan liên quan vẫn phải tham khảo ý kiến những bộ lạc được liên bang công nhận có quan hệ lịch sử với Maryland khi các dự án có thể ảnh hưởng đến địa điểm hoặc tài sản mang ý nghĩa văn hóa, tôn giáo của họ.

Trong số những cộng đồng có mối liên hệ lịch sử ấy có các quốc gia thuộc Haudenosaunee như Oneida, Onondaga, Tuscarora, Saint Regis Mohawk và Seneca-Cayuga. Ngoài ra còn có Quốc gia Delaware, Bộ lạc người da đỏ Delaware thuộc nhóm Lenape, cùng ba bộ lạc Shawnee được liên bang công nhận gồm Absentee-Shawnee của Oklahoma, Eastern Shawnee của Oklahoma và Shawnee Tribe. Những mối liên hệ này cho thấy lịch sử bản địa Maryland không nằm gọn trong ranh giới của một tiểu bang. Qua nhiều thế hệ di cư, con cháu của những cộng đồng từng sống bên Chesapeake đã hiện diện ở nhiều miền đất khác nhau trên nước Mỹ và cả Canada.

Bên cạnh ba bộ lạc được công nhận, Maryland còn có những tổ chức bảo tồn văn hóa và cộng đồng tự nhận có nguồn gốc bản địa. Có thể kể đến Bộ tộc Assateague, nhóm Nause-Waiwash, Quốc gia Notoweega, Bộ lạc người da đỏ Pocomoke và nhóm Shawnee sông Youghiogheny. Theo một số tài liệu, Quốc gia Notoweega đã nộp đơn xin công nhận cấp tiểu bang vào ngày 9 tháng 6 năm 2021, nhưng tình trạng xét duyệt cụ thể cần được kiểm tra thêm qua hồ sơ chính thức. Những tổ chức ấy có hoàn cảnh và tình trạng pháp lý khác nhau, nhưng đều góp phần làm cho câu chuyện về người bản địa Maryland thêm đa dạng. Một số hoạt động dưới hình thức phi lợi nhuận, tổ chức sinh hoạt cộng đồng, bảo tồn tập quán và vận động để tiếng nói của mình được lắng nghe.

Sự hiện diện của người bản địa tại Maryland ngày nay cũng không chỉ giới hạn trong các cộng đồng có tổ tiên sinh sống tại đây từ thời tiền thuộc địa. Vào giữa thế kỷ XX, một cộng đồng người Lumbee từ Bắc Carolina đã chuyển đến Baltimore, tập trung nhiều tại Upper Fell’s Point và Washington Hill. Có tài liệu ước tính cộng đồng Lumbee tại khu vực này từng lên đến khoảng 7.000 người, nhưng con số cần được hiểu theo từng thời kỳ chứ không phải dân số cố định. Họ xây dựng một cộng đồng khá đông đúc, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa riêng cho thành phố. Năm 1968, cộng đồng thành lập một tổ chức hỗ trợ người bản địa, ban đầu mang tên Trung tâm Nghiên cứu người Mỹ bản địa, về sau trở thành Trung tâm người Mỹ bản địa Baltimore. Từ những người di cư tìm việc làm và nơi ở mới, một cộng đồng đã dần tạo dựng được những cơ sở văn hóa để gắn kết các thế hệ.

Những con số điều tra dân số cũng cho thấy sự thay đổi đáng kể trong cách người dân Maryland xác định nguồn gốc của mình. Năm 2010, khoảng 20.000 cư dân, tương đương 0,4 phần trăm dân số tiểu bang, tự nhận mình chỉ thuộc nhóm chủng tộc người Mỹ bản địa. Nếu tính cả những người nhận mình có một phần nguồn gốc bản địa, một số tài liệu ghi nhận hơn 50.000 người, chiếm khoảng 1 phần trăm dân số. Đến cuộc điều tra năm 2020, số người khai thuộc nhóm người Mỹ bản địa hoặc Alaska bản địa, riêng biệt hoặc kết hợp với các nhóm khác, tăng lên 128.650 người, tương đương khoảng 2,1 phần trăm dân số Maryland. Trong đó, số người chỉ chọn một nhóm chủng tộc này là 31.845 người. Những cách thống kê khác nhau cần được phân biệt, bởi số người tự nhận có nguồn gốc bản địa không đồng nghĩa với số thành viên đã được một bộ lạc công nhận.

Sự gia tăng ấy không nhất thiết có nghĩa dân số bản địa tăng nhanh tương ứng trong một thập niên. Các nhà nghiên cứu cho rằng nó còn liên quan đến những thay đổi trong cách tự nhận diện, cách ghi nhận của điều tra dân số, sự tham gia ngày càng nhiều của những người Mỹ gốc Tây Ban Nha và Mỹ Latinh có nguồn gốc bản địa, cùng những nỗ lực tìm hiểu gia phả và phục hồi bản sắc cộng đồng. Một số người trước kia chỉ biết gia đình mình có tổ tiên bản địa, nay bắt đầu công khai xác nhận nguồn gốc ấy. Những cộng đồng đông người bản địa nhất được ghi nhận tại thành phố Baltimore và các quận Anne Arundel, Baltimore, Montgomery và Prince George’s.

Trong những năm gần đây, một số cơ sở giáo dục tại Maryland cũng có những hoạt động nhằm ghi nhận lịch sử cư dân bản địa. Năm 2021, Cao đẳng St. Mary’s của Maryland khởi xướng việc công nhận khu đất trường đang sử dụng là một phần quê hương tổ tiên của người Yaocomico và Piscataway. Cũng trong tháng 11 năm ấy, Đại học Maryland thông báo đặt tên một nhà ăn mới là Yahentamitsi để vinh danh cộng đồng Piscataway-Conoy. Những việc làm như vậy tuy không thể thay đổi những gì đã xảy ra trong quá khứ, nhưng ít ra cũng cho thấy một sự chuyển biến trong cách nhìn nhận lịch sử của các tổ chức hiện đại.

Tôi đặc biệt chú ý đến chuyện đặt tên ấy. Ngày trước, nhiều địa danh bản địa bị thay thế bởi tên của các vị vua, nhà thám hiểm, chủ đất hay nhân vật thuộc địa. Nay một số tên gọi cũ lại được đưa trở về đời sống, xuất hiện trên bảng hiệu, trong trường học và các sinh hoạt cộng đồng. Một cái tên được phục hồi không thể trả lại nguyên vẹn đất đai đã mất, nhưng có thể khiến người ta dừng lại và tự hỏi ai đã sống ở nơi này trước mình. Đôi khi sự thay đổi trong nhận thức bắt đầu bằng một câu hỏi nhỏ như vậy, rồi từ đó người ta mới chịu tìm hiểu sâu hơn.

5\.Dòng sông còn đó, người xưa đâu rồi

Càng tìm hiểu Maryland, tôi càng nhận ra lịch sử vùng đất này không phải một dòng chảy thẳng tắp, từ hoang sơ đến văn minh, từ cũ kỹ đến hiện đại như người ta đôi khi vẫn hình dung. Nó là nhiều dòng chảy gặp nhau, lúc hòa vào nhau, khi va đập dữ dội, có dòng mạnh lên và có dòng bị đẩy lùi vào những nhánh khuất. Người bản địa có lịch sử của họ, người châu Âu đến sau mang theo một lịch sử khác, rồi người châu Phi bị đưa đến trong thân phận nô lệ lại góp thêm những số phận và nền văn hóa mới. Qua nhiều thế kỷ, tất cả đã tạo nên Maryland ngày nay, một tiểu bang có đời sống phong phú nhưng cũng mang trong mình không ít vết thương lịch sử.

Tôi không muốn nhìn người bản địa chỉ như những nạn nhân của quá khứ. Họ từng có những cộng đồng phát triển, biết tổ chức đời sống, giao thương, xây dựng liên minh, gìn giữ tiếng nói và tập tục của mình. Họ cũng từng tranh chấp, chiến đấu, di cư và thay đổi như bao dân tộc khác. Khi người châu Âu đến, họ không đơn thuần đứng yên để lịch sử cuốn đi, mà đã thương lượng, chống trả, tìm đường thích nghi và cố giữ những gì còn có thể giữ được. Những người còn sống trên đất tổ tiên hôm nay, cũng như con cháu đã tản mác đến các tiểu bang khác, chính là phần tiếp nối của một lịch sử chưa hề chấm dứt.

Người ta thường đo sự tồn tại của một dân tộc bằng lãnh thổ, dân số, chính quyền hay những công trình còn đứng vững. Nhưng lịch sử các cộng đồng bản địa Maryland cho thấy có những dân tộc mất gần hết những thứ ấy mà vẫn chưa mất chính mình. Một gia đình còn nhớ tên tổ tiên, một người già còn kể được chuyện xưa, một nhóm người vẫn tìm cách khôi phục ngôn ngữ và phong tục, tất cả đều là những hình thức tồn tại bền bỉ. Sự sống của một cộng đồng đôi khi không nằm ở chỗ nó còn giữ được bao nhiêu quyền lực, mà ở chỗ sau bao nhiêu biến cố, con cháu vẫn còn muốn biết mình từ đâu đến.

Vịnh Chesapeake ngày nay vẫn trải rộng giữa những miền đất Maryland và Virginia. Những nhánh sông Potomac, Patuxent, Choptank và Susquehanna vẫn tiếp tục đưa nước về vịnh, qua những khu dân cư đông đúc, những cánh đồng, bến cảng và những khoảng rừng còn sót lại. Mỗi khi đi ngang một dòng sông ở Maryland, tôi thường nhìn mặt nước lâu hơn một chút. Không phải vì mong thấy được bóng dáng người xưa hiện về, mà bởi tôi biết dòng nước trước mắt từng nuôi sống những cộng đồng có tên gọi, tiếng nói và cuộc đời rất khác chúng ta. Những chiếc thuyền độc mộc ngày trước đã nhường chỗ cho tàu máy, những lối mòn ven rừng thành đường nhựa, còn các ngôi làng cổ thì phần lớn chỉ hiện diện trong tài liệu khảo cổ.

Vậy mà cảnh vật vẫn có một sự liên tục kỳ lạ. Mùa xuân cây cối đâm chồi, mùa hè rừng xanh rậm rạp, mùa thu lá đổi màu rồi mùa đông gió lạnh lại tràn về. Chim vẫn bay dọc những vùng đầm lầy, cá vẫn tìm đường qua các nhánh sông, hàu vẫn sống dưới những vùng nước lợ của Chesapeake. Thiên nhiên không đứng ngoài lịch sử, nhưng cũng không hoàn toàn đi theo những ranh giới mà con người đặt ra. Nó tiếp tục vận động theo cách riêng, trong khi bao thế hệ lần lượt đến rồi đi.

Tìm hiểu lịch sử Maryland, rốt cuộc, đối với tôi không chỉ là chuyện biết thêm những năm tháng, tên người hay tên bộ lạc. Điều quan trọng hơn là học cách nhìn một miền đất cho đầy đủ, không chỉ thấy những gì đang hiện diện mà còn hiểu phần nào những gì đã từng hiện diện rồi khuất đi. Người sống sau có thể thừa hưởng đường sá, nhà cửa, trường học và những tiện nghi do nhiều thế hệ xây dựng, nhưng cũng thừa hưởng cả trách nhiệm nhận biết những bất công từng xảy ra trên chính vùng đất ấy. Hiểu biết không làm quá khứ đổi khác, song có thể khiến cách mình sống trong hiện tại trở nên thận trọng và có tình hơn.

Tôi đến Maryland khi lịch sử nơi này đã đi qua hàng ngàn năm. Những chuyện tôi vừa kể chỉ là vài lát cắt nhỏ trong một bức tranh rộng lớn, chắc chắn còn nhiều điều cần đọc thêm, đối chiếu và suy ngẫm thêm. Nhưng có lẽ, với một người chọn nơi đây làm chỗ sinh sống, sự tìm hiểu ấy không nhất thiết phải có điểm kết thúc. Cứ mỗi lần biết thêm một chuyện, tôi lại thấy những con đường quen thuộc bớt phần xa lạ, những địa danh trên bản đồ có thêm chiều sâu, và cảnh vật quanh mình cũng mang một ý nghĩa khác.

Người ta có thể sống lâu năm ở một nơi mà vẫn chỉ biết lớp vỏ bên ngoài của nó. Ngược lại, có khi chỉ cần hiểu được một câu chuyện cũ, người ta đã thấy mình gần gũi với miền đất ấy hơn nhiều. Tôi nghĩ sự gắn bó thật sự không đến từ việc mình đã ở đâu bao nhiêu năm, mà từ lúc mình bắt đầu quan tâm đến những gì đã làm nên nơi ấy, kể cả những điều chẳng liên quan trực tiếp đến cuộc đời mình. Bởi một miền đất đâu chỉ thuộc về những người đang sống trên đó. Nó còn mang dấu tích của những người từng đi qua, từng dựng nhà, gieo hạt, sinh con, chịu đựng, hy vọng rồi nằm xuống.

Và biết đâu, chính khi chịu khó tìm hiểu những người đã sống trước mình, ta mới bắt đầu hiểu sâu hơn ý nghĩa của việc được sống bình yên trên một miền đất hôm nay.

Nguyễn Đông A

……..

*Ghi chú về việc đối chiếu tư liệu

Tôi đã đối chiếu những mốc quan trọng với Maryland State Archives, Maryland Manual, các sắc lệnh công nhận bộ lạc và số liệu điều tra dân số. Một số điểm đã rõ ràng, đáng kể nhất là hiến chương năm 1632 được trao cho Cecil Calvert sau khi George Calvert qua đời, Maryland là tiểu bang cuối cùng phê chuẩn Hiến chương Liên bang năm 1781, và hai cộng đồng Piscataway được công nhận ngày 9 tháng 1 năm 2012.

Những chi tiết về nguồn gốc một số bộ lạc, các giả thuyết ngôn ngữ, những cuộc di cư chưa rõ niên đại, ước tính dân số thời tiền sử và vài số liệu tài chính tôi xem như thông tin tham khảo. Các chi tiết ấy chưa được kiểm chứng độc lập đến mức có thể khẳng định chắc chắn. Vì vậy, bài tùy bút này tuy đã được rà soát các mốc chính, nhưng chưa thể xem là một công trình khảo cứu lịch sử được thẩm định toàn diện.

Nguyễn Đông A

Nguyên Tác: Trump’s Ten Commandments

Tác Giả: JEFFREY SONNENFELD

(Chuyển ngữ tiếng Việt: Gemini; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)

LỜI GIỚI THIỆU (của Tác Giả)

CHƯƠNG KẾT: MƯỜI ĐIỀU RĂN VÀ BẢN ĐỒ CHIẾN LƯỢC CỦA TRUMP

Trong cuốn sách này, tôi đã đưa ra một lời giải thích về cách lãnh đạo của Donald Trump, lộ trình chiến lược của ông và cách ông tư duy, dựa trên một phần tư thế kỷ lịch sử cá nhân của tôi với tư cách là một cố vấn, bạn bè, nhà phê bình, đối thủ và tất cả những gì ở giữa, cùng với nền tảng năm thập kỷ của tôi với tư cách là một học giả nghiên cứu về sự lãnh đạo.

Tôi đã cố gắng phân tích các chiến lược lãnh đạo của ông một cách khách quan và thực tế nhất có thể, bất kể bạn, người đọc, có thể nghĩ gì hoặc cảm thấy gì về cá nhân Trump. Như đã lưu ý trước đó, con rể của ông, Jared Kushner, đã nhiều lần nói với các diễn đàn CEO tại Yale của tôi rằng: “Trước khi bạn phán xét Donald Trump, bạn phải hiểu ông ấy. Ông ấy suy nghĩ khác với bạn.”

Nền tảng này cho phép tôi giải thích phong cách lãnh đạo của Trump không phải là một dị biệt hay chỉ đơn thuần là sự bốc đồng, mà là một mô hình chiến lược mang logic riêng của nó. Bởi vì các hành động của ông đã chứng minh hết lần này đến lần khác: Trump sống theo Mười Điều Răn của chính mình. Ông có thể không phải là một người sùng đạo, nhưng ông có các nguyên tắc chiến lược mà ông tuân thủ. Chúng không phải là các điều luật của Moses từ đỉnh Sinai chi phối đạo đức; chúng là các quy tắc của riêng ông để giành lấy, thực thi và nắm giữ quyền lực — phi chính trị đúng đắn và thường không bị chi phối bởi các chuẩn mực xã hội, sự khôn ngoan thông thường hay tư duy bầy đàn phổ biến, nhưng lại cực kỳ hiệu quả và am hiểu đường phố.

MƯỜI ĐIỀU RĂN VÀ SỰ KHÁC BIỆT SO VỚI LÃNH ĐẠO TRUYỀN THỐNG

Trong khi các học thuyết lãnh đạo phổ biến và các cẩm nang “hướng dẫn” thời thượng thúc đẩy trí tuệ cảm xúc, lãnh đạo phục vụ (servant leadership), trao quyền và ra quyết định đồng thuận — tất cả đều rao giảng sự đồng cảm, sự ăn năn và khiêm tốn — Trump thực hành điều ngược lại: sự thống trị và sự tự tin cứng nhắc, không bao giờ thừa nhận sai lầm.

Các điều răn của ông giải thích cách ông nắm quyền kiểm soát, vô hiệu hóa và thao túng các trung tâm quyền lực từng được cho là bất khả xâm phạm đối với một cá nhân độc đoán duy nhất, cho dù đó là các đảng phái chính trị, cơ quan chính phủ, liên minh quốc tế hay truyền thông.

Không giống như các bậc tiền nhiệm tránh xa các “đường rày thứ ba” và các cột trụ thiêng liêng — tôn giáo, cựu chiến binh, các bậc tiền nhiệm được kính trọng, v.v. — Trump cho thấy ông không cúi đầu trước ai. Ông đương đầu với mọi cơ sở quyền lực mà không sợ hãi hay do dự.

• Mặt trời trong hệ sinh thái: Chìa khóa cốt lõi về cách Donald Trump lãnh đạo là ông chính là mặt trời mà mọi thứ khác phải quay quanh. Quyền lực không được nằm ở các thể chế, tập thể hay những người bình đẳng; toàn bộ quyền lực phải tỏa ra từ chính bản thân Trump. Nếu ông không đứng ở trung tâm của một sự kiện, thì trong lời kể lại của ông, sự kiện đó không quan trọng hoặc nó chưa từng xảy ra.
• Không ưa sự bình đẳng: Trump không thích giao dịch với những người ngang hàng. Nếu ông không thể khuất phục bên kia, ông có lẽ sẽ không tham gia cùng họ. Đàm phán, thỏa hiệp, thậm chí cả tình bạn đều phải tái khẳng định sự thống trị của ông. Các cấp dưới cạnh tranh để giành lấy sự ban phước của ông, và những ai đi quá xa hoặc tỏa sáng quá rực rỡ sẽ bị loại bỏ.
• Chia để trị: Bởi vì quyền lực không thể chảy từ nơi khác, nên có sự phụ thuộc vào việc chia để trị. Các liên minh thống nhất là mối đe dọa đối với quyền lực của ông, hành động tập thể là không thể dung thứ. Các đối thủ phải được đặt chống lại nhau, lôi kéo vào những cuộc cãi vã nội bộ tiêu tốn năng lượng để Trump, và chỉ một mình Trump, có thể vươn lên trên hỗn loạn.

HỆ THỐNG “TIẾNG ỒN VĨNH CỬU” VÀ TƯ DUY THẮNG – THUA

Trong tường thuật lý tưởng hóa của Trump, không còn những thăng trầm trong hành trình của ông nữa. Cuộc đời của Trump không bao gồm những chiến thắng và thất bại; đó là chiến thắng nối tiếp chiến thắng, bất kể sự thật ra sao.

Các dự án thất bại được nhào nặn thành thành công; phá sản được biến thành sự khôn ngoan chiến lược; thất bại bầu cử được biến thành gian lận bầu cử. Thừa nhận thất bại trong bất kỳ bối cảnh nào sẽ có nghĩa là làm giảm bớt huyền thoại vĩ đại của chính Trump — người luôn thành công, luôn leo lên, không bao giờ rơi xuống, chứ đừng nói đến chuyện thất bại.

Để át đi mọi rủi ro hoặc tin tức xấu, Trump sử dụng Máy tạo tiếng ồn vĩnh cửu của Trump (Trump Perpetual Noise Machine):

• Giống như hiệu ứng “Bức tường âm thanh” (Wall of Sound) trong sản xuất âm nhạc của Phil Spector, ông làm ngợp người nghe bằng âm lượng thuần túy — khẩu hiệu, dòng tweet, tiêu đề, sự phẫn nộ.
• Tiếng ồn ào này hoàn toàn dập tắt mọi sự thất bại hoặc chu kỳ tin tức xấu, vì Trump liên tục định nghĩa và sở hữu chu kỳ tin tức theo các điều kiện của riêng mình thông qua việc liên tục ném ra các sự sao lãng và chuyển hướng mới.

Hiệu ứng ngủ quên (sleeper effect) là một trong những công cụ mạnh mẽ nhất của Trump: Ông lặp lại các khẳng định của mình nhiều lần đến mức ngay cả những điều đáng ngờ nhất cũng dần trở thành sự thật được công nhận thông thường.

KẾT LUẬN: ĐỌC VỊ VÀ ĐỐI PHÓ VỚI NHÀ LÃNH ĐẠO ĐẶC BIỆT

Tất cả các con đường đều dẫn trở lại thế giới như được nhìn thấy bởi Donald Trump — Donald vĩ đại. Sự nhất quán của thế giới quan này khiến ông ít giống một nhà lãnh đạo thông thường hơn là trục quay quanh đó những người theo dõi, thể chế và nhà phê bình đều xoay quanh.

Động lực cơ bản này giúp giải thích tại sao hầu hết các nhà quan sát — cả nhà phê bình lẫn đồng minh — thường chỉ phản ứng lại với Trump thay vì đón đầu ông. Bằng cách nắm bắt Mười Điều Răn của ông, người ta có thể dự đoán thay vì chỉ đơn thuần phản ứng:

1. Hiểu được tại sao ông làm điều đó, không chỉ là ông làm gì.
2. Nhìn nhận thế giới như cách Trump nhìn nhận và suy nghĩ như Trump suy nghĩ.
3. Vượt qua sự tê liệt của sự ngạc nhiên, thất vọng và sự buông xuôi vô vọng để thấu hiểu các đòn bẩy ảnh hưởng.

Cho dù một độc giả của cuốn sách này nghiêng về chính trị nào đi nữa, nếu họ tìm cách tác động đến hành động của Trump và bất kỳ nhà lãnh đạo có sức hút lớn nào cố gắng đi theo con đường của ông, họ phải hiểu rõ cấu trúc quyền lực và logic đằng sau phong cách độc đáo này. Trong từng điều răn đó đều chứa đựng những bài học về cách làm việc với và chống lại những nhà lãnh đạo mạnh mẽ, cũng như những bài học sâu sắc về nghệ thuật lãnh đạo trong thời đại mới.

Jeffrey Sonnenfeld

___________________________

Phụ Lục:

LỜI KHEN NGỢI TỪ CÁC CHUYÊN GIA VÀ NHÂN VẬT HÀNG ĐẦU

“Chỉ có học giả hàng đầu quốc gia về lĩnh vực lãnh đạo mới có thể nhìn thấu một đời những hành vi, hành động và xung động rời rạc để đúc kết ra những nguyên tắc và mô hình rõ ràng giải thích cho những điều khó lý giải. Trong tác phẩm tuyệt vời này, Jeffrey Sonnenfeld cung cấp bản thiết kế mang tính quyết định để hiểu rõ điều gì thúc đẩy vị tổng thống phức tạp và có sức ảnh hưởng lớn nhất trong ký ức. ‘Trump’s Ten Commandments’ là cuốn sách bắt buộc phải đọc đối với những ai muốn hiểu về quá khứ và hy vọng định hình tương lai.” — Brad S. Karp, Chủ tịch hãng luật Paul, Weiss, Rifkind, Wharton & Garrison LLP

MÃ HÓA PHƯƠNG PHÁP TRONG SỰ HỖN ĐỘN

“Mang sự thấu hiểu độc đáo của mình về các phong cách lãnh đạo và kỹ thuật quản lý vào tác phẩm như chỉ ông mới có thể làm được, Jeffrey Sonnenfeld đã giải mã một cách xuất sắc phương pháp mười phần trong thứ mà người ta chỉ nhìn thấy là sự điên rồ của Donald Trump. Không ai hy vọng hiểu được điều gì làm cho Trump đánh dấu lại có thể đủ khả năng để bỏ qua cuốn sách mang tính thập phân này.” — Laurence Tribe, Giáo sư Đại học, Trường Luật Harvard

“Tôi đã dành hơn một thập kỷ bên cạnh Donald Trump — qua các chiến thắng, vụ bê bối và thảm họa tự gây ra. Không ai hiểu rõ cơ chế hỗn loạn của ông hơn tôi. Trong tác phẩm đáng chú ý này, Jeffrey Sonnenfeld mổ xẻ sự lãnh đạo của Trump qua lăng kính của sự thật và kinh nghiệm, dịch chuyển những gì hầu hết mọi người coi là sự rối loạn thành chiến lược có nghiên cứu, có chủ đích mà tôi công nhận là mang dấu ấn rõ nét của Trump.” — Michael Cohen, Cựu Luật sư cá nhân của Tổng thống Donald J. Trump

“Tôi từng bị thu hút bởi Donald Trump, làm việc cho ông ấy, và sau đó cũng nhìn thấy những điểm yếu nguy hiểm của ông ấy. Một số người đối xử với ông như một kẻ ngốc ở làng hay một kẻ cuồng loạn vì những xung động phi truyền thống của ông. Chắc chắn, ông ấy có thể không phải là sinh viên tài chính, kinh tế hoặc lịch sử hàng đầu tại Wharton, nhưng các nhà phê bình hoàn toàn sai lầm khi đánh giá thấp thiên tài giao tiếp và sự am hiểu đường phố của ông cũng như những người khác thần thánh hóa ông. Sonnenfeld là học giả đầu tiên tiết lộ cách thức Trump vận hành, phương pháp đằng sau sự kỳ diệu và ác ý — những bài học quan trọng và kịp thời cần thiết để bảo vệ quốc gia chúng ta.” — Anthony Scaramucci, CEO của SkyBridge Capital và Cựu Giám đốc Truyền thông Nhà Trắng trong Chính quyền Trump Nhiệm kỳ I

GÓC NHÌN ĐA CHIỀU TỪ GIỚI KINH DOANH VÀ HỌC THUẬT

“Donald Trump là một nhân vật gây chia rẽ đến mức không có tác giả nào cố gắng phân tích các kỹ năng và thiếu sót độc đáo của ông một cách phi đảng phái. Sonnenfeld đã mang đến cho tất cả chúng ta một ân huệ lớn khi nắm bắt các đặc điểm lãnh đạo phi truyền thống của Trump, chắt lọc chúng thành Mười Điều Răn tạo nên chính trị quyền lực của ông, và trình bày chúng trong một cuốn sách sâu sắc, mang tính cá nhân và vô cùng hấp dẫn.” — Tom Glocer, Cựu CEO của Thomson Reuters; Giám đốc Dẫn đầu của Morgan Stanley & Merck

“Hành vi điên rồ, khó đoán, hỗn loạn của Donald Trump thực sự có một mô hình! Ai mà ngờ được! Jeffrey Sonnenfeld kết hợp kiến thức sâu sắc của ông về Trump cùng với một phân tích nghiêm ngặt và các ví dụ về hành động của ông để giải mã ‘cách thức’ lãnh đạo độc đáo của Trump. Đối với tất cả chúng ta đang phải gãi đầu suy nghĩ, cuốn sách này cung cấp một lăng kính đi sâu vào các mô hình lãnh đạo của ông chưa từng được công nhận trước đây.” — Anne Mulcahy, Cựu CEO của Xerox; Cựu Giám đốc của Johnson & Johnson, Citigroup và Target

“Với ‘Trump’s Ten Commandments’, Jeffrey Sonnenfeld đã viết một cuốn sách thiết yếu và hấp dẫn. Ông mang kiến thức sâu sắc của mình về sự lãnh đạo với tư cách là học giả lãnh đạo hàng đầu quốc gia đến một trong những câu hỏi quan trọng nhất của thời đại chúng ta: Tổng thống Donald Trump thực sự suy nghĩ như thế nào, ông lãnh đạo ra sao và ông thực thi quyền lực bằng cách nào?” — Bethany McLean, Nhà bình luận tờ Washington Post, Tác giả cuốn Smartest Guys in the Room

CÁI NHÌN CỦA GIỚI LÃNH ĐẠO DOANH NGHIỆP VÀ QUỐC TẾ

“Nhìn chung, có rất ít nhóm có thái độ tiêu cực hơn đối với các đặc điểm cá nhân của Donald Trump ngoài các CEO của các công ty lớn tại Mỹ. Điều đó bởi vì các CEO hầu như đều vươn lên qua các cấp bậc trong tổ chức của họ thông qua các đặc điểm lãnh đạo truyền cảm hứng như sự chính trực, xây dựng đội ngũ, sự đa dạng trong tư duy, tính minh bạch và động lực tích cực… Mặc dù các CEO không thể nói thẳng thừng vì sợ bị trả đũa, nhưng Jeff Sonnenfeld đã thay mặt họ lên tiếng trong cuốn sách này bằng cách vạch ra mười đặc điểm làm cho phong cách lãnh đạo của Trump trở nên độc đáo.” — Doug Parker, Cựu CEO của American Airlines

“Jeffrey Sonnenfeld là một học giả lãnh đạo hoàn hảo và đã gắn bó với vai trò đó trong nhiều thập kỷ… Sách không chỉ giải thích Trump làm gì mà còn quan trọng hơn là tại sao và cách thức nó thường mang lại hiệu quả cao đến vậy. Một cách ngắn gọn (hoặc hai từ): Cực kỳ sâu sắc.” — Jeffrey Pfeffer, Giáo sư Hành vi Tổ chức tại Trường Kinh doanh Sau đại học, Đại học Stanford, Tác giả cuốn 7 Rules of Power

“Khi tôi hỏi Henry Kissinger… sau cuộc gặp đầu tiên của họ sau khi Trump đắc cử rằng ông nghĩ Trump sẽ là loại tổng thống như thế nào, ông ấy đã dùng chính xác từ mà Jeffrey Sonnenfeld đã dùng trong phần giới thiệu cuốn sách này — ‘có sức ảnh hưởng lớn’ (consequential)… Bây giờ chúng ta không cần phải chờ đợi nữa. Cuốn sách của Jeff đi sâu và sắc sảo vào cả ‘cách thức’ lẫn ‘lý do’.” — Robert Hormats, Cựu Thứ trưởng Ngoại giao Hoa Kỳ phụ trách Các vấn đề Kinh tế và Cố vấn Cấp cao cho 5 đời Tổng thống Hoa Kỳ qua các đảng phái

GÓC NHÌN TỪ BÊN TRONG BẠCH ỐC

“Một số người nhìn thấy sự hỗn loạn. Sonnenfeld nhìn thấy cẩm nang chiến lược. ‘Trump’s Ten Commandments’ là sự giải mã sắc sảo nhất về phong cách lãnh đạo của Trump mà tôi từng thấy… Một cẩm nang định hướng quan trọng cho các nhà lãnh đạo — và là một bài kiểm tra sự tỉnh táo cho phần còn lại của chúng ta.” — Olivia Troye, Cố vấn An ninh Nội địa và Chống khủng bố Nhà Trắng dưới thời Trump/Pence

(Chân dung văn học)

Trong đời sống văn học đương đại, có những người đến với thơ như một định mệnh lặng lẽ mà bền bỉ. Dung Thị Vân là một trường hợp như thế. Nhưng cuộc đời không chỉ có thơ. Ba mươi năm – một khoảng lặng dài trong sáng tác, khi chị đi qua gần nửa đời người với bao bộn bề của cuộc sống, để rồi trở lại với thi ca như trả một món nợ ân tình với chữ nghĩa. Và như thế sự nghiệp thi ca không nhất thiết phải là đường thẳng tịnh tiến từ những tập chắp bút đầu tay đến khi định hình phong cách. Với nhà thơ Dung Thị Vân, đó lại là một lộ trình đặc biệt: Chị tích lũy vốn sống, một sự nén đợi kéo dài ba thập kỷ để rồi khi trở lại bùng nổ với cảm hứng sáng tác thật dồi dào.

Dung Thị Vân sinh năm Ất Mùi tại Lâm Đồng, chị bước vào đời bằng con đường rất khác văn chương: cử nhân kinh tế, hai mươi năm làm kế toán tại Sở Giao thông Vận tải Lâm Đồng, mười sáu năm làm Teller tại VP.Bank ở Thành phố Hồ Chí Minh. Từ một nữ kiểm toán viên chị đã bước vào địa hạt thi ca bằng tâm thế của một người “trở về” để khai phá những trầm tích cảm xúc đã được kết tinh qua phù trầm dâu bể. Trong công việc chuyên môn tưởng chừng khô khan của những con số ấy, lại là một tâm hồn thơ đã được đánh thức từ rất sớm. Năm mười lăm tuổi chị đã có thơ và tùy bút đăng trên báo Tiền Phong trong mục Tiền Phong trẻ do chị Thục Huyền phụ trách. Nên mộng mình trở thành thi sĩ cứ nhen nhúm từ đó. Công việc và vốn sống là hành trang để chị nuôi dưỡng tâm hồn nhạy cảm của mình. Đi qua những thăng trầm, yêu thương và mất mát, để rồi khi con cái trưởng thành, cuộc sống thong dong hơn, chị trở lại với thơ như một món nợ với chính mình

Chị trở lại với thi ca không phải là bắt đầu, mà là tiếp tục một hành trình chưa bao giờ gián đoạn trong tâm hồn. Một hành trình sáng tạo đầy ấn tượng, như để bù lại ba thập kỷ tạm lắng nhưng ngọn lửa đam mê vẫn âm ỷ cháy trong tâm hồn người đàn bà xinh đẹp ấy.

Tính đến nay, chị đã xuất bản mười một đầu sách, trong đó có mười tập thơ và một tập cảm nhận văn học: Những nhan đề như giấc mơ, Nắng đổ về đâu, Miền gió ngược, Tìm em gội giấc mơ vàng, Tình như sương khói, Miên trầm, Mặc nhiên, Khúc trùng khâu, Giấc nương hồng, Thiên tình nghìn ẩn, Cảm nhận văn học 1 (trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều), đã tạo nên một thế giới thơ riêng – vừa mềm mại, vừa ám ảnh. Điểm diện mạo đầu tiên trong chân dung văn học Dung Thị Vân chính là sự phong phú về biên độ sáng tạo. Chị không tự giới hạn mình trong một khuôn khổ cố định.

Tính đến nay, đã có gần 130 bài thơ của Dung Thị Vân được phổ nhạc – một minh chứng cho chất trữ tình giàu nhạc tính trong thơ. Khi cấu trúc thơ sở hữu một nhạc tính thì mỗi bài thơ không chỉ là một văn bản ngôn từ mà còn là một cấu trúc âm thanh, dễ tìm thấy sự đồng điệu với tâm hồn nhạc sĩ. Chị đạt giải B về thơ tại cuộc thi “Thơ – Ký – Nhạc” của Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam năm 2013, đó là một trong những ghi nhận cho hành trình sáng tạo miệt mài ấy.

Điều làm nên dấu ấn của Dung Thị Vân không chỉ là số lượng tác phẩm, mà là chiều sâu cảm xúc. Thơ chị trước hết là thơ của một người sống rất tình cảm. Trân trọng và tha thiết với tình yêu, tình bạn, tình thân, tình quê hương,… tất cả đều hiện diện, nhưng nổi bật hơn cả là tình yêu và nỗi nhớ.

Đọc Dung Thị Vân, người ta bắt gặp một hồn thơ nữ tính, đằm thắm nhưng viết về tình yêu không kém phần mãnh liệt. Những câu thơ tình của chị có sức ám ảnh lạ kỳ: “Anh đã mổ trái tim em – mà không cần gây mê / Nên em tỉnh / Để nhìn thấy từng giọt thi ngôn / Rạch từng ngăn tim tan nát” (Gọi liêu hoang). Thơ tình Dung Thị Vân không chỉ là những lời ngọt ngào, lãng mạn, mà là những nỗi đau của vết cắt thực sự vào cõi sâu tâm hồn.

“Anh đã đi/ Để tim ta với trăm ngàn lát cắt…”

Có một “Bội” bí ẩn xuất hiện trong 8 bài thơ của tập “Giấc mơ hồng” – một mối tình nào đó đủ lớn để trở thành nỗi ám ảnh: “Bội ơi ta chưa kịp trăm năm / Mà vo câu hẹn ước / Ta chưa kịp một lần / Mà Bội đã bạc nhiên” (Viết cho Bội bài số 1). Và rồi: “Ta loay hoay đếm tình yêu một thuở / Chỉ thấy tình rách rụng đầy tay / Ta loay hoay xếp tình yêu đã cũ / Vào ngăn tim quên hết những đợi chờ” (Viết cho Bội bài số 6).

Những câu thơ như một cuộc đối thoại với chính mình, với những gì đã qua mà chưa bao giờ nguôi.

Trong tập “Tình như sương khói”, Dung Thị Vân tiếp tục khắc họa những cung bậc cảm xúc của tình yêu. Chị viết về Đà Lạt – nơi chôn nhau cắt rốn của mình bằng nỗi nhớ da diết: “Em đi rồi thung lũng vàng chưa kịp đến / Cỏ hoang vu ngơ ngác một đồi hoa / Đà Lạt mênh mông / Ai về thương đồi núi / Hồ Xuân Hương không giọt nước vì sao?” (Phượng tím cũng tương tư).

Đôi mắt chị buồn và đẹp, ai gặp một lần khó có thể quên. Và chị lý giải cho đôi mắt buồn của mình: “Anh đừng hỏi sao mắt em buồn thế / Bởi màu thu sắc lá đã thay màu” (Bởi vì sao). Thơ Dung Thị Vân không cầu kỳ về kỹ thuật, nhưng chạm đến người đọc bằng sự chân thật, trực diện của cảm xúc. Ở đó, tình yêu không còn là mộng tưởng lãng mạn, mà là những vết thương có thật:

“Em sợ chạm đến tình yêu mình thêm một lần làm tim em rỉ máu/ Nhớ anh Em đau trên từng thớ da mềm/ Nhớ anh Em đã không ngăn được con tim mình nức nở”. … “Ta xa nhau Chẳng viết nổi lời từ biệt/ Ta xa nhau Chỉ có trái tim đau”.

Trong tình yêu có hạnh phúc ngọt ngào và cũng có đau thương của sự chia biệt. Bản chất của tình yêu vốn thế, ít khi trọn vẹn. Bởi không phải tình yêu nào cũng chỉ có hạnh phúc. Tình yêu nhìn chung mà nói thì đó là một thế giới đầy những lát cắt, những nỗi đau, sự tan vỡ. Chị không thi vị hóa nỗi buồn theo lối mòn ủy mị mà nhìn thẳng vào bản chất của sự chia lìa. Sự hiện diện của “Bội” hay những “thiên tình nghìn ẩn” không chỉ là bóng dáng của một nhân vật trữ tình, mà là hiện thân của sự chiêm nghiệm về tính vô thường của nhân thế.

Thơ Dung Thị Vân với những ám ảnh hiện sinh và chiều kích tâm linh, là sự đan xen giữa hai dòng chảy: Tình yêu và Đạo hiếu thiêng liêng.

Nhưng có lẽ trong đạo hiếu, một mảng đặc biệt ở thơ chị là những vần thơ viết về song thân của Dung Thị Vân. Sau khi song thân về cõi vĩnh hằng mang đậm tính chất “tâm linh hóa”. Đó là tiếng khóc thương, là nỗi đau “trắng đêm dài bạc giọng”. Đó là những vần thơ cảm động nhất của Dung Thị Vân về cha mẹ đã khuất. Nỗi nhớ trong chị càng trở nên day dứt khôn nguôi.

“Chiều nay con khóc bên bàn phím / Dòng chữ âm thầm khấn bố suông / Bố đi ngày ấy vàng mai vẫn / Con về lần cuối lệ nhòa sương” (Giỗ bố 2018).

Ở mảng đề tài này, ngôn ngữ của chị trút bỏ mọi sự cầu kỳ để trở về với vẻ nguyên sơ, thuần khiết nhất của tình thâm, tạo nên một sức lay động mãnh liệt đối với độc giả.

Nhiều bài trong những tập thơ như Miên trầm hay Khúc trùng khâu là những tiếng khóc ân tình lặng lẽ và đầy hiếu nghĩa:

“Mẹ đi đem cả trời cổ tích / Ru giấc mơ nồng con đêm mê” (Mẹ đi đem cả trời cổ tích). “Con gọi mẹ trắng đêm dài bạc giọng / Mẹ đi rồi côi quạnh phủ hồn con / Bao nhiêu nước mắt tràn ra biển / Cả nửa địa cầu trong đớn đau” (Khóc mẹ).

Đó không chỉ là nỗi đau riêng, mà còn là tâm thức chung của người Việt – khi tình mẫu tử, phụ tử trở thành một phần thiêng liêng mà nếu thiếu vắng thì không gì bù đắp được. Một nét khác cũng đáng ghi nhận là chất đời trong thơ chị. Không chỉ có mộng mơ, thơ chị còn có cả những suy tư, chiêm nghiệm:

“Giật mình lau chiếc gương soi/ Mới hay da mặt nói lời già nua…”

Chị cũng viết về những mất mát, những chia lìa. Những bài thơ khóc bạn văn của chị thấm đẫm nước mắt: “Khóc anh hoang hoải vần thơ / Đôi bờ còn lại bây giờ là đâu” (Hoa trắng giữa trời). Hay: “Hình như trời đất ngả nghiêng / Hồn anh giờ đã thác thiêng mất rồi” (Về đâu – anh Trần Thanh Giao).

Nhưng có lẽ, Dung Thị Vân vẫn là người phụ nữ từng trải, từng chứng kiến bao thăng trầm của cuộc đời để rút ra những triết lý giản dị mà sâu sắc: “Hãy yêu thương nhau / Vì kiếp người quá ngắn / Biết kiếp sau / Ta có gặp để mà thương” (Hãy).

“Cuộc đời được mất hơn thua / Sống làm sao để cho vừa thế nhân” (Giật mình).

Thơ của Dung Thị Vân còn đáng chú ý ở sự đa dạng hình thức: chị làm thơ trên nhiều thể loại từ lục bát truyền thống, thơ năm chữ, bảy chữ,… đến thơ tự do. Chị không đóng khung mình trong một khuôn thức nào, mà chọn hình thức diễn đạt phù hợp cho từng cảm xúc của mình.

Nếu ở thể lục bát, Dung Thị Vân thể hiện sự nhuần nhuyễn trong việc kế thừa hồn cốt dân tộc với những vần điệu mượt mà, thì ở các thể thơ tự do, chị lại cho thấy một tư duy nghệ thuật hiện đại, sắc sảo.

Ngôn ngữ thơ có lúc giản dị, dễ hiểu. Có khi dụng công và cố ý “làm lạ” bằng những cách kết hợp từ ngữ bất ngờ. Có thể đôi khi người đọc phải dừng lại để “giải mã”, nhưng khi đọc trọn vẹn, cái “lạ” ấy lại mở ra một tầng nghĩa mới. Chị chủ động thực hiện những “cuộc viễn chinh” vào ngôn ngữ, miệt mài tìm kiếm những “từ lạ” để định danh lại những trạng thái cảm xúc cũ.

Cách chị dùng động từ mạnh như “mổ trái tim không cần gây mê” hay hình ảnh “giọt thi ngôn” cho thấy một nỗ lực giải huyền thoại hóa nỗi đau, biến những bi kịch cá nhân thành những biểu tượng nghệ thuật đầy sức gợi. Đó cũng là cách để lại dấu ấn riêng của chị.

Đọc thơ chị ta cũng thấy nơi nào chị từng đặt chân tới đều lưu lại dấu tích trong thơ, chẳng hạn đến North Carolina (Hoa Kỳ), Atlanta, gặp John Stith Pemberton – người phát minh ra Coca Cola. Đến Huế, thả hồn mình vào sông Hương, núi Ngự: “Ta lặng lẽ bên em chiều tím Huế / Ôi sông Hương thầm lặng chảy muôn chiều” (Huế và em).

Có một câu thơ chị viết trong tập “Thiên tình nghìn ẩn” mà tôi nghĩ có thể nói lên tất cả hành trình thi ca của chị: “Hai đứa mình cùng ngộ / Mùa xuân thức đã lâu”. Mùa xuân trong thơ Dung Thị Vân đã thức dậy sau ba mươi năm lặng lẽ, và bây giờ, đang đơm hoa kết trái mỗi ngày.

Đọc những câu thơ ấy, ta hiểu vì sao bạn bè, người thân yêu quý Dung Thị Vân. Chị sống trọn vẹn với từng vai trò – người con hiếu thảo, người mẹ đảm đang, người bạn chí tình chí nghĩa. Thơ chị là tiếng lòng của một trái tim luôn rộng mở với những yêu thương và cả những mất mát.

Không chỉ làm thơ, chị còn viết cảm nhận văn học, dành sự trân trọng cho bạn bè văn chương. Tập Cảm nhận văn học – Trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều cho thấy một Dung Thị Vân khác: tinh tế, đồng cảm, và giàu sẻ chia. Với chị, văn chương không chỉ là sáng tạo cá nhân mà còn là một không gian tri âm. Hé lộ một góc độ khác trong chân dung của chị: Một người cảm nhận thơ tinh tế, một người bạn văn chí tình. Chị không chỉ viết cho mình mà còn viết để kết nối, để lưu giữ những giá trị văn hóa giữa những người đồng điệu. Năm 2020, Dung Thị Vân cho ra mắt “Cảm nhận văn học 1 – Trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều” – tập sách chị dành để viết về thơ của bạn bè, viết lời tựa, viết cảm nhận. Đây không chỉ là sự tri ân, mà còn là cách chị kết nối những tâm hồn đồng điệu. Chị viết: “Cảm nhận văn học 1: Trăm năm kỷ niệm tương tư chiều: “là cuốn sách tôi đã tập hợp những bài mình đã viết cách đây hơn mười năm… Mười năm không dài, nhưng những bài viết đã thực khó tìm”.

Trong từng trang viết, ta thấy một Dung Thị Vân tinh tế, đồng cảm sâu sắc với những vần thơ của thi hữu. Khi viết về bài thơ “Đầu năm bên tách cà phê” của Đặng Đức Tĩnh, chị đã chạm đến cốt lõi của nỗi niềm nhân thế: “Ôi tình yêu là cái gì mà trên thế gian này khi không được hạnh phúc đến khổ đau, khi phải chia tay “người tình” đều rưng rức như nhau”.

Dĩ nhiên cũng như những nhà thơ khác thơ Dung Thị Vân chưa phải bài nào cũng hay. Kể cả những nhà thơ lớn cũng có những bài chưa tới. Nhưng quả thật thơ Dung Thị Vân có nhiều bài chạm đến trái tim người đọc bằng một sự quyến rũ rất riêng của một hồn thơ đầy chiêm nghiệm, nhân hậu và đa đoan. Đó là tiếng nói của một người đã đi qua nhiều thăng trầm, nhìn lại đời bằng sự tỉnh táo nhưng không kém phần sự dịu dàng.

Nhìn tổng thể, hành trình của Dung Thị Vân là hành trình của một người phụ nữ đi qua đời sống thực tế để trở về với thế giới nội tâm. Thơ văn chị không ồn ào cách tân, không cầu kỳ triết luận, nhưng có sức lay động bởi sự chân thành, giàu cảm xúc và đậm tính nhân văn. Hành trình từ những ngày làm những cuốn đặc san riêng của lớp (lớp 10 trường Trung học Đức Trọng trước 1975) cho đến khi trở thành tác giả của nhiều tập thơ là một minh chứng cho thấy: Văn chương không có tuổi và khi đam mê đủ lớn thì cảm xúc có thể tuôn trào thành câu chữ bất cứ khi nào. Thơ Dung Thị Vân là sự dung hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy duy lý của một người làm kinh tế và tâm hồn duy cảm của một thi sĩ. Đó là thứ thi ca của sự tỉnh thức tỉnh thức để yêu, để đau và để bao dung với cuộc đời.

Dung Thị Vân là một người đàn bà đa đoan theo cái cách đẹp nhất của từ này. Đa đoan trong tình cảm, trong những trăn trở với chữ nghĩa, trong cách chị đối diện với cuộc đời. Và thơ chị, như một món quà chị dành tặng cho tất cả những ai còn biết rung động trước cái đẹp, trước tình người.

Có thể nói, chị viết thơ để giải tỏa cảm xúc dồn nén tích tụ trong tâm hồn. Như thế thơ chị như một dòng chảy lặng lẽ góp phần vào trong đời sống văn học đương đại. Ngoài đời, người ta nhớ đến chị không chỉ qua thơ mà còn qua một dáng vẻ riêng là đôi mắt buồn và đẹp, như một chi tiết rất thơ, rất phù hợp với con người và thi ca của chị. Có lẽ chính nỗi buồn ấy, vẻ đẹp ấy đã kết tinh thành những câu thơ ám ảnh. Khi đọc thơ chị, ta thấy trong đôi mắt ấy không chỉ có nỗi buồn, mà còn có tình yêu thương bao la dành cho gia đình, bạn bè, quê hương.

Thi sĩ Dung Thị Vân- một cá tính văn học tự tại và một trái tim đầy lửa, đã góp phần mình trong bản hòa ca văn chương phương Nam. Thơ chị là sự tổng hòa giữa kinh nghiệm sống của một người đàn bà trải đời và sự hồn nhiên của một tâm hồn mãi mãi tuổi xuân xanh, dạt dào sức sống. Chị sống và viết bằng tất cả sự chân thành, bằng những trải nghiệm của đời người với bao lẽ vui buồn nhân thế.

Hoàng Thị Bích Hà

Trường Xưa – Ảnh (Internet)

Phải gió đổi mùa từ đêm trước

Sáng nay chiếc lá bỗng chùng chình

Lao xao tiếng sẻ trên nhành phượng

Ngẩn ngơ ai đó gọi tên mình.

.

Lặng lẽ ta về ngang trường cũ

Năm mươi năm một thoáng tình cờ

Từ Thức về trần chừng lạc lõng

Huống chi ta- một kẻ dại khờ.

.

Trường cũ bao năm rồi em nhỉ

Thương  dấu chân người lạc bước nhau

Gạch ngói không tên còn tri kỷ

Tường vôi loang lở bởi vì đâu?

.

Ngày ấysân trường nắng rất trong

Nghiêng soi bóng lá má em hồng

Phải chăng tiếng guốc người ngang lớp

Nên lòng ta rộn nỗi chờ mong.

.

Tóc dài nghiêng nắng bao mùa nhớ

Nhẹ gót chân son tuổi gấm hoa

Sợ bài thơ cũ phai màu mực

Phố lạ đường quên bóng mây xa.

.

Tự hỏi bao mùa mưa hay nắng

Em của ngày xưa- cuộc bể dâu

Có ai bất chợt qua đường cũ

Nhặt cánh phượng hồng để nhớ nhau.

.

Người bước qua sông từ lâu lắm

Ngược xuôi phà cũ đã mù tăm

Còn ai ngồi dưới chân cầu cũ

Ngóng tiếng vạc sành gọi đêm trăng.

.

Ôi cánh phượng hồng như cánh bướm

Nằm khô ép giữa những trang thơ

Ai còn níu giữ thời thơ mộng

Bao chuyện buồn vui thuở hẹn hò.

.

Áo xưa bạc thếch theo màu nước      

Năm mươi năm trôi giữa dòng đời

Xa trường thuở tóc còn xanh lắm

Cát bụi quê người chắc bạc thôi.

.

Mái ngói sân trường ơi lớp học

Cất giữ giùm ai từng ước mơ

Ta đứng bên nầy trời sương khói

Nghe nửa trăm năm rụng xuống hồ.

NGUYỄN AN BÌNH

Tết quê nghèo – Ảnh: /vov.vn

Bước sang năm 2026, tôi tròn 85 tuổi.

Người ta thường nói tuổi già hay quên.

Đúng rồi, tôi quên chuyện hôm qua, nhưng nhớ chuyện quê nhà tám mươi năm trước. Nhớ bụi tre bên bờ ao có mấy cục đá làm cầu, nhớ cây cau trước sân, gốc ôm ang chứa nước mưa, nhớ bụi chuối sau vườn, nhớ vại mắm cáy đầu hè, cây chè hái lá nấu “ấm nước chè tươi”.

Tôi vẫn ao ước được một lần trở lại thăm quê cha đất tổ ở làng Cựu Viên, nơi tôi đã phải bỏ nhà ra đi di cư vào Nam năm 1954.

Tôi muốn về thăm làng nước trước khi nó mất hẳn trong đầu tôi!

Nhưng nay đường xa rồi, sức già không kham nổi. Nhiều lần tôi đành tìm quê qua màn hình máy tính. Mở Google Maps, tôi bùi ngùi thấy cái tên làng Cựu Viên giờ chỉ còn là tên một con đường nhỏ ở ngoại ô Hải Phòng khiến nỗi nhớ càng nhớ thêm:

Tuổi tám mươi, tôi nhớ về thời lên tám.

Tuổi tám mươi, ở Little Saigon, muốn ăn gì cũng có, chẳng thiết ăn, khó chọn lựa nên tôi thường hỏi:

-“Hôm nay ăn gì đây?”

Còn thời lên tám, mở cái chạn trống không,tôi thở dài:

-“Hôm nay ăn gì đây?”.

Cùng một người, hỏi cùng một câu, thời gian khác nhau, mang hai trạng thái trái ngược nhau! Mấy ai có được tâm trạng như tôi không nhỉ?

Còn nữa, cứ mỗi lần tháng Chạp sắp hết, người hải ngoại thờ ơ:

-“Lại sắp Tết nữa rồi!”

Còn người xưa thì thấp thỏm lo âu, than một câu quen thuộc:

–“Tết sắp đến nơi rồi mà chưa..!”

Những người thân yêu, lo âu ngày ấy, nay đã về “quê thật”!

Ông bà, cha mẹ, anh chị tôi đều đã khuất cả rồi, chỉ còn mình tôi-người cao niên nhất trong dòng tộc Họ Tô và chú em út cũng đã tám mươi có lẻ

Những chú em họ hàng như Tô Giao, Tô Thắng, Tuấn, Bảo và các con cháu sinh sau 1950, lớn lên thời cơm no áo ấm, khó mà hình dungcái Tết quê tôi cách đây hơn bảy mươi năm nó như thế nào.

Nhưng tôi thì còn nhớ, nhớ rất rõ:

Tôi nhớ buổi tối ngày 23 tháng Chạp- ngày đưa ông Táo về trời, gia đình tôi chín người, gồm thầy bu và bảy anh chị em ngồi quanh mẹt khoai lang luộc dùng thay bữa cơm tối. Bu tôi hỏi:

-Nhà mình năm nay định gói mấy cái bánh chưng?

Thầy tôi bấm đốt ngón tay, nhẩm tính rồi nói:

-Ít nhất cũng phải mười đôi.

Chị Tô Thị Tiếp-con lớn nhất nhà thêm ý kiến:

-Thóc nếp của nhà mình còn khoảng vài chục thúng, nhưng phải chừa lại làm thóc giống cho năm tới, gói khoảng hơn mười đôi để biếu mỗi nhà một chiếc là đủ rồi, cần thì mua thêm vài cân đường, còn chừa vài đôi để dành cho nhà mình ăn nữa chứ.

Thầy tôi xuôi chiều theo ý chị:

-Ừ thì mười, hay mười lăm cặp cũng được, mỗi năm mới có một lần, Tết phải vui và no, các cụ ta thường nói: “Vui ngày giỗ cha, no ba ngày Tết”. Ngày tết mà không no thì cả năm sao vững bụng!

Thầy tôi nói tiếp, nhắc anh Tiệp nhớ liên lạc với chú Tu (em ruột thầy tôi) và cậu Tải (em ruột bu tôi) để “đánh đụng” thịt lợn, nhà mình lấy một phần ba để gói bánh, thịt còn lại thì ướp muối cho vào lu (không có tủ lạnh) để ăn dè trong tháng giêng: “Tháng giêng là tháng ăn chơi”.

Tết đối với người lớn là lo toan, tính toán mọi thứ, còn đám trẻ con thì …”vui như Tết”. Tôi nghĩ ngay tới ngày mổ lợn, phải xin cho được cái bàng quang tức bọng đái lợn.

Tới ngày cậu Tải và chú Tu giết lợn, chúng tôi lăng xăng bên cạnh, mong được các ông sai, được các ông sai là tôi mừng thầm..

Hình như Cậu Tải biết ý thằng cháu nên cậu sai tôi vài việc lặt vặt, khi mổ kéo bộ đồ lòng ra, cậu cắt cái bọng đái, đưa cho tôi:

-Cho cháu cái này để làm bong bóng chơi Tết.

Chỉ chờ có thế, tôi cầm cái bọng đái chạy đi ngay, để khỏi bị sai tiếp.

Cầm bọng đái chạy ra góc sân, rắc tro lên rồi chà sát. Tro ăn mỡ, bong ra từng mảng, chà đến lần thứ bốn thì nó mỏng, rửa sạch, phơi khô, rồi lấy ống tre thổi thành cái bong bóng.

Cái bong bóng lợn thổi không tròn được,nhìn nó méo mó, nhưng có còn hơn không. Tôi gọi mấy thằng nhóc, chúng bỏ chơi khăng, hăng hái hớn hở chạy tới.

Sân chơi của chúng tôi là bãi đất trống, lồi lõm, chỗ cứng chỗ mềm, nhưng có bóng là đủ thành sân vận động rồi.

Đá bóng vui chốc lát thì mệt và đói, cái háo hức mong đợi là xem gói bánh, đêm canh thức nồi luộc bánh chưng.

Từ chiều hôm trước, cả nhà đã chuẩn bị gạo nếp, đậu xanh, thịt thái từng miếng, những chiếc lá dong xanh mướt, tất cả đã sẵn sàng cho ngày hôm sau:

“Gói Bánh Chưng”.

Câu thơ quen thuộc mà người Việt nào cũng biết:

“Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ.

Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”.

Tết Nguyên Đán là ngày lễ quan trọng nhất của dân Việt, thành phần quan trọng nhất cho cái Tết là gói bánh chưng, cái bánh chưng.

Trong khi người lớn gói thì lũ trẻ lăng xăng chạy vòng quanh, chờ khi gói xong, còn mỡ thừa, đỗ gạo dư, những thứ đầu thừa đuôi thẹo thì người lớn gói cho mỗi đứa chúng tôi một cái “bánh gù”, cái bánh méo mó to bằng nắm tay.

Đêm Đông giá lạnh, ngồi quanh bếp hồng, người lớn chờ bánh chưng chín, chúng tôi nằm ổ rơm, mắt nhắm mắt mở chờ bánh gù, cái bánh cả năm mới được cầm, được thưởng thức một lần.

Có bánh gù, bánh chưng trong tay là “vui như Tết”.

Hết bánh chưng là hết Tết, phải đợi tới tận một năm sau.

Đêm Đông ấy đã lùi xa, nhưng mỗi khi nhìn chiếc bánh chưng xanh ngày Tết, ký ức lại hiện về nhiều lần. Có những Tết nghèo nhưng êm đềm của tuổi thơ, có những Tết dư thừa ở hải ngoại, và cũng có những kỷ niệm quặn đau của một cái Tết, cái Tết mà chiếc bánh chưng là niềm mơ ước của người tù trước khi qua đời!

Nhớ mãi cái Xuân xưa ấy…

 Chiều 29 Tết năm 1978,trường đại học làm người ở Hoàng Liên Sơn phát cho mỗi “học viên” một cái bánh chưng vuông bằng nửa bàn tay. Mỗi ngườiyêu bánh mỗi vẻ khác nhau, yêu bánh chưng như yêu người tình, anh thì vừa gặp đã vồ vập, người thì nâng niu, canh chừng không cho anh hàng xóm dòm ngó, không để người nằm bên cạnh tí toáy, tò mò.

Chàng Th.. Cụt (cụt 1 ngón chân cái) đã lâu ngày chưa thấy nó nên vừa cầm tay là chàng vội cởi… dây, lột lá, xé, bóc, ngấu nghiến rồi liếm môi, liếm lá, nhặt miếng lá chuối nằm dưới đất lên xem còn hột nếp nào dính lại không. Chẳng còn gì, chỉ còn tí nhựa nếp dính lá, Th Cụt liếc nhìn cái bánh của tôi chép miệng:

    -Tiếc quá, giá đừng ăn thì còn nguyên. Tiếc quá!

    Đúng rồi, để dành thì còn, ăn bánh bằng mắt, lúc nào cũng có lương thực dự trữ, tôi dự trù sẽ giữ cái bánh này thật lâu để được “no 3 ngày tết”.

    Đêm đó, tôi loay hoay suy tính không biết cất cái bánh ở đâu, chỗ nào cũng thấy không an tâm, có thể bị chuột moi, gối đầu giường thì bánh xẹp, nơi an toàn nhất là nằm co ôm bánh vào bụng vừa no vừa ấm…lòng.

    Mới sáng sớm, ngồi chờ xuất chuồng, Th.. khều nhẹ tôi, đưa cái áo len:

    – Mày đổi cho tao một nửa cái bánh đi, tao đưa mày cái áo len.

    Mùa Đông lạnh tái người mà mang cái áo len đổi lấy nửa cái bánh thì liều thật! Nếu tôi đồng ý đổi nửa cái bánh để lấy cái áo len thì tàn nhẫn quá, không đổi thì có vẻ hành hạ người bạn nằm bên cạnh.

Mỡ để miệng mèo, cám treo heo nhịn đói, trước sau gì cũng hết, tôi quyết định không đánh lừa mình nữa nên bảo Th..:

    – Mặc áo vào, trời lạnh lắm, tao không đổi nhưng mời mày ăn tết với tao, tặng mày một phần tư (1/4) cái bánh được không?

    Th.. trợn tròn mắt, ngó tôi như nhìn một thằng điên, có thể hắn nghĩ tôi điên thật, nhưng hắn thì sướng điên lên, được tặng 1/4 cái bánh, chỉ vừa một miếng, nhưng giữa cơn đói nếp thèm xôi thì bánh chưng quý hơn vàng. Mặc dù ăn xong cái bánh, chúng tôi vẫn đói như nhau, có thể còn đói hơn trước khi ăn.

    Vẫn chuyện cái bánh chưng, anh Tr…, người bạn tù kiệt sức vì bịnh kiết lỵ, nằm cả tuần nay, chỉ húp một chút nước cháo, nhưng vẫn thì thào hỏi:

-Chừng nào thì trại phát bánh chưng!

    Ngày sau, anh không ăn nổi thìa cháo, hoàn toàn kiệt quệ, hơi thở nặng nhọc, nhưng anh vẫn thều thào như nói trong mơ:

-Ngày mai được ăn bánh chưng rồi, ăn một bữa cho đã thèm.

Chiều ngày hôm sau, trại phát bánh chưng cho “học viên”, nhưng anh Tr.. đã xuôi tay, không cầm được chiếc bánh mà anh hằng ao ước. Ngày đó là ngày cuối tháng Chạp, và ngày hôm sau là ngày mùng một Tết năm 1978.

 Anh em lo ma chay cho anh Tr.., đem cái bánh chưng cúng thay cho bát cơm, quả trứng. Nhưng trong khi mọi người đang bận rộn thì một anh nào đó lấy mất cái bánh chưng đang cúng vong linh anh Tr..!

Khi anh em phát giác ra, thì người lấy cái bánh đã ăn hết rồi!

Anh em nhìn nhau làm thinh, trầm ngâm suy nghĩ không nói lên lời

 Tất cả mọi người “học làm người” đều hiểu ngầm trong hoàn cảnh quá đói khổ thì nên thông cảm cho người không còn kiểm soát được mình mà đã phải nhẫn tâm làm một việc mà không bao giờ làm trong điều kiện bình thường.

Chuyện Tết ở đại học “lao động là vinh quang” ngày xưa ấy đã xa rồi, nhưng mỗi lần nghĩ đến thì lòng vẫn quặn đau.

Tết quê tôi nghèo thật. Bữa cơm độn khoai, manh áo vá vai, quanh năm thiếu trước hụt sau, nhưng vẫn còn mái nhà, còn cha còn mẹ, còn tiếng cười của anh em bên nồi bánh chưng đỏ lửa.

Nghĩ lại, cái Tết nghèo nơi làng Cựu Viên năm ấy vẫn hạnh phúc hơn nhiều cái Tết đói lạnh mà chúng tôi đã trải qua trong thời gian “học làm người”!

Captovan