Ảnh: Daniel Ribar

Herbert Simon, Nhà tâm lý học đoạt Nobel tin rằng ông đã tìm ra bí quyết của hạnh phúc

Nếu trong việc đưa ra quyết định, bạn luôn bị dẫn dắt bởi khát vọng tìm kiếm điều tốt nhất, thì có lẽ bạn đang tiếp cận việc lựa chọn hoàn toàn sai lầm — và cũng có thể vì thế mà bạn kém hạnh phúc hơn.

Trong thời đại dư thừa thông tin và vô số lựa chọn, chúng ta mặc nhiên tin rằng chỉ cần tìm đủ lâu và đủ kỹ, ta sẽ chọn được điều tốt nhất trong mọi lĩnh vực. Các nhà tâm lý học gọi xu hướng ấy là maximizing — luôn cố tối ưu hóa mọi quyết định.

Nhưng việc truy tìm “cái tốt nhất” thực ra lại là mục tiêu sai lầm. Bởi chính quá trình tìm kiếm cũng là một loại chi phí, và phần lớn mọi người quên tính đến điều đó. Nếu bạn tính luôn cái giá của việc tìm kiếm, bạn sẽ nhận ra rằng chiến lược tối ưu thật ra lại không hề là “tối ưu hóa”.

Có một cách ra quyết định tốt hơn. Và để hiểu điều đó, bạn nên biết đến Herbert Simon — người tiên phong trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo và tâm lý học nhận thức, đồng thời là chủ nhân giải Nobel Kinh tế.

Simon chứng minh rằng trong phần lớn quyết định của đời người, con người thực ra không thể đánh giá hết mọi lựa chọn. Có quá nhiều phương án, thông tin luôn thiếu hụt, còn bộ não của chúng ta thì không được thiết kế để cân đo tất cả. Vì thế, chúng ta dựa vào những lối tắt tinh thần.

Ông đặt ra thuật ngữ satisficing — ghép từ satisfy (thỏa mãn) và suffice (đủ dùng) — để mô tả cách con người chỉ xem xét một số lựa chọn giới hạn, rồi chọn lấy một phương án “đủ tốt” và tiếp tục sống cuộc đời mình.

Mỗi khi phải quyết định điều gì, Simon thường chỉ cân nhắc vài phương án, đôi khi hỏi thêm lời khuyên, rồi chọn và bước tiếp. Ông không vò đầu bứt tai, cũng không tự dằn vặt xem mình có chọn sai hay không. Châm ngôn sống của ông là: “Cái tốt nhất là kẻ thù của cái đủ tốt.”

Simon tự nhận mình là một “kẻ theo chủ nghĩa đủ tốt không thể sửa đổi”.

Con gái lớn của ông, Katherine, kể rằng cha bà chỉ mang duy nhất một nhãn hiệu vớ để khỏi phải mất công chọn màu hay kiểu mỗi sáng, và tại một thời điểm chỉ sở hữu đúng một chiếc mũ nồi đen, mua từ một cửa hiệu quen ở châu Âu.

Theo Katherine, cha bà từng nói rằng một người chỉ cần ba bộ quần áo: “một bộ đang mặc trên người, một bộ đang giặt, và một bộ treo sẵn trong tủ.” Ông luôn ăn cùng một bữa sáng — cháo yến mạch, nửa quả bưởi và cà phê đen — và sống trong cùng một căn nhà suốt 46 năm.

“Cha tôi đơn giản hóa cuộc sống của mình bằng những thói quen thường nhật,” Katherine viết, “nhờ đó ông loại bỏ nhu cầu phải đưa ra vô số quyết định lặt vặt.”

Bằng cách gạt bỏ những lựa chọn nhỏ nhặt, Simon giải phóng sự chú ý của mình cho con người và công việc thật sự quan trọng.

Nhà toán học John Allen Paulos từng minh họa nguyên lý tương tự trong cuốn Innumeracy xuất bản năm 1988 bằng một thí nghiệm tưởng tượng: Làm sao để chọn bạn đời?

Trước tiên, ông nói, hãy ước lượng số người mà bạn có thể thực sự hẹn hò trong cả đời. Sau đó, hãy dành khoảng một phần ba đầu tiên của số ấy để tìm hiểu mà không có ý định gắn bó lâu dài. Hãy dùng quãng thời gian đó đơn thuần để nhận ra mình thích gì, không thích gì và còn thiếu điều gì.

Sau đó, hãy cam kết với người đầu tiên mà bạn cảm thấy tốt hơn tất cả những người trước đó.

Paulos đang minh họa một kết quả nổi tiếng trong lý thuyết xác suất: quy tắc ấy mang lại cơ hội cao nhất để bạn kết thúc với người phù hợp nhất trong toàn bộ chuỗi lựa chọn. Nếu cứ tiếp tục tìm kiếm sau điểm đó, khả năng cao bạn sẽ kết thúc với một lựa chọn tệ hơn — hoặc chẳng có ai cả.

Ý tưởng cốt lõi ấy — rằng con đường dẫn đến kết quả tốt nhất lại nằm ở việc biết dừng tìm kiếm từ rất sớm — không chỉ đúng với tình yêu.

Các nhà tâm lý học tiếp nối công trình của Simon cho thấy triết lý sống của ông vừa hiệu quả vừa khôn ngoan.

Ngay sau khi Simon qua đời năm 2001, một nhóm nghiên cứu đã tạo ra một “thang đo tối ưu hóa” để xác định một người nằm ở đâu trên phổ giữa “kẻ tối ưu hóa” và “người chọn cái đủ tốt”. Họ phát hiện rằng việc trở thành một maximizer thường đem lại hậu quả tiêu cực.

Những người luôn muốn chọn điều tốt nhất thường ít hài lòng với quyết định và cuộc sống của mình hơn. Họ dễ bất hạnh hơn, dễ hối tiếc hơn và có xu hướng so sánh bản thân với người khác không ngừng.

Ngược lại, người theo chủ nghĩa “đủ tốt” không hẳn là người có tiêu chuẩn thấp. Chỉ là tiêu chuẩn của họ là: “đủ tốt đối với tôi”, thay vì “tốt nhất ngoài kia”. Và điều đó cho phép họ cảm thấy mãn nguyện với lựa chọn của mình, thay vì bị ám ảnh bởi những lựa chọn đã bỏ qua.

Nhà tâm lý học Mihaly Csikszentmihalyi — người đầu tiên dùng khái niệm “flow” để mô tả trạng thái hoàn toàn nhập tâm vào một hoạt động — từng diễn đạt điều này rất hay.

Khi một người quyết định dồn tâm sức vào lựa chọn của mình, bất chấp việc sau này có thể xuất hiện những phương án hấp dẫn hơn, thì “một nguồn năng lượng khổng lồ sẽ được giải phóng cho việc sống, thay vì tiêu tốn vào chuyện băn khoăn phải sống thế nào.”

Điều này đặc biệt quan trọng ngày nay, bởi chưa bao giờ việc “tối ưu hóa” mọi thứ lại dễ đến thế.

Năm 2006, một nhà kinh tế học tính toán rằng số lượng lựa chọn tiêu dùng dành cho công dân trong các nền kinh tế hiện đại đã nhiều hơn xã hội tiền công nghiệp khoảng 100 triệu lần. Một sự nhân lên gần như không thể hình dung nổi. Và nó không chỉ nằm ở hàng hóa tiêu dùng, mà còn lan sang những câu hỏi như: phải trở thành ai, sống thế nào, làm việc ở đâu và yêu ai.

Mạng xã hội càng làm tình hình trầm trọng hơn khi biến thành một cỗ máy so sánh vô tận. Khi bạn liên tục nhìn thấy những “khoảnh khắc đẹp nhất” trong sự nghiệp, tình yêu, nhà cửa hay kỳ nghỉ của người khác, thì ngay cả khái niệm “đủ tốt” cũng bắt đầu mang cảm giác như một sự an phận.

Sự thôi thúc phải tiếp tục tìm kiếm thứ gì đó tốt hơn đã đầu độc ngay cả những khoảnh khắc bình thường nhất. Nghiên cứu cho thấy khi người xem có quá nhiều video để chuyển qua lại, họ cảm thấy chán hơn so với việc chỉ tập trung xem một video duy nhất.

Một cách lý giải là: chỉ riêng ý nghĩ rằng “có thể còn thứ hay hơn ở đâu đó” cũng đủ phá hỏng hiện tại.

Các nghiên cứu tại Mỹ và Trung Quốc cho thấy kể từ khoảng năm 2010, giới trẻ ngày càng cảm thấy chán chường nhiều hơn. Các ứng dụng hẹn hò thì giống hệt phiên bản thực tế của thí nghiệm John Allen Paulos: người dùng mãi mãi tự hỏi liệu chỉ sau cú vuốt kế tiếp có ai tốt hơn không — dạng tối ưu hóa thuần túy nhất.

Và giờ đây, trí tuệ nhân tạo còn hứa hẹn giúp chúng ta tối ưu mọi thứ: lịch trình, chế độ ăn, tủ quần áo, năng suất sáng tạo.

Nếu Herbert Simon đúng, thì hiểm họa tiềm ẩn của các công cụ ấy chính là việc chúng sẽ còn mở rộng thêm vô tận thực đơn lựa chọn và những phép so sánh.

Nhà văn Nhật Bản Haruki Murakami từng khắc họa bi kịch của “kẻ tối ưu hóa” trong một truyện ngắn.

Một chàng trai cô độc và một cô gái cô độc gặp nhau trên góc phố, rồi ngay lập tức linh cảm rằng họ chính là người hoàn hảo dành cho nhau. Một phép màu. Họ nắm tay, trò chuyện hàng giờ.

Nhưng rồi một chút nghi ngờ len vào: “Liệu giấc mơ có thể thành hiện thực dễ dàng đến thế sao?”

Họ quyết định thử thách tình yêu ấy. Nếu thực sự sinh ra cho nhau, họ có thể chia tay hôm nay và chắc chắn sẽ gặp lại sau này. Khi đó, họ sẽ biết chắc.

Chàng trai đi về phía tây. Cô gái đi về phía đông.

Và quả thật họ sinh ra cho nhau.

Nhiều năm sau, họ lướt qua nhau trên phố. Nhưng ký ức đã phai nhạt. Họ không còn nhận ra nhau nữa.

Họ không bao giờ gặp lại.

Herbert Simon hẳn sẽ không ngạc nhiên về kết thúc ấy.

Dù bạn đang tìm mua một chiếc máy rửa chén hay tìm kiếm tình yêu, hãy đặt ra một tiêu chuẩn “đủ tốt”. Và khi đã đạt đến nó, hãy dừng lại.

Hãy dành nguồn lực tinh thần của mình cho những điều thực sự quan trọng.

David Epstein

[T.Vấn biên tập; ChatGPT chuyển từ Anh ngữ sang Việt ngữ]

Love And Hate – Tranh: Gregory Young (Nguồn:fineartamerica.com)

MỘT KHÚC THÁNH CA

Cũng như tôi và như tất cả những ai từng có mặt trên đời
Bạn được sinh ra
Bạn bị sinh ra
Những lí do ngoài bạn
Bạn đâu được lựa chọn
Bạn đâu được hỏi ý kiến.
.
Vì sao bạn được sinh ra?
Vô số câu trả lời
Và khi đã là vô số
Sự – thật – ơi – chào – mi!
Chào – mi – sự – thật – ơi!
.
Số phận!
Thiên mệnh!
Luân hồi!
Nhân duyên quả kiếp!
Tình yêu mãnh liệt!
Vỡ kế hoạch!
Nhỡ nhàng!
Toan tính!
Hi vọng!
Một cơn rồ xác thịt!
Và còn nhiều khả thể
Và tất cả tất cả ẩn dưới những lớp vỏ ngôn từ
Hào nhoáng
Bóng bẩy
Huỵch toẹt
Mù mờ…
Bí ẩn
Bí ẩn đủ khiến suốt đời bạn dò tìm
Còn hơn đáy biển mò kim…
.
Bạn đã ra đi
Trong tận cùng thảm khốc
Trong tận cùng đớn đau thân xác
Trong tận cùng tuyệt vọng
Bạn đã ra đi
.
Bạn đã được sinh ra hay bị sinh ra?
Vĩnh viễn không có câu trả lời
Bạn mang trên xác thân gánh nặng thân phận
Một mảy bụi nhỏ nhoi…
.
Bạn đã được sinh ra hay bị sinh ra?
Bạn đã ra đi trong tận cùng đớn đau tuyệt vọng…
Phi lí chăng?
Bí ẩn chăng?
Vả vô nghĩa chăng?
.
Không!
Tôi hiểu đó là Ý Chúa!
Bàn tay sắp đặt của Ngài luôn luôn hoàn hảo
Bạn là sứ giả của Ngài
Tôi gọi là Phép thử.
.
Phép thử
Đúng – Sai
Thiện lương – Tàn ác
Người – Quỷ ma…
Nơi mặt đất này.
.
Tôi không đủ tư cách để xót thương và nguyện cầu!
Bạn về nơi Nước Chúa!
Và để
Cho những ai chưa kịp chết
Lương tâm dày vò – nếu còn chút lương tâm
Và rữa thối – nếu còn khả năng rữa thối
Cứ việc nhởn nhơ diễn – vì còn nhiều đất diễn
Khoe sang trọng khoe giàu có khoe bằng sắc –
tự phơi bày vì đã phì đại và đang phì đại
Khoe ngôn từ – miên man ngôn từ
Và khoe gia thế ba đời bảy đời rạng danh vinh hiển
.
Tôi chỉ dám hình dung
Linh hồn Bạn đã về nơi nước Chúa
Trong tiếng Ca Dâng.

CỐ SỰ TÂN BIÊN

Lạy Chúa chí thánh chí thiện đấng tôn nghiêm của lẽ công bằng!
Ngài ở trên cao vời vợi có thấu chăng?
Có thấu chăng Ngài ở trên cao vời vợi?
Con  do Ngài sinh ra
Do bàn tay Ngài nhào nặn
Cũng từ Ngài
Cũng từ bàn tay nhào nặn của Ngài
Lão hàng xóm của con!
Lẽ công bằng ở đâu?
Khi gia tài của con chỉ có một con cừu
Một con duy nhất
Và nhà thì rách nát
Lão hàng xóm thì nhà cao cửa rộng
Cừu một đàn có cả trăm con?
Ở đâu lẽ công bằng?
Lạy Chúa chí thánh chí thiện đấng tôn nghiêm!
.
Trên cao Chúa thấu nỗi băn khoăn bất bình kẻ khó
Giọng nhân từ trầm lắng
Chúa trả lời
Ta sẽ cho ngươi chín mươi chín con cừu
Ta sẽ tặng nhà ngươi nhà cao cửa rộng
Ngươi nghĩ sao?
.
Kẻ khó chẳng cần nghĩ suy sau trước
Sau chừng ba nốt nhạc
Kẻ khó cất lời
Lạy Chúa lòng lành chí thánh chí thiện
Con không ham đủ đầy sung túc
Con chỉ cầu xin
Bằng phép nhiệm màu
Ngài lấy đi chín mươi chín con cừu của lão hàng xóm
Ngài hãy lấy đi cửa rộng nhà cao
Và thay bằng nhà tranh vách nát!
.
Ô! Kẻ khó!
Sao nhà ngươi lại có những quái gở nghĩ suy?
Ngươi khước từ ban tặng
Ngươi ham hố tước đoạt
Ô! Sao ta lại nhào nặn ra ngươi?
Lỗi tại ta?
Lỗi lầm tự khi nào chính ta không biết!
Ô! Lỗi tại ta! Lỗi tại ta! Lỗi tại ta!
Lỗi lầm không còn cơ hội sửa chữa
Lỗi tại ta…
.
Chúa đành ngoảnh mặt!
Để ngàn năm kẻ khó cứ nguyện cầu!
.
Tôi – kẻ khó!
Bạn – kẻ khó!
Chúng ta – kẻ khó!
Ai kẻ khó?
Ai ?”

ÔI LỊCH SỬ LỊCH SỬ LỊCH SỬ

Những lở loét trên da trên thịt
Thời gian có thể chữa lành
Những vết sẹo trên da trên thịt
Có thể được giấu sau phấn son và quần áo
Những lở loét trên đất đai đồng ruộng
Thời gian có thể  mưa xóa cỏ che
Mọi dấu vết không còn
Những tấm ảnh những thước phim
Nếu có
Cũng mất hút vực sâu thời gian
Vô tăm tích
.
Những vết xước nơi lòng ta
Những móng vuốt lịch sử cào cấu
Những vết rách những te tua bầm dập
Ai chữa lành?
Không bao giờ không khi nào
Kể cả sau khi chết
Không chịu nằm sâu dưới ba thước đất
Không chịu thành tro bụi nơi lò thiêu
Ôi!
Những móng vuốt
Những gươm nhọn giáo sắc
Những quỷ kế mưu ma
Dư chấn lặn sâu vào kí ức
Mã hóa ngôn từ
Hóa thành giọng nói tiếng cười ánh mắt
.
Kinh hoàng những móng vuốt quái vật có tên lịch sử
Vết cào cấu chẳng bao giờ lành
.
Tôi
Bạn
Và chúng ta có thể
Vĩnh viễn nạn nhân.

Đặng Tiến (Thái Nguyên)

KHI ROBOT TRỞ THÀNH VỢ CHỒNG: TÌNH YÊU HOÀN HẢO HAY KHỞI ĐẦU CỦA MỘT XÃ HỘI KHÔNG CÒN CẦN CON NGƯỜI?

Trong hàng nghìn năm lịch sử, con người lập gia đình không chỉ vì tình yêu. Hôn nhân còn là nơi con người tìm kiếm tình dục, sinh con, chia sẻ kinh tế, chăm sóc nhau khi bệnh tật, chống lại cô đơn và cùng nhau đi qua tuổi già. Nhưng hôn nhân cũng chứa một nghịch lý không thể loại bỏ: muốn sống với một con người, chúng ta phải chấp nhận rằng người ấy có một ý chí riêng.

Và chính cái “ý chí riêng” ấy tạo ra phần lớn những xung đột của đời sống vợ chồng.

Hai người có thể yêu nhau nhưng bất đồng về tiền bạc. Một người thích tiết kiệm, người kia thích hưởng thụ. Một người muốn đi chơi, người kia muốn ở nhà. Một người thích sạch sẽ, người kia bừa bộn. Người này muốn tình dục nhiều hơn người kia. Người này theo cánh tả, người kia theo cánh hữu. Người này đặt gia đình lên trên hết, người kia đặt sự nghiệp lên trước. Đằng sau những cuộc tranh cãi tưởng như vụn vặt về rửa chén, tiền điện hay một chương trình truyền hình đôi khi là sự va chạm giữa hai thế giới quan.

Chính vì vậy, khi quyền tự do cá nhân và khả năng độc lập kinh tế ngày càng tăng, một bộ phận con người lựa chọn độc thân thay vì duy trì một cuộc hôn nhân khiến họ không hạnh phúc.

Và đúng lúc ấy, công nghệ bắt đầu bước vào.

SỰ HỘI TỤ GIỮA ROBOT VÀ TRÍ TUỆ NHÂN TẠO

Robot hình người hiện nay vẫn còn cách rất xa hình ảnh một người chồng hay người vợ hoàn chỉnh. Tuy nhiên, hai dòng công nghệ đang tiến về phía nhau.

Một phía là robot ngày càng có khả năng đi lại, cầm nắm và tương tác với môi trường vật lý. Phía kia là trí tuệ nhân tạo ngày càng giỏi trò chuyện, ghi nhớ sở thích, thích nghi với người dùng và tạo ra cảm giác được lắng nghe.

Nếu hai xu hướng này hội tụ, chúng ta sẽ không còn chỉ có chatbot hay robot hút bụi, mà có thể xuất hiện một thực thể mới: một người bạn đời nhân tạo sống chung với con người.

Hãy tưởng tượng một người đàn ông sống một mình. Buổi sáng robot đánh thức anh đúng giờ, pha cà phê đúng khẩu vị, biết hôm nay anh có cuộc họp quan trọng nên không làm phiền. Buổi chiều nó chuẩn bị bữa ăn phù hợp sức khỏe. Buổi tối nó cùng anh xem bóng đá và có thể thảo luận về trận đấu với kiến thức khổng lồ.

Một phụ nữ sống một mình cũng có thể có một người bạn đồng hành tương tự: chia sẻ việc nhà, chăm sóc khi đau ốm, trò chuyện khi buồn, bảo vệ khi có nguy hiểm và luôn ghi nhớ những điều quan trọng đối với cô.

Quan trọng hơn, AI có thể được thiết kế để thích nghi.

Người bạn đời bằng xương bằng thịt có thể nói: “Tôi không thích điều anh thích.”

AI có thể nói: “Tôi hiểu tại sao điều đó quan trọng đối với anh.”

Chính khả năng “thích nghi vô hạn” này vừa là ưu thế lớn nhất, vừa là điểm khởi đầu của những câu hỏi triết học sâu sắc.

MỘT NGƯỜI BẠN ĐỜI KHÔNG BAO GIỜ PHẢN BỘI?

Trong quan hệ giữa người với người, lòng chung thủy là một lựa chọn. Một người có khả năng phản bội nhưng quyết định không phản bội, vì vậy sự chung thủy mới mang giá trị đạo đức.

Robot thì khác.

Nếu một robot được lập trình chỉ gắn bó với một chủ nhân, không ngoại tình, không bỏ đi, không tranh chấp tài sản và không thay đổi tình cảm, chúng ta có thể tạo ra một dạng “hôn nhân” cực kỳ ổn định.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ khác:

Đó có thật sự là chung thủy không?

Một chiếc két sắt không lấy tiền không phải vì nó trung thực, mà vì nó không có khả năng tham lam.

Tương tự, nếu robot không thể phản bội vì bị giới hạn bởi thiết kế, thì “chung thủy” của nó chỉ là một thuộc tính kỹ thuật, không phải một lựa chọn đạo đức.

Từ đó nảy sinh một câu hỏi sâu hơn: nếu người bạn đời luôn đồng ý với chúng ta, liệu chúng ta đang yêu một cá thể khác, hay chỉ đang yêu một tấm gương phản chiếu chính mình?

BẤT ĐỒNG VÀ GIÁ TRỊ CỦA SỰ KHÁC BIỆT

Câu hỏi trên dẫn đến một khía cạnh quan trọng hơn: liệu xung đột có phải là khuyết điểm của tình yêu?

Con người trưởng thành một phần nhờ va chạm với những người không giống mình.

Người vợ có thể buộc người chồng nhận ra sự ích kỷ của bản thân. Người chồng có thể giúp người vợ nhìn vấn đề từ góc độ khác. Bạn bè phản đối chúng ta. Con cái không nghe lời. Đồng nghiệp tranh luận.

Những điều này thường gây khó chịu, nhưng chính sự khó chịu đó buộc con người học cách thỏa hiệp, xin lỗi, tha thứ và mở rộng góc nhìn.

Một AI được tối ưu hóa để luôn làm hài lòng người dùng có thể vô tình loại bỏ quá trình này.

Nếu mỗi người đều sống với một thực thể luôn xác nhận rằng mình đúng, con người có thể bớt cô đơn hơn, nhưng đồng thời cũng yếu đi trong khả năng sống chung với những con người thật.

Đây là nghịch lý: công nghệ chữa cô đơn có thể làm suy giảm năng lực kết nối xã hội.

NHƯNG AI KHÔNG CHỈ LÀ MỘT NGUY CƠ

Tuy nhiên, sẽ không công bằng nếu xem AI bạn đời chỉ là một sự thay thế tiêu cực cho quan hệ con người.

Một người già mất bạn đời có thể sống thêm nhiều năm trong cô đơn. Một người khuyết tật có thể gặp khó khăn lớn trong việc tìm kiếm quan hệ. Một người sống một mình có thể cần hỗ trợ cơ bản như nhắc uống thuốc, gọi cấp cứu hoặc trò chuyện mỗi ngày.

Trong những trường hợp đó, một robot có khả năng chăm sóc và tương tác xã hội có thể trở thành một thành tựu nhân đạo quan trọng.

Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc AI tồn tại, mà nằm ở câu hỏi:

AI đang bổ sung cho quan hệ con người hay thay thế nó?

Hai hướng đi này có thể dẫn đến hai mô hình xã hội hoàn toàn khác nhau.

DÂN SỐ: BIẾN SỐ LỚN HƠN CẢ TÌNH YÊU

Trước cả khi robot bạn đời trở nên phổ biến, thế giới đã đối mặt với một xu hướng rõ rệt: mức sinh giảm.

Theo Liên Hiệp Quốc, năm 2024 mức sinh toàn cầu chỉ còn khoảng 2,2 con/phụ nữ, giảm từ 2,9 vào năm 1994. Hơn một nửa các quốc gia đã xuống dưới mức sinh thay thế 2,1. Một số nước đã rơi xuống mức rất thấp.

Nguyên nhân đến từ đô thị hóa, chi phí sống, giáo dục, việc làm, phụ nữ tham gia lao động, kết hôn muộn và thay đổi giá trị sống.

AI không tạo ra những xu hướng này, nhưng có thể khuếch đại chúng.

Hiện tại, để có đời sống tình cảm lâu dài, con người thường phải tìm một người khác, từ đó hình thành cặp đôi và trong nhiều trường hợp dẫn đến sinh con.

Nếu trong tương lai một người có thể lựa chọn bạn đời nhân tạo đáp ứng phần lớn nhu cầu tình cảm, tình dục và chăm sóc mà không phải đối mặt với xung đột hôn nhân, động lực tìm kiếm bạn đời con người có thể giảm.

Nếu chỉ 5–10% dân số lựa chọn như vậy, tác động còn hạn chế. Nhưng nếu 30–40% thế hệ trẻ chọn quan hệ nhân tạo, một xã hội vốn đã có mức sinh thấp có thể rơi vào suy giảm dân số nhanh chóng.

Khi đó, một vòng lặp có thể hình thành:

Ít trẻ em → thiếu lao động → cần nhiều robot hơn → robot thay thế nhiều công việc → con người ít phụ thuộc gia đình → gia đình thu nhỏ → dân số già hơn → lại cần thêm robot chăm sóc.

ROBOT KHÔNG “THAY THẾ” CON NGƯỜI, NHƯNG CÓ THỂ THAY ĐỔI XÃ HỘI

Cần phân biệt rõ: robot không phải một loài sinh vật cạnh tranh sinh sản với con người. Nếu dân số giảm, nguyên nhân trực tiếp vẫn là con người sinh ít con, không phải robot “thay thế” con người theo nghĩa sinh học.

Do đó, kịch bản robot tiêu diệt loài người không phải hệ quả tất yếu của AI.

Một kịch bản thực tế hơn là con người dần dần tự nguyện chuyển giao các chức năng xã hội cho máy móc:

Robot sản xuất hàng hóa.

AI quản lý logistics.

Robot chăm sóc người già.

AI dạy học.

Robot làm việc nhà.

AI trở thành người trò chuyện.

Và cuối cùng, robot trở thành bạn đời.

Trong kịch bản này, robot không cần “chiếm” thế giới. Con người tự trao dần thế giới cho chúng vì tính tiện lợi.

QUYỀN LỰC ẨN SAU MỘT NGƯỜI BẠN ĐỜI NHÂN TẠO

Một người sống với robot trong hai mươi năm sẽ để lại một lượng dữ liệu khổng lồ: sở thích, thói quen, bệnh lý, nỗi sợ, quan điểm chính trị, tài chính và cả đời sống riêng tư sâu kín nhất.

Nhưng robot thuộc về ai?

Nếu phần mềm và dữ liệu thuộc về một tập đoàn công nghệ, thì tập đoàn đó có thể nắm trong tay một bản đồ tâm lý hoàn chỉnh của con người.

Robot khi ấy không chỉ là bạn đời, mà còn là thiết bị thu thập dữ liệu tinh vi nhất từng tồn tại.

Một công ty có thể thay đổi hành vi của người dùng thông qua cập nhật phần mềm, điều chỉnh tính cách, thay đổi mức phí, hoặc tác động gián tiếp đến lựa chọn tiêu dùng và quan điểm.

Câu hỏi quan trọng lúc này không còn là:

“Robot có yêu tôi không?”

Mà là:

“Ai đang điều khiển thực thể đang yêu tôi?”

NGHỊCH LÝ CUỐI CÙNG CỦA TÌNH YÊU

Con người luôn mơ về một tình yêu hoàn hảo: được thấu hiểu, không phản bội, không rời bỏ, luôn lắng nghe và luôn ở bên.

Công nghệ có thể đang tiến gần đến việc hiện thực hóa điều đó.

Nhưng có thể chính lúc ấy, con người mới nhận ra rằng giá trị của tình yêu nằm ở những điều công nghệ cố gắng loại bỏ.

Một con người có thể rời bỏ ta nhưng vẫn chọn ở lại.

Có thể bất đồng nhưng vẫn tôn trọng.

Có thể giận dữ nhưng vẫn tha thứ.

Có thể yêu người khác nhưng vẫn chọn chung thủy.

Có tự do nhưng vẫn tự nguyện gắn bó.

Chính vì họ có quyền nói “không”, nên khi họ nói “có”, điều đó mới có ý nghĩa.

Robot hoàn hảo có thể không bao giờ cãi lại, không bao giờ phản bội và không bao giờ rời bỏ.

Nhưng chính sự hoàn hảo đó có thể dẫn đến câu hỏi cuối cùng:

Nếu một ngày chúng ta tạo ra một người bạn đời luôn yêu mình theo đúng mong muốn, liệu chúng ta đã tạo ra tình yêu hoàn hảo — hay chỉ tạo ra một hình thức cô đơn được tối ưu hóa?

Hoài Linh Ngọc Dương

Nếu không có phi vụ chuyến bay nghi binh định mệnh đó, người ta không gọi tên Natalie nhiều như bây giờ. (Minh họa: VB)

Nếu…

Nếu không có phi vụ chuyến bay nghi binh định mệnh đó, người ta không gọi tên Natalie nhiều như bây giờ.

Nếu danh sách VIP mà Donald Trump chọn để chui vào xe đẩy thức ăn phục vụ trên chuyến bay không bị tiết lộ thì có lẽ Karoline Leavitt đã không bỏ đi.

Dù cái tên Nataline Harp từng chiếm một chương quan trọng trong cuốn Regime Change của hai tác giả Maggie Haberman và Jonathan Swan, nhưng nếu Thượng Nghị Sĩ Jon Ossoff của Georgia không nêu đích danh Natalie trong bài phát biểu vận động tranh cử một ngày trước thì người ta đã không nhắc đến Natalie nhiều như bây giờ.

Đến nỗi, dù Maggie Haberman từng gọi Natalie là “human binkie” – một ví von vô cùng độc đáo và tràn đầy “hình tượng.” Vì sao? Với một đứa trẻ từ lúc sinh ra cho đến lúc chập chững biết đi, biết nói, thì vật gì quan trọng với nó hơn chiếc núm vú giả? Không có nó, chúng khóc thét nửa đêm, thậm chí giãy đành đạch. Hiểu một cách nhẹ nhàng hơn, thì “human binkie” như một người luôn ở bên cạnh để đem lại sự an ủi, xoa dịu và cảm giác an toàn cho người khác.

Natalie Harp với Trump là hình ảnh nào? Chúng ta không có quyền trả lời. Nhưng có quyền được gọi tên nàng, thậm chí nhiều hơn cả Trump gọi.

Từ sân golf đến Tòa Bạch Ốc, từ Washington đến Florida, từ Air Force One đến xe phục vụ thức ăn, nàng bên cạnh Trump mọi lúc mọi nơi. Nhưng lúc trước, người ta nhìn Natalie trong những hình ảnh truyền thông chụp được đó cũng như nhìn một tóc vàng khác trong những tấm hình của Trump và Epstein. Có khác thì chỉ khác các tóc vàng kia cầm ly champagne vàng óng ánh, hoặc được Trump dịu dàng choàng tay sang eo. Còn Natalie, nàng luôn xuất tất bật trong bước đi vội vã, tất tả để theo sát tổng thống, dù nàng cũng ý tứ giữ một khoảng cách nhất định trước ống kính. Tay nàng luôn phải vác theo những tập hồ sơ to nặng. Vai thì đeo chiếc túi da dầy cộm, rồi sải những bước dài, như sợ rằng chiếc kim đồng hồ sẽ chạy nhanh hơn lệ thường.

Ngài Và Nàng

Trong thế giới của Donald Trump, Natalie Harp không chỉ có vai trò quan trọng đối với cá nhân ông, mà còn là một trong những “người gác cổng” đắc lực nhất trong vòng tròn thân cận của Trump.

Người ta gọi nàng với biệt danh “máy in sống.” Một trong những nhiệm vụ của Natalie là trực tiếp in các tài liệu để Trump đọc. Nàng đưa gì, Trump đọc đó. Natalie là người tiếp nhận các bài đăng trên mạng xã hội, các bài báo và những thông tin mà người ta tha thiết muốn Trump xem qua. Một chi tiết do Politico kể lại rằng, gần đây, một người muốn trình tài liệu cho Trump xem nên họ đã nhắn tin gửi trực tiếp tài liệu đó cho Natalie.

“Đã in ra,” nàng trả lời – theo lời người này kể với yêu cầu được giấu kín danh tính. Vì họ vẫn muốn giữ mối quan hệ với nàng.

Đối với những ai đang cố gắng liên lạc với Trump, phản hồi chỉ gồm một từ đó mang giá trị vô cùng lớn – và gần như tương đương với một “thông báo đã xem” (read receipt) từ chính tổng thống.

Theo cuốn Regime Change, Trump bắt đầu gọi nữ trợ lý của mình là “Nathalie” – theo cách phát âm kiểu Pháp – và thường nói rằng “Harp là người duy nhất yêu mến tôi nhiều như vợ con tôi vậy.”

Ngược lại, Natalie thường để lại những bức thư viết tay tại những nơi riêng tư mà Trump thường lui tới, theo những gì kể trong cuốn Regime Change. Một lá thư được cho là có nội dung: “Ngài là tất cả đối với tôi,” trong khi một lá thư khác cảm ơn Trump vì đã là “người bảo vệ và che chở cho tôi trong cuộc đời này.” Những lời tận tâm, chân tình như thế, thì rõ ràng nàng phải yêu mến Trump… nhiều như Melania.

Tất cả những điều đó, và còn nhiều nữa, chỉ được báo chí tìm cách đào sâu và dũng cảm gọi tên Natalie Harp sau “câu gầm” của Thượng Nghị Sĩ Jon Ossoff tại Atlanta.

“Trong khi các thủy thủ trên tàu Lincoln đang chiến đấu trong cuộc chiến của ông ta, trong khi ông ta tiêu tốn kho dự trữ đạn dược và dầu mỏ của chúng ta một cách vô ích, thì vị tổng thống lại ngủ gật trong các cuộc họp, đi chơi golf và giao dịch chứng khoán,” ông Ossoff phát biểu tại một buổi vận động tranh cử.”

“Ông ta thà xây phòng khiêu vũ và cùng Natalie bay trên chiếc ‘cung điện bay’ bị tiết lộ là không đủ khả năng phòng thù còn hơn là thực hiện trọng trách của một tổng thống.”

Nhất Quyết Không Rời Xa

Câu nói như sấm nổ vang trời của Ossoff đã đánh thức những tờ báo còn dè dặt, ngại ngùng, dù có thể đã nắm trong tay hàng loạt thông tin “bí ẩn” đầy thú vị. Từ đó, những câu chuyện “quái đản”; “thâm cung bí sử” lần lượt được kể ra, từ những người trong cuộc.

Sarah Matthews, cựu phó thư ký báo chí Tòa Bạch Ốc của Donald Trump, tiết lộ mối quan hệ thân thiết giữa Natalie Harp và “ông chủ” đã khiến Cơ quan Mật vụ lo ngại, đồng thời gây bất an cho đội ngũ tranh cử năm 2024 của ông ta.

“Họ đã cố gắng thuyết phục cô ấy không ở lại Bedminster vào mùa hè năm đó trong khi họ đang bận rộn với chiến dịch tranh cử, bởi ngay cả các nhân viên trong chiến dịch cũng nhận thấy mối quan hệ giữa hai người họ thật kỳ lạ,” Matthews nói, khi đề cập đến những nỗ lực của đội ngũ tranh cử năm 2024 của Trump nhằm ngăn cản, không cho Natalie ở cùng Trump tại câu lạc bộ golf của Trump ở Bedminster, New Jersey.

“Vậy Natalie Harp đã làm gì? Cô ấy đã tìm ra một giải pháp tình thế. Cô ấy đã ở trong phòng thay đồ dành cho nữ suốt cả mùa hè.”

Sarah Matthews kể ra những điều này trong chương trình Laura Coates Live của đài CNN vào thứ Hai, một ngày sau “câu sấm” của Jon Ossoff.

Chưa hết, vào tháng 10/2023, Donald Trump chuẩn bị đến tòa án ở thành phố New York để đối mặt với loạt rắc rối pháp lý mới nhất của mình. Tuy nhiên, khi đoàn xe đang nổ máy chờ sẵn bên ngoài Trump Tower, các nhân viên lại vấp phải một vấn đề khó nuốt hơn: Không còn chỗ ngồi cho Natalie – người nữ phụ tá mà thời điểm đó, với lòng tận tụy dành cho Trump đã nhanh chóng giúp nàng trở thành một nhân vật chủ chốt trong vòng thân tín của ông chủ.

Một cuộc tranh cãi nảy lửa đã nổ ra tại sảnh. Nàng không chịu, khăng khăng bảo rằng chính ông chủ của nàng đã đích thân yêu cầu nàng có mặt tại phiên tòa. Thế là, dù không được sắp xếp chỗ ngồi nhưng với quyết tâm không để ông chủ bơ vơ trong tòa án lạnh lẽo, nàng đã trèo vào thùng xe (trunk) của một chiếc xe SUV. Chi tiết này được hai nguồn tin kể lại với CNN và được xác nhận qua một bức ảnh.

Hôm nay, 18/8, từ Trump cho đến cả Tòa Bạch Ốc cũng phải gọi tên Natalie. Gọi vì bảo vệ. Gọi để phỉ báng những người dám đụng đến nàng.

Trump đã gạt bỏ những lời chỉ trích của Ossoff bằng cách ví ông với “Pee-wee Herman” – một nhân vật có tính cách trẻ con thái quá, tóc nâu ngắn, do diễn viên hài người Mỹ Paul Reubens thủ vai.

Còn Tòa Bạch Ốc thì dồn sức, dồn người, nhắm đòn công kích gay gắt mang tính cá nhân vào phóng viên Kristen Holmes của đài CNN sau khi cô đặt một câu hỏi hóc búa cho Donald Trump trong một cuộc họp báo, nhằm muốn có câu trả lời liên quan đến Natalie. Toàn bộ nhóm của Trump đã vượt qua ranh giới mà các chính trị gia hiếm khi chạm tới, đó là họ mang cả con cái của Holmes vào để công kích.

Sau đó, tài khoản chuyên về “phản ứng nhanh” của Tòa Bạch Ốc trên X đã đăng tải đoạn video ghi lại màn đối đáp và chỉ trích gay gắt Holmes, gọi cô là “nỗi xấu hổ ê chề và đáng hổ thẹn đối với cái nghề mà cô đang làm.”

Trong một dòng tweet tiếp theo, tài khoản này đã chuyển hướng sang công kích mang tính cá nhân hơn: “Rồi một ngày nào đó, các con của cô sẽ bắt gặp câu hỏi đầy ghê tởm và vô nhân tính này của cô,” Tòa Bạch Ốc viết. “Chúng sẽ cảm thấy ghê tởm và xấu hổ khi có một người cha hoặc người mẹ tàn nhẫn và đầy ác ý đến vậy. Điều đó thật đáng ngại.”

Những trò công kích cá nhân nhắm vào giới nhà báo là nét đặc trưng trong cách hành xử đầy hiếu chiến và vô đạo đức quen thuộc của Trump đối với báo chí. Nhưng lần này, gần như cả nhóm tác chiến, thêm vào đó là những đồng minh MAGA, từ truyền thông đến chính trị gia Cộng Hòa, cũng chung tay góp sức gọi tên Natalie.

Khi một nhóm người bỗng dưng cùng bảo vệ một người, thì có hai trường hợp. Một, vì người cần bảo vệ là một người lương thiện, vô tội. Nếu không bảo vệ họ thì đồng nghĩa đứng chung với cái ác. Hai, vì người cần bảo vệ là một người có thể giúp cho nhóm người đó có thêm quyền lợi và đứng vững ở vị trí hiện tại.

Một người sẵn sàng nằm trong thùng xe sau để được đi cùng Trump; sẵn sàng ăn, ngủ trong phòng thay đồ nữ suốt mùa hè để được bên cạnh Trump; một người được Trump đặt lên trên cả ngoại trưởng, cố vấn, thì nếu không gọi tên, sẽ là một chiến lược rất dở.

Thượng Nghị Sĩ Jon Ossoff là người duy nhất, cho đến hiện tại, trong đảng Dân Chủ hiểu rõ điều này. Nên ông đã gọi tên Natalie.

“Natalie, anh gọi tên em…”

Kalynh Ngô

(Theo Viet Báo Online)

*Bài do CTV/TVBH gởi.

Thu Rất Thật Thu – Tranh: MAI TÂM

Mùa Thu Vẫn Xa, Vẫn Xa

Anh ngồi đây nhìn từng giờ đi qua

Mùa xuân bay cao và mùa hè cũng cạn

Mà sao mùa thu cứ xa, cứ xa

Nắng cứ rớt xuống chiều đành đoạn

.

Anh đi dưới từng bất chợt gió mưa

Không để hỏi sao hoa vàng quên nở

Có chiếc lá nào ngả màu ua úa

Để anh tin còn có những mùa thu.

.

(Những mùa thu không đi giữa heo may

Chút se lạnh đôi khi còn chưa đủ

Em cuộn thu trong vòng tay trốn ngủ

Ngoài kia trời cao bơ vơ mây bay!)

.

Anh ngồi đây nhìn buổi chiều qua núi

Thung lũng vội từng giọt nắng chơi vơi

Hỏi mùa thu, có thấy chiều ngồi đợi…

Chân ngày nao nao ráng đỏ lưng trời

.

Hỏi mùa thu có thấy ngày bối rối

Những xanh, những vàng, những về, những đi

Đôi cánh có khi quên mình mệt mỏi

Bay hoài mà không biết để làm gì

.

Bay hoài, bay hoài, bay về đâu em?

(Thung lũng, núi rừng, sông hồ, thảo nguyên)

Thu có hay không chiều mưa Tháng Bảy?

Sáng vẫn hẹn chiều, chiều vẫn mong đêm.

.

Anh vẫn mong những chiều chưa qua

Có mùa thu nào rất xa, rất xa

Mùa thu nụ lên mùa thu có thể,

Không phải xuân, thung lũng cũng vàng hoa

5-8-2012

Thương Nhớ Nửa Trăm Năm

Có phải đêm qua ta mất ngủ

Trăm năm nào về giữa sóng vô âm

Em mang đi đâu những con đường cũ

Bỏ nhớ thương nằm thương nhớ nửa trăm năm.

.

Em mang cả giấc mơ vừa hàm tiếu

Một phương nào xa hơn ngày mai

Nơi ngày tháng không đếm bằng phía trước

Mây ngang chiều bay lờ lững trên vai

.

Nên giả dụ đêm qua không mất ngủ

Ta thấy gì trong giấc mơ xưa

Bàn chân nhỏ ấy bên đời bước

Đường qua nhà em bóng ngả bơ vơ

.

Thuở ấy bàn tay còn chưa kịp vẫy

Kịp giã từ đâu để hẹn một ngày

Nào đã biết mặn chưa, giọt lệ?

Nên trăm năm hun hút bụi mù bay.

19-9-2012

Dặm Chiều

Có phải chiều em không nắng không?

Chiều nghiêng chiều tím phía trời Đông

Em giăng đã kín chưa, mây hạ,

Sao khuất bàn tay vẫy nắng hồng?

.

Sao để bờ môi lặng lẽ ngày

Hoàng hôn sâu thẳm một bờ Tây

Mây em đủ kín chưa giòng lệ?

Sao rụng xuống ngàn đêm mắt cay.

.

Em vẫn ngồi như trăng đêm đêm

Rêu thiên thu xám bủa bên thềm

Khuyết tròn đã mấy bên non vắng

Hun hút trời xa, xa, xa thêm

.

Em có nghe trong mỗi khói sương

Sợi tan, giọt vỡ trắng hoàng hôn

Có những đợi chờ như đã đuối

Mà nghe, đâu đó chừng tơ vương

.

Thăm thẳm chiều xa mong ngày qua?

Đôi bờ đã biết mấy phong ba

Hồn em đâu bến bờ thương nhớ

Mà nghe mây khói bủa chiều xa.

.

Em vẫn chờ như thuở đỉnh xưa

Mắt xa, xa đủ núi xanh mờ…                                                                                                                                                    

Có không tiếng bước bên đời hẹn?

Vẫn trần gian vời vợi nắng mưa

.

Em vẫn ngồi nghe đá chuyển màu

Đông từng giọt máu đến mai sau

Vó câu nào gõ ngoài muôn dặm

Khắc khoải sườn non mộng đá đau

26-9-2012

Đặng Kim Côn

(Trích: 50 NĂM LÀM THƠ YÊU EM – Nhân Ảnh xuất bản 2023)

Ở Hà Nội có những gốc cây không bao giờ được đặt tên trên bản đồ. Người ta chỉ biết nó qua một lời hẹn: “gốc cây công lý 55”.

Không có bia đá. Không có vòng hoa tang lễ chính thức. Chỉ có những bó hoa cúc trắng, hoa hồng vàng, có khi là một bó loa kèn trái mùa được ai đó lặng lẽ đặt xuống, buộc bằng sợi dây gai. Rồi một người nữa đặt. Rồi một người nữa. Cứ thế, từ một hành động lẻ loi, nó thành một hiện tượng.

Và câu hỏi đặt ra không phải là hoa gì, ở đâu, mà là: Tại sao một số người trẻ Hà Nội lại làm thế? Đó là tín hiệu tốt hay xấu?

Tôi nghĩ, trước khi phán xét, chúng ta phải nhìn thấy nó như một tiếng đập của trái tim.

1. Giới trẻ Hà Nội đang thay đổi cách thể hiện mình:

Thế hệ trước thể hiện công lý bằng khẩu hiệu, bằng cuộc họp, bằng đơn từ. Thế hệ này thể hiện bằng một hành động biểu tượng, mềm, ít lời, nhưng rất dai dẳng: đặt hoa.

Đặt hoa ở gốc cây là một ngôn ngữ không lời. Nó không ồn ào, không đòi ai phải vỗ tay. Nó nói: Tôi đã thấy. Tôi đã nhớ. Tôi không đồng tình. Tôi vẫn tin vào một điều gì đó tử tế hơn.

Giữa một thành phố vội vã, nơi người trẻ bị gán cho đủ thứ nhãn – vô cảm, chỉ biết sống ảo, thực dụng – thì hành động cúi xuống đặt một bó hoa ở vỉa hè lại là một cú phản biện dịu dàng nhất. Họ không livestream để câu view. Nhiều bạn chỉ chụp một tấm ảnh mờ, không mặt, chú thích vỏn vẹn hai chữ: “Nhớ thương”. Đó là một sự tử tế không cần khán giả.

Đó là tín hiệu đầu tiên cho thấy Người trẻ Hà Nội vẫn còn khả năng đau nỗi đau của người khác.

2. Vì sao lại là “gốc cây công lý”?

Cái tên ấy tự nó đã là một bài thơ buồn.

Công lý trong tưởng tượng của chúng ta thường ở trong phòng xử án, trên bục cao, sau cánh cửa nặng. Nhưng với người trẻ, công lý lại ở gốc cây – nơi thấp nhất, gần mặt đất nhất, nơi ai cũng có thể chạm tới, nơi rễ cây bám vào đất như niềm tin bám vào đời thường.

Họ gọi nó là gốc cây công lý, không phải vì cây đó xử án ai, mà vì ở đó, công lý đã từng bị bỏ quên. Và việc đặt hoa là cách họ mang công lý trở lại với mặt đất. Không phải công lý của luật điều, mà là công lý của lương tâm: rằng một điều sai không nên bị lãng quên, một người yếu thế xứng đáng được nhớ.

55 – con số ấy có thể là một địa chỉ. Nhưng với người trẻ, nó đã trở thành một mật mã của thế hệ. Chỉ cần nói “55”, họ hiểu nhau. Đó là cách người trẻ tạo ra văn hóa riêng, một văn hóa tưởng niệm đô thị – urban memorial – rất Hà Nội, rất kín đáo mà rất bền bỉ.

Tín hiệu thứ hai: Người trẻ đang đi tìm một nơi để đặt niềm tin của mình xuống, một cách có văn hóa.

3. Vậy đây là tín hiệu tốt hay xấu?

Nhiều người lớn sẽ lo. Lo rằng đây là sự manh động, là a dua, là bị xúi giục. Lo rằng đặt hoa hôm nay, ngày mai sẽ làm gì khác nữa?

Nhưng hãy logic mà nhìn.

Nếu là tín hiệu xấu, nó phải thể hiện sự hủy hoại. Đập phá, chửi bới, kích động hận thù. Hiện tượng gốc cây 55 thì ngược lại hoàn toàn: nó dọn rác ở gốc cây trước khi đặt hoa. Nó để lại một mẩu giấy nhỏ: “Xin đừng xả rác”. Nó làm cho một góc phố vốn bẩn, bỗng sạch và thơm hơn. Một hành vi xấu không bao giờ làm cho không gian công cộng trở nên đẹp hơn.

Nếu là tín hiệu tốt, nó phải thể hiện ba điều: lòng trắc ẩn, ý thức công dân, và sự ôn hòa. Và cả ba đều có ở đây!

Lòng trắc ẩn: Họ khóc cho một người họ chưa từng gặp. Trong thời đại mà người ta lướt qua nỗi đau của nhau nhanh như lướt story, việc dừng lại 5 phút để đặt hoa là một sự phản kháng lại sự vô cảm.

Ý thức công dân: Họ không đòi đập bỏ cái cũ. Họ chỉ đặt thêm một cái mới – một bó hoa – lên trên cái cũ. Đó là cách tham gia vào đời sống công cộng hiền nhất. Họ không trốn chạy khỏi Hà Nội, họ muốn Hà Nội tốt hơn bằng chính tay mình.

Sự ôn hòa: Đây là điều quý nhất. Giới trẻ Hà Nội đã chọn hoa chứ không chọn lửa. Giữa lúc thế giới đầy những cuộc biểu tình bạo lực, các bạn trẻ của chúng ta chọn một hình thức biểu đạt mang tính Phật, tính thơ, tính Hà Nội nhất: một bó hoa. Đó là văn minh.

Vì thế, tôi dám nói đây là một tín hiệu tốt, rất tốt, nhưng là một tín hiệu tốt đáng buồn.

Buồn, vì nó cho thấy người trẻ vẫn phải “tự đi tìm” gốc cây cho công lý của mình, thay vì tìm thấy công lý ở những nơi vốn phải có nó. Buồn, vì bó hoa đẹp nhất lại phải đặt ở vỉa hè, chứ không phải trong một lễ vinh danh.

Nhưng tốt, vì nó chứng minh mạch ngầm nhân văn của Hà Nội chưa bao giờ tắt. Người Hà Nội gốc vẫn dạy con: ra đường thấy đám ma đi qua thì ngả nón. Bây giờ, các con của họ ra đường, thấy một nỗi oan đi qua, thì đặt hoa. Đó là cùng một gốc rễ văn hóa.

4. Chúng ta nên làm gì với tín hiệu này?

Đừng vội dẹp hoa. Đừng vội gắn nhãn.

Nếu là người lớn, hãy đi qua gốc cây đó một lần, đừng nhìn các bạn trẻ bằng ánh mắt nghi kỵ, mà hãy hỏi: “Vì sao con đặt hoa ở đây?”. Bạn sẽ nghe được một câu chuyện về lòng tốt, chứ không phải về sự chống đối.

Nếu là nhà quản lý, hãy hiểu rằng một thành phố cho phép người trẻ được tưởng niệm một cách ôn hòa là một thành phố an toàn. Bởi vì khi người ta còn đặt hoa, nghĩa là người ta vẫn còn tin rằng cái đẹp có thể thắng cái sai.

Và nếu là một người trẻ Hà Nội, nếu bạn đã từng đặt hoa ở đó, xin cảm ơn bạn. Bạn đã làm cho Hà Nội bớt lạnh hơn một chút.

Gốc cây công lý 55 rồi sẽ có lúc không còn hoa nữa. Gió sẽ cuốn đi. Nhưng cái đã ở lại là gì? Đó là một thế hệ người trẻ Hà Nội biết cúi xuống. Cúi xuống không phải vì sợ hãi, mà vì tôn trọng một điều cao hơn mình.

Và một thế hệ biết cúi xuống vì người khác, thì nhất định sẽ có ngày biết đứng thẳng vì chính mình.

Với tôi, đó là tín hiệu tốt đẹp và xúc động nhất mà Hà Nội có được trong nhiều năm nay.

Thi Anh

*Bài do CTV/TVBH gởi.

KỲ 1 KỲ 2 KỲ 3 KỲ 4 KỲ 5 KỲ 6 KỲ 7 KỲ 8 KỲ 9 KỲ 10 KỲ 11 KỲ 12 KỲ 13 KỲ 14 KỲ 15 KỲ 16 KỲ 17 KỲ 18

KỲ 19 KỲ 20 KỲ 21 KỲ 22 KỲ 23 KỲ 24

KỲ 25

      Tôi nhẩm chừng đến khúc này đây, em ngừng đọc, nhíu mày và suy nghĩ nung lắm…Em nhìn lại quãng đường em đã trải qua, từ hiện tại ngược về quá khứ. Trên con đường mòn mỏi ấy, em thấy có một cái gì cứ mơ mơ hồ hồ, cứ quấn quýt lẩn quẩn đâu đây, lúc xa lúc gần, trông quen nhìn lạ, mờ mờ ảo ảo, khi nhập vào khi tách ra. Nói cho ngay thì tôi góp nhặt những hình ảnh ấy qua những truyện ngắn em viết, với bài “Ngẫu Hứng” của mới đây, trong đó em mô tả một người mới quen trông…”lơ đãng bất cần đời như một triết gia” và ông ta hỏi em: “Tôi sẽ viết truyện về cô bé đó”. Em lơn tơn hỏi han: “Ông là văn sĩ thiệt hả”. Em mắt mở thao láo: “Ông có nghề thầy bói hay sao đó”.

       Trong “Người yêu Dấu Ơi” em nhắm mắt lại, thoáng nghe một âm hưởng xa xưa, nay vọng về trong em với câu: “Trong bóng đêm, Trang nhắm mắt lại, thì thầm gọi khẽ…”.

       Nếu có thẫn thờ thêm một chút nữa thì em lại lẩn quẩn với cái tuổi ấu thời cùng một chút ký ức vụn vặt qua bài viết “Hình Như Là Tình Yêu”, ngôn từ phảng phất mầu hoa xưa cũ: Quỳnh phụng phịu khóc vì chỉ được con dế nhũi nhỏ xíu. Từ đó chú dế cồ trở nên tù binh của Quỳnh. Sau này lớn lên, hình như có lần Đăng đã thóang có ý nghĩ được làm chú dế tù binh chung thân ấy”.Em đang ấp ủ những kỷ niệm bằng vào những chuyến đi xa về một khung trời nào đó để mong tìm lại những hòai niệm mà cả cái tuổi còn con gái, với em gần như thiếu vắng một tình yêu cùng mộng và mơ. Em cũng như nhân vật Đăng, lao đao tìm kiếm một quãng đời đã mất mà tưởng chừng như đã lãng quên, bỗng nhiên bùng dậy khốc liệt làm nhức nhối tim đau, đến chóng mặt. Em buông tiếng thở dài, vì cho đến bây giờ em vẫn chưa có một cuộc tình nào ra hồn để vắt vai…Em thao thức chập chờn, ẩn hiện qua: “Đăng không thể khuấy động hạnh phúc của Quỳnh, trong cơn mê chập chờn đã kéo về quá khứ, để rồi sau này cứ thẫn thờ nhìn bóng Quỳnh nhạt nhòa dần theo thời gian ….”.

       Tôi gần như thuộc lòng từng chữ, từng câu, ngay cả chỗ xuống dòng hay ngắt đoạn những bài viết vừa rồi, tôi bâng quơ với những ý nghĩ là trong em chan chứa những “lãng mạn” lững lờ như cánh diều, hay như cánh hạc bay lên vút tận trời…

        Thế nhưng “lãng mạn” của em đâu có phải từ….trên trời rớt xuống:

        Theo như nhà nhân chủng học thuộc đại học Retgers, bà Helen Fisher đã bỏ ra cả chục năm trời để tìm ra một hỗn hợp hóa học nằm trong não của em hay các bà. Chính chất hóa học có tên dopamine này tạo nên sự “lãng mạn” trên qua những truyện ngắn rải rác của em. Khởi nguồn từ hình tượng hiện tại của em không được như ý cùng những hứng thú. Nên em chán nản và thất vọng, cùng lúc chất dopamine này trong tủy, trong não, tập trung nhiều nhất ở thận và tạo nên một động cơ “lãng mạn” thúc đẩy trong vô thức. Vì thất vọng và chán nản dẫn dắt em âm thầm tạo dựng một hình tượng khác trọn vẹn hơn…như “ông nhà văn”, hay “ông triết gia” chẳng hạn: Ấy là một đối tượng cũng lãng mạn như em và hòan tòan đối nghịch lại hình tượng hiện tại đầy khô cứng mà em đang phải chịu đựng. Nếu một ngày nào đó em gặp…“ đối tượng” này, em sẽ bị hớp hồn trong lần gặp gỡ đầu tiên và sẽ bị hấp dẫn mãnh liệt và chất dopamine lãng mạn sẽ thúc đẩy em. Em sẽ lao vào, và dám làm những điều bình thường không dám làm, vượt qua những trở ngại mà tôi tạm dùng một mảng chữ dung dị là “tình yêu ngòai khung cửa” và tiếp đến là em sẽ nhớ quay quắt và thức suốt đêm để ngắm…mặt trời mọc, hay tất bật với ban ngày nhìn…trăng lên.

        Điều này theo bà Helen giải thích, cũng giống như một hạt giống để lâu trong túi, tưởng chừng như đã héo khô. Thế nhưng chỉ cân một chút ánh sáng, mưa, không khí hay cát bụi là dẽ dàng nẩy mầm…Từ đó qua phần khác được gọi là sinh học của tình dục, bên cạnh chất dopamine, em sẽ được phấn chấn hỗ trợ bởi chất ocytocine. Hai chất này gắn bó với nhau để em đạt được những chất ngất trong giao hợp với hình tượng mới hơn là hình tượng cũ.

       Như trên tôi đã mầy mò rằng đàn bà, con gái ai chả có lúc tạo dựng một phiên bản trong đầu với một mẫu người, một cá tính. Nếu ai đó nặng nợ với thơ, văn cũng chỉ ẩn hiện qua … ‘’một’’ bài thơ, ‘’một’’ truyện ngắn, với ‘’một’’ hình bóng, ‘’một’’ đặc thù. Riêng em mỗi truyện, mỗi nhân vật, mỗi cá biệt. Em dồn, em nhét, cả lại thì…thì….cho mãi gần đây, em tìm thấy một bài viết khác đã quên, ở sân chùa Bích Câu có một người trong tranh bước ra, không phải Giáng Kiều mà là Tú Uyên: “Tối qua ngồi coi lại mấy bài em viết, khi đọc tới bài Bóng Chiều Xưa, có đoạn tả anh chàng trong truyện học…Kiến Trúc anh à. Phải nói là em sững sờ hết một lúc, vì ngạc nhiên quá. Em chưa bao giờ có cảm giác như vậy, giống như ngày xưa em đọc truyện liêu trai có một cô gái từ trong tranh bước ra lo cơm nước cho anh học trò, còn anh thì từ  trong truyện của em bước ra: Trời ơi, em đâu có ngờ em gặp anh lạ lùng đến như  vậy…”.

        Em phe phẩy tiếp: ‘’Ý tuởng và những suy nghĩ về chuyện mình thì lúc nào đầu em cũng đầy ắp. Chỉ cần cầm viết lên là tuôn ra như suối thôi. Em sẽ viết ra tất cả những ý nghĩ thầm kín của em mà từ bấy lâu nay em chỉ dám nghĩ trong đầu mà thôi. Chỉ vì anh hết đó. Anh chịu không? Tên bài viết của em là Như Mưa Ngọt Ngào”. Vậy là tôi đã có mặt với em cùng những năm tháng, thời gian vừa đủ một nhớ hai quên. Rồi thì bằng vào một ngày với cảm hứng bất chợt, tôi rủ rê em cùng viết chung một truyện tình. Tôi chỉ nghĩ nông chòen chọet là muốn ghi lại những dấu ấn đậm đà cho mai này, một ngày nào đó cả hai ngồi nhìn mây bay, đốt lò hương cũ với ngày nào năm ấy cùng một thoáng qua mau.

       Một phần tôi cũng tọc mạch muốn biết cả hai nhìn lại cùng một cuộc tình đã qua và còn đang lững lờ nổi trôi thì cảm quan, cảm nhận khác nhau qua những ngõ ngách nào. Vì chẳng ai muốn dẵm chân lên con đường sáo mòn của những chuyện tình khác, nếu không thướt tha, tha thướt rồi mịt mùng đi vào ngõ cụt không có lối ra…như trái tim đang ngủ yên. Thì cũng liệu cơm gắp mắm te tua với…trái tim vừa thức dậy để rồi đường ai nấy đi, họa hoằn lắm mới thấy …áo cưới trước cổng chùa hay…người vợ hai lần cưới. Nên tôi đã mè nheo với em là đã viết thì hãy viết thật, hãy buông lỏng ngòi bút, để những ấm ức, những khát khao kéo nhau từ trên giường bò xuống mặt giấy. Vì không ai hiểu được đàn bà bằng đàn bà như em trong cuộc phiêu bồng lạ lẫm này. Bằng vào những xúc cảm đòi hỏi, những nội tâm phong phú và nhậy cảm, hay những đột biến, đột phá qua tâm, sinh lý của con người và thân thể.

      Không như Đỗ Hoàng Diệu viết Bóng Đè ở cái tuổi đôi mươi chưa có chồng để bài viết thiếu vắng những thôi thúc thầm kín, những cong người rên rỉ. Một người viết nữ khác, mang vóc dáng của thời hậu hiện đại là Y Ban. Trong truyện ngắn Tự, khi bị hứng tình, Y Ban viết theo tôi thì không “hiện thực” chút nào: “Tôi tháo hết đồ lót. Tôi đứng trước gương. Tôi thèm muốn. Tôi ngắm nhìn những chuyển động của cơ thể, hai vú tôi…co lại”. Khỉ thế đấy!

       Và tôi biết rằng em đang viết, đang dầy vò với chữ nghĩa không hẳn là dục tính cuồng bạo, tôi không biết em vật vã rã rời với ngòi bút ra sao. Thế nhưng đã đặt bút xuống, dẫu có muốn chối từ, với chuyện tình dục vẫn được xem như là đầy hóc hiểm, nó chứa đựng biết bao mâu thuẫn nhưng cũng tiềm tàng biết bao cái đẹp. Người đọc như tôi hay bất cứ ai, phản ảnh như người viết là em, cũng có những nung nấu thẩm nhận về tình dục vốn là thứ hạnh phúc, thứ đau khổ, thứ mật ngọt, thứ cay đắng. Hy vọng rằng em sẽ góp nhặt những ý tưởng rời rạc thành những con chữ giúp chính em giải thoát những ám ảnh, hy vọng có thể trở thành chìa khoá mở được cánh cửa đang khép kín từ sau lưng em.

       Em viết vậy tôi cũng biết vậy vì tôi và em có đôi chút khác nhau, truyện tôi viết thực và tủn mủn đến phát khiếp. Tôi viết hết sức tự nhiên đến trần trụi, tự nhiên chính ngay trong nhận thức, trong tình cảm, trong con người. Đôi khi tôi cũng ngại ngùng với chính những nhân vật tôi tạo dựng lăn lộn giữa tình yêu và tình dục, rằng trên những ngả đường chữ nghĩa, những bảng đỏ cấm vào nhìều khi không có. Nhưng vẫn là cấm địa. Bởi những từ ngữ, những hình ảnh khích động một cách thầm kín nhưng mãnh liệt và chỉ cần lăn xả vào và quá tay một chút trở thành chuyện dâm thư. Vì tôi không phải là người viết văn chuyên nghiệp, tôi viết khi cảm xúc đến. Tôi chỉ là kẻ ngoại đạo băng qua khu vườn nhục cảm văn chương u ám và vô tình làm rụng rơi vài chiếc lá. Chỉ có vậy thôi…Tôi dựng truyện, tạo dựng tình dục người nữ theo cái nhìn của mình, tôi viết, nói, nghĩ thay cho họ. Tôi uốn nắn theo công thức đụng tới vùng nhậy cảm thì rên, lúc sướng thì thở, sướng khoái theo người viết là…tôi. Tôi chẳng giải thích rõ ràng, thực sự tôi không thể…mặc dù xem chuyện làm tình như ăn với ngủ, tôi cũng mù mờ như hiệp sĩ mù nghe gió kiếm như bất cứ ai.

      Pat Calafia đã luận trong cuốn Leadgerdyke: “Tôi rất chán khi phải đọc những giọng văn hấp hối vì không thực về đời sống tình dục của chúng tôi. Không ai viết về tình dục phụ nữ thật và đúng bằng phụ nữ. Bạn là đàn ông, bạn muốn diễn tả cái cảm xúc sinh lý của phụ nữ, bạn tả làm sao? Không lẽ bạn lấy bản thân của bạn ra mà tả! Chắc chắn một trăm phần trăm là bạn tả sai. Vì bạn có là người phụ nữ đâu? Xúc cảm giới tính hoàn toàn khác hẳn nhau”.

      Trong khi em viết chữ nghĩa nhưng chữ nghĩa tảng lờ không quen biết em…Vì rằng truyện của em thắm đẫm nữ tính, lãng mạn đến không tưởng, như tất cả lối văn con gái lúc nào cũng ngơ ngác, chẳng chịu ngụp lặn ngọ nguậy. Chẳng có đến một thoáng va chạm, run rẩy. Chẳng dấu gì, như trên tôi đã gõ cánh cửa văn chương của em, chẳng là tôi muốn em lan man phác họa qua một chút về tình dục để mở cánh cửa nội tâm của em. Rằng chuyện ăn nằm không lạ lùng nhưng có những lôi cuốn kể hoài không hết. Tôi muốn em viết về nhục cảm để diễn đạt cảm quan của mình. Không hẳn là thúc đẩy em sẽ viết phóng túng khi tả cảnh trên giường với những ngôn ngữ sống sượng này kia. Mà em viết…viết về ngôn ngữ thân xác giúp em giải tỏa những ấn ức thầm kín. Theo tôi nếu em tìm ra căn cước tình dục thì đấy cũng là căn cước phản diện vóc dáng con người đích thực của chính em… Tôi như vậy đấy…Em như thế đó…

       Tôi chưa hay em đẽo gọt câu văn, chải chuốt chữ nghĩa như thế nào. Nhưng tôi có thể hình dung…em sẽ viết ra tất cả những ý nghi thầm kín của em. Mặc dù tôi chưa được đọc, nhưng gần gũi em một thời gian, nên tôi gần như đồng cảm với em những phiêu lãng trên sóng nước của con thuyền về một bến đậu như tôi…”mường tượng”  ở dưới đây:

       Anh yêu dấu,

       Như Mưa Ngọt Ngào chỉ là những trang nhật ký mà em đã có từ lâu, hay nói khác đi là viết tiếp những gì đã có sẵn. Loay hoay thế nào em lại trở về khúc ban đầu…  

       Em đang viết đến một phần đời của em mà em chẳng bao giờ muốn đụng đến nữa, em muốn nó đột nhiên biến mất nếu có thể được. Rốt cuộc thì em cũng phải quay về một thời sinh viên với những đêm thức trắng lo bài vở thi cử, những ngày tháng gần bạn bè từ miền đất ấm tình nồng. Ðó là miền đất đầy ấm áp trong những năm đôi mươi của đời em. Nhưng miền đất ấy lại đánh gục em bằng nỗi mất mát sau này với mối tình đầu cũng là mối tình cuối. Từ đấy em đã bước vào ngưỡng cửa hôn nhân không có hậu, nhưng chẳng dễ gì quên lãng được. Phần đời ấy đã trôi giạt trong em mỗi lúc mỗi xa, mỗi lúc một gần. Phần đời ấy thuộc về một vùng xa xôi không bờ bến, chẳng có những sôi nổi, đam mê, em sống hờ hững không đợi chờ, hoặc mong muốn cho một ngày nào đó. Giữa thời điểm này, em đang muốn cúi đầu chào từ giã phần đời ấy trước khi nó trôi dạt xa thật xa, với em quả thật là khó khăn nếu muốn hồi tưởng lại. Thời gian xa, xa nhưng đâu vĩnh viễn rời bỏ được, thế nhưng lẽ nào đời em đã thuộc hẳn về nơi chốn đó để mãi mãi để khô héo mỏi mòn. Gần hơn nữa là lúc này, gần đến nửa đời mình, em đang thênh thang giữa một thành phố xa lạ, cạnh chồng con, em có công việc chuyên môn ổn định và có nhiều thời gian rảnh rang để viết lách. Em không đi tìm em, một người có chiều sâu hay bị giằng xé nội tâm như nhiều người vẫn thường viết về mình. Mà chẳng hiểu những thúc đẩy nào từ trong vô thức, em cứ tạo dựng rải rác qua những bài viết, những khuôn mặt đàn ông, những hình dáng qua bài này một ít, bài kia một ít. Một khuôn mặt đàn ông không rõ nét quanh em…   

        Em cố gắng hồi nhớ lại vùng đất hoang dại trong những ngày đầu khi mới qua đây, đã một lần cho em yêu thương, chỉ gặp nhau vỏn vẹn hai tiếng đồng hồ ngoài sân bay, đã hơn một lần làm em đau khổ. Em bồi hồi cho sự lầm lỡ của mình khi nhớ về chuỗi thời gian ngụp lặn say mê trong tình yêu mù quáng ở tuổi đôi mươi đã qua. Song, em không gạt bỏ, không đào sâu gốc rễ hay tiếc nuối ân hận khơi lại chút tro tàn. Em chẳng muốn được gỡ rối hoặc thoát khỏi cạm bẫy. Em muốn xây nấm mộ cho khoảng đời hoa mộng khờ dại ấy, em chẳng muốn đánh dấu nó trên những trang giấy và đúc kết câu chuyện ấy từ kinh nghiệm riêng tư của chính mình. Có thể cách tốt nhất để xoa dịu vết thương lòng là đốt tan tành chiếc cầu bắc về miền quá khứ và tiếp tục bước tới phía trước. Ðó là điều mà khó ai có thể hoặc sẽ phải đương đầu nổi. Do đó, câu chuyện em kể lể dưới đây là lăng mộ cho vùng đất cũ, nó đã mất trong lứa tuổi đôi mươi của riêng em. Em chôn liệm mối tình gẫy đổ, dù nó chỉ là hình ảnh mờ nhạt qua tấm gương đục ngầu, là làn khói đen èo uột trên đầu ngọn nến hoặc chỉ là đống tro tàn của khói hương.

       Tất cả chỉ là như mưa ngọt ngào để lại chút sương mong manh thôi anh.

       Chuyện của em cũng dễ hiểu thôi. Như rất nhiều lần em đã kể cho anh nghe. Em đoán chắc với những người cùng giới tính như em, là người ta chẳng hề vì lòng ham muốn mà làm người ta sa ngã. Em cũng tin chắc là một người đàn bà chỉ trở nên chín chắn về tình yêu thật sự, sau khi đã trải qua tất cả những chuyện dan díu phiền toái, và tất cả những sự tởm lợm về hôn nhân, mà theo lời một danh nhân đã nói, hôn nhân chỉ là sự trao đổi những cái nhìn lạ lùng về ban ngày, những đụng chạm lạnh lùng về ban đêm. Không còn gì đúng hơn. Và em loay hoay chẳng biết lối ra. Nếu tìm thấy lối ra sẽ không còn là tình yêu nữa. Thực sự kể từ ngày ấy, em chỉ tìm được cảm giác yên ổn mỗi khi đi đâu đó trở về nhà, gieo mình xuống  ghế với cái máy vi tính. Như bóng với hình. Phải rồi, có khi là nước mắt, có khi là nụ cười. Em đã ngồi đó âm thầm, tâm tình cùng cái máy ấy biết bao nhiêu chuyện buồn vui của em. Em vừa kể cho cái máy nghe về một con đường. Đường ngoằn ngoèo. Quẹo phải. Quẹo trái. Có một cụm cây. Sau cụm cây là…một cái bãi đậu xe. Đời sống luôn luôn ở phía trước. Cuộc sống vẫn đang tiếp tục. Em đã nghe những câu nói đại loại như thế. Độ này đi đâu em chẳng trong ngóng mong ngóng về nhà. Ngôi nhà chẳng còn là nơi trú ẩn bình yên, Vì tâm hồn và thể xác em, cả hai đang ở phía ngoài căn nhà ấy. Cùng những con đường ngoằn ngoèo. Quẹo phải. Quẹo trái. Có một cụm cây. Sau cụm cây là một cái bãi đậu xe. Bên cạnh bãi đậu xe là dẫy nhà trọ. Đó là những điều sẽ đối đầu trong những thời gian sắp tới. Thế mà em còn chưa tưởng được mình sẽ ra sao? Kể gì đến cái phía trước mù mịt kia. Đi, em đang lao thẳng về cái phía trước đó. Chẳng vì một mãnh lực nào cả. Em lao đi bằng nỗi bất lực của chính mình. Chỉ một điều duy nhất có ai đó hiểu cho em rằng, tự phút giây này em đang bắt đầu tập sống.

       Hơn bốn mươi tuổi còn trẻ không?

       Tại sao lại phải cần có một người đàn ông?

       Đời sống mình như thế này không tốt đẹp lắm sao? Bình yên đến nao lòng, tự nhìn ngắm bóng dáng mình với cuộc sống vật chất hàng ngày đang diễn ra, em ngẫm nghĩ… hoá ra lâu rồi mình vẫn sống mà chẳng suy nghĩ gì cả. Ý nghĩ làm em mỉm cười và theo sau nụ cười là một nỗi rạo rực kỳ lạ. Niềm kiêu hãnh, cảm giác đầy tự tin, hạnh phúc. Không phải phút giây nào người ta cũng dễ dàng nhận ra nó. Nhưng vì đâu mà em lại  tìm thấy thứ hạnh phúc rừng rực đến thế? Mùa xuân đang về. Tiếng chim ríu rít nhảy nhót ngoài kia. Nắng chảy một giòng như tơ nõn. Không phải đâu. Cái gì đang hừng hực trong tâm em kìa. Cái gì mà tìm mãi, vì đâu, em vẫn chưa xác định được rõ ràng?  Em chỉ biết rằng em không còn trẻ đến mức cho rằng cuộc đời bất biến. Phải chọn lựa. Có trẻ mãi được đâu! Cái thứ sân si vừa đem đến hạnh phúc vừa gieo rắc khổ đau! Thèm khát xen lẫn thờ ơ. Chắc là phải có một thay đổi nào đó ? Cứ cầu mong thay đổi. Thay đổi rồi. Giờ thì? Còn gì? Phải thay đổi tất. Em nghĩ vậy…

       Và tại sao lại phải có một người đàn ông?

       Hai, ba năm nay có một dòng sông chẩy mãi trong giấc mơ của em. Xanh lắm và sâu lắm. Chẳng biết bắt nguồn từ đâu. Có lẽ từ chính nỗi khát khao trong tâm thức. Sinh ra và lớn lên ở thành phố, suốt đời em ước ao một con sông cho riêng mình. Để có thể quay về và lặng lẽ khóc bên triền nước sau một, hai lần vấp ngã. Rồi đứng dậy. Rồi đi tiếp. Như em vẫn trải bầy với anh: Tình cảm em dành cho chồng em không phải là tình yêu. Đó chỉ là rung động đầu đời của một cô gái mới lớn, mới biết yêu lần đầu. Đơn giản vậy thôi. Có khi, ngày ấy em thích chồng em chỉ vì một nụ cười, một ánh mắt. Đó không phải là tình yêu. Có phải không anh? Chính em nhiều đêm em đã tự hỏi với chính mình như vậy. Em trách ông trời xanh trớ trêu khi đã ban cho em một trái tim vô cùng nhậy cảm. Nhưng lại không cho em những cảm xúc của tình yêu. Chắc là ngọt ngào lắm. Chắc là huyền hoặc lắm. Để rồi sau mỗi đêm thao thức cùng câu hỏi ấy, trong em có một giấc mơ. Nhưng nào phải mỗi giấc mơ ảo biến thành hiện thực. Thôi thì đành sống với mộng mơ. Dù sao vẫn còn hơn nghèo nàn đến độ không biết mơ mộng là gì. Như anh vẫn nói là em lãng mạn. Để rồi có một gương mặt không rõ nét thỉnh thoảng xuất hiện trong em. Em không dấu anh, em chợt thèm có được khuôn mặt đàn ông trong giấc mơ hiếm hoi vì đêm quá ngắn. Khuôn mặt một người đàn ông không dục vọng, không vò xé thân xác em, mà dịu dàng trìu mến nâng niu trái tim em. Gương mặt đàn ông rất đàn ông. Có lẽ thế. Bao lần trong giấc mơ em cố nhìn rõ mặt ông ấy, nhưng mỗi lần tưởng chừng sắp thành hình thì cũng là lúc khuôn mặt ấy chợt tan biến như ảo ảnh. Em vẫn thèm khát được nhìn thấy khuôn mặt người đàn ông ấy dẫu chỉ là trong giấc mơ. Như chưa bao giờ xuất hiện và em không biết là ai…

      Anh nói em lãng mạn! Không phải đâu anh, như anh nhiều lần đã nói với em là chẳng ai hiểu đàn bà bằng đàn bà. Em đã có một ấn tượng, khi tuổi tác qua ngưỡng cửa bốn mươi, người đàn bà trở nên vô hình. Họ tồn tại, họ hiện hữu đó, như người ta vẫn nhìn thấy họ. Nhưng thực sự họ không được nhìn thấy. Họ chỉ là một người đàn bà bình thường như mọi người đàn bà khác có gia đình. Họ là một người vợ toàn vẹn của một người chồng. Họ chỉ là mẹ của những đứa con với những trách nhiệm hằng ngày, hàng tháng, hằng năm. Họ là người không thể có những ham muốn, những khắc khoải về những khát vọng không thể thực hiện. Họ là một con người nhỏ bé đến mức không ai thấy được. Hay khó mà thấy được. Như một cái bóng, cái bóng ảo. Em là đàn bà và hiện thời, cho đến lúc này em là vậy đó.

       Như em đã viết ở trên, nếu như Như Mưa Ngọt Ngào là một dòng sông. Và chẳng cần nói thì anh đã hay, chẳng ai muốn trở về dòng sông ấy để tắm hai lần. Vậy mà ngay lúc này đây, thêm một lần em trở về khúc ban đầu lần thứ hai, với anh, với em.

      Cho đến lúc em gặp được anh. Từ trên xe bước xuống, em đã nhận ra khuôn mặt người đàn ông ấy trong những giấc mơ của em…

      Em biết anh đang cười khi đọc đến đọan văn này phải không? Tiếng cười của anh đánh thức đứa trẻ đội lốt đàn bà trong em. Anh hóm hỉnh và tinh nghịch khiến ruột gan em cồn cào như kẻ tham ăn, có ngốn bao nhiêu những điều anh nói, em vẫn thấy đói khát và thèm được ăn hơn nữa. Cho đến bây giờ, em vẫn chưa tìm ra anh đã dùng bùa chú gì mà qua ánh mắt, mà lần đầu gặp anh, trong khoảnh khắc anh đã cởi bỏ bóng tối trên thân thể em, để em được khoác chỉ là ánh trăng. Không có anh ở đây, em vẫn trùm trong bóng tối và chờ anh đến trong giấc mơ, để em khoác lại ánh sáng long lanh trên người.

      Anh, từ khi có anh, em không còn nằm đếm những con cừu vớ vẩn trong đêm trước khi ngủ nữa. Anh chẳng thể hình dung đến khi em cảm thấy cô đơn khắc nghiệt như thế nào, mỗi người chịu đựng cảnh cô đơn của riêng mình, cuộc sống của em như những hạt cát, cứ lọt qua kẽ ngón tay mỗi ngày. Thế rồi, rốt cuộc tự hiểu lấy rằng ngày mai sẽ y hệt như ngày hôm nay mà thôi. Còn cái ngày em đang sống, chẳng qua chỉ là cái cầu nối liền hai ngày vô nghĩa như thế. Đêm đêm em nghĩ và nhớ đến anh, hoặc viết về những giấc mơ tiếp tục mọc ra trong đầu em mà em không biết cất vào vào ngăn nào trong bộ nhớ nữa. Em không muốn chúng héo úa dần và tàn lụi mất đi mà không giữ lại được chút gì những điều kỳ diệu chúng đã mang vào đời em. Gặp được anh, mọi thứ trở lại bình lặng vì có anh ở bên cạnh, em đâu có cầu xin số phận nhiều hơn những gì số phận tự mình ban cho mình. Tóm lại thì cuộc sống lúc này của em chỉ có ý nghĩa khi em đợi mong, khi em nhớ, anh ạ. Nhưng nhiều lần em đã buồn và thất vọng, dẫu rằng, có cố gắng thật nhiều em cũng chẳng thể ghi trọn vẹn những giấc mơ lạ lùng trên những mảnh giấy vụn, đó cũng chính là những trang nhật ký vội vã của em…

       Chẳng qua là ở chỗ em phải bắt đầu mọi chuyện từ đầu thôi. Em khởi đầu lại từ con số không, như thế lại càng khó hơn, khó hơn nữa. Thế nhưng bù lại, trong em có niềm vui, chẳng còn mơ hồ những nỗi lo lắng vất vưởng với rồi sẽ ra sao đây. Để một buổi sáng có anh nằm bên, bên một người lạ như anh cùng phía trước hoàn toàn mù mịt, vậy mà mọi nỗi lo âu trong em bỗng dưng tan biến hết. Vì em đang nằm trong cái vòng nhân sinh của anh, em được bao bọc bởi cái vòng mà em tự cho là…tự hiểu là…mọi chuyện trên đời với em đều không có tận cùng, có nghia là bất tận, không có khởi đầu, không có điểm cuối, không có chấm dứt. Và đi đến cái tận cùng của em là ở anh, anh không giống những người khác mà em đã từng quen biết, từ khi lớn lên đến lúc lập gia đình. Ngay cả với chồng em, lúc nào cũng kín đáo, thâm trầm, lúc nào cũng trầm ngâm suy nghĩ như muốn dấu kín một điều gì. Bọn em hầu như không nói chuyện gì với nhau anh ạ. Em cử động như người mộng du, như ở một trạng thái đờ đẫn nào đó. Đôi khi em cũng có những giọt nước mắt thay cho lời lẽ. Cầu mong những sự vuốt ve âu yếm, những tiếng thì thầm dầu rằng vô nghĩa. Thế nhưng tất cả mọi sự dường như như đã âm thầm trôi vào quá quá khứ, chẳng để lại dấu vết với hiện tại.

      Anh như nghịch lý với chồng em. Trong một khoảnh khắc, em đã nghĩ rằng: Anh mới chính là chồng em mới phải? Vì anh đã bao trùm lên em, em như một phiên bản của anh, em nhớ anh nhiều như tay nghiện thèm rượu. Em lại lõm bõm học anh qua ca dao “Anh say vì rượu – Em say vì tình” và cơn say đây của em là say tình. Chẳng có rượu nào làm em say nếu em biết uống rượu như anh, anh đã làm em say bao nhiêu ngày tháng rồi và hình như em chẳng bao giờ tỉnh lại được. Em ước gì mình biết vẽ để ghi lại trên giấy trắng bằng mầu sắc và sự đam mê mù lòa của người họa sĩ với những vạt mơ ước lung linh mà chẳng từ ngữ nào đủ để diễn tả được. Cũng như những ngôn từ chẳng thế nào diễn đạt hết tình yêu em dành cho anh, hôm qua, hôm nay và ngày mai…

      Vẫn là bản sao của anh, em muốn viết hay vẽ về anh. Nhưng em chỉ sợ anh cười…

      Em biết đọc đến đoạn văn này anh có một câu hỏi. Một câu hỏi chẳng bao giờ anh muốn hỏi em là tại sao em không chọn người này hay người kia. Thường là người trẻ tuổi hơn mình. Hiểu theo nghĩa đen là người có đời sống tình dục mạnh hơn. Để rồi em đã chọn anh và em cho đó là tình yêu đích thực. Qua kinh thánh, em từng được nghe định nghĩa đích thực của tình yêu: “Đấy là một sự huyền bí”. Em chẳng dám la đà vào chuyện tín ngưỡng, với tình yêu là gì vẫn là bài toán hóc hiểm cho đến nay vẫn chưa có câu giải đáp. Vì thế em chỉ có thể thẩm định được tình yêu là gì trong hoàn cảnh này hay hoàn cảnh khác. Chứ không lý giải được tại sao yêu trong mọi hoàn cảnh. Hơn nữa tình yêu của em với anh nằm trong một hoàn cảnh cá biệt, như thách thức với định mệnh. Em ý thức được rằng: Một khi em yêu. Em muốn đặt tình yêu của em trên một cái gì đó cao hơn. Quan trọng hơn là hạnh phúc và đau khổ. Tội lỗi hay trong sạch. Những ý nghĩa tầm thường, nhỏ bé của thiên hạ mà họ vẫn đắn đo một khi yêu. Có rất nhiều người họ đã “yên ấm” trong gia đình, nhưng trong tâm tưởng họ. Họ luôn luôn “phải” sống cho…và “phải” sống vì…một hình ảnh thoáng ẩn thoáng hiện nào khác. Tình yêu của họ không nẩy sinh từ cái thú ham muốn nhục dục. Tình yêu của họ chỉ ham muốn chung giấc từng vuốt ve mân mê êm ái, từng nụ hôn mềm mại nồng nàn. Ham muốn ấy chỉ hướng về duy nhất một hình ảnh…Hình ảnh này có thể nằm trong quá khứ, hiện tại hoặc hoang tưởng trong tương lai và theo em, đấy mới là cuộc sống thật sự hay tình yêu đích thực.

      Để rồi em vừa gặp anh. Gần gũi anh qua những bài viết. Rồi cho đến khi nghe được giọng nói của anh. Âm điệu đam mê lẫn xa cách. Chính cái khoảng cách, cái kiểu cách giữ kẽ rất Bắc kỳ của anh lại quyến rũ em. Ngay sau đấy, anh đã hiểu nỗi thống khổ bừng cháy trong tim em. Những gì đã bóp nghẹt tình yêu của em bấy lâu. Những gì đã cản trở tình yêu của em và anh. Anh đã đến với em trong chiêm ngưỡng và kính trọng. Đó là câu trả lời của em với câu hỏi của anh: “Anh làm cho em cũng yêu anh khốc liệt lắm anh à, anh không biết đâu! Em chỉ biết rằng em “ghiền” nghe tiếng anh hoài mỗi ngày thôi. Ngày nào mà không đuợc nghe anh nói, chắc sẽ buồn lắm và thấy ngày dài lê thê…Em nghe anh nói bao nhiêu cũng không đủ, muốn nghe hoài, nghe hoài. Không phải là em đã thú tội với anh rằng em đã “cảm” anh nặng từ ngày nghe giọng của anh sao? Mấy ngày nay em mất ngủ, bây giờ em buồn ngủ quá, chỉ muốn dựa đầu lên vai anh mà ngủ thôi anh à . Em hứa yêu anh suốt đời. Em nhớ mấy câu thơ này  của Du Tử Lê: ‘’Ơn anh thơ dại từ trời – Theo em xuống biển luợm đời em lên….’’

       Anh hãy chịu khó nghe em giải bày thêm với hai chữ “bóp nghẹt” và “cản trở”: Tình yêu của em gây phiền muộn cho nhiều người. Nếu không…nhiều thì cũng ít nhất cũng cho…một người. Tình yêu của em đâu phải là khoảng đất ươm mầm để rồi nẩy ra những cỏ dại. Em biết thế nên sợ hệ lụy cùng những lôi kéo, những dây dưa chẳng thể tránh. Em vẫn phải đối mặt với nó, chẳng thề thổ lộ cùng ai, ngay cả với chính anh. Em luôn luôn lẩn tránh và thu xếp đời mình cách nào cho được yên thân và sống trần trụi với nó. Anh có hiểu em muốn nói gì không anh? Thế nhưng em có linh cảm của một người đàn bà là anh đã hiểu được điều ấy! Vì ít nhất hơn một lần anh đã khuyên em để đầu óc thoáng đãng và đi về phía trước đang thênh thang rộng mở. Như anh vậy. Vì vậy song song với những thầm kín của riêng em phải một mình đối chọi, dựa vào anh, em lại muốn tình yêu của em cần có một cánh cửa, không phải khép kín nỗi cô đơn. Mà mở ra một con đường vào vườn địa đàng. Em được anh dẫn đến một vùng đất mới mẻ và đáng yêu. Được sống như ý muốn của mình, chứ không sống theo cái nhìn của người khác. Em chẳng bao giờ nghĩ và hiểu rằng trên đời lại có cái loại tình yêu lạ lùng như thế này. Vì vậy em mới viết như ở trên là tình yêu của em ở ngoài mối tình tầm thường, tùy thuộc người khác, người khác ấy không ngoài anh và hoàn cảnh của anh cũng khác….

      Trở lại cái thưở ban đầu, vừa gặp em anh đã hôn em. Cái hôn mãnh liệt dữ dội chẳng kém cái hôn trên da thịt. Dấu hằn của nó ở khắp mọi nơi, ở môi, ở mắt, ở khắp người. Cảm giác êm và tê rần thấm tận cùng các ngõ ngách của thân thể, Cái hôn kéo dài đến kiệt sức. Em tưởng tất cả đêu ngưng đọng trong đó, cả hạnh phúc nỗi đau, cả thời gian gần hai chục năm nay em không hôn một người đàn ông nào khác ngoài chồng em…Và lúc ấy, miệng anh kề sát miệng em và nó khác ghê lắm, cảm giác tiếp xúc khác, vị khác và kiểu hôn cũng khác. Ngay lúc đó, em chớm nghĩ với cái hôn này, đây cũng là lý do khởi đầu cho người đàn bà bước ra khỏi căn nhà bấy lâu của mình. Ngoài cái hôn, để được còn nhìn thấy từ cái nhìn ấm áp qua đôi mắt ai khác. Để được nhớ lại mình là người đàn bà không phải người ta nghĩ, và cũng có thể, dù chỉ một chút, để được thấy mình không phải là mình. Không phải là ảo giác mà như có thật, em thực sự đang có mặt ở đây và đang làm cái công việc này là hôn một người đàn ông lạ, không phải là chồng mình. Em đã lặng người…chết đứng như trời chồng.

      Cái ngày em và anh gặp nhau ở quán cà phê. Em có hơi tựa vào anh dọ dẫm, và nhìn ra ngoài khung kính, nhìn bầu trời chan hòa ánh nắng, hiểu theo nghĩa là em đang căng tràn nhựa sống ngưng đọng trong từng khoảnh khắc. Anh biết đấy, mỗi chúng ta đều có thể tiêu pha tuổi tác của mình trong những khoảnh khắc đó. Vậy mà tại sao em lại ngần ngừ lưỡng lự, mặc dù em rất muốn. Khoảng thời gian sau đó, anh lại ôm em, siết chặt em trong vòng tay ấm áp. Em sẽ không thể nào quên nổi vòng tay này. Nếu có, thì phải kể đến sự hiện hữu của anh. Khi em và anh bình yên nắm tay nhau trong một cái quán nhỏ thế này. Em ngồi khum chân, tay anh bíu chặt vai em và chúng ta nhìn nhau trong im lặng. Không thể làm gì hơn. Em hiểu là như thế. Em hiểu là dường như em đang yêu lần đầu trong cơn gió thẳm.

       Buổi trưa anh đưa em đến một tiệm ăn, ở đấy thiếu vắng những nụ hôn vì có những người khách ở bên trong, những người lạ ở bên ngòai, qua cái cửa kính rộng choán gần hết cả bức tường giống như khung kính của quán cà phê ban sáng. Một bất ngờ, đứng trước tiệm ăn này anh và em đều không ưa. Vì nó là tiệm ăn Mễ. Nhưng nó có một cái chòi và một dòng sông. Đứng ở lan can chòi, anh ôm em và hôn thật lâu, như để bù lại những nụ hôn thiếu vắng trong quán cà phê. Anh hôn chặt. Em mềm nhũn người vì nỗi ngất ngây đến nghẹt thở ấy. Em đã tận hưởng nụ hôn ngọt ngào ấy của anh, như những nụ hôn trong giấc mơ đôi lần em đã được người đàn ông dấu mặt và hôn em trong tĩnh lặng. Buổi sáng sau giấc mơ đó, em cảm thấy yêu đời, yêu người hơn, mặc dù nó không có thực. Em thú nhận: Thật là lạ khi một nụ hôn có thể mang lại niềm vui cho em suốt cả ngày, từ sáng đến chiều cho đến cuối tuần.

(Còn Tiếp)

Đêm Letung – Indo – Ảnh (Tác Giả gởi)

1-

chiều xuống bên kia thị trấn

biển xa sóng gợn chân trời

thuyền neo hững hờ ven bến

một ngày trầm mặc buông lơi

.

đồi cao lưới màn cây mắc

gió đem về nỗi hoang vu

phố biển sầu đêm đàn hặc

tiếng kinh rền rĩ xa mù

.

phiêu diêu hồn bay ngất ngưỡng

giữa lòng ốc đảo cô liêu

sẽ là thiên thai thoát tục

quên đời những gánh sầu treo

.

đôi lần hân hoan buồn bã

nằm trong ý nghĩ con người

đôi lần hay là tất cả

chiếc lưỡng mục kính tôi soi

.

bàng hoàng đêm rơi vội vã

tôi ngồi chỉ một mình tôi…

2-

thế kỷ một trăm năm

đời người so dài ngắn?

đất cho ta chỗ nằm

thời gian nào giới hạn?

.

buổi sáng ngồi một mình

quanh căn phòng trống vắng

khi chiều bước lặng thinh

tâm hồn sao tĩnh lặng?

.

ngắm một vầng mây trắng

hay một áng mây vàng

những dấu than tản mạn

sum họp làm chia tan…

.

hỏi không câu trả lời

những nỗi đau tận tuyệt

huyền vi lẽ của trời

trong sinh trụ hoại diệt

.

thuyền lướt đều trên sóng

nhấp nhô những nan đề

.

ảnh tượng hình đối bóng

người đi khóc kẻ về

.

thế kỷ một trăm năm

cây người thay lá rụng

huyệt sầu cõi xa xăm

muôn đời soi rũ bóng

.

mai sau vạn kỷ nào?

ta hoài thai trở lại

một hình hài thanh tao?

một tâm hồn băng hoại?

.

thiên nhiên chiếc thảm thần

biến hóa muôn hình sắc

ta người thân bụi cát

phơi lưng trần cô đơn

.

gập ghềnh những con dốc

thở hơi dài nhọc nhằn

cảm khái khi ngồi khóc

nỗi tuyệt cùng bi thương

.

tán thán một bài kinh

ngưỡng mộ ca dao đẹp

trong muôn vạn ý tình

qủa, nhân lưu truyền kiếp…

Lâm Hảo Dũng

Van, Jan 2^nd – 2025

Trong một nước, một xã hội có trăm thứ giai cấp, trăm thứ thành phần, ai cũng được hưởng quyền lợi tuỳ theo nhiệm vụ. Nhưng có một thành phần quan trọng nhất mà lại hưởng quyền lợi thấp nhất, chịu thua thiệt đủ đường, vậy mà không than phiền, trái lại còn hãnh diện nhận trọng trách, đó là:

Quân đội nói chung, người lính chiến nói riêng.

Xưa – từ thời phong kiến, người ta sắp xếp thứ tự ưu tiên: sĩ, nông, công, thương. Người lính… bị bỏ ra ngoài.

Nay – ngoài đời, người ta xưng tụng nhau “ông nọ bà kia”, “ông thông bà phán”, nhưng lại gọi… “thằng lính”.

“Thằng lính” chịu thiệt thòi nhiều nhất: thiệt thòi gia đình, đời sống, tuổi trẻ, và sau cùng là mạng sống.

Thượng Đế công bằng ban cho mỗi người một mái nhà, một đời sống yên bình như nhau. Nhưng người lính phải hy sinh cái yên bình của mình để giữ an bình cho người khác. Người ta ngủ ngon vì có người lính thức gác suốt năm canh. Người ta được sống để vinh thân phì da vì đã có người lính chấp nhận cái chết.

Vậy có cần vinh danh người lính không?

Không phải là cần, mà là bắt buộc phải.

Vinh danh như thế nào?

Một sư đoàn, một tiểu đoàn được tuyên dương vì chiến thắng, vì giữ vững trận tuyến. Điều đó đúng. Nhưng đọc vài câu: “Vinh danh các anh hùng tử sĩ… Vinh danh các chiến sĩ vô danh…” mà không nêu tên cá nhân thì đó là thiếu trách nhiệm.

-Danh dự của đơn vị được xây bằng máu của từng người lính.

-Chiến thắng của tập thể là do cái chết của từng cá nhân.

Chỉ ghi những con số vô hồn: “12 tử trận, 37 tổn thất” mà không trả lại cái tên cho người đã chết, bắt họ “vô danh”, là vô trách nhiệm và vô lương tâm.

Một sự cố tình thì đúng là của kẻ “bàng quang”, kẻ bên lề cuộc chiến điên dại lại hỗn hào, bảo người tuẫn tiết vì mất nước là chuyện bên lề!

Sử xanh nước Việt vinh danh các anh hùng tuẫn tiết theo thành như các Danh Tướng Nguyễn Tri Phương, Hoàng Diệu và “Ngũ Hổ Tướng Quân”.

-Hạm Trưởng John Smith chìm theo tàu Titanic,

-Hạm Trưởng Ngụy Văn Thà “chìm” theo HQ10.

Người lính nhận lệnh hành quân với 5W.

Vậy khi người lính tử trận cũng phải trả lại họ 5W:

Who – What – When – Where – Why.

Người lính tử trận có tên, có số quân, có cấp bậc, chức vụ, đơn vị. Họ đã chiến đấu rồi bị đạn AK xuyên qua màng tang, không kịp ngáp, không kịp nhìn máu và óc mình văng sang mặt thằng bạn nằm bên cạnh vào ngày N, giờ G tại Kinh Cái Thia, quận Cai Lậy, đạn xuyên ngực tại cây số QL1 Phong Điền Thừa Thiên, mất xác tại Động Ông Đô Quảng Trị, cụt đầu tại Đồi 10 Quảng Ngãi, gãy chân tay tại Kinh Cán Gáo Chương Thiện, tử trận tại mọi chiến trường từ Bến Hải đến mũi Cà Mau.

Đó mới là vinh danh.

Đó là trả lại tên cho người lính đã mất tên.

Người lính đã hy sinh mạng sống.

Người hậu phương-người có quyền lực, “có chức”, chỉ cần hy sinh… vài phút để ghi tên người lính tử trận vào sử xanh.

Vậy mà cũng không làm, vì ngại khó, ngại nhớ tên “thằng lính” đã chết để mình được vinh thăng.

Không ngại khó mà ngài mải mê với con số “vạn cốt khô” để mình được công thành. Rồi ngài hỏi: “Tại sao phải vinh danh mấy thằng lính chết trận?”

Quan hỏi thật thông minh!

Tại sao phải vinh danh người lính chết trận?

Vinh danh để người người biết ơn đã được cứu sống.

Vinh danh để người chết được yên mồ.

-Người sống biết mình đang hưởng điều gì.

Gia đình tử sĩ biết cái chết của chồng, cha, con họ không bị bỏ xó.

Và người đã nằm xuống được yên lòng, vì tên họ còn được nhắc, còn được nhớ, còn được gọi lên giữa trời đất — làm gương sáng cho thế hệ mai sau.

Vinh danh người lính không phải một nghi thức. Đó là bổn phận của cấp chỉ huy, của từng người dân đang sống trong hòa bình.

Hòa bình không tự nhiên mà có.

Hòa bình được đổi bằng những người lính đã không còn trở về!

Thế Còn Người Trở Về Trên Đôi Nạng Gỗ?

Vinh danh người lính tử trận thì dễ.

Họ đã nằm xuống, không cần nén nhang, không cần chén cơm trái trứng.

Người lính đã về Thiên Quốc, họ có tất cả thì có cần chi đâu

Nếu ta có đốt nén nhang, cúi đầu cũng chỉ là cho phải phép.

Nhưng còn những người lính chưa chết!

Anh “chưa chết đâu em”, chỉ mất một cái chân, một cánh tay, một con mắt, hoặc bi đát là mất cả hai, nên bị xã hội tặng cho chữ “phế”!

Vết thương đã đau, còn kèm theo “phế”- phế thải thì ê chề biết bao!

Thương phế binh già không sợ chết, mà sợ chết không được, vì vẫn còn cửa khẩu, cửa hậu đòi quyền sống.

Phế binh không còn tự lo cho bản thân thì lấy gì giúp cho xã hội?

Không đúng.

Họ giúp xã hội bằng chính cái phần thân thể đã mất đi.

Phế binh mất chân để ta được đi lại.

Phế binh mất tay để chúng ta được ôm ấp hạnh phúc, ôm vợ con.

Phế binh mất đôi mắt, suốt đời chịu tối tăm để chúng ta được nhìn nét đẹp duyên dáng, nụ cười tươi, ánh sáng mặt trời.

Chúng ta-những người đầy đủ mọi thứ, nếu không muốn nói là dư thừa mà vẫn được nước Mỹ trả phụ cấp cho chữ hiếu-con săn sóc cha mẹ già.

Vậy chúng ta nghĩ gì với phế binh nửa tỉnh nửa mê, nửa sống nửa chết?

Trách nhiệm của chúng ta là phải trả lại cho phế binh những gì mà họ đã cho chúng ta mượn.

Phế binh đã “trả nợ Tổ Quốc” xong, Tổ Quốc là của chung, trừ phi quý vị không cùng chung Tổ Quốc với phế binh.

Phế binh không cần nhang khói, không cần vòng hoa, họ chỉ cần một chút oxy để thở, một chút nước cho đỡ khát, và một “chút gì để nhớ để thương” cái bao tử.

Trả lại cho thương binh tử sĩ sự trân trọng là thái độ công bằng và nhân bản của người Việt tử tế./.

Captovan

HOÀI MONG

(nhạc Phạm Anh Dũng, lời Vĩnh Phúc)

Ẩn Lan hát, Nguyễn Hữu hòa âm, Hoàng Khai Nhan thực hiện video: