T.Vấn

& Bạn Hữu

Văn Học và Đời Sống

T.Vấn: Tự do và trách nhiệm

Share on facebook
Share on twitter
Share on whatsapp
Share on email
Share on print

clip_image001

1.

Nếu Chúa Giê-su, Thánh Mohammed và Đức Phật lại xuất hiện trên trần gian và làm người một lần nữa, thì liệu các vị ấy sẽ chọn là người theo chủ nghĩa tư bản, chủ nghĩa xã hội hay chủ nghĩa cộng sản? Đó là đầu đề một bài tiểu luận mà người thầy gíao phụ trách môn kinh tế xã hội học một trường trung học ở thành phố nơi tôi ở đã đưa ra cho những học trò lớp 12 của mình. Một nam sinh đề nghị xin được thảo luận đề tài ấy dưới hình thức những bức vẽ có minh họa, thay vì chỉ dùng chữ viết như thông thường. Ông thầy ngạc nhiên, nhưng vẫn đồng ý, vì muốn được xem anh học trò vốn được xem là có khả năng vẽ ấy sẽ trình bày đề tài mang nặng tính chất kinh tế bằng cây bút vẽ như thế nào. Đến ngày nộp bài, thích thú với cách trình bày của anh học trò họa sĩ, ông thấy giáo yêu cầu anh thực hiện bài tiểu luận bằng hình vẽ ấy trên dãy tuờng bao chung quanh lớp học, đủ lớn để nhiều người cùng xem và thảo luận. Hơn một tuần lễ sau, công trình hòan thành. Người ta thấy 3 vị giáo chủ của 3 tôn gíao lớn nhất hòan cầu cùng đứng băn khoăn trước một lối vào có 3 cánh cửa. Một cánh cửa thì viết đầy những phương châm làm nên chủ nghĩa tư bản như: quyền tư hữu, kinh tế thị trường, cạnh tranh, lấy lợi nhuận làm động cơ tăng trưởng v…v. Một cánh cửa khác có những khẩu hiệu biểu trưng cho chủ nghĩa xã hội: kinh tế chỉ huy, quyền sở hữu tập thể. Cánh cửa còn lại ghi nguyên văn câu nói nổi tiếng của Karl Marx, ông tổ chủ nghĩa cộng sản: làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu. Trước 3 cánh cửa ấy là một mũi tên chỉ lối vào to tướng, với câu hỏi: Họ chọn cánh cửa nào? ám chỉ 3 khuôn mặt trầm tư suy nghĩ với đầy những dấu hỏi của 3 vị gíao chủ.

Một cách khá bất ngờ, lối trình bày độc đáo của cậu học trò lớp 12 đã lôi cuốn được sự chú ý của nhiều người cả trong lẫn ngòai trường học. Tờ báo địa phương lớn nhất thành phố đã cử phóng viên đến lấy tin và đăng bài giới thiệu, với mục đích cổ vũ cho sự sáng tạo trong việc dậy và học các đề tài khô khan như môn kinh tế xã hội học ở trường trung học.

Lẽ tất nhiên, bức hình vẽ 3 vị giáo chủ với những góc cạnh quen thuộc khiến người xem dễ nhận ra cũng được chụp và đăng kèm theo với bài viết của phóng viên.

2.

Giáo chủ Hồi Giáo Mohammed lập ra tôn giáo với tôn chỉ không thờ phượng các ngẫu tượng cổ sơ, do đó, việc vẽ hình người được coi là có tội. Trong các đền thờ Hồi gíao không có hình vẽ hay tượng người, chỉ có những nét vẽ hình học và chữ viết. Việc trưng bày hình vẽ giáo chủ Mohammed , dù dưới bất cứ hình thức nào, đều bị những người theo Hồi gíao cho là phạm thượng, báng bổ. Hồi tháng 1 năm 2006, sự kiện một tờ báo ở Đan Mạch đăng hình biếm họa vị giáo chủ Mohammed, rồi một số báo chí ở Âu châu đã cho đăng lại những bức hình ấy, đã gây nên một biến cố nghiêm trọng. Quốc gia Hồi giáo Saudi Arabia triệu hồi đại sứ ở Đan Mạch về nước. Các tòa đại sứ của Đan Mạch, Na Uy ở Damacus, Beirut bị những người Hồi gíao cực đoan tấn công, đập phá, gây nhiều thiệt hại về vật chất. Không khí bạo động lan tràn sang cả Phi Luật tân, A Phú hãn, Nam Dương. Hàng chục người chết và hàng chục người khác bị thương trong những ngày sôi động ấy chỉ vì những bức vẽ biếm họa vị giáo chủ Hồi giáo. Nhiều vị lãnh đạo quốc gia và tôn giáo trên thế giới phải lên tiếng kêu gọi mọi người tự chế để tránh những hậu quả khó lường.

Cái tiền lệ đáng sợ ấy hẳn là đã ám ảnh tâm trí các người hữu trách của tờ báo lớn nhất thành phố Wichita, Kansas, nên hai ngày sau khi cho đăng bài và hình vẽ có các vị giáo chủ tôn giáo, nhất là vị giáo chủ Mohammed của Hồi giáo, viên tổng biên tập tờ báo đã lên tiếng trình bày những căn nguyên khiến ông đã quyết định cho đăng bài viết và bức hình nói trên. Theo ông, quyết định ấy, dựa trên việc xem xét sự kiện nhiều người Hồi giáo cho rằng miêu tả giáo chủ của họ bằng hình ảnh là một hành vi báng bổ tôn giáo. Sau khi tham khảo ý kiến với nhiều cộng sự viên, ông quyết định cho chạy nguyên vẹn bức hình. Trước hết, theo ông, bức hình ấy là thích hợp (germane), không hàm ý nào khác ngòai nội dung như đầu đề bài tiểu luận đã gợi đến. Mặt khác, bài tường thuật rất gọn ghẽ, sâu sắc, không đơn giản chỉ là khen ngợi tài vẽ của một học sinh mà còn cùng với bức hình vẽ, giúp độc gỉa hiểu rõ mục đích của câu chuyện được kể lại. Kế đến, cũng theo lời vị tổng biên tập, có những bài báo hay hình ảnh xuất hiện trên tờ báo mà nhiều độc giả cho rằng không nên cho đăng tải, hay đơn giản hơn, họ không thích xem hay không thích đọc. Và một quyết định dựa trên nỗi sợ hãi vì đi ngược lại ý thích của độc giả là một quyết định không thể coi là phù hợp. Cuối cùng, vị tổng biên tập hỏi ý kiến độc giả, nếu họ là người có quyền cho đăng hay không cho đăng bức hình ấy, họ sẽ quyết định như thế nào?

3.

Tự do ngôn luận. Có lẽ đó là điều vị tổng biên tập tờ báo nói trên muốn nhấn mạnh trong việc thừa hành chức năng biên tập của mình, dù cho có những áp lực vô hình của độc giả. Đó là sức mạnh của nền báo chí tây phương, khiến họ trở nên một lực lượng đối trọng với chính quyền và là người dẫn đường cho quần chúng. Nhưng trong thế giới tòan cầu hóa ngày nay, cùng với sự đan ghép các nền văn hóa và thể chế chính trị, khái niệm tự do ngôn luận của tây phương đang bị thách thức. Khái niệm ấy đã phải tự điều chỉnh lại chính nó khi xảy ra vụ bạo động hai tháng đầu năm 2006 tại châu Âu với sự việc các bức tranh biếm họa giáo chủ Mohammed. Nước Mỹ, vốn quen với một tinh thần tự do phóng khóang từ mấy trăm năm nay, cũng đã phải xét lại khái niệm tự do gọi là tuyệt đối của mình, trước hết là ở các cơ quan truyền thông báo chí. Mỗi nền văn hóa, mỗi tôn giáo, mỗi quốc gia với lịch sử riêng biệt của mình, đều có một giới hạn riêng cho quyền tự do ngôn luận, tự do tư tưởng. Vấn đề là tinh thần trách nhiệm trong việc thực thi quyền tự do ấy, để không xúc phạm đến bất cứ một người nào, một tổ chức nào, một tôn giáo nào, dù là vô tình hay cố ý.

Mặt khác, cần phân biệt một sự phẫn nộ chính đáng (nếu bị xúc phạm) và thái độ quá khích, hễ không thích hay không đồng ý là phản đối, thậm chí, sử dụng đến cả các phương thức bạo lực để đối phó với người được coi là có hành vi xúc phạm. Thế giới đã đầy dẫy những hành động nhân danh kẻ bị xúc phạm đi xúc phạm người khác, nhân danh kẻ bị áp bức, bị đối xử bất công để đi áp bức, đè nén người khác, nhân danh hòa bình để đi gây chiến tranh chết chóc cho quốc gia khác. Người ta đã quá chú trọng đến biểu tượng, đến độ không hiểu được rằng biểu tượng dù có đặc thù đến thế nào, thì biểu tượng vẫn không thể thay thế hòan tòan cho lý tưởng, cho niềm tin, cho sự tồn tại vật chất một khái niệm linh thiêng. Và các thế hệ nối tiếp nhau chiến đấu và hy sinh là chiến đấu và hy sinh cho lý tưởng chứ không phải biểu tượng của lý tưởng, cho niềm tin tôn giáo chứ không phải cho biểu tượng của tôn giáo, cho sự tồn tại vật chất của những khái niệm linh thiêng (như quốc gia, dân tộc) chứ không phải những biểu tượng của sự tồn tại vật chất ấy.

4.

Gần đây, trong các tranh luận về vấn đề tự do trong sáng tạo văn hóa ở trong nước và hải ngọai, đã có dư luận đặt vấn đề những người làm văn hóa ở hải ngọai bị sức ép của cộng đồng khiến họ không hòan tòan được tự do như lẽ ra họ phải được hưởng vì họ đang sinh sống ở những xứ sở tự do dân chủ. Quả đúng là trước khi đặt bút xuống viết một điều gì, người viết phải cân nhắc, suy nghĩ chín chắn. Trước hết là do thái độ trách nhiệm với cộng đồng những người phải bỏ nước ra đi, họ có những niềm đau và những nỗi lòng cần được tôn trọng, không nên xúc phạm tới, không nên khơi dậy. Một người viết có trách nhiệm, phải nhìn thấy rõ điều đó để cẩn trọng hơn trong việc hành xử quyền tự do ngôn luận của mình. Đó không phải là sự sợ hãi, như nỗi sợ hãi của một người dân sống dưới chế độ độc tài trước bàn tay sắt của nhà cầm quyền, vì thực ra, ở hải ngọai không ai có thể làm được điều gì tổn hại đến ai, vì luật pháp nước sở tại sẽ mạnh tay can thiệp nếu có sự vi phạm. Một người viết có trách nhiệm còn cần phải có đảm lược để nói đúng điều cần nói, không để cho những cảm tính yêu ghét nhất thời chi phối. Và nhất là sự công bằng trong phán xét, vì tính cách đại chúng của các phương tiện truyền thông báo chí, nó sẽ đóng vai trò dẫn đường cho người đọc, người xem, người nghe. Người dẫn đường sai vì chủ quan, vì thiên lệch, sẽ dẫn cả một đám đông vào ngõ cụt, không lối thóat .

Nói thì dễ, nhưng thật không dễ dàng gì cho người trong cuộc khi phải lựa chọn.

Ngay đến viên tổng biên tập một tờ báo Mỹ, cũng đã phải đắn đo suy nghĩ, tham khảo ý kiến nhiều cộng sự trước khi quyết định cho đăng tải một bức hình. Chắc hẳn không phải vì quán tính tự kiểm duyệt, mà phần lớn đến từ sự quan tâm tới một cộng đồng tôn giáo, tuy chỉ là một nhóm nhỏ nếu so sánh với các cộng đồng khác ở địa phương. Đó chính là biểu hiện của tinh thần trách nhiệm, và ý thức về tác động của việc mình làm đối với những người khác.

Và đó cũng chính là cốt lõi của mọi quyền tự do cho con người.

© T.Vấn 2008