The NYT: Trump’s Sharp Turn on China: Embracing It as a Peer Power

Tác Giả: Edward Wong

[Edward Wong, tác giả của một cuốn sách về Trung Quốc, đã đưa tin trực tiếp từ hiện trường trong chuyến thăm Bắc Kinh của Tổng thống Trump và chuyến đi Ấn Độ của Ngoại trưởng Marco Rubio.]

(ChatGPT chuyển ngữ. T.Vấn biên tập và hiệu đính)]

Sự ấm lên trong quan hệ giữa Tổng thống Trump và Tập Cận Bình — một nhà lãnh đạo mà ông ngưỡng mộ — đã làm dấy lên những lo ngại tại Washington và khắp châu Á.

Chính phủ Hoa Kỳ và Trung Quốc đã đưa ra một cụm từ mới, “ổn định chiến lược mang tính xây dựng”, trong cuộc gặp của Tổng thống Trump tại Bắc Kinh vào tháng trước với nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình.

Sau cuộc gặp với nhà ngoại giao hàng đầu của Trung Quốc tại Malaysia vào mùa hè năm ngoái, Ngoại trưởng Marco Rubio đã đưa ra một câu nói vào thời điểm đó không gây nhiều chú ý, nhưng sau này lại góp phần mở đường cho một sự thay đổi đột ngột.

Ông Rubio nói rằng Hoa Kỳ và Trung Quốc có “cơ hội ở đây để đạt được một mức độ ổn định chiến lược nào đó” và tìm kiếm những lĩnh vực hợp tác. Ông lặp lại cụm từ này một lần nữa vào tháng Hai khi nói về Trung Quốc tại vùng Caribe, nhưng cũng không nhận được nhiều sự quan tâm.

Các quan chức Trung Quốc đã chú ý đến những phát biểu của ông Rubio và đề nghị với các đối tác Hoa Kỳ sử dụng một cách diễn đạt còn tích cực hơn để mô tả mối quan hệ giữa hai nước, theo hai nguồn tin am hiểu về các cuộc tiếp xúc ngoại giao trước đây nhưng chưa từng được công bố.

Cụm từ mới — “ổn định chiến lược mang tính xây dựng” — đã được cả hai chính phủ sử dụng trong cuộc gặp giữa Tổng thống Trump và nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình tại Bắc Kinh vào tháng trước.

Mặc dù ngôn ngữ này nghe có vẻ cứng nhắc và phần nào mơ hồ, những thuật ngữ ngoại giao như vậy lại đóng vai trò là những dấu mốc định hướng quan trọng. Cụm từ mới này gửi tín hiệu đến các cơ quan của cả hai nước, cũng như các cường quốc khác, rằng Hoa Kỳ và Trung Quốc — hai nền kinh tế lớn nhất thế giới và hai lực lượng quân sự mạnh nhất — đang tìm cách hợp tác hoặc hạn chế sự đối đầu, đặc biệt trong các vấn đề thương mại và Đài Loan.

Chính sách mới của ông Trump đối với Bắc Kinh đã làm dấy lên nhiều câu hỏi và lo lắng trên khắp châu Á, từ Đài Bắc đến New Delhi và Manila, khiến các chính phủ trong khu vực phải vội vã điều chỉnh lại cách tiếp cận của họ đối với Hoa Kỳ và Trung Quốc.

Những tín hiệu từ phía Hoa Kỳ trở nên rõ ràng hơn qua một loạt chuyến thăm chính thức tới châu Á trong những tuần gần đây: ông Trump và các cố vấn hàng đầu tới Bắc Kinh; ông Rubio tới Ấn Độ; và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth tới Singapore.

Tại một diễn đàn quân sự thường niên, ông Hegseth nói rằng có “mối lo ngại chính đáng” ở châu Á về sự gia tăng sức mạnh quân sự và các hoạt động của Trung Quốc, nhưng ông cũng tuyên bố: “Chúng tôi tôn trọng những tham vọng của họ.”

Ông không đề cập đến Đài Loan, khiến ông trở thành Bộ trưởng Quốc phòng Hoa Kỳ đầu tiên trong hơn một thập niên không nhắc đến hòn đảo này tại diễn đàn.

Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth (trái) đang nói chuyện với Bộ trưởng Quốc phòng Hàn Quốc Ahn Gyu-back (phải) và Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản Shinjiro Koizumi trong một diễn đàn ở Singapore hồi đầu năm nay. Ảnh: Mohd Rasfan/Agence France-Presse via Getty Images

Sau các cuộc gặp tại Trung Quốc, ông Trump dành những lời khen ngợi nồng nhiệt cho ông Tập, gọi ông là một nhà lãnh đạo vĩ đại như thể bước ra từ “một vai diễn được lựa chọn hoàn hảo”.

Nhưng quan trọng hơn, ông Trump nói rằng ông đang “tạm gác lại” việc bán vũ khí cho Đài Loan như một “con bài thương lượng” với Trung Quốc, và rằng Hoa Kỳ cùng Trung Quốc đang hình thành một “G2” gồm hai siêu cường ngang hàng.

“Đó là hai quốc gia vĩ đại,” ông nói với Fox News.

Các quan chức hiện tại và cựu quan chức của Hoa Kỳ cũng như châu Á cho rằng thông điệp rất rõ ràng: ông Trump có ý định nhượng bộ Trung Quốc, và các quốc gia khác nên đi theo hướng đó.

Chính sách mới này là một sự thay đổi mạnh mẽ so với cách tiếp cận cứng rắn của ông Trump trong nhiệm kỳ đầu tiên. Nó xuất hiện sau khi các biện pháp trả đũa của Trung Quốc trong cuộc chiến thương mại năm ngoái đã buộc ông Trump phải lùi bước.

“Ít nhất vào thời điểm hiện tại, quan điểm của chính phủ Trung Quốc là mối quan hệ của họ với chính quyền Trump tốt hơn rất nhiều so với những gì họ từng mong đợi,” bà Yun Sun, một học giả về Trung Quốc tại Trung tâm Stimson, một tổ chức nghiên cứu chính sách đối ngoại, nhận định.

“Người Trung Quốc xem Trump như một cơ hội để xây dựng một hình ảnh tích cực hơn về Trung Quốc,” bà Sun nói, người đã có mặt tại Bắc Kinh trong thời gian diễn ra hội nghị thượng đỉnh. “Họ nghĩ rằng có lẽ họ có thể sử dụng hai năm rưỡi tới để cho mọi người thấy rằng Trung Quốc không tệ như những gì nhiều người vẫn nghĩ.”

Bà nói thêm rằng các quan chức Trung Quốc đặc biệt muốn tác động đến cách nhìn của giới hoạch định chính sách đối ngoại và an ninh quốc gia tại Washington.

Nhà Trắng khẳng định rằng mối quan hệ mới “mang tính xây dựng về ổn định chiến lược” này gắn liền với “sự công bằng và có đi có lại”. Cho thấy rằng sự cạnh tranh vẫn sẽ tiếp diễn, Lầu Năm Góc hôm thứ Hai đã bổ sung một số công ty công nghệ lớn của Trung Quốc và một nhà sản xuất xe điện vào danh sách các doanh nghiệp có liên hệ với quân đội Trung Quốc, trong một nỗ lực nhằm hạn chế hoạt động thương mại toàn cầu của họ.

Tuy nhiên, Trung Quốc không sử dụng cách diễn giải của chính quyền Trump về cụm từ mới này. Chính phủ Trung Quốc nhấn mạnh rằng ngôn ngữ đó đặt ưu tiên vào sự hợp tác.

“Điều cần có là sự ổn định liên tục, trong đó những khác biệt có thể được kiểm soát, và mối quan hệ không nên giống như một chuyến tàu lượn siêu tốc,” Đại sứ quán Trung Quốc tại Washington cho biết trong một tuyên bố.

Ông Tập Cận Bình chào đón ông Trump tại Bắc Kinh tháng trước. Ông Trump cho biết hai người đã thảo luận “rất chi tiết” về Đài Loan và việc bán vũ khí cho hòn đảo này trong chuyến đi. Ảnh: Kenny Holston/The New York Times

Ông Tập thậm chí còn thể hiện quan điểm mạnh mẽ hơn. Trong một bài phát biểu tại hội nghị thượng đỉnh, ông nói với ông Trump rằng “những thay đổi lớn chưa từng thấy trong một thế kỷ đang diễn ra nhanh chóng” — một cụm từ ông từng sử dụng trước đây để mô tả sự suy giảm quyền lực của Hoa Kỳ.

Ông Tập cũng kêu gọi ông Trump tránh “Bẫy Thucydides”, một lý thuyết cho rằng một cường quốc đang trỗi dậy và một cường quốc đang thống trị thường có xu hướng dẫn đến chiến tranh.

Ông Trump đã thừa nhận quan điểm của ông Tập về sự ngang hàng giữa các siêu cường. Trong một bài đăng trên mạng xã hội, ông viết rằng ông Tập đã “rất khéo léo” đề cập đến sự suy yếu của Hoa Kỳ, nhưng cho rằng đó là sự ám chỉ đến thời kỳ của chính quyền Biden.

Trong nhiều năm, Trung Quốc đã thúc ép Hoa Kỳ chính thức công nhận mình là một cường quốc ngang hàng.

Ông Tập từng cố gắng thuyết phục Tổng thống Barack Obama chính thức tuyên bố rằng hai nước có “một kiểu quan hệ mới giữa các cường quốc lớn”. Nhưng ông Obama đã không chấp nhận.

Tuy nhiên, ông Trump đã mở ra một cơ hội cho Trung Quốc.

“Có vẻ như hiện nay Tổng thống chỉ xem Trung Quốc như một đối thủ cạnh tranh về kinh tế và đang cố gắng đạt được một phương thức cùng tồn tại với Trung Quốc,” ông Shivshankar Menon, cựu Ngoại trưởng Ấn Độ và từng là đại sứ tại Trung Quốc, nhận định. Ông sử dụng thuật ngữ modus vivendi — nghĩa là một sự chung sống hòa bình.

“Có vẻ như chính quyền Hoa Kỳ hiện nay không quan tâm đến những vấn đề địa chiến lược rộng lớn hơn tại châu Á.”

Sự thay đổi rõ ràng nhất — và đối với nhiều người là đáng lo ngại nhất — trong chính sách của ông Trump đã xuất hiện ở vấn đề Đài Loan.

Đầu năm nay, nhằm tránh làm Bắc Kinh tức giận trước cuộc gặp thượng đỉnh, Nhà Trắng đã ra lệnh cho Bộ Ngoại giao không tiếp tục thúc đẩy một gói vũ khí lớn dành cho Đài Loan mà Quốc hội đã phê chuẩn, theo một bài báo trước đó của The New York Times.

Ông Tập nhiều lần cảnh báo ông Trump về những thương vụ bán vũ khí như vậy sau khi chính quyền Mỹ công bố gói vũ khí trị giá 11 tỷ USD vào tháng Mười Hai.

Lập trường mới của chính quyền Trump dường như vi phạm một thỏa thuận ngoại giao lâu đời giữa Hoa Kỳ và Đài Loan được gọi là “Sáu Điều Bảo đảm” (Six Assurances) và Đạo luật Quan hệ Đài Loan năm 1979 (Taiwan Relations Act of 1979).

Các nhà lập pháp thuộc cả hai đảng đã chất vấn ông Rubio về vấn đề Đài Loan vào tuần trước, nhưng ông khẳng định chính sách này không thay đổi.

“Chúng tôi không giữ lại,” ông nói về gói vũ khí trị giá 14 tỷ USD đang bị đình lại. “Nó chỉ đang được xem xét.”

Có lẽ cũng đáng lo ngại không kém đối với chính quyền Đài Loan và những người ủng hộ hòn đảo này là cách ông Trump nói về Đài Loan.

Jensen Huang, giám đốc điều hành của Nvidia, tại Bắc Kinh tháng trước. Ông Trump đã đưa ra quyết định cho phép Nvidia bán các chip mạnh mẽ cho các công ty Trung Quốc. Ảnh: Go Nakamura (ảnh chụp chung)

Ông Trump từ lâu đã xem Trung Quốc là quan trọng hơn nhiều so với Đài Loan — hòn đảo dân chủ, tự quản mà Đảng Cộng sản Trung Quốc muốn sáp nhập, và nơi quân đội Trung Quốc đang tiến hành các hoạt động trên không và trên biển ngày càng quyết liệt.

Sau “cuộc gặp thân mật kiểu tình bạn” giữa ông Trump và ông Tập tại Bắc Kinh, ông Trump dường như đã đổ lỗi cho Đài Loan vì đã góp phần tạo ra nguy cơ chiến tranh.

“Tôi không muốn thấy ai đó tuyên bố độc lập, và quý vị biết đấy, chúng ta được cho là phải đi 9.500 dặm để chiến đấu một cuộc chiến,” ông nói. “Tôi không muốn điều đó. Tôi muốn họ bình tĩnh lại. Tôi muốn Trung Quốc bình tĩnh lại.”

Ông Trump nói rằng ông và ông Tập đã thảo luận về Đài Loan và việc bán vũ khí cho hòn đảo này “rất chi tiết”.

“Dựa trên toàn bộ những gì Tổng thống Trump đã nói với truyền thông, có vẻ như ông ấy đã tiếp nhận rất nhiều cách suy nghĩ của Tập Cận Bình về vấn đề Đài Loan,” bà Bonnie S. Glaser, giám đốc điều hành chương trình Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương tại Quỹ Marshall Đức, nhận định.

“Mọi người đang lo lắng.”

Trong một động thái quan trọng khác, gần đây ông Trump đã quyết định cho phép Nvidia, công ty công nghệ của Hoa Kỳ, bán các loại chip mạnh cho các công ty Trung Quốc.

Quyết định này đã vấp phải sự chỉ trích từ một số nhà lập pháp và các cựu quan chức thuộc cả hai đảng, những người trước đây đã ủng hộ các biện pháp kiểm soát xuất khẩu chip tiên tiến của chính quyền Biden.

Trung Quốc chưa ngay lập tức phê duyệt việc nhập khẩu các loại chip này. Nhưng trong những tuần gần đây, các giám đốc điều hành doanh nghiệp Trung Quốc đã cảm nhận được khả năng Bắc Kinh sẽ nới lỏng chính sách và bắt đầu tìm cách mua những loại chip này, bà Yun Sun cho biết.

Jensen Huang, giám đốc điều hành của Nvidia, đã đi cùng chuyến bay trên Không lực Một với ông Trump để tới Trung Quốc khi chiếc máy bay dừng tiếp nhiên liệu tại Alaska.

Các quan chức trên khắp châu Á đang cố gắng xác định vị trí của quốc gia họ trong sự thay đổi chiến lược của ông Trump.

Chuyến đi của ông Rubio tới New Delhi sau hội nghị thượng đỉnh Bắc Kinh nhằm trấn an các nhà lãnh đạo Ấn Độ sau một năm rưỡi đầy biến động bởi các chính sách và phát biểu của ông Trump — những điều mà nhiều người tại Ấn Độ xem là có thái độ bất lợi đối với quốc gia này.

Nhưng chuyến đi không đem lại nhiều kết quả thực chất. Chương trình bao gồm các hoạt động tham quan và một buổi dạ tiệc do Đại sứ quán Hoa Kỳ tổ chức, bên cạnh cuộc gặp với các nhà ngoại giao hàng đầu của Australia, Ấn Độ và Nhật Bản — ba thành viên còn lại của nhóm được gọi là Bộ Tứ (Quad).

Từ trái sang phải: Ngoại trưởng Australia Penny Wong; Bộ trưởng Ngoại giao Ấn Độ S. Jaishankar; Ngoại trưởng Nhật Bản Toshimitsu Motegi; và Ngoại trưởng Hoa Kỳ Marco Rubio trong các cuộc họp tại New Delhi vào tháng trước.

Một số quan chức và nhà phân tích cho rằng việc ông Trump xích lại gần Bắc Kinh sẽ dẫn đến một sự rời xa không thể tránh khỏi khỏi những mục tiêu chung giữa Hoa Kỳ với Ấn Độ và các quốc gia châu Á khác.

“Sự hội tụ chiến lược trong cách nhìn nhận về Trung Quốc chính là chất keo gắn kết chính sách Mỹ – Ấn,” ông Milan Vaishnav, giám đốc chương trình Nam Á tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nói.

“Giờ đây, điều đó không còn nữa.”

Tại diễn đàn ở Singapore, một số nhà phân tích cho rằng bài phát biểu của ông Hegseth đã né tránh những mối quan tâm chính của khu vực và không giải thích cách Hoa Kỳ dự định phục hồi sau cuộc chiến mà nước này và Israel đã khởi động với Iran — cuộc chiến đã làm cạn kiệt kho vũ khí của Hoa Kỳ và buộc quân đội Mỹ phải chuyển nguồn lực ra khỏi châu Á.

Một số quan chức và nhà phân tích Mỹ cho rằng Hoa Kỳ không hề rút lui khỏi châu Á.

Bộ Tư lệnh Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương của Hoa Kỳ đang xây dựng một trung tâm hậu cần và tiếp nhiên liệu mới trên đảo quốc Palau ở Thái Bình Dương.

Các cuộc tập trận huấn luyện do Hoa Kỳ dẫn đầu trên khắp khu vực cũng đang gia tăng.

Cuộc tập trận Balikatan, cuộc tập trận quân sự chung thường niên giữa Philippines và Hoa Kỳ, đã quy tụ 17.000 binh sĩ từ bảy quốc gia vào tháng Tư và tháng Năm.

Trong cuộc tập trận này, lực lượng tác chiến Nhật Bản đã lần đầu tiên hoạt động tại Philippines kể từ sau Thế chiến II, và Hoa Kỳ đã thử nghiệm hệ thống tên lửa Typhon — một hệ thống được xem rộng rãi là công cụ răn đe đối với lực lượng Trung Quốc.

“Điều này được thực hiện như một màn phô diễn sức mạnh rõ ràng, một sự chứng minh rằng Hoa Kỳ và các đồng minh của mình có khả năng phòng thủ trước một cuộc tấn công đổ bộ của Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc,” ông Matt Turpin, một quan chức an ninh quốc gia của Nhà Trắng trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, viết sau cuộc tập trận, khi đề cập đến quân đội Trung Quốc.

“Tôi tin tưởng rằng chính quyền Trump đang xem xét nghiêm túc mối đe dọa quân sự từ Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa.”

[Damien Cave đóng góp bài tường thuật từ Singapore.]

____________________________________

CHÚ THÍCH:

“Bẫy Thucydides” (Thucydides Trap) là một khái niệm quan trọng trong quan hệ quốc tế hiện đại, đặc biệt thường được nhắc đến khi phân tích quan hệ Hoa Kỳ – Trung Quốc.

Bẫy Thucydides bắt nguồn từ nhà sử học Hy Lạp cổ đại Thucydides (khoảng 460–400 TCN), tác giả của tác phẩm nổi tiếng History of the Peloponnesian War viết về cuộc chiến giữa Athens và Sparta.

Theo Thucydides, nguyên nhân sâu xa nhất dẫn đến cuộc chiến này không chỉ là những tranh chấp cụ thể, mà là:

“Sự trỗi dậy của Athens và nỗi sợ hãi mà điều đó gây ra cho Sparta đã khiến chiến tranh trở thành điều không thể tránh khỏi.”

Nói cách khác, khi một cường quốc đang lên bắt đầu thách thức vị thế của một cường quốc đang thống trị, sự nghi kỵ, cạnh tranh và sợ hãi có thể dẫn đến xung đột — ngay cả khi cả hai bên không thực sự muốn chiến tranh.

Khái niệm “Bẫy Thucydides” được nhà khoa học chính trị Mỹ Graham Allison phổ biến trong thời hiện đại, đặc biệt qua cuốn sách Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap.

Ông Allison khảo sát 16 trường hợp trong khoảng 500 năm lịch sử khi một cường quốc mới nổi thách thức một cường quốc đang dẫn đầu. Ông cho rằng phần lớn những trường hợp này đã dẫn tới chiến tranh hoặc khủng hoảng nghiêm trọng.

Ví dụ thường được nhắc đến:

• Germany trỗi dậy cuối thế kỷ 19 – đầu thế kỷ 20 thách thức United Kingdom → góp phần vào căng thẳng dẫn tới World War I.
• Japan trỗi dậy tại châu Á → xung đột với Hoa Kỳ dẫn tới World War II tại Thái Bình Dương.
• Hiện nay: China trỗi dậy → cạnh tranh với United States.

Trong bài báo bạn vừa đọc, khi ông Tập Cận Bình nhắc ông Trump tránh “Bẫy Thucydides”, ý ông ấy là:

Hoa Kỳ (cường quốc hiện tại) và Trung Quốc (cường quốc đang lên) không nên để sự cạnh tranh quyền lực biến thành một cuộc đối đầu dẫn đến chiến tranh.

Nhưng đây cũng là một vấn đề gây tranh luận. Nhiều học giả cho rằng Bẫy Thucydides không phải là một “định luật lịch sử” không thể tránh khỏi. Họ cho rằng chiến tranh không tự nhiên xảy ra chỉ vì một nước mạnh lên; quyết định của lãnh đạo, thể chế chính trị, ngoại giao, kinh tế và khả năng kiểm soát khủng hoảng mới là yếu tố quyết định.

Một số người nhìn nhận rằng Trung Quốc dùng khái niệm này để cảnh báo Mỹ: đừng cố ngăn chặn sự trỗi dậy của Trung Quốc như Sparta từng cố ngăn Athens.
Trong khi đó, một số nhà hoạch định chính sách Mỹ lo ngại rằng nếu xem Trung Quốc như một đối thủ ngang hàng mà không cảnh giác, Hoa Kỳ có thể đánh mất ảnh hưởng chiến lược ở châu Á.

Vì vậy, trong bài báo của The New York Times, cụm từ “Bẫy Thucydides” không chỉ là một thuật ngữ lịch sử, mà là một cách nói cô đọng về nỗi lo lớn nhất của thế kỷ 21: liệu sự chuyển giao quyền lực giữa Mỹ và Trung Quốc có thể diễn ra hòa bình hay sẽ dẫn đến một cuộc xung đột lớn.

(T.Vấn & ChatGPT thực hiện)