Lãnh đạo phe đối lập Venezuela Maria Corina Machado vẫy cờ quốc gia trong một cuộc biểu tình ở Caracas vào ngày 28 tháng 8 năm 2024. Juan Barreto—AFP/Getty Images

TIME: Venezuelan Democracy Advocate María Corina Machado Receives 2025 Nobel Peace Prize

(Chuyển ngữ tiếng Việt: Gemini; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)

Nhà Vận Động Dân Chủ Venezuela María Corina Machado Nhận Giải Nobel Hòa bình 2025

Bất chấp sự vận động mạnh mẽ của Tổng thống Mỹ Donald Trump cho giải thưởng danh giá này, Giải Nobel Hòa bình năm 2025 đã được trao cho lãnh đạo đối lập Venezuela, María Corina Machado, vì những nỗ lực vận động dân chủ của bà tại quốc gia Mỹ Latinh.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã gọi bà Machado là “hiện thân của sự kiên cường, bền bỉ và lòng yêu nước” trong một hồ sơ được công bố khi bà lọt vào danh sách TIME 100 những người có ảnh hưởng nhất thế giới năm nay.

Kỹ sư công nghiệp 58 tuổi, được các nhà báo và nhà bình luận gọi là “Người đàn bà thép” của Venezuela, đã lãnh đạo phe đối lập chống lại Tổng thống độc tài Nicolás Maduro, người mà hai chiến thắng bầu cử gần đây nhất đã không được một số quốc gia, bao gồm cả Mỹ, công nhận. Trong cuộc bầu cử năm 2024 của đất nước, bà Machado đã nổi lên như nhân vật trung tâm của phe đối lập, mặc dù bị cấm chính thức tranh cử các chức vụ công.

Sau khi giành chiến thắng trong cuộc bầu cử sơ bộ của phe đối lập năm 2023 với tỷ lệ áp đảo 92% số phiếu, bà đã bị tổng kiểm toán của chính phủ truất quyền, với cáo buộc vi phạm hành chính và cấm giữ chức vụ công trong 15 năm. Khi lệnh cấm được giữ nguyên, bà Machado đã đề cử nhà sử học Corina Yoris làm ứng cử viên thay thế — một động thái được coi là sự phản đối công khai đối với việc Maduro đang thắt chặt kiểm soát hệ thống bầu cử của Venezuela.

Trong những năm gần đây, bà Machado đã buộc phải ẩn náu để bảo vệ sự an toàn của bản thân.

“Giải Nobel Hòa bình năm 2025 thuộc về một nhà vô địch dũng cảm và tận tâm vì hòa bình, một người phụ nữ giữ cho ngọn lửa dân chủ tiếp tục cháy lên giữa bóng tối đang bao trùm,” Jorgen Watne Frydnes, Chủ tịch Ủy ban Nobel Na Uy, cho biết hôm thứ Sáu khi công bố giải thưởng. “Trong thời điểm dân chủ đang bị đe dọa, việc bảo vệ nền tảng chung này trở nên quan trọng hơn bao giờ hết.”

Ủy ban cho biết bà Machado được trao giải vì “những hoạt động không mệt mỏi trong việc thúc đẩy các quyền dân chủ cho người dân Venezuela và vì cuộc đấu tranh của bà nhằm đạt được một sự chuyển đổi công bằng và hòa bình từ chế độ độc tài sang dân chủ.”

Bà Machado là người đồng sáng lập và từng lãnh đạo nhóm dân sự giám sát bầu cử Súmate vào đầu những năm 2000. Năm 2010, bà giành được một ghế trong Quốc hội Venezuela với số phiếu kỷ lục và phục vụ trong cơ quan lập pháp cho đến năm 2014, khi bà bị tước ghế trong một động thái mà các nhà phê bình cho là có động cơ chính trị.

Bà đã nhận Giải thưởng Sakharov và Giải thưởng Nhân quyền Václav Havel, cả hai đều vào năm 2024, ghi nhận sự phản kháng bất bạo động của bà đối với chủ nghĩa độc đoán trong nước.

Giải Nobel Hòa bình được thành lập bởi nhà công nghiệp Thụy Điển Alfred Nobel, người đã quy định trong di chúc năm 1895 của mình rằng giải thưởng này sẽ được trao cho một người đã thực hiện “công việc tốt nhất hoặc nhiều nhất cho tình hữu nghị giữa các quốc gia và việc bãi bỏ hoặc giảm bớt các đội quân thường trực cùng với sự hình thành và lan truyền của các đại hội hòa bình.” Năm ngoái, Nihon Hidankyo, một tổ chức quần chúng Nhật Bản vận động cho việc giải trừ vũ khí hạt nhân, đã giành được Giải Nobel Hòa bình.

Những người đoạt giải mỗi năm được chọn bởi Ủy ban Nobel Na Uy gồm năm thành viên, được bổ nhiệm bởi Quốc hội Na Uy. Ủy ban đánh giá các đề cử từ những người đề cử đủ tiêu chuẩn — chẳng hạn như nguyên thủ quốc gia, nhà lập pháp quốc gia, giáo sư trong các ngành liên quan, những người đoạt giải trước đây và giám đốc các viện chính sách đối ngoại hoặc hòa bình. Các đề cử phải được nộp trước tháng 1 để đủ điều kiện cho cùng năm đó. Theo ủy ban, không ai được phép tự đề cử mình.

Những người đoạt giả nhận được một huy chương, một bằng tốt nghiệp và 11 triệu kroner Thụy Điển, trị giá khoảng 1 triệu đô la. Lễ trao giải sẽ được tổ chức tại Oslo vào ngày 10 tháng 12. Bốn giải Nobel khác về vật lý, hóa học, sinh lý học hoặc y học, và văn học đã được công bố vào đầu tuần này, trong khi giải thưởng cho khoa học kinh tế sẽ được công bố vào thứ Hai.

TIME

Hai Ký giả Maria Ressa và Dmitry Muratov

Trong vài thập niên vừa qua, giải Nobel Hòa Bình và Văn Chương được xem là một tuyên ngôn của ủy ban giải Nobel về các vấn đề thời cuộc quan trọng trong (những) năm trước và năm 2021 này cũng không là ngoại lệ.

Giải Nobel Văn Chương năm nay được trao cho nhà văn lưu vong gốc Tazania – một quốc gia Châu Phi, là Abdulrazak Gurnah “vì sự thẩm thấu kiên định và bác ái của ông đối với những ảnh hưởng của chủ nghĩa thực dân và số phận của những người tị nạn trong vực sâu ngăn cách giữa các nền văn hóa và lục địa”. Cũng vậy, giải Nobel Hoà Bình đã dành cho hai ký giả Maria Ressa của Phi Luật Tân và Dmitry Muratov của Nga “vì những nỗ lực bảo vệ sự tự do ngôn luận, vốn là điều kiện tiên quyết cho nền dân chủ và sự hòa bình lâu dài”.

Ủy ban Nobel Hòa Bình Na Uy còn nói thêm rằng, “họ đại diện cho tất cả các ký giả đang tranh đấu cho lý tưởng này, trong một thế giới mà nền dân chủ và tự do báo chí đang đối mặt với những điều kiện ngày càng bất lợi” và cho “nền báo chí tự do, độc lập và dựa vào dữ liệu đang hoạt động nhằm chống lại sự lạm dụng quyền lực, những dối trá và sự tuyên truyền cho chiến tranh”.

Đã có một vài chính khách hay nhà hoạt động xã hội kiêm ký giả được trao giải Nobel Hòa Bình trong 120 năm qua kể từ khi giải Nobel Hòa Bình lần đầu tiên được trao giải vào năm 1901, tuy nhiên đây là dịp hiếm hoi trong nhiều thập niên vừa qua mà Ủy Ban Nobel đã vinh danh những hoạt động báo chí thuần túy cùng giới ký giả qua giải thưởng trao cho bà Maria Ressa và ông Dmitry Muratov .

Sinh năm 1963, bà Maria Ressa là nhà sáng lập, kiêm Tổng Quản Trị của Rappler, một trang mạng tin tức tiếng Anh nổi tiếng tại Phi Luật Tân. Tốt nghiệp tại đại học Princeton và từng là một nhà báo phóng sự điều tra cho CNN trong gần hai thập niên, bà Ressa từng nằm trong nhóm ký giả được tạp chí Time bầu chọn là “Nhân Vật Trong Năm” vào năm 2018 cũng như được trao giải thưởng “Tự Do Báo Chí” của UNESCO vào tháng Tư năm nay.

Theo trả lời của bà Ressa trong một cuộc phỏng vấn cùng Democracy Now!, trang mạng Rappler cũng bị Tổng Thống Rodrigo Duterte của Phi Luật Tân cáo buộc là trang “tin giả” chỉ sau một tuần lễ Tổng Thống Donald Trump tấn công CNN và The New York Times là các hãng tin giả tại Mỹ. Bà bảo đó là một thời điểm tồi tệ cho thế giới khi ngọn hải đăng trước đây của nền dân chủ, từng là nhà đấu tranh cho tự do báo chí và nhân quyền như Hoa Kỳ lại rõ ràng bị vắng bóng, đồng thời các tập đoàn kỹ nghệ Mỹ đã cho phép các đội quân rẻ tiền trên mạng xã hội làm suy yếu nền dân chủ và sử dụng nó như một loại vũ khí mới để tấn công các nhà báo. Có những ngày mà điện thoại của bà nhận được khoảng gần 100 lời hăm dọa hay mạ lỵ mỗi giờ.

Bà đã nhiều lần bị bắt giữ bởi chính phủ Rodrigo Duterte cùng những lời đe dọa đóng cửa trang Rappler. Bà đối diện với sự nguy hiểm tột bậc và khó ai có thể đoán được chuyện gì có thể xảy ra cho bà bởi năm 2016, tổng thống Duterte từng hăm dọa giới báo chí rằng “không vì là nhà báo mà thoát khỏi chuyện ám sát” (Just because you’re a journalist you are not exempted from assassination). Các giải thưởng báo chí cùng giải thưởng Nobel Hòa Bình năm nay trao cho ký giả Maria Ressa về hoạt động báo chí can đảm và không mệt mỏi của bà như vậy, cũng như bà như một đại diện và khuôn mẫu cho giới ký giả trong cuộc chiến bảo vệ sự thật đầy cam go hiện nay, trong đó ắt không thiếu những nhà báo Việt Nam đã từng hay đang bị nhà cầm quyền giam giữ.

Ông Dmitry Muratov, 61 tuổi là nhà đồng sáng lập kiêm chủ bút tờ báo cổ vũ dân chủ Novaya Gazeta. Tờ báo tiếng Nga này được biết đến qua việc đưa tin về các vấn đề chính trị xã hội nhạy cảm như tham nhũng của chính phủ và vi phạm nhân quyền tại Nga. Theo Ủy Ban Bảo Vệ Ký Giả CPJ, đây là tờ báo bình luận duy nhất thực sự có tầm ảnh hưởng quốc gia tại Nga hiện nay. Sáu trong số các ký giả của tờ báo này đã bị giết kể từ khi nó được thành lập, bao gồm cả ký giả Anna Politkovskaya vào năm 2006, người chỉ trích gay gắt Tổng thống Nga Vladimir Putin và chiến tranh Chechnya.

Trả lời trên Rappler.com sau khi nhận được thông báo từ Ủy Ban Nobel, bà Maria Ressa bảo rằng, kể từ năm 2016, họ đã nói một điều từ khá lâu là, họ đang chiến đấu cho sự thật. “Trong một thế giới mà sự thật bị gây tranh cãi, khi một hệ thống cung cấp tin tức lớn nhất thế giới (có thể là bà muốn nói đến facebook) lại ưu tiên quảng bá những lời dối trá, những điều chứa đựng sự phẫn nộ và hận thù, lan truyền chúng nhanh và đi xa hơn sự thật, thì báo chí sẽ trở thành một phong trào hoạt động. Làm thế nào để các nhà báo có thể tiếp tục sứ mạng báo chí? Tại sao lại quá khó khăn để tiếp tục nói về thông tin xác thật với cộng đồng, với thế giới? Vì vậy, trong cuộc chiến giành sự thật, Ủy ban Nobel Hòa bình đã nhận ra rằng một thế giới không có sự thật có nghĩa là một thế giới không có chân lý và niềm tin. Và nếu các bạn không có bất kỳ điều nào như vậy, các bạn chắc chắn không thể chiến thắng coronavirus, các bạn không thể chiến thắng trong việc biến đổi khí hậu. Giống như vua Sisyphus lăn tảng đá lên đồi, khi bạn bị tấn công trong quá trình cố gắng lăn tảng đá lên đồi, bạn chỉ cần né qua để tiếp tục đi. Các bạn cứ tiếp tục đi… Tự do báo chí không chỉ dành cho các nhà báo. Tôi nghĩ đây là thời điểm quan trọng đối với nền dân chủ trên toàn thế giới, cả tại Phi Luật Tân và tại Hoa Kỳ. Các bạn phải tranh đấu cái quyền của mình khi có thể”. (*)

Tổng thống Joe Biden đã tham gia cùng các lãnh đạo thế giới trong việc chúc mừng hai ký giả được giải Nobel Hòa Bình năm nay. Trong thông báo được Bạch Ốc đưa ra, Tổng Thống Biden đã ca ngợi họ rằng, “Tựa như rất nhiều ký giả trên khắp thế giới, Ressa và Muratov đã theo đuổi sự thật một cách không mệt mỏi và không sợ hãi. Họ đã làm việc để kiểm soát việc lạm dụng quyền lực, vạch trần tham nhũng và đòi hỏi sự minh bạch” cũng như “cam kết với các nguyên tắc căn bản của báo chí tự do, những nguyên tắc không thể thiếu để có một nền dân chủ lành mạnh”.  (**)

Nền báo chí nhân bản nhưng không khuất phục trước bạo quyền là một phần quan trọng của tiến trình và xã hội dân chủ. Khi mà cuộc chiến chống tin giả và những dối trá, hận thù vẫn đang tiếp diễn một cách đầy thách đố, tuyên ngôn cùng sự vinh danh của Ủy Ban Nobel Hòa Bình đến báo chí cùng hai ký giả Maria Ressa và Dmitry Muratov là sự tái khẳng định và kỳ vọng vào vai trò cùng sứ mạng của nền truyền thông chân chính trong việc mang lại sự thật cho công chúng trên toàn thế giới.

Nhã Duy

(*) https://youtu.be/RArvuCLElaY

(**) https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2021/10/08/statement-by-president-joe-biden-congratulating-nobel-peace-prize-winners/

©T.Vấn 2021

Hai nhà báo Maria Ressa (trái) và Dmitry Muratov

Vũ Ngọc Yên

Ngày 8.10.2021, Ủy ban Giải thưởng Nobel Na Uy thông báo giải Nobel Hòa bình năm nay về tay nhà báo Philippines Maria Ressa và nhà báo Nga Dmitry Muratov.

Chủ tịch Ủy ban Nobel Na Uy, Berit Reiss-Andersen cho biết tại thủ đô Oslo, hai nhà báo được vinh danh vì những nỗ lực dấn thân cho tự do báo chí ở đất nước của họ. Cả hai đã “dũng cảm” đấu tranh cho quyền tự do ngôn luận, mà theo ông Tự do ngôn luận là “điều kiện tiên quyết cho dân chủ và hòa bình bền vững”.

Muratov đã can dự liên tục cho tự do báo chí và quyền của giới viết báo ở Nga qua nhiều thập niên và trong những hoàn cảnh nhiều khó khăn. Ông là một trong những người sáng lập tờ báo độc lập “Novaja Gazeta”. Bất chấp những vụ ám sát nhà báo và những lời đe dọa chống lại tờ báo, Chủ biên Muratov vẫn duy trì tờ báo và cự tuyệt không từ bỏ đường lối độc lập của tờ báo.

Ressa đã sử dụng quyền tự do ngôn luận để vạch trần sự lạm dụng quyền lực, bạo lực và chính trị độc đoán ở Phi luật Tân (Philippines). Nữ ký giả Ressa đồng sáng lập Rappler, một Diễn đàn trực tuyến điều tra vào năm 2012. Ressa đã thể hiện bản lĩnh là một nhà báo kiên cường không sợ hãi, quyết tâm bảo vệ quyền tự do ngôn luận. Diễn đàn Rappler luôn tường thuật thông tin chỉ trích cuộc chiến chống ma túy đẫm máu mà Tổng thống dân tuý Rodrigo Duterte khởi động.

Ủy ban Nobel ở Oslo, năm nay đã nhận được 329 đề cử, trong số đó có 234 đề cử cho các cá nhân và 95 cho các tổ chức. Đây là số lượng đề cử cao thứ ba cho đến nay – sau kỷ lục 376 vào năm 2016.

Giải Nobel Hòa bình là giải Nobel duy nhất được trao không phải ở Stockholm, mà ở Oslo. Giải này được coi là giải thưởng chính trị danh giá nhất trên thế giới.

Ngoài giải Hoà bình còn có các giải Nobel cho Y khoa, Vật lý, Hoá học và Văn chương đã được công bố trước đó.

Ngày 4-10, Viện Karolinska ở thủ đô Stockholm của Thụy Điển thông báo, giải Nobel Y học năm 2021 thuộc về 2 nhà khoa học người Mỹ: David Julius và Ardem Patapoutian, ”vì những khám phá của họ về cơ chế cảm nhận nhiệt độ và xúc giác của con người”. Nhà khoa học Arden Patapoutian là người Mỹ gốc Liban.

Ngày 5-10, Viện Hàn lâm khoa học hoàng gia Thụy Điển cho biết, giải Nobel Vật lý năm 2021 được trao cho nhà khoa học Syukuro Manabe (Nhật), Klaus Hasselmann (Đức) và Giorgio Parisi (Ý).

Ba nhà khoa học được vinh danh nhờ công trình nghiên cứu “về mô hình vật lý khí hậu Trái Đất và định lượng các dự báo chính xác về khí hậu ấm lên trên toàn cầu” cũng như những đóng góp đột phá vào sự hiểu biết của giới khoa học về các hệ thống vật lý phức tạp.

Ngày 6 -10 , Viện Hàn lâm khoa học hoàng gia Thụy Điển đã công bố Giải Nobel Hóa học 2021 về tay hai nhà khoa học Benjamin List (Đức) và David W.C. MacMillan (Anh) nhờ nghiên cứu phát triển xúc tác hữu cơ bất đối xứng.

Ngày 7-10, Viện Hàn lâm Thụy Điển công bố quyết định trao Giải Nobel Văn chương năm 2021 cho nhà văn Abdulrazak Gurnah (Tanzania), đã có những tác phẩm thể hiện những ảnh hưởng của chủ nghĩa thực dân và số phận của những người tị nạn trong hố sâu mâu thuẫn giữa các nền văn hóa và châu lục.

Abdulrazak Gurnah sinh ra ở đảo Zanzibar (Tanzania) nhưng sống tị nạn ở Anh vào cuối thập niên 1960. Ông đã xuất bản 10 tiểu thuyết và một số truyện ngắn với chủ đề về những người lưu vong và di cư. Các tác phẩm nổi tiếng của ông gồm: Paradise, Desertion, By the Sea, Memory of Departure và Pilgrims Way.

Abdulrazak Gurnah là người đoạt giải Nobel Văn chương thứ sáu trong lịch sử sinh ở châu Phi. Người đầu tiên là Albert Camus nhận giải năm 1957, sinh ở Algeria năm 1913. Tiếp theo là Wole Soyinka (1986) người Phi châu đầu tiên, Naguib Mahfouz (1988) người Ai Cập đầu tiên, Nadine Gordimer (1991) và J. M. Coetzee (2003), đều đến từ Nam Phi.

Ngày 11.10.2021 sẽ công bố giải Nobel Kinh tế. Đây là giải thưởng duy nhất không được nhắc trong di chúc của nhà phát minh chất nổ Alfred Nobel (1833-1896).

Tất cả các giải thưởng Nobel có giá trị khoảng 9 triệu đồng Krone Thụy điển, tương đương 830.000 €. Lễ trao giải Vật lý, Hóa học, Y khoa và Văn chương được tổ chức tại thủ đô Stockholm (Thụy Điển) ngày 10/12, ngày từ trần của Alfred Nobel. Riêng giải Nobel Hòa bình được Ủy ban Nobel của Quốc hội Na Uy trao tại thủ đô Oslo cũng vào ngày 10.12.

Trong di chúc, Nhà sáng lập giải Nobel nêu nguyện vọng giải thưởng lập ra để trao cho những cá nhân hay tổ chức góp phần xây dựng tình hữu nghị, huynh đệ giữa các dân tộc cũng như giải thể hay giảm quân đội ở mọi quốc gia trên thế giới.