Tượng Nữ Thần Tự Do – Ảnh: T. Vấn

Câu chuyện “người thật việc thật” dưới đây được viết vào dịp lễ Độc Lập Hoa Kỳ tháng 7 năm 2008, trước thềm của triển vọng nước Mỹ sẽ có vị Tổng Thống da màu đầu tiên trong lịch sử mấy trăm năm lập quốc của mình (tháng 11/2008). Đến nay, 8 năm cầm quyền của vị tổng thống da màu Barack Obama đã chấm dứt, nước Mỹ bước vào một giai đoạn có rất nhiều những thay đổi lớn với sự lên ngôi của một nhân vật đầy tranh cãi, Donald Trump. Một trong những thay đổi lớn ấy là sự thách thức nghiêm trọng những giá trị nhân bản cao quý làm nền tảng cho sự hình thành, phát triển và đưa nước Mỹ lên vị trí cường quốc số Một của hành tinh, những giá trị mà câu chuyện trong bài được kể lại nhằm xiển dương.

Người phụ nữ Mỹ trong câu chuyện là điển hình của bất cứ người Mỹ nào tự cho mình là người bản xứ (chính xác hơn, người di dân lâu đời). Cặp vợ chồng người châu Á (Việt Nam) có thể là hình ảnh của bất cứ người Việt tị nạn nào trên đất Mỹ, từ đợt tị nạn đầu tiên đến giai đoạn thuyền nhân vượt biên, đến thành phần HO sau này. Chỉ xin nhấn mạnh thêm: người phụ nữ Mỹ ấy là có thật, cặp vợ chồng châu Á là có thật, và câu chuyện họ gặp gỡ nhau cùng với những tình tiết đã xẩy ra là có thật.

Người viết giới thiệu lại câu chuyện trong bối cảnh một không khí mù mịt sương khói của những hả hê sung sướng, của những uất ức giận dữ, của những buồn bã ngậm ngùi trong cộng đồng người Mỹ gốc Việt (tị nạn CS) trước những biến động chính trị mang tầm vóc quốc gia (Mỹ) hiện đang xẩy ra mà sức cuốn hút của nó chưa từng có tiền lệ trong hơn 40 năm cộng đồng người Mỹ gốc Việt định cư trên đất Mỹ.

Hy vọng câu chuyện đóng vai trò chiếc que diêm bật lên đủ sáng để chúng ta cùng có dịp nhìn lại dấu phèn vẫn còn bám trên những gót chân khốn khổ của mình năm xưa. Tất cả người Việt tị nạn cộng sản chúng ta, những kẻ khốn cùng năm xưa, may mắn hơn những kẻ khốn cùng năm nay. Vì năm xưa, nước Mỹ không có những kẻ cầm quyền như năm nay. Sự may mắn ấy không bao giờ cho phép chúng ta tự ban cho mình cái quyền mặc nhiên được tị nạn, còn những kẻ kém may mắn hơn của năm nay thì không, dù cho họ còn khốn cùng hơn cả sự khốn cùng của chúng ta năm xưa.

Ngày 4 tháng 7 năm 2019

T.Vấn

(Kẻ khốn cùng năm xưa)

(Image credit: Monte Wolverton | Copyright 2019 Cagle Cartoons)

oOo

“Hãy đem cho ta những kẻ khốn cùng, những đám nhân quần bị đày đọa hằng khát vọng được hít thở không khí của tự do …” (Emma Lazarus – The New Colossus)

Hợp Chủng Quốc Hoa kỳ, như chính tên gọi, là nơi có nhiều sắc dân khác nhau trên thế giới đến định cư, lập nghiệp. Họ có mặt ở đây vì nhiều lý do: tị nạn chính trị, mong tìm những cơ hội để thăng tiến trong đời sống, tạo điều kiện cho con cái được hưởng những thành quả tốt đẹp nhất về giáo dục v..v… Do đó, hình ảnh những “người ngoại quốc” đi lại trên đường phố Mỹ không có gì đáng để chú ý.

Nhưng, người Mỹ bản xứ nghĩ sao về những sắc dân “xa lạ” ấy? Câu chuyện được kể dưới đây cho thấy một khía cạnh khác mà ít người, cả dân bản xứ lẫn người di dân, nghĩ tới.

Một phụ nữ người Mỹ, như thường lệ mỗi năm vào dịp đầu hè, bầy những thứ đồ đạc cũ, ít (hoặc không) xài tới, ra trước nhà bán Garage Sale vào 3 ngày cuối tuần. Theo như lời bà cho biết, mục đích là để cho vui nhiều hơn là kiếm mớ bạc cắc vụn vặt. Vào cuối ngày thứ hai, có cặp vợ chồng người châu Á ghé lại. Họ chăm chú lục lọi cái thùng giấy để ngay lối vào bãi đậu xe, trong đó đựng nhiều thứ lặt vặt của đứa con gái 13 tuổi của bà. Sau khi xem xét một lúc, họ cầm một vài món ra khỏi thùng, xăm xoi thêm một lúc nữa, rồi bỏ lại tất cả vào thùng. Riêng người đàn bà dường như còn giấu trong tay một món đồ nhỏ. Bà chủ nhà mắt không rời khỏi cặp vợ chồng châu Á, trong bụng nghĩ thầm không biết họ có bỏ đi mà không trả tiền cho món đồ người đàn bà còn giấu trong tay hay không. Rồi người đàn ông lại cúi xuống, thò tay vào trong thùng, lấy ra một xấp bài loại dùng để chơi trò ảo thuật, đếm đi đếm lại, vừa đếm vừa lật qua lật lại xem xét những lá bài rất kỹ. Sau đó, họ tiến về phía cái bàn bà chủ nhà ngồi thu tiền, nói một cách nhút nhát rằng họ là người Việt Nam. Bà chủ nhà không ngạc nhiên lắm về chi tiết này, nhưng tạm thời bà cũng cố che giấu sự bực bội trong lòng bằng cách tự nhủ rằng có thể đó là văn hóa của người Việt Nam mà mình chưa được hiểu rõ lắm. Để xã giao, bà cũng cố mỉm cười và gật đầu trước sự giải thích của người đàn ông châu Á nhỏ thó.

Hai người khách còn ngó qua mấy bàn bầy những thứ gia dụng khác, cầm lên xem rồi nhẹ nhàng bỏ xuống. Cuối cùng, người đàn bà đưa cho người đàn ông vật bà cầm trên tay. Đó là cái hộp nhỏ để đựng những lá bài. Người đàn ông cầm cái hộp cùng với một xấp bài lại chỗ bà chủ nhà, rụt rè hỏi giá cả của hai thứ ấy. Bà người Mỹ cố gắng nói chậm rãi và ngắn gọn để giải thích cho hai người khách Việt Nam biết rằng đó chỉ là một phần nhỏ trong toàn bộ những thứ gộp chung với nhau trong thùng, và họ có thể mua cả thùng đồ với giá 3 đô la. Người đàn ông trông có vẻ tiu nghỉu. Bà chủ nhà không rõ là ông ta không hiểu điều bà nói hay không muốn hiểu. Bà sắp sửa không kềm được sự bực bội của mình thì bỗng nhiên người đàn ông châu Á ngẩng mặt lên và nói: “I like this!” – “Tôi thích cái này”. Vừa nói, ông ta vừa chỉ vào mặt sau của lá bài, có in hàng chữ “God bless America” – “Thượng đế ban phước lành cho nước Mỹ”, trên cái nền là lá cờ Mỹ sắc nét.

Ngay lập tức, bà chủ nhà người Mỹ, theo lời bà, “cảm thấy xấu hổ vì đã bực bội, nghĩ xấu về cặp vợ chồng người Việt Nam”, nhất là khi người chồng, bằng thứ tiếng Anh với cách phát âm lơ lớ, khó nghe, hãnh diện cho bà chủ nhà biết rằng “gia đình tôi đến Mỹ được 3 năm, 20 ngày và 9 tiếng đồng hồ”.

Bà chủ nhà ngồi chết lặng. Bà có cảm tưởng mình có thể khóc được. Đã lâu lắm rồi bà không được nghe nói, hay đọc trên sách báo, rằng có người đã hãnh diện vì họ được sống trên nước Mỹ. Bà nhìn lại chính bà. Lúc nào cũng bất mãn, ta thán nào là khủng hoảng kinh tế, khan hiếm thực phẩm, giá xăng cứ tăng lên vùn vụt hàng ngày, các chính trị gia thì chỉ biết cãi cọ lẫn nhau. Tất cả những thứ khó chịu hàng ngày ấy cộng thêm với bao lo toan khác về công việc, về gia đình khiến trái tim yêu nước của bà không còn chỗ cho lòng tự hào mình là người Mỹ, một người Mỹ chính gốc.

Qua đôi mắt tha thiết của người đàn ông Việt Nam xa lạ đang đứng trước mặt, bà người Mỹ chợt nhớ ra rằng, thật may mắn cho mình được là công dân một nước mà những người dân ở những nước khác khao khát được đến sinh sống nơi đây, vì ở xứ sở của họ, không có thứ tự do mà bà đang mặc nhiên thụ hưởng, không có những cơ hội mà bà cho là bình thường. Dĩ nhiên, bà người Mỹ vui vẻ không lấy tiền những thứ mà cặp vợ chồng người Việt Nam muốn có. Và họ đã trở thành bạn. Nhà cặp vợ chồng người Việt chỉ cách nhà bà người Mỷ khoảng nửa dặm đường. Họ muốn tìm những người Mỹ nhân ái, sẵn sàng giúp họ có cơ hội học và thực tập tiếng Anh. Vì nếu không thông thạo Anh ngữ, sẽ rất khó cho họ kiếm được công việc làm với thu nhập vừa đủ để họ nuôi dưỡng gia đình có hai con nhỏ.

Bà người Mỹ đã cám ơn Thượng đế, vì bà tin rằng chính ngài đã hướng dẫn những con người nhỏ bé tội nghiệp ấy đến trước cửa nhà bà và xui khiến, để cho bà và họ làm bạn với nhau. Bà nhớ đến hàng chữ được ghi dưới chân bức tượng Nữ thần Tự Do, biểu tượng của nước Mỹ, ở bến cảng New York: “Hãy đem đến cho ta những kẻ khốn cùng …”. Bà cũng nhớ rằng, có một thời lâu lắm, từ lúc bà còn ngồi ghế nhà trường trung học, những người đồng hương của bà không phải ai cũng vui vẻ khi nhìn thấy những con người châu Á khốn cùng đến từ một xứ sở có tên gọi là Việt Nam, một xứ sở đau khổ vì chiến tranh hàng mấy chục năm trời. Sau khi chiến tranh chấm dứt họ còn bị chính những người đồng bào của mình áp bức, đè nén đến độ họ phải liều mình vượt biển bỏ nước ra đi để mong tìm cái sống trong cái chết. Phần lớn họ đã được chính quyền nước Mỹ mở rộng vòng tay chào đón, cho họ cơ hội được hưởng tự do (vì đó là thứ họ nghĩ đến trước nhất khi đặt chân xuống chiếc thuyền mong manh băng mình vào biển cả), cho họ cơ hội để họ tự đứng lên trên đôi chân của riêng mình.

Nay, những người khốn cùng ấy đã giúp bà nhìn lại đất nước mình. Nhìn người đàn ông mỉm cười sung sướng, cúi đầu xuống tỏ lòng tri ân và sự cố gắng khó nhọc thốt ra một câu tiếng Anh ngắn ngủi để mong bà giúp ông ta trau dồi ngôn ngữ, với mục đích chỉ để nắm bắt bất cứ cơ hội tốt đẹp nào trên mảnh đất của những cơ hội này, bà lại không thể không nghĩ đến sự may mắn của chính mình, của nhiều người đồng hương khác, đã mặc nhiên hưởng thụ bao nhiêu điều may mắn mà không hề có một chút lòng biết ơn nào.

Người đàn bà Mỹ hào hiệp ấy đã nhận ra đất nước mình sau khi đối diện với một người tị nạn Việt Nam.

Thời gian trôi qua, họ trở thành những người bạn. Người bạn Việt Nam của bà, bằng ý chí của kẻ khốn cùng quyết vượt qua bao gian nan thử thách, bằng lòng tự trọng của một dân tộc tuy nghèo nhưng không bao giờ ỷ lại vào sự giúp đỡ của người khác, đã tạo được một cuộc sống ổn định trên mảnh đất mới, nay ông ta cũng đã nhận đó là quê hương thứ hai. Các con của ông ta đã trưởng thành, đã thành đạt, đã có một vị trí đáng kể trong lòng xã hội Mỹ, qua sự tận dụng tối đa những ưu thế của một nền giáo dục tiên tiến cùng sự yểm trợ của chính quyền mà rất nhiều người đồng hương của bà không biết tận dụng, hoặc thậm chí, không hề biết tới. Cũng qua người bạn Việt Nam, bà người Mỹ còn nghe nói tới bao nhiêu câu chuyện rất đáng khâm phục của gần 1 triệu rưỡi người Việt Nam trên đất Mỹ, về những tiểu bang lớn đông đảo người Việt như ở California, Texas, Virginia v.v… Ở những nơi ấy, có thể người tị nạn Việt Nam không có nhu cầu học tiếng Anh cấp thiết như người bạn của bà ngày nào, vì tất cả mọi sinh hoạt chợ búa, dịch vụ, công việc người ta có thể sử dụng tiếng Việt thay cho tiếng Anh. Nói cách khác, chỉ sau một thời gian không dài lắm, quê hương của bà đã tạo cơ hội cho những con người thất cơ lỡ vận ấy, xây dựng lại một quê hương nhỏ bé của riêng mình trên mảnh đất lưu vong.

Ngày gia đình người bạn Việt Nam đến tòa Thị chính thành phố để làm lễ tuyên thệ trở thành công dân Mỹ, bà không ngạc nhiên chút nào khi thấy họ ăn mặc trịnh trọng như đi dự một ngày hội lớn. Có lẽ đây là sự kiện trọng đại nhất đối với họ kể từ ngày đặt chân lên đất nước của bà nhiều năm về trước. Sau buổi lễ, họ mời bà đến nhà ăn tiệc mừng. Bà mang đến cho họ một chiếc bánh ngọt khá to với hình lá cờ Mỹ rực rỡ trên mặt và hàng chữ thật rõ nét “God bless America”, vừa để mừng họ trở thành công dân Mỹ như bà, vừa để cám ơn họ đã nhắc nhở cho bà về những sự may mắn mà bà đang thụ hưởng khi là công dân kỳ cựu của một quốc gia có nhiều sắc dân khác nhau nhất trên thế giới.

Cũng kể từ khi quen biết gia đình người bạn Việt Nam, bà chăm chỉ hơn với việc treo cờ trước nhà vào mỗi dịp lễ lớn như Chiến sĩ trận vong, Lễ Độc Lập mùng 4 tháng 7 v.v… Vì người bạn Việt Nam của bà không chỉ treo lá cờ Mỹ trong những dịp ấy, mà ông ta còn treo lá cờ Việt Nam bên cạnh, nhưng ở một vị trí thấp hơn. Ông giải thích rằng, đó là lá cờ tượng trưng cho lý tưởng tự do mà ông ta và bạn hữu theo đuổi, vì lý tưởng ấy mà họ đã chiến đấu, đã đổ máu, đã chịu tù đầy, và cũng vì lý tưởng ấy mà họ có mặt trên mảnh đất có bức tượng Nữ Thần Tự Do lừng danh với hàng chữ thiêng liêng “Hãy đem cho ta những kẻ khốn cùng, những đám nhân quần bị đày đọa hằng khát vọng được hít thở không khí của tự do … ( Emma Lazarus )“.

Thêm một lần nữa, người bạn Việt Nam đã “dạy” cho người phụ nữ Mỹ bài học về lòng tự hào dân tộc. Chính cái tự hào của người di dân khi được định cư trên mảnh đất này đã khiến bà biết tự hào là người dân bản xứ, là người đã từng góp bàn tay mình tạo dựng nên một miền đất khiến cả thế giới thèm khát khi nhìn vào, kể cả kẻ thù xưa đã từng không tiếc lời nguyền rủa.

Người phụ nữ Mỹ, trong lúc chuẩn bị lá quốc kỳ đem ra treo trước cửa nhà mừng lễ ký kết bản Tuyên Ngôn Độc Lập lần thứ 232 – Năm 2008 (kể từ năm 1776, khi ấy nước Mỹ chỉ có 2 triệu rưỡi dân, nay sau 232 năm, đã lên tới 304 triệu người, bao gồm cả gần 1 triệu rưỡi người Việt Nam), bà nhớ đến câu nói nổi tiếng của vị tổng thống Mỹ thứ 35 trong buổi lễ nhậm chức: “Đừng hỏi tổ quốc đã làm gì cho bạn, hãy tự hỏi bạn đã làm gì cho tổ quốc” (Ask not what your country can do for you; ask what you can do for your country  – Tổng thống John F. Kennedy, 1961 ).

(Lễ Độc Lập Hoa Kỳ 2008)

*Chú thích: “Hãy đem cho ta những kẻ khốn cùng” (Nguyễn Xuân Nghĩa chuyển nghĩa tiếng Việt), một câu trích trong bài thơ The New Colossus của Emma Lazarus, được khắc trên bệ đài của tượng Nữ Thần Tự Do.

**Sự thách thức những giá trị nhân bản của xã hội Mỹ xiển dương trong bài này cũng đã được tác giả báo động trong bài viết “Thư gửi con gái của một người Việt tị nạn” được giới thiệu ngay sau khi có kết quả chính thức Donald Trump thắng cử.

©T.Vấn 2018

Không còn thu nhập, cộng thêm chi phí nặng nề cho sức khỏe, cuộc sống của hàng triệu người dân Mỹ hiện đang như thế nào khi phải trực diện với những hệ quả tất yếu của trận đại dịch thế kỷ?

Christina Thomason, 39 tuổi, chủ một doanh nghiệp nhỏ, và Dwayne Thomason, một field-service manager trong lĩnh vực dầu khí ở Tecumseh, tiểu bang Oklahoma. Dwayne mất việc hồi tháng 9 năm ngoái. Hiện giờ, khủng hoảng đại dịch đã buộc Christina phải đóng cửa hãng chuyên thực hiện dịch vụ vẽ các lằn vôi chia lô trên bãi đậu xe do chính cô làm chủ. Họ phải chăm lo 3 đứa con trai – tuổi từ 2, 4 và 9 – Christina chia sẻ:“Chúng tôi cầm cự một cách hết sức thảm hại. Vợ chồng tôi nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp từ 6 tuần nay mà vẫn chưa thấy đồng bạc nào cả.”

***

Vào cái hôm mà anh chàng CEO nổi tiếng lập dị của công ty chế tạo xe điện lừng danh Tesla hớn hở tuyên bố tài sản của anh ta đã nở phình tới 36.6 tỉ đô la, thì một trong những nhân viên của Tesla ở chi nhánh Fremont, California, Maricela Betancourt, đang phải nhức đầu vì những tờ hóa đơn cần thanh toán cho mọi chi phí trong gia đình. Là một công nhân tạp dịch của nhà máy sản xuất, bà cùng với 129 đồng sự từ ngày 7 tháng 4 đã được công ty cho nghỉ việc ở nhà với lời dặn đừng quay lại cho đến khi nào các biện pháp giãn cách xã hội đối phó với Covid-19 được lệnh hủy bỏ. Bà nhận tờ ngân phiếu lương cuối cùng ngày hôm sau và không biết đến bao giờ sẽ lại được nhận tờ kế tiếp. Hiện Betancourt còn nợ bệnh viện $1,325 về khỏan chi phí cấp cứu hồi tháng 3 năm nay, và không biết làm sao để thanh tóan khỏan tiền thuê nhà, tiền internet, tiền thực phẩm tháng này. Chồng bà, một công nhân xây dựng, cũng đang bị thất nghiệp vì kinh tế đóng cửa do Covid-19. Số phận đứa con trai, Daniel 20 tuổi, cũng chẳng khác gì hơn. Cậu ta là người đầu tiên trong gia đình bước chân vào đại học và đang cũng vừa đi làm vừa đi học để tự lo cho mình. Số tiền trợ cấp gia đình nhận được từ chính phủ đã được dồn hết để trả học phí cho Daniel với nguyện ước thầm mọi việc sẽ thông suốt trước khi tới hạn trả tiền thuê nhà cho tháng 6.

Trong khi đó, ông chủ lớn của Betancourt có vẻ như đang sống cách biệt trên một tầng trời cao vời vợi. Công nhân Betancourt thì phải trông vào các nguồn trợ cấp thực phẩm để nuôi gia đình, đứa con trai phải đi làm mọi công việc tự do hầu có thêm thu nhập; riêng ông chủ Musk lại công khai ngẫm ngợi, đăm chiêu liệu xem mình có nên bán hết tài sản kếch xù hiện có hay không, vì chúng nặng quá “sẽ làm oằn người xuống”. Trong năm nay, chứng khóan Tesla nhanh chóng tăng vọt (28%) đến độ vào ngày 1 tháng 5 vừa qua, Musk túyt (tweet) rằng tăng như vậy thì cao nhiều quá. Kết quả của những dòng tuýt trị giá bạc tỉ là giá trong ngày của Tesla tụt mất 10%. Nhưng như vậy vẫn còn cao gấp 3 lần so với giá trị của nó một năm trước đây.

Maricela Betancourt, 58 tuổi, nhân viên tạp dịch ở San Jose, tiểu bang California. Sau hàng chục năm đi làm công việc dọn dẹp nhà cửa cho khách, Maricela muốn có được một công việc với đầy đủ quyền lợi, nên bà nhận việc tạp dịch ở hãng xe điện Tesla. Vừa mới vào làm, chưa tới thời hạn được hưởng bảo hiểm sức khỏe của hãng thì một cơn đau phía dưới bụng buộc bà phải đi cấp cứu ở bệnh viện. Kế đến, bà lại bị Tesla cho các nhân viên tạp dịch nghỉ không lương vì đại dịch. Các hóa đơn đòi tiền của bệnh viện cứ tiếp tục được gởi đến nhà trong khi cả gia đình không biết phải xoay sở làm sao để thanh toán chúng, cũng như để trang trải các thứ nhu cầu khác.

Từ San Jose, California, Betancourt nói với phóng viên. “Tất nhiên, một công ty lớn bạc triệu luôn có đủ tiềm lực để phát triển. Nhưng với người làm công chúng tôi, sống qua ngày nhờ vào từng tờ ngân phiếu lương mỗi tuần, nay đồng lương ấy không còn nữa, chúng tôi không biết mình sẽ phải làm gì mà sinh sống.” (Khi được hỏi về việc này, công ty Tesla đã không trả lời).

Ở Mỹ, hố phân cách ngày càng gia tăng giữa những người giàu nứt đố đổ vách và các thành phần xã hội còn lại không phải là vấn đề mới mẻ gì. Nhưng sự suy sụp kinh tế diễn ra một cách bất thường với thủ phạm là con virus Covid-19 đã khiến cho hố phân cách ấy sâu hơn, rộng hơn, trầm trọng hơn, đặc biệt đối với những thành phần nằm ngay trên lằn ranh ngăn chia miệng hố. Kể từ giữa tháng 3, đã có hơn 30 triệu công nhân Mỹ nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp. Con số này lớn gấp 3 lần số người mất việc trong suốt 2 năm của thời kỳ Đại Suy Thóai (Great Recession 2007-2009). Trong khi đó, sau khi bị xuống dốc không phanh trong tháng 3, thị trường chứng khoán đã hồi phục. Nhờ vậy, những người giàu và những người có quan hệ rộng rãi, như thể một phép lạ, đã nhanh chóng tái tích lũy được tài sản, còn thành phần trung lưu và lao động thì vẫn cứ lún sâu hơn trong nợ nần với mỗi tuần lễ qua đi.

Fritz Francois, 41 tuổi của Bell Captain, Miami. Mỏi mắt trông chờ tiền trợ cấp thất nghiệp và tấm ngân phiếu $1200 của chính phủ Liên Bang mãi vẫn chưa đến, Francois – trước đây làm việc ở khách sạn Betsy Hotel – đã thử tìm việc ở các nơi cần người giao hàng cho khách. Dù vậy, hiện giờ anh ở nhà, dạy đứa con trai 4 tuổi nhìn mặt chữ, đếm số trong lúc vợ anh đi làm bảo dưỡng ở một bệnh viện. Anh tâm sự: “Mỗi buổi sáng khi thức giấc, việc đầu tiên tôi làm là cầu xin Chúa che chở cho vợ tôi”.

Eileen Cheng, 60 tuổi, chủ cửa hàng bán hoa, Fort Layderdale, Tiểu bang Florida. “Tất cả giờ chỉ còn là con số không to tướng”. Cheng, kinh doanh một cửa hàng bán hoa – Yacht Flowers – cùng với con gái từ năm 2009. Cửa hàng chủ yếu là cung cấp hoa cho các du thuyền, nhưng ngày càng ít người sẵn lòng bỏ tiền ra cho những dịch vụ xa xỉ như thế này. Cheng lo lắng cho giai đoạn về hưu trong tương lai của mình: “Tôi tự hỏi, liệu rồi mình có thể vực lại mọi thứ được không?”

***

Sự tương phản không chỉ thể hiện qua sự so sánh những công nhân có mức lương thấp với những ông bà chủ giàu có của họ.

Các thành phần thương nghiệp nhỏ, chủ nhà hàng, chủ cửa hàng bán lẻ cũng đang đánh vật với nợ nần khi những lá đơn xin được trợ cấp gởi đến Chương trình bảo vệ thu nhập (Paycheck Protection Program) của chính phủ liên bang vẫn bặt vô âm tín. Ngược lại, những công ty lớn như Hallador Energy, một công ty hầm mỏ ở Indiana, nhờ có trong danh sách trả lương một người như Scott Pruit – nguyên là bộ trưởng bảo vệ môi trường của chính phủ Trump – làm tai mắt ở hành lang quốc hội (lobbyist) nên mau chóng nhận được hàng triệu đồng từ chương trình.

Hoặc trong lúc giá nhà trung bình trên thị trường mua bán nhà cửa tăng lên đến 8% trong tháng 3, khắp nước các gia đình không có nhà đi ở mướn – do chậm trễ trong việc trả tiền thuê cho chủ – đã nhận được thông báo sẽ bị tống xuất ra khỏi nhà, kể cả ở những tiểu bang trước đó có lệnh ngăn cấm mọi hoạt động trục xuất người ở thuê.

Hoặc trong khi các cửa hàng buôn bán lẻ với quy mô nhỏ phải đóng cửa để thi hành lệnh giãn cách xã hội nhằm tránh dịch bệnh lây lan, thì những công ty mua bán lớn với mạng lưới on-line rộng khắp lại phát triển mạnh. Công ty Amazon báo cáo con số doanh thu nhẩy vọt 26% trong quý 1 của năm.

Những công ty nào có khả năng thuê mướn luật sư và lobbyists thì thường dễ dàng nhận được sự trợ cấp từ chính phủ. Chẳng hạn như Carnival và Boeing đã được vay cả tỉ đô la nhờ sự can thiệp của Quỹ Dự Trữ Liên Bang (Federal Reserve). Hồi giữa tháng Tư, viên TGĐ/điều hành (CEO) của công ty Carnival cho hãng truyền hình CNBC biết công ty của ông ta có thể ăn ngon ngủ yên cho đến hết năm 2020 mà không phải lo lắng đến có thu nhập hay không. Trong khi đó, ở thành phố Columbus, tiểu bang Ohio, một nhân viên thủ quỹ tên Cindy Kimbler, đã phải khai phá sản sau khi bị một công ty đòi nợ tìm cách xiết món nợ – cô vay nóng nặng lãi để trả tiền sửa xe lấy phương tiện đi làm – bằng cách trừ thẳng vào kỳ trả lương mỗi tuần.

Alexis Marchioni, 21 tuổi, nhân viên pha rượu, ở State College, tiểu bang Pennsylvania. Khi lệnh buộc mọi người ở nhà để tránh dịch lây lan được ban hành, Lion’Den, nơi cô sinh viên làm việc từ hai năm nay, đã phải đóng cửa. Alexis thực sự bị choáng váng. Cô sinh viên năm thứ 3 của trường Penn State University đang theo học ngành kinesiology (một ngành học về sự vận động cơ thể con người) và hy vọng sẽ làm việc trong lĩnh vực vật lý trị liệu hoặc là bác sĩ phụ tá. Cô nói: “Tiền học phí của tôi đã có các món vay nợ lo liệu, đó là việc của tương lai. Nhưng tôi cần có thu nhập để trả tiền thuê phòng”.

Sự bất bình đẳng này sẽ còn trở nên tồi tệ hơn trong nhiều năm sắp tới. Nền kinh tế Mỹ vốn được coi là lớn nhất thế giới, thế nên, bao lâu mà đa số người dân Mỹ vẫn còn phải mò mẫm trong con đường hầm đen như hũ nút, thì tất nhiên số phận những đối tác thương mại của nó chẳng thể khá hơn. Không quá cường điệu khi cho rằng sự bất bình đẳng có tiềm năng hủy hoại một xã hội dân chủ và đe dọa sự ổn định toàn cầu.

Việc phải vội vã đóng cửa những hoạt động kinh doanh trực tiếp phục vụ khách hàng có tầm ảnh hưởng rất đặc thù. Khi lao động rẻ mạt bên ngoài đã thu hút công việc sản xuất trong nước, thì nước Mỹ mau chóng trở thành một nền kinh tế dịch vụ. Trong suốt tháng 3 và đầu tháng 4, đại dịch Covid-19 hoành hành gây tử vong nặng nề cho người Mỹ, khiến các cửa hàng và cơ sở kinh doanh phải đóng cửa ngay lập tức. Hàng triệu công nhân viên – những người hầu bàn, những cô giữ trẻ, các nhân viên khách sạn, các đầu bếp nhà hàng – bỗng một sớm một chiều trở thành người mất việc.

Mohamed Eleissawy,63 tuổi, tài xế lái xe taxi, Manhattan, tiểu bang New York. Người cha của 3 đứa con này hành nghề tài xế taxi đã 30 năm nay. Đang làm việc 5 ngày một tuần, giờ chỉ còn 3 ngày một tuần từ khi có lệnh đóng cửa, mỗi ngày chỉ có chừng 4 đến 5 cuốc xe. Mỗi khi khách xuống, ông phải lau chùi, khử trùng dây buộc ghế, tay cửa, máy cà thẻ tín dụng. Ông nói: “Tôi yêu Manhattan, nhưng tôi cảm thấy thật tội nghiệp cho Manhattan”.

Kim Jaemim, 58 tuổi, tài xế taxi, Manhattan, New York. Khi kinh tế xuống dốc, thái độ lịch sự của khách hàng sử dụng taxi của Kim cũng xuống dốc theo. Viên tài xế người Nam Hàn thổ lộ: “Chúng tôi gặp phải rất nhiều những khách hàng quái đản, kỳ thị. Các tài xế lái xe taxi, về bản chất, cũng đang làm một công việc tối cần thiết trong lúc này. Nhưng tôi thấy dường như thành phố không tôn trọng chúng tôi giống như họ tôn trọng các bác sĩ, y tá, cảnh sát, nhân viên xe điện ngầm. Họ chưa bao giờ nhắc đến những tài xế taxi đã chấp nhận sự rủi ro cho mạng sống của mình khi phục vụ khách hàng. Chúng tôi góp phần tạo sự sống cho thành phố.”

Almontasir Ahmed Mohamed, 33 tuổi, tài xế taxi và sinh viên kỹ sư, Brooklyn, NY. Mohamed, đến Mỹ từ Sudan, cho biết khách đi xe của anh phần lớn là những người vừa ra khỏi bệnh viện. Anh bảo: “Mỗi ngày tôi cầu nguyện 5 lần cho con virus này nó biến mất đi đừng quấy nhiễu gia đình tôi. Đã nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp 3 tuần rồi sau khi phải bị ở nhà gần cả tháng nay. Chờ hoài chẳng thấy tiền đâu nên tôi phải ra đi làm lại”.

Những công nhân viên có trình độ đại học, những người có thể làm việc của hãng từ nhà riêng, hiện nay chưa bị ảnh hưởng gì nhiều. Họ vẫn nhận lương đều đặn, được thấy tài khoản tiết kiệm phình hơn một chút nhờ đã hủy bỏ các kỳ nghỉ, những bữa ăn ngoài cuối tuần. Họ chỉ than phiền về việc buồn chán khi phải bị bó chân trong nhà suốt ngày. Một bản phân tích về tình trạng thất nghiệp ở tiểu bang California cho biết, gần 37% số nộp đơn xin trợ cấp thất nghiệp từ giữa tháng 3 là những công nhân viên chỉ có bằng trung học, so sánh với chỉ khoảng 6% thuộc về những người có bằng tốt nghiệp đại học.

Tất nhiên, những con số nói trên sẽ thay đổi. Với quy mô suy thoái kinh tế như hiện nay, không ai có thể nói mình sẽ được an toàn. Các công ty Yelp, Gap và Lyft đã cắt giảm hàng ngàn nhân viên làm việc ở bộ phận đầu não, và cho nghỉ dài hạn không lương hoặc người còn làm việc thì sẽ bị giảm mức lương.

Tuy nhiên, những công nhân viên có trình độ đại học cũng có một chút lợi thế hơn từ năm 2000, do mức lương của giới này được tăng nhiều hơn. Theo một thăm dò của PEW hồi tháng 4, chỉ 25% số người với thu nhập thấp có thể dành dụm đủ sống cho 3 tháng trong trường hợp cần đến, so sánh với 75% của những người hưởng thu nhập cao.

***

Đã từ lâu, những xáo trộn lên xuống của nền kinh tế Hoa Kỳ luôn có những tác động tồi tệ đến tình cảnh của thành phần nghèo và trung lưu trong xã hội. Nhưng đặc biệt lần này, ảnh hưởng mang tính hủy diệt của đại dịch đến kinh tế đã nhắm vào những thành phần ít có khả năng đối phó với nó nhất. Trong thời kỳ đại suy thoái, tuy các lãnh vực sản xuất có bị trì trệ nặng nề, nhưng ở mảng dịch vụ, giới công nhân vẫn còn giữ được công ăn việc làm vì người tiêu thụ lâu lâu cũng muốn đi ăn ngoài hay vào tiệm hớt tóc chăm chút mái đầu, coi đó là chút xa xỉ cuối cùng của thời phồn vinh còn sót lại. Lần này, đa số những người mất việc thuộc thành phần lao động chân tay, phụ nữ và dân da màu, những người sống bằng từng tấm ngân phiếu lương mang về nhà mỗi tuần, những người bất lực nhìn vật giá cứ tăng vọt trong khi đồng lương thì dậm chân tại chỗ. Chỉ cần một lần bị mất việc hay trễ nải trả tiền thuê nhà là họ có thể bị lâm vào ngõ cụt.

Sau lưng họ, hầu như cả đất nước cũng đang cố gượng giữ cân bằng. Con số người nhiễm Covid-19 chưa thấy có dấu hiệu giảm sút nên giới tiêu thụ và các hoạt động kinh doanh vẫn còn lo lắng chưa dám quay trở lại mức sinh hoạt bình thường. Trong thế giới tài chánh và thương mại, sự không ổn định là vị khách không mời đáng ghét nhất. Khủng hoảng càng kéo dài, giới tiêu thụ càng e dè trong việc mua sắm, hậu quả là các giới kinh doanh sẽ đóng cửa, làm tình trạng thất nghiệp càng nặng nề hơn, từ đó, vế cầu của định luật cung cầu càng trở nên giảm sút.

Tierney Allen, 33 tuổi, người bắt chước Lady Gaga, và Travis Allen, 42 tuổi, người bắt chước Elvis Presley, cùng với con gái của họ, Charlotte, 3 tuổi, của Las Vegas. Cặp vợ chồng thuộc về số hơn 80,000 nhân viên gig ở Las Vegas đã không còn có thể làm việc kiếm sống được nữa.

Suốt ngày, họ thu các video sống động, vui vẻ để phục vụ cho những người yêu mến Lady Gaga và Elvis. Nhưng ngoài đời thật, họ lúc nào cũng lo lắng. Hôm 1 tháng 5, bác sĩ phát hiện hai cục u bên ngực trái của Tierney. Cô than thở: “ Đó là một trong những cơn ác mộng mà mình cố gào lên kêu cứu nhưng chẳng có ai nghe thấy được.”

***

Lưới bảo hộ (safety net) – vốn đã như miếng vải chấp vá không còn được tin cậy – lại càng giống như miếng giẻ rách. Ngay trong thời buổi bình thường, cũng chỉ có khoảng một phần ba người mất việc đủ tiêu chuẩn xin trợ cấp thất nghiệp. Trong tháng 4 và 5 năm nay, hàng ngàn người chầu chực ở các văn phòng xã hội từ tuần này sang tuần khác để nộp đơn xin trợ cấp, để chỉ nhận được câu trả lời là họ không đủ tiêu chuẩn để được hưởng (trợ cấp).

Kế đến còn có gánh nặng về chi phí y tế sức khỏe. Theo điều tra của viện Chính sách kinh tế, đã có khoảng 12.7 triệu người bị mất bảo hiểm y tế trong sở làm từ khi đại dịch bắt đầu, cộng thêm vào với 27.5 triệu người không có bảo hiểm y tế từ trước khi khủng hoảng.

Ở thành phố Alpharetta, tiểu bang Georgia, từ giữa tháng 3 năm nay, Tanisha Robinson, 41 tuổi, đã không đủ khả năng để mua bảo hiểm y tế cho mình sau khi bị mất công việc giữ trẻ. Khi những đồng tiền dành dụm cạn kiệt, Robinson quay qua bắt chước những người ở trong tình cảnh suy sụp của mình đã làm: kêu gọi những người lạ trên internet giúp đỡ. 25 đô la đến từ một người kết bạn trên mạng xã hội Twitter giúp mua thực phẩm; một bạn Twitter khác gởi tiền thêm vào tiền trợ cấp kích thích tiêu dùng của chính phủ (stimulus payment) vừa đủ để thanh toán tiền thuê nhà tháng 4. Tháng 5 xồng xộc chạy đến, một lần nữa Robinson không biết đào đâu ra tiền. Mới đây, bà than thở: “Thực sự, tôi đã phải tự quyết định thứ thuốc (uống) nào là quan trọng hơn để bỏ đi không dùng thứ kia”. Một trong những loại thuốc bà uống để chữa trị chứng Lupus (một loại bệnh hỗn loạn hệ thống miễn nhiễm của cơ thể) là Hydroxychloroquine, đã trở nên khan hiếm khó mua kể từ khi tổng thống Donald Trump rêu rao là thuốc có tiềm năng chữa trị được bệnh cúm Covid-19.

Tanisha Robinson, 41 tuổi, giữ trẻ, ở Alpharetta, tiểu bang Georgia. Mất việc làm hồi tháng 3, Robinson đã không đủ khả năng mua bảo hiểm sức khỏe, cô phải tự dè sẻn với các thứ thuốc điều trị chứng bệnh nan y của mình. Cô không biết bao giờ mình có thể làm việc để kiếm thu nhập được nữa. “Tôi đã nhận được tiền trợ cấp $1200, đủ trả tiền thuê nhà cho tháng 4 và mua thực phẩm. Hiện giờ, tôi lại trở lại tình trạng như trước khi nhận được trợ cấp.”

Shawn Best, 38 tuổi, đầu bếp, ở Las Vegas. Best yêu thích công việc của mình là “breakfast guy” ở khách sạn Cosmopolitan, nơi anh làm việc gần 10 năm nay từ lúc nó mới khai trương. Giờ đây, khi gọi điện cho cha mẹ anh hiện sinh sống ở thành phố Buffalo, New York, anh nói: “Tôi có cảm tưởng mình đã về hưu trong khi bố mẹ mình vẫn còn làm việc mỗi ngày.” Từ sau khi nhận được tờ ngân phiếu lương cuối cùng hồi giữa tháng 4, anh sử dụng tiền trợ cấp thất nghiệp và tiền của chính phủ liên bang để mua thực phẩm và thanh toán các chi phí khác.

Thành phần giàu có không bao giờ phải đối phó với những lựa chọn chết người như thế. Nhưng khi ngày càng có nhiều người dân bình thường Mỹ bị đặt vào tình thế khó khăn ấy, thì nền kinh tế của đất nước ngày càng giống như trò chơi leo thang và tuột dốc. Người giàu thì cứ vững bước mà leo lên những bực thang của sự thịnh vượng, còn dân nghèo không việc làm ổn định, không thu nhập, không tài sản dành dụm, thì cứ tuột dốc không phanh xuống tận đáy cùng xã hội. Với những bất lợi như vậy, làm sao họ có thể tiếp tục được cuộc chơi mà phần thua trông thấy, nói gì đến việc leo trở lại mức khởi đầu?

Sau khi bị tuột điểm nặng nề hồi đầu tháng 3, thị trường chứng khoán đã hồi phục gần bằng mức ở tháng 12 năm ngoái, cho phép số 10% giàu nhất nước Mỹ, thành phần sở hữu 84% tổng số các cỗ phần, thở một hơi nhẹ nhõm. Cũng thành phần 10% này có lý do để nhiệt liệt hoan nghênh CARES Act (Coronavirus Aid, Relief, and Economic Security Act) mà quốc hội Hoa Kỳ thông qua ngày 27 tháng 3, trong đó có khoản điều chỉnh luật thuế rất có lợi cho những tay mua bán cỗ phần rủi ro cao (Hedege-fund investors) và những tài phiệt kinh doanh địa ốc. Theo điều tra của NPR (National Public Radio), những ngân hàng thực hiện chương trình trợ giúp kinh doanh nhỏ trị giá 349 tỉ đô la của chính phủ đã thu vào túi mình được 10 tỉ tiền lệ phí.

Trở lại với mối lo của gia đình Betancourts (ở đầu bài) về việc nếu họ không tiếp tục trả học phí cho con trai, cậu bé sẽ có thể mất đi cơ hội đem về mảnh bằng đại học. Điều đó cũng có nghĩa con của họ sẽ suốt đời không thoát được tình trạng khốn cùng như cha mẹ cậu. Đối với những người di dân, nước Mỹ vẫn còn được coi là mảnh đất của những cơ hội. Nhưng đối với giới nghiên cứu kinh tế, nước Mỹ đã trở thành mảnh đất của những thu nhập không đồng đều nhau. Những thay đổi mang tính cách lịch sử của thời đại đã đưa hàng tỉ người thoát ra khỏi sự nghèo đói – tính cách toàn cầu hóa, khoa học kỹ thuật – đồng thời cũng làm cho sự giàu có chỉ tập trung vào tay của một thiểu số rất ít. Mặt khác, với thời gian, nước Mỹ cũng đã cho phép sở hữu tư nhân giữ phần lớn hơn của thịnh vượng xã hội và chỉ thu lại rất ít cho những phúc lợi chung.

Gladis Blanco, 40 tuổi, nhân viên phục vụ khách sạn, Las Vegas. Ngày cuối cùng Gladis làm việc cho khách sạn Bellagio là 17 tháng 3. Sau đó, cô nhận được 2 tuần lương từ công ty. Từ đó, Gladis dùng tiền để dành lo cho con trai 14 tuổi và con gái 17 tuổi. “có thì giờ dành cho con cái thì tốt lắm, nhưng tôi vẫn còn cần phải có thu nhập để trả các biu bọng”.

Theo viện nghiên cứu Pew Research Center, sau khi điều chỉnh với chỉ số lạm phát, mức lương tăng của 10% công nhân ở đáy cùng của nền kinh tế Hoa Kỳ chỉ tăng khoảng 3%, so với 15.7% của 10% ở trên chót đỉnh. Sự trì trệ này, vốn đã trầm trọng bởi sự thoái trào của các công đoàn lao động, càng tồi tệ hơn bởi ngày càng có nhiều công việc không được bảo đảm số giờ làm việc trong tuần, không có quyền lợi đi kèm, thậm chí có khi không bảo đảm sẽ được trả lương. Công nhân cửa hàng bán lẻ, các tiệm ăn, nhà hàng chỉ được gọi đến làm nếu cửa hàng có khách (mua, ăn). Trận đại dịch hiện nay đã giảm số giờ làm việc của họ xuống tới số không. Nhìn suốt nền kinh tế, từ anh tài xế xe tải chở hàng đến nhà nghiên cứu ở Google – là những công nhân làm việc qua hợp đồng, thiếu hẳn sự ổn định và an toàn việc làm của một công nhân làm việc toàn thời gian cho một hãng xưởng. Điều đó cũng áp dụng chính xác cho nền kinh tế dịch vụ. Các tài xế lái Instacart, Uber, Lyft và Amazon Flex không biết liệu họ có hưởng được mức lương tối thiểu trong ngày sau khi trừ đi các chi phí. Mặc dù vậy, sự kiệt quệ kinh tế thúc đẩy người ta phải đi làm “gig work”(việc làm theo hợp đồng) để nuôi gia đình. Cuối cùng, chính vì vậy mà những cơ hội tốt đẹp khó có cơ hội quay trở lại.

Không có lý do nào để có thể tin rằng những nguyên nhân dẫn đến tình hình như hiện nay sẽ có mầm mống của thay đổi trong chính tự thân chúng. Thực sự thì, rất nhiều công ty đang bàn đến việc dùng máy móc để thay thế cho sức người. Tình trạng suy thoái kinh tế lại không ở về phía người công nhân. Hàng triệu người thất nghiệp sẵn sàng làm việc với bất cứ mức lương nào càng thúc đẩy các ông chủ chỉ trả lương thấp mà đòi hỏi cao.

Christina Thomason, 39 tuổi, và con trai Logan,ở Tecumseh, Oklahoma. Cô nói: “Anh không thể ra lệnh cho người ta phải ở nhà rồi không lo lắng gì hết cho gia đình họ. Tôi đang chứng kiến những gì chúng ta phấn đấu đạt được bấy lâu nay bị trôi tuột hết xuống ống cống. Làm cách nào chúng ta có thể bắt đầu lại được mọi việc đây?”.

Liệu tình thế có thể khác đi? Công bằng hơn? Rất có thể rồi ra đất nước sẽ tái sinh thành một miền đất hào hiệp hơn, nhờ vào ý thức tập thể làm phao nâng đỡ, chính nhờ ý thức này đã thúc đẩy người dân New York, vào lúc 7 giờ tối mỗi ngày, ra đứng ở cửa sổ gõ nồi gõ chảo hoan hô những bác sĩ y tá đang xả thân cứu chữa cho hàng chục ngàn bệnh nhân Covid-19. Và cũng rất có thể, rồi đây trong một hay hai năm nữa, người ta sẽ chế tạo ra được vắc xin chủng ngừa Covid-19, cho phép mọi người được quay trở lại cuộc sống bình thường và con virus đáng sợ này sẽ chỉ còn là câu chuyện cũ rích trong các bàn tròn thảo luận đây đó trên truyền hình, truyền thanh, báo chí.

Những dân biểu Dân chủ hiện đang thăm dò dư luận về đề nghị mở rộng thêm phúc lợi trợ giúp y tế (Medicaid), xóa nợ cho sinh viên vay trả học phí (student loan) hoặc trợ giúp tiền thuê nhà, kể cả việc tạo điều kiện dễ dàng hơn cho các hoạt động công đoàn. Nhưng cũng vẫn còn chưa thể nào nhìn rõ hơn tầm mức những thay đổi mà thế giới đang kinh qua khi đối đầu với đại dịch Covid-19.

Đã có những dấu hiệu rất đáng lo ngại cho những công nhân nào xung phong đưa đầu chịu báng vận động cho sự thay đổi. Hồi tháng 3, công ty Amazon đã sa thải một công nhân góp phần vận động tổ chức cuộc đình công ở một nhà kho của hãng. Họ lấy lý do công nhân này vi phạm những hướng dẫn về giãn cách xã hội. Trong những giai đoạn bất ổn về kinh tế, các nhà nghiên cứu thường thắc mắc sao vẫn chưa thấy những cuộc nổi dậy rộng khắp. Các mũi nhọn xung kích đâu rồi? những kẻ bị áp bức đâu rồi? Thực ra, không phải vì người ta không cảm thấy phẫn nộ trước những bất công. Mà là vì người ta quá bận rộn với miếng cơm manh áo và những nhu cầu hàng ngày khác cho gia đình.

(Với phần tường trình của Anna Purna Kambhampaty, Paul Moakley và Olivia B. Waxman)

(chuyển ngữ tiếng Việt: T.Vấn)

©T.Vấn 2020

Gió – Tranh: Mai Tâm

■Đôi vầng nhật nguyệt trên vai mỏi

 Nặng một vòng quay giữa thế gian

 ( Ngọc Phi )

Năm cùng tháng tận. Những tờ lịch cuối đang nối đuôi nhau vào một ngăn nào đó của ký ức. Và đất trời cũng đang quay những vòng còn lại trong chu kỳ thời gian bất tận. Thoáng trong trí một câu nói rất quen thuộc. Nhanh quá! mới đây mà đã . . . Giữa lúc chuyển mùa của thiên nhiên, lòng người cũng dường như dao động. Ai mà dửng dưng được với những đổi thay của thời tiết. Nhất là thời tiết xứ người. Ngủ một đêm thức dậy, sáng ra nhìn thấy tuyết phủ trắng xóa. Và gió. Những ngọn gió như luồn lỏi vào tận da thịt, vào tận tâm hồn vốn đã nặng trĩu như những cành cây khô ngoài kia oằn mình dưới sức nặng của từng mảng tuyết đã đông lại thành băng. Và bầu trời. Nặng những đám mây xám xịt. Có đứng giữa một trời đất lạ lẫm như thế – dù đã hết sức để làm quen – vào những ngày cuối cùng của một năm, mới thật cảm hoài mà nhìn rõ được thân phận của một đời đầy ắp những điều bất như ý. Co ro trong lớp áo len dầy cộm giữa một phố xá đông người qua lại – những người không cùng một màu tóc, không cùng một màu da, không cùng một ngôn ngữ -, tôi chợt nhớ và thèm những mảng nắng quê nhà. Một quê nhà xa tít tắp, cả không gian lẫn thời gian.

Cuối của một ngày. Cuối của một năm. Cuối của một đời. Những khái niệm chỉ khác nhau về độ dài thời gian. Nhưng âm vang và ý nghĩa dường như chúng không khác nhau mấy. Đó là cái cảm giác rất quen thuộc về một nơi chốn của riêng mình. Nơi đó, dù đạm bạc, dù đơn sơ, vẫn là nơi mình muốn trở về để yên nghỉ. Và vì thế, trong những ngày cuối năm này, tôi cứ mãi bâng khuâng với hồi ức về những ngày tết quê nhà. Về hình ảnh bàn thờ tổ tiên nghi ngút khói hương và những lư đồng bóng loáng giữa đêm cúng giao thừa. Về mâm cơm cuối năm cả gia đình quây quần – ngon dở, nghèo giàu – vẫn là mâm cơm gia đình mà tôi đã quen thuộc từ ngày chập chững biết cầm đũa, biết giữ chén cơm cho khỏi vương vãi trên nền nhà đất nện. Chao ôi! làm sao không trăn trở cho được trong những lúc năm cùng tháng tận?

Hình ảnh đoàn tụ thiêng liêng ấy, ở mỗi người, mỗi hoàn cảnh có khác nhau, nhưng vẫn chung một cái hồn, cái tinh túy làm nên chất keo khắng khít, làm nên hình ảnh cụ thể về một chốn quê nhà. Để rồi, mỗi khi cơn gió cuối năm thổi về – dù mạnh dù nhẹ – đều làm rung lên được sợi dây đàn nhạy cảm nhất trong số những sợi dây hồi ức đan kết vào nhau thành cái hồn tinh túy mà không ai trong chúng ta không có.

Mỗi năm qua đi, tuổi của chúng ta lại được cộng thêm một số. Và thời gian còn lại – của một đời người – cũng bị giảm đi một số. Nói cách khác, cứ mỗi một năm qua đi, những ước mơ của chúng ta về cuộc trở về quê nhà trong những ngày cuối cùng của một năm – như tôi, như chúng ta, đang trở về căn nhà của mình trong những giây phút cuối của một ngày – dường như lại giảm đi thêm một chút khả năng biến thành hiện thực. . . Biết nói sao hơn được! năm cùng tháng tận, cũng có nghĩa là sức mỏi hơi tàn.

Một người bạn thi sĩ vừa gởi tặng tôi bài thơ. Anh gọi là những lời tạ lỗi cùng xuân.

Tội nghiệp thơ ta giờ đã cỗi

Cành khô không trổ nhánh xuân tươi

Vun xới ân cần thêm chút nữa

Chỉ đủ nhăn nheo một gốc đời

( Ngọc Phi )

Chả lẽ, lại đành như một người bạn quá cố của chúng tôi. Vượt biên qua Mỹ từ năm 1981. 20 năm xa quê hương, chưa một lần về thăm nhà, vì những lý do rất riêng của anh. Rồi anh mắc một căn bệnh hiểm nghèo. Trước lúc trút hơi thở cuối cùng trên cánh tay những người bạn từ thời còn cắp sách đến trường, anh chỉ xin một điều: được về yên nghỉ trên mảnh đất quê nhà. Anh đã toại nguyện.

Tôi không biết, lúc sinh thời, có bao giờ anh bạn của chúng tôi đứng giữa trời đất lạnh lẽo xứ người một ngày cuối năm mà mơ về mâm cơm đoàn tụ chiều 30 Tết với cha yếu mẹ già, với anh với chị với em, với những người thân yêu nhất đời của anh không, nhưng bây giờ, vào lúc cuối của cuộc đời – hay nói đúng hơn, khi anh nằm xuống – anh đã được trở về. Không phải trong những giấc mơ. Mà bằng xương bằng thịt, dù chỉ là xương thịt vô tri.

Vòng quay thế gian tuy nặng nề thật, đôi vai già nua tuy mỏi mệt thật, nhưng có muộn quá không khi phải chờ đến giây phút cuối của một đời này, mới được về nằm giữa mảnh đất quê nhà?

Trong những ngày cuối của một năm, giữa mênh mông của đất trời, lại một lần nữa, tôi tự cật vấn mình.

Như vậy có muộn quá không?■

T.Vấn

(2005-2020)

(Trích Cõi Người – Sắp xuất bản)

©T.Vấn 2020

Quán Cà Phê – Tranh: Thanh Châu

(Trích CÕI NGƯỜI, sắp xuất bản)

• Thế giới có triệu điều không hiểu

          Càng hiểu không ra lúc cuối đời

         Chẳng sao – khi đã nằm trong đất

         Đọc ở sao trời sẽ hiểu thôi

(Mai Thảo – Không Hiểu)

1.

Cuộc sống quả thật kỳ diệu. Không khi nào thiếu những tấn trò đời. Không khi nào thiếu những niềm vui và nỗi buồn. Như một tiền trường lừng lững bất chấp mọi biến đổi của thời gian, trên đó những người cũ vừa ra đi thì đã có người mới sẵn sàng thế chỗ. Những con số này vừa biến mất thì những con số khác đã có mặt. Một năm mười hai tháng nối đuôi nhau kết thành một chuỗi bi kịch và hí kịch. Những diễn viên có kẻ khóc, có người cười. Có kẻ hăm hở tiến về phía trước, có người cứ ngoái nhìn phía sau mà thấy bạn đồng hành của mình lần lượt rơi rụng. Dù muốn dù không, dù vui vẻ chấp nhận hay lắc đầu hờn dỗi, tháng giêng cũng đã lừng lững bước vào đầu ngõ. Tháng giêng đã trở về như một ngày đông năm ngoái nó đã bỏ đi. Ra đi và Trở về. Như một kiếp người bước chân vào đời chỉ để một ngày nào đó trở về nơi từ đó ra đi.

. . . Những ngày đầu năm, nhân kỳ nghỉ Đông còn kéo dài qua đến cuối tuần, mấy người bạn già chúng tôi lại khề khà rủ nhau ngồi quanh bàn rượu nhạt. Gọi là rượu nhạt vì những sợi tóc bạc trên đầu và những viên thuốc cao máu, giảm mỡ, trợ tim uống đều đặn hàng ngày đã không cho phép chúng tôi chạm môi vào cái thứ chất lỏng quyến rũ sóng sánh màu hổ phách trong những chai rượu mạnh mà nhãn hiệu của chúng cho biết xuất xứ ở mãi tận bên trời tây. Tuy rượu nhạt, nhưng uống nhiều thì môi vẫn cứ mềm, và đêm vẫn cứ trắng, dù biết sáng hôm sau, khi thức dậy sẽ là cảm giác uể oải theo suốt cho đến cuối ngày. Tháng Giêng,  điểm mốc mới cho cuộc hành trình cũ về phía mặt trời lặn. Như chén Hồ trường phẫn uất rót về Đông Phương hay rót về Tây phương. Giữa tâm thức lâng lâng nửa tỉnh nửa say, trong đầu tôi hiện ra mồn một những hàng tùy bút rất đẹp của Mai Thảo “. . . có Jack Daniels khai vị buổi chiều, có Hennessy đậm đà buổi tối, có Hồ trường thắm thiết phẫn uất rót về Đông phương, rót về Tây phương, và từ giọt lệ lăn ra nơi câu thơ bôn tẩu thất quốc, đến cái tăm rượu họp bạn sủi lên trên một nền trời lữ thứ . . . “.

Và thế là nhiều năm về sau, cái hình ảnh “tăm rượu họp bạn nổi lên trên một nền trời lữ thứ” của nhà văn Mai Thảo lại được sống lại, tất nhiên, với con người khác và nơi chốn khác, nhưng chao ôi! Cái hồn “phẫn uất rót về Đông Phương, rót về Tây phương của Hồ trường” sao mà giống nhau đến thế! Hẳn người dưới mộ cũng đủ ủi an cho một mảnh hồn cô đơn cho đến giây phút cuối cùng. Tháng giêng! ừ thì tháng giêng! chúng tôi quây quần nhau lại để thấy tâm thức mình đã khác nhiều từ tháng giêng năm ngoái đến tháng giêng năm nay. Hư không, từ một khái niệm trừu tượng mơ hồ, nay đã cho thấy những dấu hiệu của một giai đoạn phôi thai định hình. Thơ, ngày trước là những lời tình yêu nồng cháy, nay, phút chốc đã nhìn thấy cái bạc phơ phảng phất giữa hàng chữ nặng nề tuổi hạc. Con mắt, trước kia long lanh những khát vọng vừa thanh cao vừa trần tục, nay, chỉ còn thấy cái hun hút của con đường một chiều thẳng tắp, không có những ngã rẽ khiến hồn đi lạc, chỉ có những trạm nghỉ chân mang tên tháng giêng làm điểm mốc cho chặng đường còn lại mỗi ngày mỗi ngắn hơn. Và đôi chân, ngày xưa lủng lẳng giày cỏ, trật vuột dép vỏ xe, mà đá vẫn cứ mềm; nay, giày da đi hoài không vẹt mỏ (có đi đâu mà mòn vẹt, có chăng là những vết sướt vì đêm tháng giêng túy lúy men rượu nhạt vấp phải mảnh đá con trên đường về), mà đôi bàn chân cứ sưng múp lên như người bị phù thủng.

3.

Thực ra, mọi điều kỳ diệu chỉ là giả thuyết. Giả thuyết về một cõi người. Giả thuyết về một giả thuyết có thật hay không có thật. Thế đấy, dưng không mà buổi khề khà đầu năm của mấy người bạn già lại xoay quanh những điều gọi là kỳ diệu của cuộc sống, những điều gọi là giả thuyết. Có phải đó là nhờ chén rượu cay sóng sánh màu hổ phách chưa nhấp đã sợ mình sẽ say túy lúy càn khôn? có phải đó là tà áo dài màu thiên thanh năm xưa chợt ẩn chợt hiện lung linh dưới đáy cốc, nhòe nhoẹt vì đoạn phim nhão cũ kỹ đã hơn ba mươi năm? có phải đó là nhờ chặng nghỉ chân khi gần đến đích của con đường, sau khi thở một hơi nhẹ nhõm, đã nhận ra được điều kỳ diệu trên hết mọi điều kỳ diệu của cuộc sống này chính là khả năng nhìn tấn trò đời như một giả thuyết. Giả thuyết kể rằng, ngày xưa có chàng Lưu và chàng Nguyễn lạc vào chốn không có khởi đầu và kết thúc, không có tháng mười hai vì thế không có tháng giêng, không có nước mắt, vì thế không ai biết đến nụ cười. Nhưng giả thuyết lại không tìm ra được chỗ kết thúc cho chính mình, nên đành trả chàng Lưu và chàng Nguyễn trở lại trần gian, trở lại cõi người, sau nhiều trăm năm giam cầm hai chàng nơi miền vắng tanh vắng ngắt những điều kỳ diệu. Hẳn nhiên, hai chàng chấp nhận sự hữu hạn của cuộc đời mình như một sự đánh đổi lấy ý nghĩa làm người.

4.

Những người khách lữ hành thường không có thì giờ để nghỉ và nghĩ. Vì thế không có gì ngạc nhiên khi người ta sắp đi hết cuộc hành trình, thường tìm cách để nghỉ và nghĩ. Hay nói cách khác, lúc nghỉ là lúc nghĩ. Tương tự như hai anh chàng Lưu Nguyễn của giả thuyết, những anh bạn già của chúng tôi, sau gần hết một đời bon chen mỏi mệt, nay được dịp ngồi lại khề khà thì hiểu được rằng, hay giả bộ hiểu được rằng, những điều đổi thay của tấn trò đời – mà cụ thể nhất là những tấn trò mình đã kinh qua – không thể có một giá trị nào khác hơn là sự kỳ diệu tạo nên ý nghĩa cuộc đời này. Và để cho dễ sống, đừng bận tâm mơ về một cõi thiên thai đã giam cầm hai chàng Lưu Nguyễn, cõi ấy tuy có thật (?), nhưng chắc gì đã không có chỗ cuối con đường, nơi đó, người ta ngoảnh cổ nhìn lại, thấy rơi rụng dần những bạn đồng hành. Đã vậy, lại không có chén rượu sóng sánh màu hổ phách chưa uống đã sợ mình say túy lúy càn khôn.

Nếu không tệ như vậy, hai chàng Lưu Nguyễn đã chẳng khóc lóc đòi về.▄

T.Vấn

(Trích CÕI NGƯỜI, sắp xuất bản)

1.

Giáng Sinh 1984, hơn một năm sau khi được thả khỏi nhà tù thế kỷ có tên gọi là Trại Cải Tạo, tôi lại quay trở vào nhà tù một lần nữa. Lần này là một nhà tù đúng như tên gọi, không màu mè “tập trung cải tạo”. Lý do rất đơn giản, tôi và người bạn gái (sau này là mẹ của các con tôi) đang ngồi uống cà phê ở một quán cóc lề đường Tô Hiến Thành (Sài Gòn), thì một nhóm công an sắc phục ập vào xét hỏi giấy tờ của những người ngồi trong quán. Đến lượt tôi, một anh (hình như là trưởng nhóm) cầm tờ giấy ra trại (tức lệnh tha ra khỏi tù) của tôi, nói với vẻ giễu cợt: “Sĩ quan ngụy à? Thế thì lại được nhà nước nuôi thôi!”. Nói xong, anh ta gấp tờ giấy trên tay nhỏ vừa đủ để cho vào trong túi áo của mình. Tôi hiểu ngay mình sẽ lại được sống thực những cơn ác mộng thường gặp trong hơn một năm sau khi ra khỏi trại tù Z30A Xuân Lộc. Đêm hôm đó, khi bước chân vào phòng tạm giam của đồn công an quận 10 (Sài Gòn), cánh cửa sắt nặng nề vừa khép lại sau lưng, tôi giật mình nghe một tiếng quát “Cởi hết quần áo ra!”. Định thần lại, nhìn ra một tay có vẻ đầu gấu ngồi ngay cửa ra vào mặt hằm hằm nhìn tôi. Đã từng có dịp ở chung trại với bọn tù hình sự ngoài Bắc, tôi biết ngay vai vế của vị đầu gấu vừa quát tháo. Và tất nhiên tôi ngoan ngoãn, cởi hết quần áo theo lệnh rồi ngồi xuống đối diện “anh”  trưởng phòng, một thằng tù nặng án, cũng là một ông vua đằng sau cánh cửa phòng giam.

Cũng từ đêm hôm đó, nằm thao thức không ngủ bên cạnh tay đại bàng trưởng phòng – một thằng tù mà số năm tù thâm niên thua tôi, nên đã “cho phép đàn anh” được nằm bên cạnh – tôi biết rằng rồi đây những cơn ác mộng nhà tù sẽ không bao giờ buông tha mình cho đến ngày chết. Vì ngay lúc này đây, cơn ác mộng là sự thực, là cái nóng kinh khiếp, là hơi người ngột ngạt, là một tương lai đen ngòm trước mặt, là bằng chứng không thể chối cãi của ác mộng.  Đêm đen và con quái vật nhà tù há cái họng đầy máu nuốt chửng lấy tôi.

Thực hay Mộng? Tôi tự bảo mình, có gì khác biệt đâu mà phải bận tâm.

2.

Những ngày cuối năm 2018 tại một miền đất rất xa, xa lắm, với tuổi đời đang ở chặng cuối của “tương lai đen ngòm” ngày xưa, tôi nhớ đến câu chuyện cũ của 34 năm trước và những cơn ác mộng vẫn còn thỉnh thoảng xảy đến, tuy nhịp độ có thưa thớt hơn và mồ hôi toát ít hơn.

Nhưng ác mộng vẫn còn đó. Không thể thoát. Không bao giờ thoát.

Vì thế, cầm tập thơ “Ác Mộng” của nhà thơ Hoàng Hưng trên tay, chưa mở ra đọc, chỉ mới nhìn hình ảnh người ngồi một mình trong bóng đêm đen thẫm trên bìa sách, tôi đã nghĩ ngay đến những cơn ác mộng của chính mình.

Không chỉ ác mộng, mà còn cả chuỗi ngày tù dài dằng dặc hiển hiện. Và hình bóng  những bạn tù. Kẻ đã chết. Người còn sống lây lất đâu đó, cũng ngồi một mình trong bóng đêm. Chốn quê nhà. Nơi quê người. Như Hoàng Hưng. Như những kẻ đã từng sống qua những nhà tù cộng sản. Và may mắn sống sót trở về.

Cứ như thế cho đến khi đêm già dần, dãy đèn Giáng Sinh xanh đỏ trước cửa nhà tắt ngấm tự bao giờ và chai rượu vơi quá nửa. Tôi nhủ thầm đêm đã đủ đen, đầu óc đã đủ mụ mẫm, để bắt đầu lần giở những trang sách có cái bìa đen như đêm và hàng chữ trắng chập chờn như bóng ma trơi..

Bước “vào”  là những câu thơ tiên tri (từ ngày ấy). Gọn. Sắc.

Chỉ một bước một giây

Bước qua cánh cửa này

Kiếp người đã xa lắc

(Vào – Hoàng Hưng)

 Và âm thanh lạnh tanh:

Giật mình nghe tiếng quát

“Cởi hết quần áo ra!”

(Vào – Hoàng Hưng)

 Kế tiếp là việc phải làm, không chỉ một lần, hai lần, mà nhiều lần, nhiều đến độ không thèm nhớ, không thể nhớ, vì giấy thì trắng mênh mông và những con chữ tự khai nặng oằn vai:

Tự khai

Sa mạc giấy

Lạc đà chữ

Chỉ vẩn vơ một bóng dáng vô hình

(Một ngày – Hoàng Hưng)

Cứ thế, hết ngày rồi đêm:

Một vuông tường một thế giới

Một giấc ngủ một đời người

(Chớp mắt – Hoàng Hưng)

 Đêm em về trắng toát thời thơ ấu

Đêm mẹ về chẳng nói lại đi

Ở đây gần đất xa trời

Ngủ là sum họp với người cõi âm

Tỉnh ra là chết âm thầm

Xi măng lạnh, mấy chứng nhân thạch thùng

(Gần đất xa trời – Hoàng Hưng)

Ngày rồi đêm. Đêm rồi ngày. Tháng rồi Năm. Năm rồi hết. Rồi cũng đến ngày:

Người về từ cõi ấy

Bước vào cửa người quen tái mặt

 Người về từ cõi ấy

Giữa phố đông nhồn nhột sau gáy

Một năm sau còn nghẹn giữa cuộc vui

Hai năm còn mộng toát mồ hôi

Ba năm còn nhớ một con thạch thùng

Mười năm còn quen ngồi một mình trong bóng tối

(Người về – Hoàng Hưng)

Và đây là điều đáng sợ nhất vẫn còn theo với “người về” suốt đời, vì:

Sợ quá những giấc mơ cứ thành sự thật

Đêm không dám ngủ mắt như đèn

(Những ác mộng của em – Hòang Hưng)

 Ác mộng nào cứ thành sự thật?

Ác mộng thấy mình lại quay vào nhà tù mà không biết tại sao.

Ác mộng thấy mình lại đi trên con đường bị vây bủa kín mít bởi chó và công an.

Và những cánh cổng trại giam quen thuộc đến độ tưởng đó là cánh cửa nhà mình (hay nhà mồ?)

Bao giờ ác mộng chỉ là ác mộng

Của anh và của em?

(Những ác mộng của em – Hòang Hưng)

3.

Tôi đọc “Ác Mộng” của Hòang Hưng mà cứ tưởng như anh viết hộ những tâm tư của mình, của những người đã từng bước chân vào nhà tù cộng sản, những người tù không án, không tội trạng cụ thể. Những trang thơ Hòang Hưng gợi lại một quãng đời tù năm xưa tưởng xa lắc xa lơ nhưng không phải vậy. Nó vẫn ở ngay bên cạnh mình, chỉ chờ dịp để ngóc đầu dậy, để biến những giấc mơ đẹp thành cơn ác mộng.

Ngôn ngữ của “Ác Mộng” khô khốc. Lạnh Tanh. Không cảm xúc.

Khô khốc. Như tiếng khóa cửa phòng giam mỗi chiều sau giờ điểm danh đếm tù của cai tù trực trại.

Lạnh tanh. Như mặt sàn xi măng với chỉ một tấm vải cũ nát trải trên đó thay cho chiếu.

Không cảm xúc. Như những nỗi tuyệt vọng đến đỉnh điểm thì trơ khấc. Như ngày được gọi tên tha về, có kẻ chỉ thốt lên được hai chữ vừa khô, vừa lạnh: “về à?”.

Không cảm xúc mà đầy ắp cảm xúc. Thứ cảm xúc khiến phải nuốt ực vào trong lòng. Nếu còn muốn sống sót mà trở về.

Những ai muốn đọc “Ác mộng” để “thưởng thức thơ” theo ý nghĩa thông thường, sẽ thất vọng.

Riêng tôi, đọc “Ác Mộng”, để muốn được bắt chước tác giả tập thơ “tống tiễn chúng (những cơn ác mộng) như tống tiễn các vong hồn, để quên chúng đi mãi mãi, cho chúng đừng đè nặng hai vai mình” để tôi được thanh thản bước đi trên con đường hoàng hôn (của đời mình).

Trong tập “Ác Mộng” còn trích đăng những nhận xét về tập thơ của Hoàng Hưng từ nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình, nhà nghiên cứu, chỉ thiếu “(chuyên gia) nhà tù”. Hầu như mọi nhận xét đều chỉ chú trọng đến tính cách “văn học thuần túy”, đến khía cạnh “nhân văn” một kiếp người, tổng thể hóa thành nhiều kiếp người (theo cách những nhà ấy cảm nhận tác phẩm).

Thế nên, tôi thấy mình đồng cảm nhất với nhận xét của nhà thơ Hoàng Cầm, tác giả Về Kinh Bắc,  – mà bản thảo viết tay của tập thơ phản động này công an đã khám thấy trong người Hoàng Hưng một buổi chiều tháng 8 năm 1982 là nguyên nhân chính khiến Hoàng Hưng phải vào tù -:

“Một tập thơ căng mọng sự thật. Mỗi chữ mỗi dòng đều từ sự thật mà ứa ra, bật ra, bung ra. Những con chữ vỡ, nổ.”

Cám ơn nhà thơ Hoàng Hưng đã cho tôi được dịp ‘đối diện” với những ác mộng của mình. Dù ông và tôi vào tù vì những nguyên nhân khác nhau, với những khoảng thời gian dài ngắn khác nhau, nhưng trong nhà tù cộng sản, thằng tù lương tâm nào cũng giống nhau; ra khỏi nhà tù cộng sản, thằng tù lương tâm nào cũng giống nhau.

T.Vấn

Mùa Giáng Sinh 2018

*Ác Mộng, tập thơ của Hoàng Hưng, Văn Học xuất bản 2018

©T.Vấn 2018

Haruki Murakami.

Photograph: Murdo MacLeod for the Guardian

Giới Thiệu:

 Nhà văn Nhật Bản, Haruki Murakami, vốn không xa lạ gì với độc giả Việt Nam, và tất nhiên – cả thế giới -, nhưng ngay ở trên quê hương mình, ông không được coi là một tác giả tiêu biểu. Đơn giản vì, theo lời các nhà phê bình văn học Nhật, các tác phẩm của ông không có những  gốc rễ từ văn hóa Nhật Bản. Họ cho rằng, tính cách đa văn hóa trong những tác phẩm trở thành best-seller của Murakami khi phát hành ở các quốc gia Tây Âu mang vóc dáng “giống Mỹ nhiều quá”. Murakami có vẻ như không chối cãi điều này. Ông tự nhận “tôi là một con cừu đen trong thế giới văn chương Nhật Bản. Sinh ra ngay sau khi chiến tranh thế giới chấm dứt, chúng tôi trưởng thành trong nền văn hóa Mỹ: nghe nhạc jazz, nhạc phổ thông Mỹ, xem truyền hình Mỹ – một thứ cửa sổ mở ra cho tôi nhìn vào thế giới khác. Nhưng dù vậy, bất kể những điều đó, tôi có phong cách riêng của mình. Thứ phong cách không phải Nhật, không phải Mỹ – mà là phong cách của tôi.”

Mới đây, Murakami đã tự ý rút tên ra khỏi danh sách 4 nhà văn được độc giả bầu chọn vào chung kết cuộc tuyển chọn gỉai thưởng Văn Chương Mới (tạm thời thế chỗ trong lúc  giải thưởng Nobel về văn chương năm 2018 của Hàn Lâm Viện Thụy Điển không được tổ chức). Theo lời ông “để có thể dành trọn thì giờ cho việc sáng tác”. Nhưng có vẻ như Murakami, – một người thường xuyên có tên trong danh sách đề cử nhận gỉai thưởng văn chương Nobel từ nhiều năm nay (nhưng chưa một lần được xướng danh đoạt giải) -, không muốn bị mất cơ hội đoạt giải chính thức sau khi ủy ban chấm giải của Hàn Lâm Viện Thụy Điển chấn chỉnh được các vấn đề nội bộ để có thể sang năm (2019) cho tổ chức lại việc bình chọn giải Nobel về văn chương. Mặt khác, cái kiêu hãnh (ngầm) từ một nhà văn (châu Á) có hàng chục triệu độc giả trên thế giới, khó lòng cho phép ông thỏa mãn với mình về một giải thưởng “ngoài luồng”như giải thưởng vừa nhắc đến. Đó là chưa kể đã chắc gì tên ông sẽ được lãnh xướng (với chỉ 3 tác giả còn lại ở danh sách chung kết: Kim Thúy (Canada gốc Việt), Neil Gaiman (Anh) và Maryse Conde (Pháp gốc Guadeloupe) thì Maryse Conde đã đoạt giải).

Đặc tính nổi bật trong một số các tác phẩm của Murakami là tính pha trộn giữa bi và hài kịch, giữa sự buồn bã và cái hóm hỉnh giễu cợt, cả hai có mặt cùng lúc trong tác phẩm, nhưng không hề giẫm chân lên nhau. Trái lại, chúng bổ túc cho nhau để nêu bật lên ý đồ của tác giả. Với tác phẩm Men Without Women (Những Gã Đàn Ông Không Có Đàn Bà) xuất bản ở Nhật năm 2014,  được dịch sang Anh ngữ năm 2017, Murakami đã chinh phục được thế giới cũng với thủ pháp pha trộn bi hài mang tính thâm thúy rất Á Đông, vừa triết lý, vừa cợt nhả, vừa cay đắng, vừa lặng lẽ gây cười (ra nước mắt). Với 7 truyện ngắn có cùng một nhân vật chính là những gã đàn ông cô độc, kẻ thì bị vợ bỏ, kẻ bị vợ (cùng với người bạn thân nhất của mình) cắm sừng, kẻ bị nhân tình “cho leo cây”, kẻ thấy mình lúc nào cũng cô độc v..v…Ở truyện ngắn cuối cùng của tác phẩm (được chọn làm nhan đề chung cho tập truyện), Murakami đã đẩy nhân vật đi đến cùng của chất bi và chất hài, cả hai nắm tay nhau nhẩy múa trên những hàng chữ điềm tĩnh một cách đau đớn của mình: Đến một thời điểm nào đó thì khi anh đàn ông đánh mất một người đàn bà, đồng nghĩa với việc anh ta sẽ mất tất cả mọi người đàn bà chưa gặp, sẽ gặp, thậm chí không bao giờ gặp.

Men Without Women cũng là tên một tập truyện ngắn của nhà văn Mỹ Ernest Hemingway phát hành năm 1927. Khác nhau ở chỗ, tập truyện ngắn của Hemingway chọn Men Without Women làm tên cho tuyển tập. Còn tập truyện ngắn của Murakimi chọn truyện ngắn có tên Men Without Women làm nhan đề chung cho tuyển tập. Trong Men Without Women của Hemingway, triết lý chủ đạo là đàn ông không nên đặt mình vào vị trí có thể phải bị mất một người nào đó (đàn bà chẳng hạn: vợ, nhân tình), hoặc tốt nhất, chỉ nên sở hữu những gì không thể bị đánh mất. 90 năm sau, Murakami – một nhà văn Nhật Bản – đã chọn cùng một đề tài, có cùng một cách nhìn, cùng chấp nhận một giải pháp cho vấn đề – chọn sự cô độc để tránh không bị đau đớn – (như tiền nhân Hemingway), nhưng bằng thủ pháp, phong cách, ngôn ngữ, cấu trúc “hậu hiện đại” (postmodern)? Mặt khác, như Murakami đã giải thích qua cuộc trò chuyện với Oliver Burkeman – nhà văn, ký giả (The Guardian) người Anh –:

“Khi tôi ở tuổi mới lớn, những năm 60s của thế kỷ 20, đó là thời của những lý tưởng ngự trị. Chúng tôi tin tưởng rằng, thế giới này sẽ trở nên tốt đẹp hơn nếu chúng tôi cùng cố gắng làm cho nó tốt đẹp hơn. Nhưng ngày nay, buồn thay, người ta không còn tin tưởng vào điều đó nữa. Người ta bảo sách của tôi kỳ cục, khó hiểu; nhưng vượt lên trên cái kỳ cục, khó hiểu ấy, hẳn có bóng dáng một thế giới tốt đẹp hơn. Đơn giản vì chúng ta phải kinh qua sự khó hiểu, kỳ cục trước khi chúng ta vươn tới được sự tốt đẹp. Đó cũng chính là cấu trúc căn bản cho truyện của tôi: bạn phải đi qua bóng tối, qua những con đường hầm, trước khi bạn bước tới được nơi có ánh sáng”.

Ở tuổi xấp xỉ 70, mỗi ngày, Murakami đều ngồi vào bàn từ 4 giờ sáng, viết một mạch trong 5 hay 6 tiếng, rồi ra ngoài chạy bộ 6 dặm trước khi nhẩy xuống hồ bơi. Tác phẩm mới nhất của ông, Killing Commendatore, với 674 trang tiêu biểu một Murakami khó hiểu, kỳ cục đã được xuất bản tháng 9 năm 2018 tại Anh qua bản dịch Anh ngữ của Philip Gabriel và Ted Goossen.

Hiện nay, con cừu đen của của văn học Nhật Bản Haruki Murakami, là tác giả châu Á được đọc nhiều nhất ở các quốc gia phương Tây.

Chúng tôi chọn chuyển ngữ truyện ngắn cuối cùng trong tập truyện: Men Without Women, để giới thiệu với độc giả Việt Nam, dựa trên bản Anh ngữ của Philip Gabriel, một dịch giả uy tín. Chính Murakami cũng rất thích thú khi đọc lại tác phẩm của mình được dịch sang Anh ngữ (bởi Philip Gabriel), vì theo ông, dường như ông đang đọc một tác phẩm hoàn toàn khác với nguyên bản. Philip Gabriel (theo sự nhận xét của các nhà phê bình) đã chuyển tải được tính cách cốt lõi tác phẩm của Murakami: Bi và hài pha trộn nhưng không đồng hóa lẫn nhau, trái lại, làm nổi bật lẫn nhau để phục vụ ý đồ của tác giả.(T.Vấn)

Những Gã Đàn Ông Không Có Đàn Bà

Cú điện thọai đến sau một giờ sáng đã đánh thức tôi dậy. Tiếng chuông reo lúc nửa đêm luôn luôn phát ra âm thanh làm bụng nhộn nhạo, khó chịu, như thể cái sản phẩm kim lọai hung dữ ấy được chế tạo ra là để tiêu diệt thế giới lòai người. Tôi cho rằng, trách nhiệm của tôi, với tư cách một thành viên của nhân lọai, phải chặn đứng ngay sự hủy diệt ấy, nên tôi ngồi dậy, rón rén bước qua phòng khách để nhấc ống nghe lên.

Giọng nói trầm của người đàn ông phía bên kia đầu dây đã cho tôi biết rằng có một người đàn bà vừa vĩnh viễn lìa bỏ trần gian này. Giọng nói ấy thuộc về ông chồng của người đàn bà. Ít nhất, đó là điều ông ta cho biết. Rồi ông ta tiếp tục câu chuyện. Vợ tôi tự kết liễu đời mình hôm thứ Tư vừa rồi. Dù sao đi nữa, tôi nghĩ tôi nên báo cho ông hay. .Dù sao đi nữa. Trong chừng mực mà tôi có thể nhận ra được thì giọng nói của ông ta không hề mang một chút cảm xúc nào. Như thể ông ta đọc những dòng chữ từ một bức điện tín, mà giữa mỗi chữ không có lấy một khỏang ngưng nào hết. Một thông báo, đơn giản chỉ là thế. Một thực tế trần trụi. Chấm hết.

Tôi đã nói gì để trả lời? Chắc tôi có nói một lời gì đó nhưng không thể nhớ được. Dù sao, đã có một sự yên lặng kéo dài. Giống như một cái hố sâu nằm ngay giữa con đường mà hai chúng tôi đứng ở hai bên đối diện chăm chú nhìn vào. Rồi, lặng lẽ không một lời, ông ta nhẹ nhàng gác ống nghe như thể đang đặt một tác phẩm nghệ thuật mong manh dễ vỡ lên trên sàn nhà. Còn tôi đứng đó, trong bộ đồ mặc ngủ quần đùi áo thun trắng, bàn tay vô thức giữ chặt lấy điện thọai.

Làm thế nào mà ông ta biết tôi? Tôi không mảy may có ý kiến. Hay là nàng đã có lần thố lộ với chồng về tôi, một người yêu cũ? Nhưng phải có  lý do? Và làm cách nào mà ông ta có được số điện thọai của tôi (vốn không liệt kê trong sổ niên giám). Nhưng trước hết, sao lại là tôi? Tại sao ông chồng của nàng lại phải bận tâm thông báo cho tôi biết rằng vợ ông ta đã tự tử chết? Tôi không thể hình dung ra được rằng chính nàng đã yêu cầu điều đó trong bức thư tuyệt mạng để lại. Chúng tôi chia tay nhau đã nhiều năm. Và từ đó, chưa hề gặp lại – dù chỉ một lần. Thậm chí, chúng tôi cũng không bao giờ nói chuyện với nhau qua điện thọai.

Nhưng điều đó không quan trọng. Vấn đề ở đây là chồng nàng đã không có một lời giải thích. Ông ta cho rằng cần phải báo cho tôi hay về việc vợ ông ta tự tử. Và bằng cách nào đó, ông có được số điện thọai của tôi. Ngòai ra, chẳng có gì nữa hết. Có vẻ như ông ta cố tình đặt tôi ở chính giữa, loay hoay với một bên là sự biết và bên kia là sự mù tịt. Nhưng tại sao? Để khiến tôi phải suy nghĩ về một điều gì đó?

Vậy điều đó là điều gì?

Tôi hòan tòan không có lấy một manh mối. Con số những dấu chấm hỏi cứ tăng dần theo cấp số nhân, như đứa bé lấy con dấu bằng cao su đóng đầy trên mặt quyển sổ ghi chép.

Thế nên, đến giờ tôi vẫn không biết lý do nào khiến nàng phải tự tử và bằng cách nào. Cho dù tôi có muốn tìm hiểu đi nữa, cũng thật là vô phương. Tôi chưa hề biết nơi nàng sinh sống, và thú thật, tôi không hề biết nàng đã lập gia đình. Vì thế, tôi không biết họ của chồng nàng (và người trên điện thọai thì lại không cho tôi biết tên). Hai người lấy nhau bao lâu rồi, và có con không – một hay nhiều đứa?

Dù vậy, tôi chấp nhận điều chồng nàng đã nói với tôi. Tôi chẳng có lý do gì để nghi ngờ điều ấy cả. Sau khi bỏ tôi ra đi, nàng tiếp tục hiện hữu trên cõi đời này, có thể đã yêu  một người nào đó, lấy anh ta làm chồng, và hôm thứ Tư vừa rồi – vì bất cứ lý do gì và bằng bất cứ phương tiện nào – nàng đã tự kết liễu đời mình.

 Dù sao đi nữa. Chắc chắn phải có một điều gì ẩn chứa trong câu nói ấy của chồng nàng, điều gì đó liên quan sâu sắc đến thế giới của người vừa qua đời. Trong sự tĩnh lặng của đêm khuya, tôi có thể nghe được mối liên quan ấy, và bắt gặp một tia lóe nào đó từ mớ bòng bong ngột ngạt khó thở. Vậy là việc ông ta đã làm, gọi điện thọai báo tin cho tôi vào lúc sau một giờ sáng – bất kể cố ý hay không – là một quyết định đúng đắn. Nếu ông ta gọi tôi vào buổi trưa, chắc chắn tôi sẽ không thể có cái cảm giác như bây giờ.

Lúc tôi gác máy điện thọai, lê bước về phòng ngủ, thì vợ tôi đã thức giấc.

“Điện thọai về cái gì vậy? Có ai đó  mới chết?”

Vợ tôi hỏi.

“Không có ai chết. Họ gọi lầm số,” Tôi nói, giọng chậm rãi và ngái ngủ.

Tất nhiên, vợ tôi không tin điều tôi nói, vì giọng tôi lúc đó có đượm một chút vẻ chết chóc. Cái cảm giác xáo động gây ra bởi người vừa mới qua đời có tính lây nhiễm rất cao. Nó truyền qua đường điện thọai như một chấn động mơ hồ, làm thay đổi âm thanh của những lời nói, đưa thế giới về hòa điệu với sự rung động của riêng nó. Vợ tôi không nói thêm một lời nào nữa. Cả hai chúng tôi nằm trong bóng tối, lắng nghe sự yên lặng, mỗi người chìm trong suy tưởng của riêng mình.

***

Nàng là người đàn bà thứ ba mà tôi có mối quan hệ tình nhân, và cũng là người thứ ba đã tự kết thúc đời mình. Nếu bạn có ý nghĩ – mà thực ra, bạn cũng chẳng cần nghĩ làm gì vì điều này đã quá hiển nhiên – rằng cái tỉ lệ tử vong như thế thì quả thật quá cao. Chính tôi còn không tin nữa là. Đời tôi đâu có dính líu đến nhiều người đàn bà như vậy. Tại sao những phụ nữ này, tất cả đều còn trẻ, lại tìm cách tự xử lấy mình, hoặc cảm thấy bị buộc phải tự xử lấy mình, là điều vượt quá khả năng hiểu biết của tôi. Tôi hy vọng họ làm điều đó không phải vì tôi, hoặc chí ít có liên quan đến tôi. Và tôi cũng hy vọng họ không mặc nhiên giả định rằng tôi sẽ là chứng nhân cho cái chết của họ. Tận sâu đáy lòng, tôi ao ước đó là như thế. Và – tôi biết gọi sao đây – người đàn bà này, người thứ ba (không có một cái tên để gọi nàng khiến sự việc có vẻ rầy rà hơn nên tôi cứ gọi nàng là M cho tiện) không phải thuộc loại người có thể tự tử. Ngược lại là đằng khác. Ý tôi muốn nói rằng lúc nào nàng cũng có những chàng thủy thủ vạm vỡ sẵn sàng bảo vệ nàng, che chở cho nàng.

Tôi không thể nào tiết lộ những nét đặc thù về mẫu người đàn bà của M, hay hoàn cảnh mà chúng tôi gặp nhau, hoặc những gì chúng tôi đã làm với nhau. Bởi vì những chi tiết này, nếu nói ra, có thể gây phiền hà cho một số người còn sống. Ở đây, tôi chỉ có thể viết rằng ngày xửa ngày xưa tôi và M đã từng gần gủi mật thiết bên nhau và rồi đến một lúc nào đó, chúng tôi chia tay.

Thực lòng, tôi thích nghĩ đến M như một cô gái nhỏ tôi gặp lúc mới 14 tuổi. Dù rằng điều ấy đã không xẩy ra nhưng tôi cứ thích tưởng tượng như thế. Chúng tôi gặp nhau lúc cả hai mới 14 tuổi trong trường trung học đệ nhất cấp. Hôm đó là giờ Vạn Vật, tôi còn nhớ. Dường như chúng tôi đang học về vỏ ốc hay vây cá thì phải. Nàng ngồi ngay bên cạnh tôi. “Mình để quên cục tẩy,” tôi nói với nàng “nếu bạn có dư, cho mình mượn được không?”. Nàng cầm lấy cục tẩy của mình, bẻ nó ra làm đôi, đưa cho tôi một nửa. Và rộng miệng cười. Như người ta hay nói, vào khỏanh khắc đó, tôi đã bị trúng một tiếng sét ái tình. Nàng là cô gái đẹp nhất mà tôi đã được gặp. Đúng hơn, đó là cảm giác của tôi lúc ấy. Tôi thích được nhớ đến nàng bằng cách đó, như thể đó cũng là cách chúng tôi gặp nhau, trong giờ học lớp đệ tứ. Cách gặp gỡ ấy tuy thầm lặng nhưng lại khó có thể cưỡng lại được với sự trung gian của vỏ ốc và vây cá. Nghĩ đến nàng bằng cách này khiến cho mọi việc trở nên dễ dàng được chấp nhận hơn.

Tôi là một thiếu niên 14 tuổi cường tráng, mạnh khỏe; chỉ cần một ngọn gió tây nồng ấm thổi ngang qua là dương vật của tôi lập tức bị nhậy cảm. Tuổi của tôi lúc ấy là như vậy. Không phải vì nàng không làm cho tôi cảm thấy hứng khởi. Nàng còn gợi cảm hơn bất cứ một ngọn gió tây nào. Và cũng không chỉ ngọn gió tây. Sự quyến rũ của nàng đủ để khiến cho những ngọn gió dù đến từ bất cứ hướng nào cũng lặng lẽ biến mất. Đối diện với một cô gái tuyệt vời như thế làm sao tôi dám nghĩ đến sự cương cứng của dương vật của mình? Lần đầu tiên trong đời có một người con gái cho tôi cảm giác như thế.

Tôi mang cảm giác đó là lần đầu tiên tôi gặp M. Dù rằng sự thực không phải là như thế nhưng tôi cho rằng, cứ nghĩ nó là như thế khiến mọi chuyện trở nên ổn thỏa, dễ chịu hơn. Tôi mới 14 tuổi, nàng cũng mới 14 tuổi. Đó là cái tuổi thích hợp nhất để chúng tôi “đọ sức” nhau lần đầu tiên. Lẽ ra chúng tôi đã phải gặp nhau như thế.

Nhưng trước khi tôi nhận ra điều đó, M đã biến mất. Biến đi đâu, tôi không hề biết. Một hôm, tôi không còn thấy nàng nữa. Tôi chỉ mới vừa quay mặt ngó đi chỗ khác, lúc sau ngỏanh lại, nàng đã không còn. Chỉ phút trước phút sau là sự đã rồi. Một tay thủy thủ láu cá nào đó chắc đã rủ rê nàng đi theo hắn đến tận cảng Marseilles hay Bờ Biển Ngà. Sự tuyệt vọng của tôi sâu hơn tất cả các đại dương mà họ đã đi qua. Sâu hơn những đáy biển nơi những con mực khổng lồ và cá rồng sinh sống. Tôi bắt đầu tự ghét bỏ chính mình. Tôi không còn có thể tin tưởng vào bất cứ điều gì được nữa. Thật quái quỷ làm sao mà nó lại ra cái cớ sự này? Điều ấy chứng tỏ tôi đã yêu nàng đến chừng nào, nàng có ý nghĩa với tôi đến chừng nào, nàng cần thiết cho tôi đến chừng nào. Sao tôi lại có thể lơ đễnh đến như thế?

Ngược lại, kể từ lúc ấy, M đã có mặt ở khắp nơi, bất cứ chỗ nào tôi đi ngang qua. Nàng là một phần của nhiều nơi, nhiều lúc, nhiều người. Tôi bỏ nửa cục tẩy vào trong một cái túi nhựa, đi đâu cũng mang theo nó bên mình như là một miếng bùa, một cái la bàn. Với nó ở trong túi, tôi biết rằng rồi đây sẽ có ngày tôi gặp lại M ở một nơi nào đó. Tôi đoan quyết là như vậy. Một gã thủy thủ miệng lưỡi dẻo ngọt nào đó đã dụ dỗ được nàng bước lên chiếc tàu bự dềnh dàng của mình và đem nàng đi thật xa. Chỉ có vậy thôi. Nàng luôn thuộc về lọai người cả tin. Lọai người sẵn sàng lấy cục tẩy mới tinh của mình, bẻ ra làm đôi chia cho thằng con trai mình chưa từng quen biết bao giờ.

Tôi cố gắng sắp xếp lại những đầu mối rời rạc về hành tung của nàng, những nơi chốn nàng hay lui tới, những người nàng hay thường gặp. Nhưng đó cũng chỉ là những mảnh thông tin hỗn hợp, vụn vặt, chẳng liên quan gì đến nhau. Dù có nhiều những mảnh thông tin ấy đến thế nào cũng chẳng giúp ích được gì. Bản chất của nàng luôn mau tan biến như ảo ảnh.

Nhìn từ đất liền, đường chân trời là vô tận. Ở biển, nó cũng vẫn vô tận. Tôi chăm chỉ đuổi theo nó từ chỗ này đến chỗ kia – từ Bombay đến Cape Town đến Reykjavik đến Bahamas. Tôi đi vòng hết các thành phố cảng, nhưng khi tôi đến, thì nàng cũng vừa đi khỏi. Chỉ còn để lại chút hơi ấm nhòa nhạt trên những chiếc giường chưa kịp được thu dọn. Chiếc khăn quàng cổ với kiểu dáng hình xóay nước vẫn còn treo hờ hững trên thành một chiếc ghế. Một quyển sách đang đọc nửa chừng, trang mở ra để trên bàn. Những chiếc vớ chân ẩm ướt được treo lên cho khô trong phòng tắm. Nhưng nàng không còn ở đó nữa. Bọn thủy thủ xảo quyệt khắp nơi trên thế giới đánh hơi biết tôi sắp xuất hiện nên vội vàng đem nàng đi giấu biệt thêm một lần nữa. Lần này thì, tất nhiên, tôi không còn là thằng bé 14 tuổi nữa. Da tôi đã sạm nắng và mạnh mẽ hơn. Hàm râu của tôi dầy hơn và đã biết phân biệt giữa phép ẩn dụ và một sự so sánh. Nhưng một phần nào đó trong con người tôi vẫn còn là cậu bé 14 tuổi. Cái phần mãi mãi 14 tuổi ấy kiên nhẫn chờ một ngọn gió tây dịu dàng xuất hiện ve vuốt dương vật vô tội của mình. Nơi nào mà ngọn gió tây ấy thổi đến, chắc chắn nơi đó tôi sẽ tìm thấy M.

Đó là M của tôi.

Một người đàn bà không bao giờ ở yên một chỗ.

Nhưng không phải là người đàn bà sẽ tự kết liễu đời mình.

* * *

Tôi không thể quả quyết điều gì tôi sẽ nói đến ở đây. Có thể một điều gì đó về bản chất, chứ không phải sự thực. Nhưng gắng gượng viết về một bản chất không có thực thì cũng giống như tìm cách hò hẹn với một người nào đó ở phía bên phần tối của mặt trăng. Nơi chỉ có thứ ánh sáng mờ mờ và ranh giới thì bị xóa nhòa. Vả chăng, phía ấy mênh mông quá. Điều tôi thực sự muốn nói là, M chính là người phụ nữ mà lẽ ra tôi phải biết yêu nàng lúc tôi vừa 14 tuổi. Mãi về sau này tôi mới biết thế nào là yêu thì, buồn thay, nàng đã không còn ở tuổi 14 nữa. Chúng tôi đã lầm lẫn về thời điểm mà chúng tôi lẽ ra phải gặp nhau. Giống như bạn quên khuấy rằng mình đã có hẹn với một ai đó. Giờ giấc, nơi gặp thì đúng nhưng bạn tính tóan lộn ngày.

Tuy nhiên, cô bé gái 14 tuổi vẫn còn ở bên trong nàng. Trọn vẹn một cô bé, chứ không phải chỉ những mảnh nhỏ rời rạc. Nếu nhìn thật kỹ, tôi có thể bắt gặp đứa bé ấy ra vào trong nàng. Những lúc làm tình, nàng nằm gọn trên cánh tay tôi. Chỉ cần một phút, nàng sẽ trở lại là một đứa bé gái năm xưa. Nàng luôn luôn di chuyển trong thế giới có múi giờ riêng của nàng . Tôi yêu nàng vì điều đó. Tôi ghì nàng thật chặt, chặt đến độ nàng phải kêu đau. Có thể tôi đã ghì nàng quá chặt. Nhưng đó không phải là lỗi của tôi. Chỉ vì tôi không muốn mất nàng.

Tất nhiên, rồi sẽ đến lúc tôi mất nàng lần nữa. Tất cả những tay thủy thủ trên thế giới đều không ai rời mắt khỏi nàng. Tôi không thể nào một mình bảo vệ nàng được. Không ai có thể trông chừng một người từng phút, từng giây. Bạn phải ngủ, phải đi vệ sinh. Thỉnh thỏang còn phải lau chùi cái bồn tắm. Phải cắt hành, phải tước vỏ đậu đũa. Phải xem lại độ căng của 4 chiếc vỏ xe. Ngần ấy việc khiến chúng tôi xao lãng về nhau. Nói đúng hơn, khiến nàng đã bỏ tôi mà đi. Vả lại, phía đằng sau của mọi sự việc, luôn có bóng dáng đậm nét của một anh chàng thủy thủ. Một cái bóng tối tăm, đơn độc, đứng lập lờ trên bức tường của một tòa nhà. Bồn tắm, củ hành và hơi cho chiếc vỏ xe đơn giản chỉ là những mảnh vụn vỡ của phép ẩn dụ bị cái bóng ấy hất ra tung tóe như những cây đinh ghim giấy.

Sau khi nàng bỏ đi, không ai biết tôi đã sụp đổ đến mức nào, và cái vực thẳm trong tôi sâu đến chừng nào. Làm sao mà người khác có thể biết được? Chính tôi còn khó lòng nhớ lại những gì mình đã trải qua. Tuyệt vọng? Đớn đau? Tôi ước gì có được một cái máy để đo lường chính xác nỗi buồn của mình và ghi lại bằng con số cụ thể. Và sẽ thật tuyệt vời biết bao nếu cái máy đo ấy chỉ nhỏ vừa để trong lòng bàn tay. Mỗi khi kiểm tra độ căng trong vỏ xe hơi của mình tôi đều nghĩ đến cái máy đo tưởng tượng ấy.

* * *

Cuối cùng thì nàng cũng đã chết. Cú điện thọai gọi đến lúc nửa đêm đã xác định điều đó rất rõ ràng. Tôi không biết nơi chốn, hoặc bằng cách nào, hay lý do, hoặc với mục đích gì khiến M quyết định tự kết liễu đời mình, nhưng sự thật là nàng đã làm điều đó. Và – có  lẽ – nàng lìa bỏ thế giới thực này một cách hết sức âm thầm. Giờ đây, tất cả những anh chàng thủy thủ trên cõi đời cùng với lời ngon tiếng ngọt của mình, cũng không thể cứu được nàng – hoặc thậm chí bắt cóc nàng – ra khỏi mảnh đất của thần chết. Nhưng nếu bạn chú ý lắng nghe vào lúc nửa đêm, có thể bạn sẽ bắt được âm vang than khóc từ xa tít vọng về của những chàng thủy thủ.

Khi nàng chết, cái tôi 14 tuổi cũng chết theo. Giống như số áo của một cầu thủ bóng chày sẽ vĩnh viễn không được sử dụng tới khi anh ta nghỉ hưu, cái phần tôi 14 tuổi cũng đứng dậy rũ áo ra đi mãi mãi. Nó đã bị nhốt vào trong cũi sắt với mật số khóa phức tạp, rồi đem chôn xuống tận đáy biển sâu. Một tỉ năm sau mới có người tìm cách mở khóa cũi. Cho đến lúc ấy, những con ốc và lũ cá sẽ lặng lẽ để mắt trông chừng. Ngọn gió tây dịu dàng sẽ thôi không còn thổi. Và đám thủy thủ khắp nơi sẽ đau khổ chịu tang nàng. Đó là  không tính đến những người vốn dĩ chẳng ưa gì bọn thủy thủ.

Khi nhận tin cái chết của M, tôi có cảm tưởng chắc chắn rằng mình phải là người đàn ông cô độc đứng hàng thứ hai trên hành tinh này.

Người cô độc nhất phải là chồng của nàng. Tôi đã dành riêng chiếc ghế số một ấy cho ông ta. Tôi chẳng hề biết ông ta là lọai người nào, bao nhiêu tuổi, đã làm những gì và không làm những gì. Điều duy nhất tôi biết là ông ta có một giọng trầm rất sâu. Nhưng cái biết ấy cũng chẳng giúp ích được gì cho tôi. Ông ta có phải là một thủy thủ? Hay là một người nào đó ghét cay ghét đắng bọn thủy thủ? Nếu là người sau, thì ông ta là một đồng chí của tôi. Nếu là ngừơi trước . . . tôi vẫn có cảm tình với ông ta. Và ứơc gì mình có thể làm được một điều gì đó hầu xoa dịu nỗi đau mất mát cho ông.

Nhưng vẫn không có cách nào giúp tôi có thể tìm được ông chồng của người tình cũ. Tôi chưa hề biết tên ông ta, cũng như nơi ông ta cư ngụ. Không chừng ông ta đã mất cả tên lẫn nơi ở của mình rồi. Dù sao, ông ta là kẻ cô độc nhất trần gian này. Những lúc đi dạo, tôi hay ngồi nghỉ dưới chân tượng con kỳ lân (đường đi dạo của tôi ngang qua công viên có bức tượng con kỳ lân đặc biệt này), mắt dõi nhìn dòng nước lạnh chảy xuống từ vòi phun nước, tôi nghĩ đến người đàn ông cô độc này. Tôi tưởng tượng làm người cô độc nhất trần gian sẽ như thế nào. Tôi đã từng biết cảm giác của người cô độc thứ nhì sau ông ta. Nhưng chưa từng mang cảm giác của người cô độc nhất. Khỏang cách giữa hai lọai người cô độc này phải là một vực thẳm. Hẳn là như vậy. Một vực thẳm rất sâu, và rất rộng. Dưới đáy vực, chất đầy những xác chim chết trong lúc cố gắng tìm cách bay lên.

Thế rồi, bỗng nhiên có một hôm bạn trở thành người đàn ông không có đàn bà. Ngày ấy đến với đời bạn một cách hòan tòan bất ngờ, không một dấu hiệu – dù rất mờ nhạt – báo trước. Không linh cảm, không điềm gở, không gõ cửa, cũng chẳng một tiếng đằng hắng gọi là. Bước chân qua một ngả rẽ, thế là bạn thấy mình có mặt. Nhưng đến lúc ấy thì đã quá muộn để bạn quay lưng bỏ đi. Một khi đã đến khúc quanh định mệnh ấy, sẽ chẳng còn thế giới nào khác cho bạn cư ngụ. Ở đây, bạn được mệnh danh là “những gã đàn ông không có đàn bà”, luôn luôn ở dạng số nhiều tàn ác, lạnh lùng.

Chỉ có những gã đàn ông không có đàn bà mới cảm thấu được nỗi đau nhói tim khi biết mình trở thành một trong nhóm người đó. Bạn không còn chút cảm hứng nào với ngọn gió tây tuyệt vời. Tuổi mười-bốn đã bị tước đọat ra khỏi bạn mãi mãi. (Một tỉ năm nên được xem là mãi mãi). Những lời than khóc ỉ ôi của bọn thủy thủ xa xôi. Dưới đáy biển, những vỏ ốc vây cá nằm im ngủ. Gọi điện thọai đến một ai đó vào lúc sau một giờ sáng. Hoặc chính mình nhận được cú điện thọai ấy cũng sau một giờ sáng. Đợi chờ một người ở một khỏang cách giữa hiểu biết và ngu đần. Nước mắt rơi ướt đẫm mặt đường khô hạn khi bạn cúi xuống kiểm tra độ căng của những chiếc vỏ xe.

Ngồi tại đây, trước bức tượng con kỳ lân, tôi cầu xin cho ông chồng của nàng một ngày nào đó sẽ hồi sinh trở lại. Tôi cũng mong ông ta sẽ không bao giờ quên mất những điều thực sự quan trọng – cái cốt lõi – nhưng có thể quên đi những thứ không quan trọng, thứ yếu. Và hy vọng rằng ông ta quên đi được sự kiện là ông ta đã quên hết mọi thứ. Thực sự là tôi đã mong như thế. Hãy thử tưởng tượng: người cô độc thứ nhì trên thế giới đang cảm thấy thương xót – và thậm chí cầu nguyện – cho người cô độc nhất (mặc dù cả hai chưa bao giờ gặp nhau).

Nhưng tại sao ông ta lại bận tâm gọi báo tin cho tôi? Tôi không trách ông ta về điều đó, mà chỉ cố tìm câu trả lời cho câu hỏi cơ bản này, kể cả bây giờ. Làm sao mà ông ta lại biết tôi? Tại sao ông ta lại quan tâm đến tôi? Có lẽ câu trả lời sẽ rất đơn giản. Nàng hẳn là đã kể cho chồng nghe về tôi. Một đìêu gì đó về tôi. Tôi chỉ có thể nghĩ đó là lý do duy nhất khiến ông ta nhấc điện thọai gọi tôi. Dù vậy, nàng đã nói gì về tôi với ông ta, thì tôi không thể biết. Một người tình cũ của nàng, như tôi, có giá trị gì, ý nghĩa gì với đời nàng, khiến nàng phải thổ lộ cùng chồng? Liệu sự thổ lộ ấy có liên quan mật thiết đến cái chết của nàng? Liệu chính bản thân tôi có gợi chút gì đến sự ra đi của nàng? Có thể M đã kể cho chồng nghe về dương vật tuyệt vời của tôi? Những buổi trưa nằm bên nhau, nàng thường âu yếm nắm lấy nó trong lòng bàn tay và chăm chú nhìn ngắm như thể nàng đang chiêm ngưỡng chiếc vương miện gắn đầy kim cương của nước Ấn độ? “Nó đẹp quá thể!”, nàng phán như thế. Điều đó có đúng không, tôi không thể biết chắc.

Có phải vì thế mà chồng nàng gọi cho tôi? Gọi điện thọai lúc sau một giờ sáng để biểu tỏ lòng tôn trọng hình thể dương vật của tôi? Điều này thật vô lý. Dù nhìn nó dưới bất cứ góc độ nào, nó cũng chẳng có gì đặc biệt. Khá lắm thì bạn chỉ có thể khen “thằng bé cũng trung bình”. Cảm thức thẩm mỹ của M đôi khi khiến tôi phải lắc đầu. Nàng có một cách đánh giá sự vật khá kỳ cục, không giống với nhiều người.

Hay có lẽ (ở đây tôi chỉ tưởng tượng thôi), M kể cho chồng nàng nghe việc nàng chia cho tôi nửa cục tẩy hồi còn chung lớp ở trung học. Không có một lý cớ gì khiến nàng không thể kể lại sự việc đó, nàng phải biết rõ như vậy. Đó chỉ là một chút kỷ niệm nhỏ bỗng nhiên được nhắc lại. Và, dĩ nhiên, ông chồng nàng ghen tuông. Sự kiện M chia cho tôi một nửa cục tẩy chắc phải khiến ông ta ghen tức hơn cả việc nếu như nàng đã ngủ với hàng tá những gã thủy thủ. Mà cũng hợp lý thôi. Hàng tá những gã thủy thủ rám nắng thì có nghĩa lý gì? M và tôi, xét cho cùng, đều mới mười bốn tuổi, chỉ cần một làn gió tây thổi qua là dương vật của tôi đã cương cứng. Một cô gái, như M, đã bẻ đôi cục tẩy mới tinh chia cho mình một nửa là một việc khá bất thường. Giống như dâng cho ngọn cuồng phong khủng khiếp hàng chục những căn nhà kho cũ kỹ.

Sau đó, mỗi lần đi ngang qua tượng con kỳ lân ở công viên, tôi đều ngồi xuống đó một lúc để suy ngẫm về những gã đàn ông không có đàn bà. Tại sao lại là chỗ này? Tại sao lại là tượng con kỳ lân? Có thể chính con kỳ lân cũng là một trong số những gã đàn ông không có đàn bà. Ý tôi muốn nói là tôi chưa bao giờ thấy một cặp kỳ lân. Con kỳ lân (đực) – chắc hẳn phải là đực, đúng không? – lúc nào cũng chỉ một mình, chỉa cái sừng nhọn hoắt lên trời. Có thể chúng ta nên chọn con kỳ lân (đực) làm biểu tượng cho những gã đàn ông không có đàn bà, cho nỗi cô đơn nặng nề chúng ta phải mang vác trên vai. Có lẽ chúng ta nên khâu biểu tượng kỳ lân lên ngực áo, lên mũ, rồi lặng lẽ đi diễu hành khắp các nẻo đường thế giới. Không nhạc, không cờ quạt, không hoa giấy. Có lẽ. (Tôi sử dụng chữ ‘có lẽ” ở đây hơi quá nhiều. Có lẽ thế thật!).

* * *

Thật dễ dàng để trở thành một trong những gã đàn ông không có đàn bà. Bạn yêu say đắm một người nữ, rỗi bỗng nhiên nàng biến đi đâu mất. Chỉ cần thế thôi cũng đã đủ. Hầu hết là do (tôi chắc chắn bạn đã biết tỏng từ lâu) bọn thủy thủ điệu nghệ ra tay rù quến họ. Chúng dỗ ngon dỗ ngọt khiến các nàng xiêu lòng theo chúng đến tận cảng Marseilles hay khu Bờ Biển Ngà. Trước tình cảnh như thế, liệu chúng ta còn có thể làm được gì? Hoặc cũng có thể là do những người nữ của chúng ta đã chán ngấy bọn thủy thủ nên tìm cách tự hủy mình. Tình cảnh này càng khiến lũ đàn ông chúng ta phải bó tay. Thậm chí bọn thủy thủ cũng chỉ biết trơ mắt mà nhìn.

Dù bằng cách nào thì rốt cuộc bạn cũng đã trở thành gã đàn ông không có đàn bà. Trước cả khi bạn nhận ra được điều đó. Và một khi bạn trở thành gã đàn ông không có đàn bà, sự cô đơn ngấm sâu xuống tận cùng cơ thể, như giọt rượu vang đỏ loang lổ trên mặt tấm thảm nhạt màu. Bất kể bạn học theo bao nhiêu quyển sách gia dụng chỉ cách tẩy xóa vết loang lổ ấy thì công việc cũng vẫn không dễ dàng hơn chút nào. Với thời gian, vết loang lổ ấy có mờ nhạt đi, nhưng chúng vẫn còn đó, cho đến ngày bạn thở hơi cuối cùng. Vết loang lổ có quyền hiện hữu như một vết loang lổ, có quyền lâu lâu lên tiếng báo cho mọi người biết sự hiện hữu của mình. Thế là bạn đành phải sống nốt quãng đời còn lại của mình với sự biến màu từ từ của vết loang, cùng với hình dạng mơ hồ của nó.

Trong thế giới ấy, âm thanh nghe ra rất khác. Và cảm giác khát nước của bạn cũng khác. Kể cả cách mọc của hàm râu. Kể cả cách người pha cà phê ở tiệm Starbucks phục vụ bạn. Khác cả âm thanh tiếng kèn Jazz của nhạc sĩ kèn đồng lừng danh Clifford Brown. Tiếng cửa xe điện ngầm đóng lại mang âm thanh mới mẻ và không giống như trước đây. Khỏang cách quãng đường bạn đi từ khu mua sắm Omote Sando đến nhà ga xe điện ngầm Aoyama Itchome đã không còn giống như trước đây bạn đã từng một lần đi qua. Có thể bạn sẽ gặp một người phụ nữ mới, bất kể nàng tuyệt vời như thế nào, bạn bắt đầu có cảm tưởng sẽ mất nàng ngay vào lúc vừa gặp gỡ (mà thực sự, nàng càng tuyệt vời bao nhiêu, thì cảm tưởng sẽ mất nàng càng là sự thực bấy nhiêu). Cái bóng khó quên của các chàng thủy thủ, thứ ngôn ngữ ngọai quốc mà họ sử dụng (Hy Lạp? Estonian? Tagalog?) làm cho bạn cảm thấy bất an trong lòng. Tên những hải cảng xa lạ ở khắp nơi trên thế giới khiến bạn lại càng thêm nản. Bởi vì hơn ai hết, bạn đã biết thế nào là một gã đàn ông không có đàn bà. Bạn là tấm thảm Ba Tư mang màu trắng nhạt và nỗi cô đơn là vết loang lổ trên thảm rơi vãi từ ly rượu vang Bordeaux vốn không bao giờ có thể bị tẩy xóa được. Cô đơn đến từ nước Pháp, còn nỗi đau của vết thương lòng thì đến từ khu vực Trung Đông. Với những gã đàn ông không có đàn bà, thế giới này là một sự pha trộn giữa nỗi đắng cay và sự mênh mông trống vắng, rất gần gủi với mặt phía sau của vầng trăng đêm.

* * *

Cuộc tình của tôi và M kéo dài được chừng hai năm. Khỏang thời gian không thể được coi là dài lâu. Nhưng đó là thời khỏang đầy những dấu ấn. Bạn có thể nói, chỉ có hai năm thôi. Hoặc, suốt hai năm dài. Tất cả tùy thuộc cách đánh giá của bạn. Tôi nói là chúng tôi yêu nhau hai năm, nhưng thực ra mỗi tháng chỉ có đôi ba lần chúng tôi gặp gỡ. Nàng có những lý do riêng của nàng, còn tôi có những lý do của riêng tôi. Lúc này, tiếc thay, chúng tôi không còn ở tuổi 14 nữa. Đó là những lý do khiến cuộc tình của chúng tôi tan vỡ. Dù tôi cố gắng níu giữ, nàng vẫn dứt ra mà bỏ đi. Bóng ma đậm đặc, đen ngòm của những gã thủy thủ vẫn tàn nhẫn hiện hữu, tưởng tượng như chúng  còn tiếp tục rải tung tóe những chiếc đinh kẹp giấy nhọn hoắt ra khắp nơi.

Một điều tôi nhớ rõ về M là nàng rất yêu thích loại nhạc thường được dùng làm “nhạc nền”* trong các khu mua sắm, cửa tiệm buôn bán. Chẳng hạn như nhạc của Percy Faith, Raymond Lefevre, Frank Chacksfield, Francis Lai 101 Strings, Paul Mauriat, Billy Vaughan. Sự yêu thích của nàng có tính cách định mệnh cho lọai nhạc – mà tôi cho là –vô hại này. Tiếng đàn dây trong sáng, âm thanh nhạc cụ bằng gỗ nở phồng đầy quyến rũ, hơi kèn đồng nén nghẹn, cộng thêm tiếng hạc cầm nhẹ nhàng ve vuốt trái tim. Giai điệu êm ái dường như không bao giờ ngưng nghỉ, âm thanh hài hòa như viên kẹo tan chảy trong miệng, cùng với liều lượng biến tấu vang vọng vừa đủ.

Riêng tôi lại thích nghe nhạc rock hay nhạc blue buồn trong lúc lái xe. Những Dereck and the Dominos, Otis Redding, The Doors. Nhưng M không bao giờ để tôi làm theo ý thích. Nàng lúc nào cũng kè kèn bên mình cái túi giấy đựng hàng chục cuộn băng cát-sét loại nhạc nền vô hại và sẵn sàng nghe hết cuộn này đến cuộn khác. Chúng tôi lái xe chạy vòng vòng trong lúc nàng nhỏ giọng ư ử hát theo điệu nhạc bài “13 jours en France” của Francis Lai. Làn môi gợi dục bôi một lớp son nhạt của nàng thật đáng yêu biết bao. Chắc là nàng phải sở hữu hàng chục ngàn cuộn băng nhạc như thế. Nàng còn biết tất cả những gì liên quan đến loại nhạc vô hại này. Nếu như có một viện bảo tàng nhạc nền trên thế giới, thì hẳn nàng phải là giám đốc viện.

Lúc chúng tôi làm tình với nhau cũng chẳng khác gì. Nàng luôn luôn nghe nhạc trong khi ăn nằm với tôi. Tôi không nhớ nổi đã nghe bao nhiêu lần bản “A Summer Place” của Percy Faith những khi đang ân ái. Giờ đây, tôi cảm thấy hơi ngượng ngùng khi phải thú nhận rằng mỗi khi nghe lại bản nhạc này, tôi đều cảm thấy rạo rực, hơi thở gấp gáp, mặt mày đỏ lựng. Bạn có thể sục sạo khắp mọi ngõ ngách trên thế giới nhưng tôi cược là bạn sẽ chỉ tìm thấy một anh đàn ông – là tôi – mới chỉ nghe phần nhạc dạo đầu của bản “A Summer Place” là cả người đã nóng ran rậm rực. Không, không chỉ có tôi, có lẽ còn có cả anh chồng của nàng nữa. Vậy hãy tạm thời khoan kết luận việc đó. Bạn có thể sục sạo khắp mọi ngõ ngách trên thế giới và có lẽ chỉ gặp được 2 gã đàn ông (trong đó có tôi) mỗi khi nghe nhạc dạo đầu bản “A Summer Place” là cơ thể rạo rực khát thèm. Chúng ta có thể nói lại câu ấy như vậy nhé. Tôi nghĩ thế là đúng nhất đấy.

Khoảng trống.

Có lần M bảo: “ Lý do khiến em thích lọai nhạc này là do vấn đề khoảng trống”.

“Khoảng trống ư?”

“Khi nghe loại nhạc này, em cảm thấy mình đang ở trong một khoảng không trống toang trống hoác. Đó là thứ không gian mênh mông vô tận, không biên  giới, không lằn ranh. Không tường, không trần. Em không cần phải nghĩ ngợi gì, phải thưa thốt điều gì, hoặc phải làm một điều gì. Chỉ có mặt trong khoảng không gian đó là đủ. Nhắm mắt lại, thả cả hồn lẫn xác theo với tiếng đàn dây tuyệt diệu. Không nhức đầu, không cảm thấy lạnh lẽo, không có kinh, không rụng trứng. Mọi thứ đều trở nên hoàn hảo, an bình, tuôn chảy. Chỉ đơn giản, em hiện hữu.”

“Giống như em đang ở thiên đàng?”

“Đúng vậy!” M trả lời. “Em tin chắc mình ở thiên đàng khi Percy Faith chơi nhạc nền. Anh xoa lưng em thêm một chút nữa được không?”

“Được chứ!”. Tôi trả lời nàng.

“Anh xoa lưng thiệt đã!”

Henry Mancini ** và tôi lén nhìn nhau, trên môi chúng tôi nhếch nhẹ một nụ cười.

Nhạc nền là một trong những thứ mà tôi đã đánh mất. Mỗi lần ngồi vào tay lái ý nghĩ ấy lại ám ảnh tôi. Những lúc ngừng xe chờ đèn xanh, tôi cứ hy vọng hão rằng sẽ có một cô gái nào đó mà trước đây tôi không hề để mắt tới, bỗng nhiên xuất hiện rồi mở cửa chui tọt vào xe, chẳng nói chẳng rằng đút cuộn cát-sét có bài “A Summer Place” vào ổ băng chơi nhạc. Thậm chí có lần tôi đã nằm mơ thấy như vậy. Tất nhiên, điều ấy sẽ chẳng hề xẩy ra. Bởi vì chiếc xe hiện giờ của tôi không có chỗ để chơi băng cát-sét như chiếc trước đây. Giờ thì để nghe nhạc, tôi sử dụng cái ipod với dây cắm là một sợi USB. Nhạc Francis Lai và 101 Strings không có tên trên danh sách nhạc chứa trong ipod của tôi. Thay vào đó hẳn phải là nhạc của Gorillaz hay The Black Eyed Peas.

Mất một người đàn bà trong đời là như vậy đấy. Và đến một thời điểm nào đó, mất một người đàn bà cũng có nghĩa là mất tất cả mọi người đàn bà. Thế là chúng ta trở thành những gã đàn ông không có đàn bà. Chúng ta mất luôn Percy Faith, Francis Lai, và 101 Strings. Mất cả luôn những vỏ ốc và vây cá. Luôn cả cái lưng đẹp tuyệt trần của nàng. Tôi thường lấy lòng bàn tay xoa lưng cho nàng, vừa đúng lúc khúc nhịp ba mềm mại trong bản “Moon River” của Henry Mancini trỗi lên. Hãy chờ nhau nơi khúc quanh, này anh bạn Huckleberry của tôi. . .

Tất cả những thứ đó giờ không còn nữa. Có còn lại chăng chỉ là nửa cục tẩy cũ mèm và tiếng ca buồn não nuột của những gã thủy thủ phương xa. Và tượng con kỳ lân bên cạnh vòi nước với cái sừng độc nhất của nó chỉa thẳng lên trời.

Tôi hy vọng M giờ đang ở trên thiên đàng – hoặc một nơi nào đó tương tự – thưởng thức bản nhạc “A Summer Place”. Và bao bọc chung quanh nàng là lọai nhạc mênh mang, không hề có biên giới cách ngăn ấy. Tôi cũng hy vọng không có sự hiện diện của ban nhạc Rock Jefferson Airplane. (Chắc hẳn thượng đế không đến nỗi độc ác như thế). Sẽ thật là đáng yêu nếu như, trong lúc lắng nghe âm thanh búng dây từ cây vĩ cầm của bản “A Summer Place”, tâm tư nàng thỉnh thỏang hướng về tôi. Nhưng cũng có thể đòi hỏi như vậy là quá nhiều. Tôi cầu xin, dẫu như tôi không được là một phần trong đó, M vẫn được sống hạnh phúc và an lành cùng với thứ âm nhạc nền vĩnh cửu.

Với tư cách là một người trong số những gã đàn ông không có đàn bà, tôi thành tâm cầu xin với cả tấm lòng. Đến lúc này thì có vẻ như cầu nguyện là điều duy nhất tôi có thể làm được. Có lẽ vậy.

T.Vấn

(Dịch từ bản tiếng Anh của Philip Gabriel)

__________________________________________________

*Bản Anh Ngữ: “Elevator music”, còn được gọi là Muzak hay background music; là những bài ca phổ thông chơi bằng nhạc cụ (hòa tấu – không có lời hát), thường được dùng làm nhạc nền cho những cửa tiệm mua sắm, nhà hàng, văn phòng làm việc, và cả thang máy.

 ** Bản “A Summer Place”, nguyên bản, là nhạc nền chính cho cuốn phim cùng tên “A Summer Place”(1959), với phần nhạc của Max Steiner và Mack Discant viết lời. Sau này, nhà soạn nhạc người Canada Percy Faith viết riêng phần nhạc hòa tấu cho bản nhạc và thu dĩa bởi ban đại hòa tấu do nhạc trưởng người Mỹ Henry Mancini điều khiển.

©T.Vấn 2018

Giới Thiệu:

Một nhà văn thành công, trước hết, không thể nào tách rời được với cuộc sống quanh mình, ở nghĩa cụ thể nhất: gia đình, bạn bè, thành phố mình đang ở, những quán xá, những con đường hàng ngày lui tới, những con người hàng ngày gặp gỡ. Từ trên cái nền thực tế này, nhiều vấn đề cao siêu hơn được nhà văn đặt ra, bàn bạc trong tác phẩm của mình. Để hiểu rõ hơn tác phẩm của nhà văn, người đọc, nếu có dịp, cũng nên để mắt tới thế giới chung quanh của tác giả (của) tác phẩm mà mình đang đọc, sẽ đọc.

Nhà văn Canada gốc Việt Kim Thúy hiện đang là một tác giả được đặc biệt chú ý qua việc tên bà nằm trong danh sách 4 người vào chung kết cuộc tuyển chọn gỉai thưởng Văn Chương Mới thay thế cho giải thưởng Nobel về văn chương năm 2018 của Hàn Lâm Viện Thụy Điển. Trong lúc chờ đợi cơ hội thuận tiện để giới thiệu với độc giả tiếng Việt một số trích đọan trong tác phẩm nổi tiếng nhất của bà (Ru, 2012 Random House Canada), tôi chọn chuyển ngữ bài báo dưới đây của ký giả Ian McGillis của tờ Montreal Gazette như một động tác ghé mắt nhìn vào thế giới những tác phẩm và con người nhà văn nữ 49 tuổi, một cựu thuyền nhân và đang là thỏi nam châm thu hút sự chú ý của, không chỉ người đọc Việt Nam, mà còn cả người đọc thế giới.(T.Vấn)

Chúng tôi gặp được Kim Thúy trong một ngày đẹp trời. Sau buổi gặp gỡ, tôi có ý nghĩ, nếu như bạn chỉ cần tiếp xúc trong một khỏang thời gian nào đó với nhà văn, bạn sẽ có cảm tưởng rằng ngày nào cũng là ngày đẹp trời.

Chỉ đọc bài phỏng vấn nhà văn của Montreal đã từng đọat giải thưởng văn chương cao quý của nước Canada (Governor General’s Award) trên báo, người ta khó có thể nắm bắt được cái tinh túy nằm trong những câu đối thọai giữa người hỏi và người trả lời: Kim Thúy có một cá tính rất sôi nổi, thường hay phá lên cười một cách lôi cuốn, có vẻ như rất nhanh chóng kết bạn với người mới quen.

Hôm nay là một ngày đặc biệt. Nhà văn vừa nhận được tin mình nằm trong số 4 người vào chung kết của giải thưởng văn chương mới, được coi như là một giải thưởng thay thế cho giải văn chương Nobel năm nay vừa bị tạm đình chỉ vì những tai tiếng xẩy ra chung quanh vài thành viên của ủy ban chấm giải. Nhưng Kim Thúy có vẻ như lại hứng khởi hơn để nói về mối quan hệ cá nhân mình với thành phố mà cô đã nhiều lần gọi là home town liên tục trong 14 năm qua kể từ khi rời bỏ Việt Nam vào cuối thập niên 1970.

“Cái đẹp của Montreal nằm ở khía cạnh nhân văn. Không như New York hay Paris, những thành phố ấy tuy xinh đẹp rực rỡ nhưng mình không bao giờ thực sự mang cảm giác có thể nắm bắt được chúng. Với Montreal, mình cảm thấy mình có thể ôm trọn nó vào lòng, dù thực sự đó là một thành phố rộng lớn và mang tầm vóc quốc tế. Đó là điều mình có thể làm được.”

Lòng hiếu khách của người dân thành phố là điều Kim Thúy cảm thấy ngay lập tức khi vừa đặt chân đến thành phố với tư cách người mới định cư; với cô, không có thời gian gọi là chuyển tiếp.

“Vẻ tử tế, dịu dàng luôn tóat ra từ người dân thành phố, lẫn du khách. Nhà cửa, đường phố, công viên – thật khó để diễn tả chính xác như thế nào – nhưng tất cả đều được xây dựng và sắp xếp để cho mình cảm thấy như đó chính là nơi mình đã từng quen thuộc ngay khi vừa bước vào. Giống như ở New York, nhưng phải là một New York hòan tòan mang tính cách của Greenwich Village. Cái cách của tôi nhằm diễn tả sự khác biệt khi có người hỏi là so sánh New York như một ngôi sao điện ảnh phóng túng, một Marilyn Monroe, trong khi đó Montreal thì lại có dáng vẻ một cô nữ sinh trong trang phục mùa hè tung tăng cỡi trên yên chiếc xe đạp.”.

Gặp Kim Thúy bên ngòai đài phát thanh Radio Canada, nơi cô vừa hòan tất xong một cuộc phỏng vấn, chúng tôi nhanh chóng nhận ra địa điểm này là một địa danh của thành phố rất có ý nghĩa với cô: từ nhà ở Longueuil, chỉ mất 10 phút lái xe ngang qua cầu Jacques Cartier và một vài nơi chốn quen thuộc của nhà văn. Trên đường Visitation Street, nơi một hôm Kim Thúy tình cờ đi dạo ngang qua khu phố, và đã khám phá ra ngôi thánh đường hùng vĩ Saint-Piere-Apôtre. Mặc dù không theo một tôn giáo nào, cô đã nhanh chóng hình thành nên một sự gần gủi mật thiết với ngôi giáo đường, nhanh chóng đánh giá đúng vai trò của nó là một chốn trú thân mở cửa cho tất cả mọi người trong vùng Hochelaga-Maisonneuve và cả sự an nhiên tự thân rất thích hợp với vị trí nằm dọc trên đường ranh của khu Gay Village.

Chỉ đúng 5 phút lái xe về hướng đông là khu chợ hải sản La Mer, nơi người ưa chuộng đồ biển như Kim Thúy được chào hỏi như thành viên trong gia đình.

“Tất cả là vì chính con người mà thôi. Chợ La Mer – hẳn nhiên chứ, tôi có thể mua cá tươi như thế này ở những nơi khác, nhưng cái làm cho cá ở đây ngon là nhờ câu chuyện ở đằng sau con cá, ở người bán hàng mời chào mình mua hàng. Hiểu biết được đôi điều về cà từ những người bán hàng có gốc gác từ Nam Mỹ, từ Lebanon, từ khắp nơi trên thế giới sẽ làm mình thay đổi lọai cá mình mua, cách mình mua, và cả cách mình nấu món cá ấy.”.

Là người thường hay ngồi quán cà phê như phần lớn các nhà văn, Kim Thúy có riêng cho mình một nơi chốn ưa thích, Cà phê N Latte, tọa lạc ngay một góc phố gần nhà ở Vieux Longueuil.

“Tôi rất hài lòng mình có một nơi chốn lui tới như thế này. Tôi đến để ủng hộ quán vì không khí quán rất quyến rũ. Phần khác, để thưởng thức món cà phê. Dù đã cố hết sức, tôi không thể nào pha được ly cà phê sữa ở nhà ngon như ở quán.”.

Một địa điểm khác mà Kim Thúy ưa thích là quán cà phê Espace Pépin Maison nằm trên đường St Paul trong khu Montreal cũ.

“Trong thung lũng nhỏ xíu kế bên một cửa tiệm, giống như tiệm bán hàng của người Hồi giáo, có một quán cà phê. Quán rất đáng yêu, thật tuyệt hảo. Tôi có thể ngồi đó cả ngày. Điều đó gợi cho tôi nhớ rằng luôn luôn có một sự cân bằng giữa các yếu tố tạo nên sự thành công của một cửa tiệm buôn bán. Nhưng sự cân bằng ấy cũng rất mong manh. Trước đây, có một quán cà phê mà tôi rất yêu thích – tôi sẽ không nói tên ra đâu – Một hôm, tôi vào quán và bỗng nhận ra có một sự thay đổi nào đó. Sau đó, tôi được biết quán đã thay chủ mới và không khí quán đã không còn như xưa nữa. Từ đó, tôi không bao giờ quay lại.”

Cũng khá gần nhà là một tiệm ăn mà Kim Thúy thường lui tới. Đó là nhà hàng Dur à Cuire năm trên đường St Jean ở Longueuil.

Nhà văn nói về nhà hàng bán thức ăn Pháp:

“Đây là một địa điểm xuất sắc về thức ăn, về khung cảnh, và cả về lòng nhân hậu. Một hôm tôi đến đó ăn với đứa con trai mắc chứng tự kỷ của mình. Con tôi không thể ăn những thứ có trong thực đơn nhà hàng. Tôi gỉai thích với viên đầu bếp. Không lâu sau đó, ông ta bưng ra một đĩa thức ăn ngon nhất, thứ thức ăn mà hai mẹ con tôi có thể cùng ăn với nhau. Dàn nhân viên nhà hàng còn rất trẻ, rất sáng tạo và thông minh. Bếp nấu bày ra trước mắt thực khách, mình có thể nhìn thấy họ đã dồn hết tâm trí vào dĩa thức ăn cho mình như thế nào. Họ là bậc thầy về nghệ thuật nấu nướng. Tôi rất thích vì nhà hàng chỉ cách nhà tôi độ 7 phút đi bộ.”

Tất cả câu chuyện xoay quanh vấn đề ăn uống này nhắc chúng ta biết rằng, sau khi đã là một luật sư, và trước khi trở thành nhà văn, Kim Thúy đã làm chủ một nhà hàng.

“Đúng vậy! Nhưng tôi phải nói ngay điều duy nhất về nó (việc điều hành một cửa hàng ăn) mà tôi còn nhớ đến là tiếp xúc với khách hàng, chia sẻ nhau những câu chuyện hàng ngày cùng những niềm vui nỗi buồn. Tôi không hề nhớ chi đến việc lau rửa bát đũa. Dù sao bây giờ thì tôi đã quá già để làm công việc đó. Nó rất là vất vả cho thân xác, lúc nào cũng tất tả với tốc độ chạy nước rút.”

Librairie Alire, một cửa hàng sách độc lập ở Lyongueuil, đã gãi đúng chỗ ngứa của con mọt sách Kim Thúy.

“Tiệm sách chỉ cách 10 phút đi bộ từ nhà tôi, và các người làm việc đó thì tuyệt vô cùng. Có lần, tôi vừa bước vào bên trong, thì một nhân viên bán sách chạy ra và bảo tôi: Tôi biết bà muốn tìm cái gì. Rồi anh ta đưa cho tôi quyển sách “Kiến Trúc và Thẩm Mỹ” của Alain de Botton. Quả đúng đó là quyển sách tôi đang cần. Như thể anh ta là thầy bói không bằng.”

Ở trên, nhà văn có nhắc đến đứa con trai 16 tuổi , một trong hai đứa con của cô, có lẽ đã có một tác động nhất định đến cái nhìn của cô với thành phố.

“Tất nhiên là phải có rồi. Tôi đánh giá thành phố, không chỉ với tư cách một phụ huynh, mà còn với tư cách một người mẹ có đứa con mắc chứng bệnh tự kỷ (autism). Tôi luôn nghĩ đến những gì con tôi thích và không thích, cái gì làm cho nó sợ và cái gì gây trở ngại cho nó. Chúng tôi luôn phải tìm xem những thứ chúng tôi có thể thỏa mãn cho con mình. Thí dụ, con tôi thích Montreal Cũ vì nơi đó có những con ngựa. Vì thế, chúng tôi thường đến đó và đi bằng thuyền. Nếu không có nó, có lẽ chúng tôi sẽ chẳng bao giờ dùng phà từ Longueuil và sau đó lấy xe đạp đi vòng vòng.”

Một việc khác nữa, có lẽ nếu không có đứa con trai mắc bệnh chắc cô sẽ không bao giờ làm là đi chơi ở Portus 360, một nhà hàng quay ở trên đỉnh của tòa nhà Delta Centre-Ville cũ nằm trên Robert-Bourassa Blvd.

“Do mắc chứng bệnh tự kỷ, con tôi nhận ra ngay lập tức là căn phòng đang di chuyển, dù với tốc độ rất chậm khiến có người lúc đầu không biết là căn phòng đang di chuyển. Tôi nghĩ nó thích đến đó vì từ vị trí trên cao nhìn được tòan bộ thành phố giúp nó tự thiết lập được mình với không gian chung quanh, một điều mà những đứa trẻ mắc bệnh tự kỷ rất khó có được.”

Về giải thưởng Văn Chương Mới – cô sẽ phải đương đầu với Maryse Condé, Neil Gaiman và Haruki Murakami – người thắng giải sẽ được công bố vào ngày 12 tháng 10 sắp tới đây. Kim Thúy tự đánh giá mình thấp, cho rằng cơ hội sẽ không đến tay cô.

“Có lẽ, tôi sẽ không được giải, vì như vậy là làm hủy họai uy tín của 3 người kia”. Kim Thúy thêm vào câu nói một tiếng cười lớn.

Tuy vậy, nhà văn tỏ ra vui thích vì được mọi người chú ý đến. Ít nhất, cô có vẻ như vậy. Nhưng tươi vui là trạng thái tự nhiên của Kim Thúy, nên rất khó để khẳng định điều này.

Ian McGillis (Montreal Gazette)

(Joy – and cafés – are the heart of author Kim Thúy’s Montreal)

T.Vấn (Chuyển ngữ)

©T.Vấn 2018

John McCain, anh hùng cả trong thời chiến lẫn thời bình của nước Mỹ, qua đời hôm thứ bảy 25 tháng 8 năm 2018 vì ung thư não tại thành phố nhỏ bé Cornville, tiểu bang Arizona, Hoa Kỳ.

Cái tên John McCain quen thuộc với nước Mỹ, quê hương của ông, là một điều hiển nhiên. Vốn là một phi công của binh chủng Hải quân Hoa Kỳ, ông nối nghiệp cha và ông nội, hai người này đều là tướng 4 sao Hải quân. Sau chiến tranh, McCain giải ngũ, tham gia họat động chính trị cho đến ngày phải chịu thua bệnh tật. Ông đã lần lượt là dân biểu Hạ viện, rồi thượng nghị sĩ liên tiếp 6 nhiệm kỳ, từng 2 lần đại diện đảng Cộng Hòa ra tranh cử tổng thống Hoa Kỳ.

Cái tên John McCain cũng không xa lạ gì với người Việt Nam, miền Nam lẫn miền Bắc, cả trong nước lẫn hải ngọai. Là phi công, khi nước Mỹ tham gia trực tiếp vào chiến tranh Việt Nam năm 1965, ông tình nguyện đảm nhận các nhiệm vụ không kích. Tháng 10 năm 1967, trong một phi vụ gần Hà Nội, phi cơ của McCain bị bắn rơi xuống hồ Trúc Bạch. Ông bị bắt và sau đó, đưa về giam giữ ở trại giam Hỏa Lò, nơi bộ máy tuyên truyền của nhà cầm quyền miền Bắc  gọi mỉa mai là khách sạn Hin-Tơn (theo tên hệ thống khách sạn Hilton lớn nhất nhì thế giới của Mỹ). Dạo ấy, hình ảnh McCain bị lực lượng dân quân bắt giữ trên hồ Trúc Bạch được phổ biến khắp các hang cùng ngõ hẻm miền Bắc (cũng như thế giới).

Tháng 4 năm 1968, cha của ông, viên tướng tư lệnh Hải quân bốn sao, được tổng thống Hoa Kỳ LB Johnson bổ nhiệm là tổng tư lệnh lực lượng Thái Bình Dương, bao gồm cả bộ chỉ huy quân đội Hoa Kỳ tham chiến ở Việt Nam. Với mục đích tuyên truyền chứ không phải vì nhân đạo, nhà cầm quyền miền Bắc lúc ấy có đề nghị phóng thích McCain, nhưng ông yêu cầu những tù binh Mỹ bị bắt trước ông phải được thả ra trước đã, theo đúng tinh thần “First In, First Out” của quân đội Hoa Kỳ. Tất nhiên, nhà cầm quyền miền Bắc từ chối lời yêu cầu của McCain, và ngay sau đó đã cho lệnh tống giam ông vào ngục tối kiên giam trong hai năm rưỡi để “trừng phạt”. Tháng 4 năm 1973, hai tháng sau khi hiệp định đình chiến Paris ký kết, McCain được thả sau hơn 5 năm bị bắt làm tù binh, trong đó có 3 năm rưỡi trong các phòng kiên giam. Chính vì lý do “bị bắt” mà ông đã không được vị đương kim tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump, một người có thành tích tìm mọi cách để tránh việc bị động viên trong thời chiến tranh (nói nôm na là trốn lính), công nhận là “anh hùng thời chiến tranh”. Trong chiến tranh, ngã xuống giữa chiến trường hay chẳng may lọt vào tay đối phương là những điều không một chiến binh nào mong muốn, dù cũng có rất nhiều người coi chuyện đó nhẹ như lông hồng, là cái giá của hy sinh, nhưng đâu có nghĩa cứ phải chết giữa chiến trường mới được coi là anh hùng. Thực ra, thái độ thẳng tay từ chối “sự phóng thích” của McCain cũng đã đủ chứng tỏ nhân cách, lòng can đảm và nghị lực khác thường của ông ngay từ những năm tháng tuổi trẻ kéo dài mãi sau này trong suốt hơn 60 năm ông cống hiến đời mình cho tổ quốc của mình. [Những ai đã từng ở tù cộng sản đều có thể cảm và hiểu thấu trọn vẹn sự can đảm rất đáng ngưỡng mộ của chàng thanh niên 32 tuổi McCain, cũng như nghị lực phi thường của chàng thanh niên Trần Hùynh Duy Thức từ nhiều năm nay bị ngược đãi trong nhà tù cộng sản, nhưng vẫn quyết không chịu nhận tội mình không làm để được thả tự do. Thậm chí, viên cựu doanh nhân thành đạt này còn không chấp nhận sống ngòai đất nước dù đó là điều kiện để ra khỏi nhà tù]. Cựu tổng thống Obama, từng là đối thủ với McCain trong cuộc chạy đua vào tòa bạch ốc năm 2008, khi nghe tin ông qua đời, đã bày tỏ sự ngưỡng mộ McCain một cách rất sâu sắc “Rất ít người trong chúng ta trải qua những gì mà John (McCain) đã từng bị thử thách hoặc bị buộc phải chứng tỏ lòng can đảm của mình như John đã từng chứng tỏ, nhưng tất cả chúng ta đều (qua sự can đảm của McCain-) được tiếp thêm ý chí để cố gắng hướng tới những điều tốt lành vượt lên trên cả chính mình. Và John, bằng khả năng tốt nhất của mình, đã cho chúng ta thấy ý nghĩa đích thực của đời sống. Vì thành quả ấy, tất cả chúng ta đều mắc với John một món nợ”. [Có lẽ, nếu chẳng may, chàng tuổi trẻ đáng dòng hào kiệt Trần Hùynh Duy Thức của chúng ta, bỏ thây trong nhà tù như ước nguyện của chàng, thì tất cả những người Việt Nam yêu chuộng tự do, dân chủ, công bằng  – đều sẽ như người dân Mỹ nợ McCain – chúng ta cũng sẽ nợ Trần Hùynh Duy Thức món nợ lớn về sự xác tín mạnh mẽ phẩm giá con người, thứ phẩm giá vượt lên trên sự chết, vượt lên trên sức chịu đựng hữu hạn của thân xác con người, vượt lên trên mọi cám dỗ đời thường mà những người trẻ khác cùng thời với chàng đã không thể vùng vẫy thóat ra được để dám sống một đời sống đích thực cho xứng tầm với chàng].

Tượng đài ghi dấu nơi máy bay của McCain bị bắn rơi ở Hà Nội

Ảnh (Người Việt online)

6 nhiệm kỳ là thượng nghị sĩ quốc hội Hoa Kỳ, McCain đã có nhiều dịp quay lại Việt Nam, chính thức làm việc với kẻ đã từng cầm tù mình, ngược đãi, sỉ nhục mình và đóng vai trò chiếc gạch nối quan trọng nhất trong nỗ lực hàn gắn vết thương chiến tranh giữa hai nước Mỹ và Việt Nam. Nơi máy bay của McCain bị bắn rơi bên bờ hồ Trúc Bạch, nhà cầm quyền Hà Nội đã cho dựng một đài “Tưởng Niệm” để ghi nhớ sự kiện này. Bức phù điêu được gọi là ‘tưởng niệm” có hình dáng một người quỳ gối, hai tay giơ lên với ý nghĩa xin đầu hàng và được chú thích là “phi công John Sidney McCain, thiếu tá không quân thuộc lực lượng Hải quân Hoa Kỳ”. Sự hiện hữu của bức phù điêu nhằm mang ý nghĩa gì, chính McCain trong một lần được hỏi cũng không biết rõ, dù ông đã từng đến đó, đã từng yêu cầu chỉnh sửa một chi tiết sai trong nội dung chú thích khắc trên bức tượng. Nếu mục đích của đài tưởng niệm là chứng tích tượng trưng cho sự đầu hàng của “đế quốc Mỹ” trước “nhân dân Việt Nam” thì thật là một sự mỉa mai và thậm chí vô ý thức vì chính McCain (cùng với TNS John Kerry) là hai nhân vật quan trọng nhất giúp Việt Nam có được sự bang giao (mà Việt Nam rất ao ước và cần đến) với kẻ thù cũ năm xưa. Hôm thứ bẩy 25 tháng 8, 2018, khi nghe tin ông qua đời, nhiều người dân đã đến đây thăm viếng và đặt hoa như một cử chỉ nhớ đến ông, một người Mỹ lịch sử đóng vai trò đáng ghi nhớ ở Việt Nam cả trước lẫn sau khi cuộc chiến Việt Nam chấm dứt. Còn nhớ vì mục đích gì, nhớ như thế nào lại là câu chuyện riêng tùy vào hòan cảnh lịch sử và xã hội của mỗi người.

Đối với người Việt ở hải ngọai, nhất là ở Mỹ, thì cái tên McCain gắn liền với một đạo luật về di dân có tên gọi là Tu Chính Án McCain. Qua nỗ lực không mệt mỏi của McCain, Thượng viện Hoa Kỳ đã thông qua điều khỏan cho phép con cái trên 21 tuổi, chưa lập gia đình của các vị cựu tù cải tạo, các gia đình thuộc diện thân nhân bảo lãnh và các thành phần liên quan đến diện con lai Mỹ, được nhập cư nước Mỹ. Rất nhiều người Việt thuộc diện trên vẫn nghĩ mình mang ơn McCain về một cuộc sống tự do bên ngòai đất nước.

Người ta còn nhớ đến McCain ở cá tính độc lập, thẳng thắn, không bao giờ e ngại nói lên suy nghĩ thật của mình về bất cứ vấn đề gì. Trong chính trị (nuớc Mỹ), cá tính ấy đồng nghĩa với việc có nhiều kẻ thù. Cũng vì vậy, tuy cùng chung một đảng Cộng Hòa, nhưng McCain và viên tổng thống đương nhiệm Donald Trump thường xuyên có những xung đột về cách giải quyết những vấn đề quan trọng của nước Mỹ. Là một người mang biệt danh “hùm xám cô đơn” (maverick), bất kể đa số các đồng sự trong đảng Cộng Hòa chọn con đường ủng hộ nghị trình (phù hợp với lập trường bảo thủ) của Trump mà cố tình bỏ qua cho ông này nhiều lầm lỗi cá nhân, McCain chọn ngược lại. Những xung đột giữa hai người có hai nhân cách hòan tòan đối nghịch nhau, đã đến lúc không thể cứu vãn. Kết quả, trước khi chết, McCain ngỏ ý không muốn có mặt Trump trong tang lễ của mình. Cá tính của McCain mạnh mẽ đến độ không suy xuyễn chút nào dù thân xác đang ở những giây phút sau cùng. Ông cũng đã tỏ ý muốn được hai vị cựu tổng thống  Obama và Bush (con), hai cựu đối thủ của ông trong hai cuộc tranh cử tổng thống, đọc điếu văn cho mình trong tang lễ. Quả là một nhân cách đáng phục!

Thế nên, sự ra đi của McCain, trong bối cảnh chính trị nước Mỹ hiện nay, là sự vắng mặt của một tiếng nói công bằng, chính trực, vượt lên trên những khác biệt về đường lối xây dựng đất nước, về đảng phái, về lập trường (bảo thủ hay tự do), về niềm tin vào xã hội, vào con người. Nói cách khác, theo TNS Jeff Flake, một đồng sự của McCain tại Thượng viện Hoa Kỳ, thì “McCain là lương tri của Thượng viện”. Hiểu rộng hơn, đó là  lương tri một nước Mỹ mà thế giới đã từng biết đến, mà nhiều dân tộc bị áp bức trên thế giới từng biết đến, mà bao kẻ khốn cùng ở bất cứ nơi nào trên thế giới từng biết đến. Nay, với sự ra đi của McCain, còn những ai đủ tầm vóc, đủ bản lãnh, đủ tự tin để tiếp bước ông đi con đường đầy gai góc này? Trong khi đó, nhiều chính trị gia chuyên nghiệp chọn con đường thỏa hiệp, nín thở qua sông, giả ngơ giả điếc trước sự lộng hành của dối trá, bịa đặt, hy vọng một ngày trật tự cũ lại được tái lập, vì truyền thống dân chủ của nước Mỹ sẽ không bao giờ cho phép tình trạng như hiện nay kéo dài. Nhưng mức độ phá sản về đạo đức, về mối tương quan giữa con người không phân biệt màu da, chủng tộc, tôn giáo dường như đã vượt quá lằn ranh an tòan khiến người ta lo sợ về một viễn cảnh không lấy gì làm tốt đẹp lắm cho nước Mỹ.

Để vinh danh cuộc đời một con người lỗi lạc, ngòai việc linh cửu của McCain sẽ được quàn tại thủ đô tiểu bang Arizona theo nghi thức dành cho những người có công trạng đặc biệt cho tiểu bang, một nghi thức tương tự ở cấp liên bang (tòan nước Mỹ) tại thủ đô DC dành cho McCain cũng đã được lưỡng viện quốc hội Mỹ thông qua, một vinh dự mà từ trước tới nay chỉ có 30 người được hưởng. McCain sẽ là người thứ 31. Trước ông, có các tên tuổi như cố TT Gerald Ford, John F. Kennedy, Lyndon B. Johnson, D. Eisenhower, Herbert Hoover . . . Công chúng ngưỡng mộ ông sẽ có cơ hội đến căn phòng hình tròn (rotunda) có mái vòm, tọa lạc ở tòa nhà cao nhất của trụ sở quốc hội Hoa Kỳ (Capitol) để viếng linh cửu McCain, rồi sau đó quan tài sẽ được đưa đi chôn tại nghĩa trang học viện hải quân ở Maryland, theo đúng như ước nguyện của người quá cố.

Với người Việt Nam, hiếm khi có nhân vật quốc tế nào qua đời gây nên một xúc động lớn và rộng khắp như trường hợp cựu phi công chiến tranh Việt Nam – cố Thượng Nghị Sĩ John McCain. Điều đó chứng tỏ, một nhân cách lớn luôn có tác động đến người đương thời, đến các thế hệ tương lai, và là nguồn hứng khởi để người ta gắng vượt lên trên những giới hạn của chính bản thân mình.

T.Vấn

©T.Vấn 2018

Kẻ Lú Lẫn Vũ Đức Sao Biển

Lời Giới Thiệu:

Tuổi già thường hay lú lẫn. Nhìn lại chính mình, tôi phải thú nhận đó là điều khó có thể chối cãi. Nhiều lúc tôi chán tôi hết sức. Vậy mà tôi lại còn chán một ông già vốn được gọi là nhạc sĩ, nhà văn, nhà báo hơn cả tôi nữa. Chán đến buồn mửa luôn vậy đó.

Ông ta đã làm gì, nói gì để tôi phải chán chường (ông ta) đến như thế?

Xin mời độc giả đọc bài viết của nhà họat động xã hội trẻ Phạm Đoan Trang dưới đây, rồi đọc lời của ông già gây mửa Vũ Đức Sao Biển, có thể có người sẽ phải buồn mửa nhiều hơn tôi nữa. Nếu mửa được thì cứ mửa cho nhẹ nhõm nghe các bạn!

Trong một bài báo đăng trên báo Người Lao Động (trong nước), giữa lúc cả nước sục sôi vì những cuộc biểu tình phản đối quốc hội thông qua luật an ninh mạng, luật đặc khu và gặp phải sự đàn áp dã man của công an, thì ông ta “nổ sảng”:

““…Phải nói rằng, trong suốt lịch sử dân tộc thì chỉ có thời đại chúng ta đang sống, người Việt Nam mới có được cuộc sống ấm no, an vui đến như vậy (…). Chúng ta đã xây dựng được một nền kinh tế thị trường phát triển, ổn định, bền vững; trong đó mỗi công dân đều có quyền sống, quyền được bảo vệ phẩm giá và tính mạng.. ” (Vũ Đức Sao Biển, báo Người Lao Động)^*

Ông VĐSB năm nay đã 71 tuổi, mắc bệnh ung thư ngặt nghèo, cũng đã có chút danh với đời (dù chẳng nhiều nhặn gì cho lắm), sao lại nỡ ‘ngu dốt” như vậy? Chắc không phải là ngu dốt, chỉ lú lẫn. Nhưng không phải ai già cũng lú lẫn như thế. Cũng còn tùy ở nhân cách mỗi người. Tôi biết có một ông già khác, lớn tuổi hơn VĐSB rất nhiều, lại không hề lú lẫn chút nào. Trái lại, ông vẫn còn sục sôi trong tim thứ nhiệt huyết chỉ thấy ở những người trẻ như cô gái can đảm Phạm Đoan Trang. Ông già đó là nhà thơ Khải Triều, tác giả bài thơ “MỘT MAI TÔI CHẾT”, bài thơ được viết ngay trong đêm Sài Gòn hỗn lọan vì dân chúng nổi dậy, vì lực lượng công an được tung ra đông hơn cả dân chúng Sài Gòn; ngủ không được vì tâm trạng uất ức, nhà thơ của chúng ta đã không hề lú lẫn một chút nào khi viết:

Một mai tôi chết

Tôi sẽ thành hồn ma người Hoa gốc Việt

Hồn tôi bay về phương Bắc

Lên tới phía nam sông Dương Tử

Nơi Tổ tiên Việt năm ngàn năm trước ngụ cư

Tôi sẽ quỳ gối ăn năn

Xin Tổ tiên tha thứ

Là miêu duệ tôi đã đánh mất Đất thiêng

Tôi thúc thủ trước bạo quyền

Những kẻ bán buôn Đất Tổ ngàn năm Thăng Long

Những kẻ năm mươi năm trước đã phá hủy nền móng văn hóa Tiên Rồng

Để hôm nay

Chúng dâng hiến mảnh Đất thiêng này

Cho giặc thù Hán tặc

. . . .  .  .

Anh Khải triều vừa viết xong bài thơ đã gởi ngay cho TV&BH và bài thơ được lên mạng trong đêm.

Này ông VĐSB, ông già Khải Triều già hơn ông gần chục tuổi, nhưng không hề lú lẫn chút nào. Có lẽ vì ông Khải Triều không hề (thèm) hưởng chút bổng lộc nào của chế độ.

Còn ông thì sao, hỡi ông già lú lẫn VĐSB, kẻ đang gây buồn mửa cho rất nhiều người biết chuyện!!!!!

T.Vấn

Khủng bố nhân dân, công an Việt Nam đã hiện nguyên hình là ác ôn Cộng sản

FB Phạm Đoan Trang

19-6-2018

Đây là câu chuyện của một bạn trẻ bị bắt giữ tuỳ tiện và bị công an đánh hội đồng – thực chất là tra tấn – suốt từ 2h chiều đến 7-8h tối chủ nhật, 17/6, ở sân vận động công viên Tao Đàn (quận 1, TP. HCM). Vì bạn còn rất trẻ, không phải người hoạt động dân chủ-nhân quyền, cũng không hề có nhu cầu được “nổi tiếng” theo cách nghĩ thường lệ của dư luận viên và an ninh, nên trong câu chuyện, bạn xin giấu mọi thông tin về nhân thân.

——

Khi em mở mắt ra thì thấy mình đã nằm trên giường bệnh. Xung quanh không còn bóng an ninh nào. Một cô bé y tá đi đến, em hỏi mới biết đây là phòng cấp cứu bệnh viện Bộ Công an, và lúc đó là khoảng 12h đêm. Thế nghĩa là chúng đã đánh em liên tục từ 2h chiều cho tới khi em bất tỉnh thì quẳng em vào đây và… chuồn mất để khỏi phải chịu trách nhiệm gì. Nhưng cũng rất có thể là chúng còn canh gác đâu đó phía dưới sảnh.

Bệnh viện đòi viện phí 2 triệu. Em sờ lại người thì may quá, chúng để lại cái bóp với hơn 100.000 đồng. Ngoài ra chẳng còn gì. Điện thoại đã bị lấy mất. Số liên lạc của gia đình nằm trong điện thoại. Đến đôi giày cũng mất tiêu – chúng đã lột giày em ra và dùng chính đôi giày ấy táng hàng trăm cái vào đầu, cũng như dùng dùi cui liên tục giã nát hai bàn chân em. Khắp người em đầy vết thâm tím, vết rách, chỉ cựa nhẹ cũng đã thấy đau.

Em nói em muốn về nhà. Bác sĩ không cho, bảo là cần phải xem em có bị tụ huyết trong não, chấn thương sọ não không (không biết vì ông sợ bệnh nhân gặp chuyện gì hay vì sợ mấy bạn công an có thể đâu đó ngoài kia). “Cậu về mà chết giữa đường là tôi không chịu trách nhiệm đâu đấy”. Nhưng em cũng làm gì có đủ tiền mà nộp viện phí. Đầu em đau nhức, váng vất. “Em không sao đâu. Em chỉ muốn về nhà, muốn ngủ thôi, với lại cũng phải báo cho người thân yên tâm”. Em nói vậy. Nhìn bộ dạng em với khuôn mặt phù, mắt tím bầm như gấu trúc, môi rách và sưng phù lên như trái cà, cô bé y tá có lẽ cũng thương nên thì thào: “Thôi anh đi đi. Coi như anh trốn viện”. Cô ấy dẫn em qua một cửa nhỏ, theo một lối đi riêng, kín đáo ra khỏi bệnh viện.

Em lết từ taxi về tới cổng nhà rồi ngồi sụp luôn trước cửa. Lúc đó khoảng 1h sáng.

* * *

Cách đó nửa ngày, vào khoảng 1h chiều chủ nhật 17/6, em rời nhà ra quận 1 chơi. Khu trung tâm Sài Gòn chưa bao giờ đông công an và dân phòng như thế. Vỉa hè, quán cafe đầy nghẹt những tốp công an áo xanh, dân phòng đeo băng đỏ, và những thanh niên cao to, mặt mày hung dữ. Họ bắt người liên tục; gần như cứ thấy ai cầm điện thoại đi ngang là xông vào bắt. Thậm chí họ vào tận quán cafe để khám xét giấy tờ và lôi khách ra ngoài, bắt đem đi. Không khí ngột ngạt, căng thẳng. Chưa bao giờ em thấy Sài Gòn căng thẳng như thế. Như thời chiến, với toàn xã hội là một trại lính, công an trộn lẫn với dân và có thể toàn quyền chặn bắt, khám xét giấy tờ, hốt về đồn bất kỳ ai.

Em ghé quán cafe mua một ly đem đi, rồi vào phố sách. Đường sách hôm nay hình như không hoạt động. Em đi được vài mét thì bị một nhóm công an chặn lại; có lẽ họ đã “tia” được em từ lúc nào không hay. Họ hỏi giấy tờ. Xui cho em là em chỉ tính đi cafe nên không mang giấy tờ gì theo. Họ quát bảo em gọi người thân mang giấy đến. Em cầm điện thoại gọi về nhà, chỉ vừa nói được câu “con bị bắt”, thì một người đã chộp lấy và giật tung điện thoại khỏi tay em. Em kêu lên, nhưng cả đám đẩy em vào xe, phóng đi.

Chúng đưa em vào một khu nhà tập ở sân Tao Đàn. Xung quanh la liệt người, già trẻ nam nữ, có cả mấy cô gái áo dài, chắc là hướng dẫn viên du lịch. Sau này em mới biết, hôm đó công an Thành phố đã bắt tới 179 người, gom về Tao Đàn. Trong số đó, có cả khách du lịch, hướng dẫn viên, và những bác già đi tập thể dục. Tất cả đều bị bắt, và kinh khủng hơn, đều bị đánh.

Chúng đưa em vào một căn phòng, moi điện thoại em ra, hất hàm: “Mật khẩu?”. Em đáp: “Sao các anh lấy điện thoại của tôi?”. “Bộp” – câu trả lời là một cú đấm thẳng vào mặt em. Sau đó là liên tiếp những cái tát. Em vẫn không đưa mật khẩu. Chúng nắm tóc, dúi đầu em xuống mặt bàn, đấm tới tấp vào hai mang tai. Rồi chúng bảo nhau rằng thằng này bướng, mang nó qua phòng kia.

Thì ra cả phòng em chỉ có mình em không khai mật khẩu điện thoại cho chúng, nên chúng “sàng lọc”, đưa đối tượng cứng đầu sang phòng riêng để tiện bề tra khảo.

Ngay sau đó, khi đưa em sang một căn buồng khác, chỉ còn mình em, chúng xông vào ra đòn ngay. Hai chục thanh niên cao to, cả sắc phục và thường phục, vây lấy em, đánh hội đồng bằng dùi cui, gậy và tất nhiên, chân tay. Em ngồi bệt trên sàn, co người lại, hai tay ôm đầu. Hai thằng bèn bẻ tay em ra sau, để cho đám còn lại đấm như mưa vào mặt. “Đù má, lì hả mày” – chúng vừa đánh vừa chửi.

Chúng cho gọi mấy kỹ thuật viên vào phá password. Trong lúc kỹ thuật viên làm việc, khoảng 15-20 phút, chúng đánh em không ngơi tay. Có mấy an ninh nữ rất xinh gái cũng bạt tai em liên tục đến độ em chỉ còn thấy trước mắt một màu nhờ nhờ trắng. Một lão an ninh già, khoảng ngoài 60 tuổi, vụt dùi cui rất dữ. Nghĩa là đánh em có đủ thành phần an ninh, nam phụ lão ấu.

Rồi kỹ thuật viên cũng phá được khoá máy (iPhone 5s), và đám an ninh hả hê: “Đù, mày tưởng ngon hả, tưởng tụi tao không mở được điện thoại mày hả?”. Chúng còng tay em lại, đánh càng dữ hơn, vừa đánh vừa “điều tra” về từng người trong contacts của em. “Thằng này là thằng nào?”. “Là bạn Facebook của tôi”. “Mày gặp nó chưa? Làm gì?”. “Tôi gặp uống cafe”. “Gặp đâu, hồi nào?”. “Tôi không nhớ”. “Đù má, không nhớ này. Không nhớ này”.

Cứ mỗi từ “không nhớ” hay “không biết” mà em nói, chúng lại lấy gậy sắt dộng mạnh vào hai bàn chân em. Mu bàn chân em sưng phồng lên, mặt em chắc cũng vậy. Một thằng túm tóc kéo giật đầu em ra, và chúng phun nước miếng vào mặt em. “Tao ghét cái từ không biết hay không nhớ lắm nha. Mày còn nói mấy từ đó nữa, tao còn đánh”.

“Con này con nào?”. “Bạn tôi”. “Bồ mày hả? Mày chịch nó chưa? Bú l. nó chưa mày?”. Không còn một từ gì tục tĩu nhất mà chúng không dám phun ra miệng.

Chúng tháo giày em ra và cầm luôn đôi giày đó quật vào mặt em. “Dạng chân ra” – chúng quát. Em sợ bị đánh vào hạ bộ nên càng co người lại. Nhưng may thay chúng không đánh vào chỗ đó, chỉ lột áo quần em ra đấm đá vào bụng, ngực, và rít lên: “Mày có tin là bọn tao có thể treo mày lên mà đánh như đánh một con chó không?”.

Một lát, chúng nghỉ. Em bò lết lên tấm nệm mút đặt sẵn ở đó (trong phòng tập, cho vận động viên). Một thằng quát: “Đù. Mày đòi được nằm nệm ấy hả?”. Rồi chúng nắm chân em lôi xuống sàn, tiếp tục đánh hội đồng, giẫm đạp. Cứ như thế.

Rất lâu sau, có lẽ khi trời đã xế chiều, chúng vẫn chưa ngừng còn em thì đã không mở được mắt ra nữa. Khi trời tối hẳn thì em bắt đầu rơi vào trạng thái lơ mơ. Chúng nắm tóc, kéo tay, thảy em ra ngoài nằm chung giữa một đám người. Em chỉ nghe tiếng lao xao, và sau đó là tiếng la khóc. Rất nhiều người khóc, không hiểu khóc cái gì. Em cố mở mắt, và nhận ra là mọi người khóc vì em. Quanh em la liệt người, có lẽ ai cũng bị đánh vì nhiều người mặt sưng húp. Mấy bác già cũng bị đánh. Nhưng ai cũng nhìn em, khóc như mưa. Họ bảo nhau: “Lấy đồ che cho thằng bé đi”. Thế là một loạt áo được truyền tới, đắp phủ lên mình em.

Sao mà giống cảnh tù Côn Đảo – như trong văn học và lịch sử “cách mạng” viết quá vậy? Nhưng khác hẳn ở một điểm, là ở đây, đám công an con cháu của thế hệ “cách mạng” chống “Mỹ ngụy” năm xưa giờ đã hiện nguyên hình là một lũ ác ôn, thẳng tay khủng bố dân để bảo vệ đảng độc tài phản quốc. Ác ôn cộng sản.

Có một cô lớn tuổi bước đến, gối đầu em lên đùi cô, xoa dầu lên trán em, nắm tay em và khóc rưng rức. Em không sao mở to nổi mắt để nhìn rõ mặt cô, chỉ thấy nhờ nhờ. Em cố mấp máy đôi môi đã sưng vều: “Cô. Cô đừng khóc nữa. Cô khóc con khóc theo đó”. Em muốn nói thêm, “mà con không muốn tụi nó thấy mình khóc”, nhưng không thở được nữa nên không nói nổi.

Nghe loáng thoáng mọi người nói: “Sao chúng nó đánh thằng nhỏ dữ vậy trời?”. Thấy không khí căng quá, ai cũng thương em, sợ mọi người “nổi loạn”, đám công an lại sầm sập chạy lại, kéo em ra. Cô lớn tuổi đang xoa dầu cho em khóc rất nhiều và la: “Mấy người còng tay tôi đi, tha cho thằng nhỏ, đánh nó chết rồi sao?”.

Em cố mở mắt ra để nhìn và nhớ gương mặt cô. Nhưng hoàn toàn không thể, lúc đó đầu óc em đã mụ mị rồi. Đám công an ném em lên xe, về sau em mới biết là chúng đưa em đi bệnh viện cấp cứu. Mọi người giữ em lại, chúng giằng ra. Có mấy người che cho em để khỏi bị đánh tiếp. Mặc, chúng vẫn lôi em đi. Cô lớn tuổi kia chạy theo em ra xe, nhưng chúng bịt miệng, kéo cô ra ngoài. Cửa xe sập lại. Em nghe một thằng chửi vọng: “Đù má thằng này. Mày diễn hay lắm. Mày diễn cho cả đám tụi nó khóc hả?”.

Sau đó em không biết gì nữa. Khi tỉnh lại, em đã ở trong bệnh viện, nhưng cũng chưa được điều trị gì vì… chưa đóng viện phí.

* * *

Đêm đó em nằm li bì. Sáng sớm hôm sau em vào viện khám lần nữa. Quá may mắn, em chỉ bị công an đánh cho đến đa chấn thương thôi chứ chưa bị chấn thương sọ não. Và hai ngày nay, liên miên anh em, bạn bè đến thăm em. Ai cũng thương em, cho tiền, cho quà bánh rất nhiều.

Nhưng em vẫn nhớ những người đã ôm lấy em, che đòn cho em, và cởi áo phủ lên em vào ngày chủ nhật ấy. Nhất là cô đã đặt em gối đầu lên chân cô – như đứa con với mẹ – và xoa dầu cho em, và cầm tay em, và khóc. Em muốn ghi nhớ nét mặt cô mà không nhìn được nên không nhớ nổi. Đến tên cô, em cũng chẳng biết. Em chẳng nhận ra được ai trong số những người bị đánh hôm đó, những người đã che chở, bảo vệ, động viên em trong những giờ phút kinh khủng nhất, cùng chia sẻ với nhau nỗi đau đớn của những người dân vô tội, bị công an giam giữ vô luật và đánh như đánh kẻ thù.

Trong lúc bị đòn hội đồng, em không nhớ nổi gương mặt ác quỷ nào, nhưng cũng kịp nhìn thấy một phù hiệu trên ngực áo của một công an, ghi tên Nguyễn Lương Minh. Chúng không hề biết em là ai, chỉ vì em không khai password điện thoại mà chúng còn đánh em như vậy; không hiểu những người bị chúng coi là “biểu tình viên”, “nhà hoạt động dân chủ-nhân quyền”, “nhà bất đồng chính kiến”, thì nếu vào tay chúng, chúng còn hành hạ họ tới mức nào. Và còn hàng trăm người bị bắt bừa bãi hôm đó nữa, cả những bác già, những sinh viên trẻ măng, tinh khôi, những hướng dẫn viên du lịch áo dài…

Qua đây em cũng muốn hỏi thông tin về cô – người phụ nữ đã khóc rất nhiều vì em hôm ấy. Lúc đó là khoảng 7-8h tối chủ nhật 17/6, ở một căn phòng nào đó trên sân vận động công viên Tao Đàn.

Phạm Đoan Trang ghi

Phụ Lục:

Vũ Đức Sao Biển

truongduynhat

Rất ít, thậm chí không bao giờ share bài của bất kỳ ai. Nhưng đây là trường hợp cực kỳ đặc biệt. Đặc biệt hơn, khi biết ông là đồng nghiệp, đồng hương Quảng Nam của tôi: Vũ Đức Sao Biển.

Lại đúng ngay dịp, đang ngập ngụa quà hoa cho ngày 21/6.

“…Phải nói rằng, trong suốt lịch sử dân tộc thì chỉ có thời đại chúng ta đang sống, người Việt Nam mới có được cuộc sống ấm no, an vui đến như vậy (…). Chúng ta đã xây dựng được một nền kinh tế thị trường phát triển, ổn định, bền vững; trong đó mỗi công dân đều có quyền sống, quyền được bảo vệ phẩm giá và tính mạng.. ” (Vũ Đức Sao Biển, báo Người Lao Động)^*

Ông Nguyễn Phú Trọng viết vậy, nói vậy, cũng… không chấp gì. Nhưng ông, với tư cách và cái đầu của một thằng nhà báo, thì không thể thốt lên như thế.

Nhục cho ông. Nhục cho giới nhân sĩ xứ Quảng mình, ông ạ.

Trước khi share, tôi cũng đã comment rằng:

Xấu hổ, khi biết ông là đồng hương. Dân Quảng, xưa cũng như nay, nhiều cây bút đáng bậc anh hào. Đâu có ai đốn mạt như ông.

(Bài trên facebook của tác giả Chí Thảo)^**:

“MUA DANH 3 VẠN, BÁN DANH 3 ĐỒNG…

Không thể tin được!

Đọc đi đọc lại, cứ ngỡ là bài viết của một đứa trẻ. Ngu ngơ. Khờ khạo như người mơ ngủ.
Tôi muốn nói đến một người có chút tiếng tăm. Dù cái tiếng tăm ấy được anh tạo dựng trong hoàn cảnh…”núp lùm” chẳng lấy gì vinh quang cho lắm.

Ý tôi muốn nói những bản nhạc anh viết ra từ hồi còn… trốn quân dịch trước năm 1975 khi dạy học tận vùng sâu miền tây Nam bộ. Nhiều bài nhạc của anh mang âm hưởng đờn ca tài tử vùng Bạc Liêu. Ngọt ngào, dễ đi vào lòng người nhờ mang đậm chất cải lương.
Nhưng bài nhạc khẳng định đẳng cấp âm nhạc của anh, theo tôi chính là bài “Thu hát cho người”.Rất hay. Cả về ca từ lẫn giai điệu.

Tôi là người chơi nhạc cổ điển. Tôi tốn phải nói là rất, rất nhiều năm cho loại hình âm nhạc… ít người nghe này, chứ không phải như anh – nghe đâu chỉ.. học lóm mấy cái nốt đồ, rê, mi, rồi sáng tác. Và anh trở thành nhạc sĩ…

Dầu sao, tôi vẫn dành cho anh sự kính trọng nhất định về lĩnh vực sáng tác ca khúc
Anh còn là nhà báo. Hay ở chỗ anh chẳng qua trường lớp dạy viết báo, nhưng những bài viết của anh trên Tuổi Trẻ Cười vẫn được bạn đọc đón nhận như một ngòi bút châm biếm sắc sảo, nhất là khi anh vận dụng những nhân vật Tàu trong các tiểu thuyết kiếm hiệp Kim Dung. Anh xứng đáng được mệnh danh là nhà “Kim Dung học”.

Có một dạo anh cùng làm báo chung cơ quan với tôi. Trừ những tiểu phẩm hài xoay quanh các nhân vật Kim Dung, anh chẳng có bài viết nào gây được tiếng vang. À, có. Bài “Rửa tay gác kiếm” ca ngợi trùm giang hồ Năm Cam mà theo anh là đã hoàn lương (?) Anh viết bài báo này (đăng trên báo PL) trong lúc Báo TN “đánh” dồn dập trùm Năm Cam như một cái gai làm nhức nhối xh phải được nhổ bỏ. Bài viết Năm Cam hoàn lương vừa ráo mực thì Năm Cam và đồng bọn bị tóm hết (vụ án có số lượng bị can khởi tố, bắt giam nhiều nhất trong lịch sử tố tụng hình sự từ trước đến nay tại TPHCM – xấp xỉ 150 người). Động cơ bài viết này là gì? Thôi, không nhất thiết phải luận ra đây mà làm gì. Rách việc.

Vâng, anh là Vũ Hợi, bút danh Vũ Đức Sao Biển, tác giả của “Thu hát cho người”, ” điệu buồn phương nam”…từng làm say đắm lòng người.

Nhưng thật đáng tiếc! Ông bà ta nói không sai: “Mua danh ba vạn, bán danh ba đồng”. Bài viết này (trên Báo NLĐ) đã hủy hoại tên tuổi của anh. Tôi nghĩ thế !

Anh đã viết gì?:

“…Phải nói rằng, trong suốt lịch sử dân tộc thì chỉ có thời đại chúng ta đang sống, người Việt Nam mới có được cuộc sống ấm no, an vui đến như vậy (…). Chúng ta đã xây dựng được một nền kinh tế thị trường phát triển, ổn định, bền vững; trong đó mỗi công dân đều có quyền sống, quyền được bảo vệ phẩm giá và tính mạng.. ”

Thật buồn cười!

Hàng trăm người viết bài phản biện chỉ vì yêu nước, đã trở thành tù nhân lương tâm trong các nhà tù mà anh bảo là “quyền được bảo vệ phẩm giá và tính mạng” ?

Hàng chục ngàn dân oan mất đất vì các dự án thu hồi áp đặt, kéo nhau ra HN kêu khóc như ri trước cửa các cơ quan công quyền… mà anh bảo là “cuộc sống ấm no, an vui” (?)

Ngoài biển, Hoàng Sa và một nửa Trường Sa; trên bờ thì thác Bản Giốc đã rơi vào tay giặc phương Bắc. Hàng loạt nhà máy nhiệt điện than xả khói thải mù trời ; rồi cái họa bùn đỏ bauxite Tây nguyên; Formosa Hà tĩnh gieo đau thương tang tóc cho hàng vạn ngư dân 4 tỉnh miền Trung; nhà máy giấy Lee & Man treo lơ lửng cái họa ô nhiễm môi trường ở Tây Nam bộ…, mà anh bảo là “ổn định, bền vững” (?)

Nợ công ngập đầu, phải giật gấu vá vai, phải luồn cúi vay mượn tứ xứ. Trạm thu phí đặt ra khắp nơi; giá xăng cứ rình rình tăng vọt. Họ trút hết gánh nặng kinh tế èo uột lên đôi vai nhân dân. Họ móc túi dân đến từng đồng lẻ…mà anh bảo là “kinh tế thị trường phát triển” (?).

Anh Hợi ơi! Tôi khấu đầu cắn rơm cắn cỏ lạy anh thôi..

Nhiều người nói với tôi, rằng anh là một chuyên gia lốp-bi. Nhưng tôi không tin. Năm kia về Chu Lai thằng bạn tôi có cái quán Mỳ quảng, khoe với tôi là anh mới viết ..quảng cáo cho cái quán của nó. Tôi vẫn không tin ngòi bút của anh… sâu sát đến mức bình dân như vậy…

Tôi vẫn muốn nêu lên đây một lần nữa những gì anh đã nghĩ, đã viết:

“…chỉ có thời đại chúng ta đang sống, người Việt Nam mới có được cuộc sống ấm no, an vui đến như vậy”.

Vâng, rất ..ấn tượng !!?

Ở cái tuổi ngoài thất thập, có mấy bài nhạc lận lưng, tiền bạc không thiếu…Bấy nhiêu đó không đủ để anh vui vầy với con cháu hay sao ?

Không hiểu điều gì khiến anh viết những lời đến mức thiển cận, ngây thơ vậy, hả anh Hợi…?”.

Chí Thảo

Nguyên văn bài của VĐSB trên báo NLĐ:

Cảnh Cáo: Xin hãy chuẩn bị thau chậu trước khi đọc tiếp vì bạn có thể mửa thốc mửa tháo ngay trên bàn (TV&BH)

Để ngày cuối tuần hạnh phúc

17/06/2018 04:00

Mấy ngày vừa qua, đã có hiện tượng một số anh em công nhân (CN) bị rủ rê, lôi kéo vào chỗ tụ tập đông người; thậm chí ngừng việc hàng loạt khiến hoạt động của xí nghiệp, công ty bị ngưng trệ. Hiện tượng đáng tiếc ấy đã được tổ chức Công đoàn các cấp kịp thời phân tích, uốn nắn, ổn định tình hình.

Địa điểm First News và Trí Việt (cùng với NXB Hồng Đức) giới thiệu ấn bản Việt ngữ “Điệp Viên Hoàn Hảo – X6”

(ảnh: Ngô thế Vinh)

Từ nhà sách đến đường sách. . .

Nhà sách (như nhà sách Khai Trí trước đây) vốn là một nơi chứa sách, kho tàng tri thức của nhân loại, được trân trọng theo tinh thần “muốn con hay chữ phải yêu lấy thầy” truyền thống Việt Nam. Thế nên, nói đến sách, người ít học, người cả đời không được cầm lấy quyển sách, trân quý sách đã đành, mà những người có học, người viết sách, càng phải trân quý sách hơn nữa, vì chính mình đã tự mang trong mình thiên chức làm giàu có thêm kho tàng tri thức của nhân loại, một thiên chức không phải ai cũng có thể hoàn thành được.

Từ nhà sách, ra tới đường sách, thì ý nghĩa trên lại càng to lớn và cao quý gấp bội.

Đã mấy năm nay, tôi chưa có dịp về thăm nhà, nhưng có nghe nói về con đường sách trong bài ghi chép của nhà văn Ngô Thế Vinh (NTV). Theo lời kể của những người bạn ở Sài Gòn, thì đó quả là một không gian lý tưởng cho những người yêu sách, nhất là cho giới trẻ muốn nhìn thế giới qua lăng kính sách, người thầy tinh thông kiến thức khắp đông tây kim cổ. Nhờ đọc bài của ông, tôi mới biết thêm một số chi tiết “thiếu trân quý” sách vở chữ nghĩa của những người chủ trương. Như câu chuyện tấm bảng to cao hơn đầu người gắn ở đầu đường sách ghi câu nói của Gandhi, mà nhà văn và nhóm bạn bè của ông đã truy tìm ra tác giả đích thực của câu trích ấy (không phải Gandhi) một cách nhanh chóng, dễ dàng và chính xác.

Nhà văn NTV và nhóm bạn bè của ông cho rằng, với mọi phương tiện sẵn có hiện nay thì việc tìm xem câu nói trên của ai để ghi cho đúng không có gì khó khăn. Có thể người ta ghi tác giả câu nói là Gandhi với một mục đích (tùy tiện) nào đó.

Đường sách thành phố, theo nhà văn NTV, chỉ là “con đường nhỏ chiều dài 144 m, lòng đường 8 m, hai bên vỉa hè rộng 6 m, với thiết kế một bên là 20 gian hàng sách, một bên là café sách và khu triển lãm.”, nhưng theo chị Huyền Chiêu trích dẫn lại từ báo Thể Thao và Văn Hóa cho biết “ Đường Sách Nguyễn Văn Bình sau 2 năm thành lập đã bán được 1,2 triệu quyển sách, doanh thu 67 tỷ đồng, thu hút hơn 4 triệu lượt khách”.

Những chi tiết trên cho thấy tầm ảnh hưởng thật đáng kể của con đường sách Nguyễn Văn Bình, nơi hàng ngày những nam thanh nữ tú của Sài gòn đến để tìm hiểu, học hỏi văn hóa dân tộc, văn hóa thế giới qua những trang sách trân trọng giới thiệu và xiển dương mọi điều cao quý nhất của nhân loại: tri thức, tình yêu, sự lương thiện, phẩm giá làm người v.v… Nhiều nhà văn, nhà khảo cứu, Việt Nam và ngoại quốc, trong nước và ngoài nước, đã đến đây để tự giới thiệu những tác phẩm của mình với công chúng yêu sách thành phố, trong đó có cả “các học giả người nước ngoài như GS Larry Berman cũng chọn Đường Sách để giới thiệu bản dịch cuốn The Perfect Spy / Điệp Viên Hoàn Hảo mà ông là tác giả.”

. . . Đến bản Việt ngữ tác phẩm “The Perfect Spy” của Larry Berman

Bản dịch sang tiếng Việt tác phẩm biên khảo The Perfect Spy của GS Berman đã có ngay sau khi bản tiếng Anh phát hành tại Hoa Kỳ (2007). Bản dịch đề tên dịch giả là Nguyễn Đại Phượng, nhà xuất bản Thông Tấn 2007. Tháng 1 năm 2016, GS Berman đến Việt Nam để giới thiệu bản dịch của dịch giả Đỗ Hùng được cho là “Ấn bản Mới” (hàm nghĩa là khác với ấn bản cũ?). Bìa sách ghi nhà xuất bản Hồng Đức 2013 (có in logo của First News và Trí Việt). Hai dịch giả này có phải là một người hay không thì tôi không biết, nhưng đọc lướt qua hai bản dịch thấy văn phong và nội dung có chỗ giống hệt nhau. Bản Nguyễn Đại Phượng (cũ) có tên sách “Điệp Viên Hoàn Hảo”. Bản Đỗ Hùng (mới) có tên sách “Điệp Viên Hoàn Hảo – X6”.

Điều đáng nói ở đây là những sai sót, cắt xén (một cách lươn lẹo) ở cả hai bản dịch (chương Mở Đầu). Bản Đỗ Hùng có sửa lại vài sai sót ngô nghê của bản Nguyễn Đại Phượng, nhưng vẫn giữ cái cắt xén lươn lẹo của bản cũ. Có chỗ lời dịch không rõ ràng, suôn sẻ như bản cũ.

Những chỗ sai sót, cắt xén dưới đây được tìm thấy chỉ ở 19 trang (bản Anh ngữ) của phần Mở Đầu (Prologue). Thú thật, tôi không đọc tiếp những phần tiếp theo của cả hai bản dịch, vì trước hết, tôi không có nhu cầu đọc bản dịch. Thứ nữa, tôi không có đủ thì giờ và sự can đảm chịu bị tra tấn tiếp tục.

Cắt Xén:

1.

Dưới đây là phần trích hai bản Việt ngữ:

“Thật trớ trêu, khi cuộc chiến tranh đã chấm dứt và Việt Nam không còn bị chia cắt nữa, thì lại có một số người trong cơ quan công an Việt Nam tin rằng quan hệ của Phạm Xuân Ẩn với người của tình báo Mỹ và CIO vẫn còn quá thân thiết. Và rằng, người Anh hùng tình báo của họ tồn tại được lâu như vậy là vì đã làm việc cho các bên khác nhau nên rất có thể Phạm Xuân Ẩn là một điệp viên đồng thời cho cả ba cơ quan tình báo. Sự rắc rối đối với Phạm Xuân Ẩn bắt nguồn từ việc ông luôn dùng những lời lẽ thân thiết để nói về những người bạn của mình từng làm việc cho CIA và CIO.” (Bản Cũ)

“Thật trớ trêu, sau khi chiến tranh kết thúc và Việt Nam không còn chia cắt nữa, có một vài người trong cơ quan công an Việt Nam lại cho rằng quan hệ giữa Ẩn với người Mỹ và tình báo Nam Việt Nam vẫn còn quá gần gũi. Có lẽ cho rằng người anh hùng của họ đã tồn tại được lâu như vậy là nhờ ông làm việc cho tất cả các bên, tức là ông hoàn toàn có thể là một điệp viên ba mang, ông Ẩn cũng làm cho tình hình thêm rắc rối khi luôn nói tốt về rất nhiều người bạn trong CIA và CIO.” (Bản Mới)

Cả hai bản dịch đều lươn lẹo ở chỗ cố tình bỏ sót câu cuối (gạch dưới màu đỏ trong hình): nhưng lại nặng lời chỉ trích khi nói về những ước mơ của ông mà cách mạng không hề thỏa mãn.

2.

Dưới đây là phần trích hai bản Việt ngữ:

“Cả Phạm Xuân Ẩn và Lê Khanh đều hiểu rõ những mất mát của nhau; mối quan hệ giữa hai người này là minh chứng cho sự hoà hợp giữa những người yêu nước ở hai bên chiến tuyến.” (Bản Cũ)

“Cả hai người đều hiểu rõ những mất mát của nhau; và tình bạn giữa họ là minh chứng cho sự hòa giải giữa những người Việt ở hai bờ chiến tuyến.” (Bản Mới)

Bản dịch cũ tuy bỏ mất chữ “người Việt” nhưng vẫn giữ lại được “người yêu nước”.

Bản mới tệ hơn, thiếu lương thiện hơn khi giữ chữ “người Việt” nhưng lại bỏ chữ quan trọng hơn, nói lên quan điểm của tác giả (Larry Berman) và cả nhân vật chính (Phạm Xuân Ẩn): “người yêu nước” (hàm ý những người Việt yêu nước ở cả hai bên chiến tuyến).

Những chỗ lươn lẹo như hai thí dụ trên có thể còn nữa trong suốt tập sách mà nguyên tác Anh ngữ dầy gần 300 trang. Có thể đã có bàn tay kiểm duyệt nhúng vào, hay có sự chỉ đạo từ đâu đó gởi đến người dịch, nhưng với độc giả tôn trọng sự thật thì chỉ biết kẻ trách nhiệm là người ký tên trong bản dịch. Và càng mỉa mai hơn nữa, ở ấn bản mới còn có thêm bài tựa phần chuyển ngữ tiếng Việt ký tên “nhà sử học Dương Trung Quốc” với nhan đề: Hãy Viết Sự Thật.

Còn những chỗ sai sót ngô nghê thì tôi chỉ dẫn ra vài đoạn tiêu biểu, chẳng hạn:

– Nguyên tác: This small book tells you about the lucky revolutionary of Vietnam because luck is better than skill.

Bản Cũ dịch: Đây là cuốn sách nhỏ cho ông biết cách mạng Việt Nam đem lại may mắn vì sự may mắn tốt hơn những kỹ năng”

Bản Mới đã sửa được sự sai sót ngô nghê của Bản cũ: Cuốn sách nhỏ này cho ông biết về một người cách mạng đầy may mắn của Việt Nam bởi vận may luôn quan trọng hơn kỹ năng.

-Nguyên tác: His dreams for the revolution turned out to be naïve and idealistic,

Bản cũ (ngô nghê đến mức khó tin): Những điều ông mơ ước về cách mạng trở thành vấn đề lý tưởng,

Bản Mới khá hơn nhiều: Những giấc mơ cách mạng của ông rốt cuộc có vẻ ngây thơ và đầy lý tưởng,

-Nguyên tác: You need to be indifferent to pain and pleasure.

Bản cũ (hết sức ngô nghê, cẩu thả – nhìn gà hóa cuốc, nhìn indifferent tưởng different): Bạn cần phải khác biệt để được đớn đau và vui sướng

Bản mới khá hơn một chút: Chớ để tâm tới đớn đau và khoái lạc

Đó mới chỉ là những điều tôi nhác thấy khi vừa lướt qua hai bản dịch tiếng Việt vì tò mò xem họ làm ăn ra sao và cũng chỉ ở chương Mở Đầu. Trọn bộ quyển sách còn tới 8 chương nữa. Chính tác giả, GS Larry Berman, đã phải thừa nhận rằng câu chuyện thực sự mà Phạm Xuân Ẩn và ông trao đổi với nhau chỉ có ở nguyên tác (Anh ngữ) chứ không xuất hiện ở bản chuyển ngữ (tiếng Việt).

Một mất mười ngờ, liệu ai còn tin được tính chính xác, tính lương thiện và sự nghiêm túc ở 8 chương còn lại của cả hai bản Việt ngữ. Vậy mà người ta vẫn chọn Đường Sách, một không gian nghiêm túc, trong sáng của tri thức, làm nơi giới thiệu quyển sách chứa đựng những điều ngược lại với tôn chỉ Đường Sách.

Tôi không làm việc này như một kẻ vạch lá tìm sâu. Tôi tin rằng ai cũng có quyền nói lên quan điểm riêng của mình về bất cứ vấn đề gì, nhưng không được quyền cắt xén, xuyên tạc ý tưởng người khác một cách bất lương (như những trích dẫn ở trên) để bênh vực cho quan điểm riêng của mình. Tôi làm việc này để đáp ứng một lời kêu gọi rất nhân bản, rất trí thức của nhà văn Ngô Thế Vinh: “Đường Sách là một khoảng xanh tĩnh lặng, một gạch nối giữa quá khứ và hiện tại mà đã hơn một lần muốn trở lại và cả rất yêu mến. Nhưng cũng mong sao, mọi người cố giữ cho nơi đây vẫn là một khoảng không gian xanh tinh khiết, không có những cơn gió độc mang tới những hạt giống xấu, để mãi mãi nơi đây là thửa vườn gieo trồng những hạt giống tốt của tâm hồn.”. Tôi cho rằng mình đang nhổ đi vài ngọn cỏ dại cần phải được nhổ.

Và cũng để cảnh cáo những ai còn nghĩ mình có thể lập lờ đánh lận con đen trong phạm vi sách vở. Hãy cẩn thận! Sự tiếp cận với khoa học kỹ thuật, với văn hóa thế giới ngày nay đã trở thành phổ quát, kể cả với người ở trong nước. Không sớm thì muộn, mọi ngón đòn bất lương* cỡ nào trong lãnh vực tri thức cũng đều sẽ bị vô hiệu hóa và trở thành phản tác dụng.

T.Vấn

Chú Thích:

*Nói đến sự bất lương trong dịch thuật, thì thí dụ dưới đây là một sự bất lương tiêu biểu nhất của những kẻ đem chút vốn liếng ngoại ngữ đi phục vụ chế độ (hay chỉ để kiếm ăn). Trích đoạn dưới đây từ tác phẩm nguyên gốc Anh ngữ “Day of the Dead” của Marshall Brement (1932-2009), NXB Moyer Bell 2006, bản tiếng Việt ghi của Bạch Phương, NXB Thanh Niên 2011 với nhan đề “ Ngày Tàn Ngụy Chúa”.

Day Of The Dead là một tác phẩm tiểu thuyết của nhà ngoại giao chuyên nghiệp kỳ cựu Marshall Brement. Ông đã từng làm việc trong Tòa Đại sứ Mỹ tại Sài Gòn (1973-1974). Tác phẩm dùng thể loại tiểu thuyết để nói về sự có mặt của người Mỹ trong cuộc chiến tranh Việt Nam vào thời điểm những năm tháng cuối cùng của chính phủ Ngô Đình Diệm, dẫn đến việc hai anh em ông Diệm và Nhu bị nhóm tướng lãnh làm đảo chánh sát hại vào ngày 2-11-1963. Theo văn hóa phương Tây, thời gian từ 31-10 đến 2-11 hàng năm được gọi là Day of the dead (Ngày của người chết).

Ngay từ cái cách dịch tên tác phẩm (Ngày Tàn Ngụy Chúa) cũng đã cho chúng ta thấy ý đồ chính trị hóa một tác phẩm tiểu thuyết của một người ngoại quốc.

Dưới đây là phần phóng ảnh đoạn văn đầu tiên của chương đầu tiên trong số 53 chương của tập sách:

Bản dịch của Bạch Phương:

Mùa hè năm 1962, không người Mỹ nào nhận nhiệm vụ tới Sài Gòn mà trong lòng anh ta không cảm thấy cắn rứt bởi sự đan xen giữa những nỗi ám ảnh bị tấn công với những viễn cảnh cho sự nghiệp của mình, cho dù đối phương của họ lúc bấy giờ đã rất cương quyết, nhưng vẫn chưa thật sự bắt đầu tấn công trực tiếp vào những người Mỹ như anh ta. Phần lớn những vụ tàn sát, giết tróc, đâm chém hay mổ bụng … ở miền Nam Việt Nam đều được thực hiện bởi sự chỉ đạo trực tiếp từ các quan chức Chính quyền Việt Nam Cộng hòa. (Ngày Tàn Ngụy Chúa – NXB Thanh Niên 2011)

Bản dịch của T.Vấn:

Vào giữa năm 1962, không môt ai khi biết mình sẽ được phái đến Sài Gòn mà không ít nhất có lần rảnh rỗi chạnh nghĩ đến nhiệm vụ sắp tới với cảm giác nhói lên một sự sợ hãi, dù rằng đối phương, tuy thô bạo và độc ác, vẫn chưa có ý định chọn mục tiêu là người Mỹ. Phần lớn những vụ ám sát – bằng súng, bằng dao, mổ bụng moi ruột – đều nhắm vào các viên chức trong chính phủ Việt Nam Cộng Hòa ở những nơi hoang vu hẻo lánh, chứ không phải ở ngay thủ đô. (T.Vấn)

Độc giả sẽ tự mình nhìn thấy sự hoán đổi vị trí của các viên chức chính quyền VNCH, từ nạn nhân (trong nguyên tác Anh ngữ) đến thủ phạm (trong bản dịch Việt ngữ của Bạch Phương).

Chỉ với một trang sách thôi mà đã thế, ai tin được nội dung bản dịch của hơn 430 trang còn lại trong nguyên tác?

**tất cả những trích dẫn trong bài đều được tác giả dùng kỹ thuật embedded link nơi các trích dẫn sử dụng, để tránh những rườm rà khiến độc giả khó theo dõi nội dung chính của bài.

©T.Vấn 2018