Trại Tù – Tranh: THANH CHÂU

.

 (Tác giả sáng tác từ sau 1975 đến tháng 11/1983, từ trang 174 đến trang 205, trích từ cuốn Tuyển Tập Thơ Văn Tiểu Luận Lê Mai Lĩnh, Cội Nguồn xuất bản, 2015)

Hôm nay tôi muốn viết một bài cảm nhận về 12 bài thơ tù làm trong tù của tác giả văn thi sĩ Lê Mai Lĩnh, bởi tôi cũng là một người tù, cũng từng xuất bản thơ tù, tôi tù trong Nam, Lê Mai Lĩnh tù ngoài Bắc+ trong Nam. 

Tôi quý thơ tù của ông, như quý thơ tù của TS Nguyễn Chí Thiện, TS Tô Thuỳ Yên vậy, dù nội dung và phong cách có khác nhau, nhưng theo tôi đều là những áng thơ tù đặc sắc nhất, phản ảnh rõ nét nhất, một giai đoạn lịch sử VN đau thương. 

Tôi muốn kết 12 bài thơ tù làm trong tù đó thành một xâu chuỗi ngọc đẹp óng ánh gởi tác giả Lê Mai Lĩnh- xứng đáng là một người tù hiên ngang, bất khuất, suốt 8 năm 6 tháng trong các trại tù cải tạo, luôn đứng thẳng lưng, dùng thơ tấn công trực diện đám cai tù, kể cả lãnh đạo chóp bu, mà không hề biết sợ sệt là gì: không sợ khám xét, bắt bớ, tra tấn, gông cùm, thủ tiêu, bắn bỏ… 

Tác giả Lê Mai Lĩnh chắc có nghe chuyện người tù Quách Dược Thanh (khóa 1 CTCT Đà Lạt) tại trại tù Long Giao năm 1976, trong giờ học chính trị chỉ vì phát biểu một câu (chủ nghĩa Mác-Lênin giống như cây chuối trồng lộn ngược) mà bị nhốt conex rồi lôi ra bắn bỏ lúc nửa đêm. 

Ở trong tù có mấy ai dám làm thơ tù? Làm thơ tù trong tù là to gan lớn mật, là bản lĩnh hơn người. 

Ngay cả ngục sĩ kiên cường Nguyễn Chí Thiện ở tù 27 năm làm rất nhiều thơ tù cũng không dám chép ra giấy mà để trong đầu, sau khi ra tù leo lên căn gác ngồi ghi lại từ trí nhớ phi thường của mình.

Thiển nghĩ 12 bài thơ tù có một không hai làm trong tù cải tạo của tác giả Lê Mai Lĩnh sẽ sống mãi với thời gian, với lịch sử dân tộc VN đau thương, vì đó là những bằng chứng sống tố cáo tội ác “vi phạm nhân quyền” của đám cai tù đã đối xử hà khắc với tù nhân không xét xử phải ăn đói mặc rét, phải lao động khổ sai nặng nhọc.

Sau ngày 30/4/1975 đã có 100 trại tù (có nguồn nói 150 trại tù) mọc lên khắp 3 miền đất nước để nhốt hàng trăm ngàn tù nhân (quân dân cán chính VNCH) không xét xử, hôm nay sau nửa thế kỷ, Văn học VN Hải ngoại có bao nhiêu tập thơ tù? ngoài tập thơ tù của Thích Quảng Độ, tập thơ tù của Nguyễn Chí Thiện, tập thơ tù của Duyên Anh, tập thơ tù của Vinh Hồ, v.v…? 

Và có bao nhiêu bài thơ tù? ngoài những bài thơ tù của Thích Tuệ Sỹ, Thanh Tâm Tuyền, Tô Thuỳ Yên, Lê Mai Lĩnh, Trần Thúc Vũ, Nguyễn Phúc Sông Hương, Ý Yên, Vương Đức Lệ, Mai Trung Tĩnh, Nguyễn Xuân Thiệp, Phù Du, Chu Tất Tiến, Hải Triều, Trần Hoài Thư, Song Nhị, Diên Nghị, Khang Lang, Phan Nhự Thức, Dương Quân, Lê Nguyễn, Tạ Tỵ, Duy Năng, Nguyên Huy, v.v…?  

Hiện tại cái kho thơ “tù cải tạo” không nhiều, càng làm thơ tù của Nguyễn Chí Thiện, Tô Thuỳ Yên, Lê Mai Lĩnh thêm quý giá. 

Nhà thơ Song Nhị viết: 

“Trong kho tàng văn học sử nước ta, thơ tù hầu như không có. Suốt một thời kỳ Văn Học sử Việt Nam chỉ có một áng thơ tù duy nhất, đó là Tự Tình Khúc của Cao Bá Nhạ.”

“NGÃ TRÊN NÚI VIỆT HỒNG Ở YÊN BÁY KHI ĐI VÁC NỨA” là bài thơ tù làm trong trại tù Yên Báy của TS Thanh Tâm Tuyền – tác giả cho biết làm thơ trong tù là “sự khó khăn”: 

“…Nhưng thực tế làm thơ trong trại cải tạo, sự khó khăn vẫn có đó.  Vì không thể nào viết, sửa/ rédiger những bài thơ, như trạng thái hạn chế cuối cùng của sáng tạo: niềm tin vui cao giọng, đọc thơ và chia xẻ với bằng hữu xung quanh.  Thơ phải được đọc và nghe/ la poésie doit être lue et ecoutée – đó là số phận cuối cùng của thơ.(…) Sau khi được trả tự do, trên đường về; việc đầu tiên mà tôi đã làm, là, đã thu mình và viết xuống những bài thơ của suốt thời gian bị giam cầm… Tôi đã ghi trong ký ức tù cải tạo, “Tới lúc tôi phải viết như không có gì xảy ra/ comme rien s’était passée – như  không có gì biến đổi/ comme rien n’était modifié…” -Thanh Tâm Tuyền.

12 bài thơ tù làm trong tù của Lê Mai Lĩnh rất thật, rất thẳng, thẳng như ruột ngựa, thật như đếm, rõ ràng như ban ngày, đọc là hiểu, là cảm, là soi sáng… Do đó, trong bài viết này, tôi không diễn giải nhiều, mà muốn giới thiệu những trích đoạn hay nhất, tiêu biểu nhất (theo tôi) của mỗi bài, để quý đọc giả đọc và suy gẫm.

1. Bài thơ: LỜI TẠ LỖI VỚI QUÊ HƯƠNG

(trang 175, dài 5 trang, thể thơ tự do) 

Tháng 6/1975, toàn thể sĩ quan và viên chức bên thua cuộc bị triệu tập đưa vào các trại tù gọi là “trại tập trung học tập lao động cải tạo” không xét xử, bản thân tôi là tù binh thất trận bị bắt ngày 28/4/75 đưa vào 5 trại tù, trong khi Lê Mai Lĩnh vào tù trễ hơn, nên ông có thì giờ làm bài thơ từ giã quê hương Quảng Trị bằng những lời thơ thống thiết:

Tôi ra đi mang theo nửa trái tim

Nửa còn lại giữ giùm tôi nhé

Tôi ra đi mang theo cả quê hương

Vẫn chưa đủ ấm lòng tôi đó

Nguyễn Hoàng ơi, Quảng Trị ơi, Việt Nam ơi

Làm sao tôi có thể quên

(trang 175)

Năm chữ “Tôi ra đi mang theo” rất hay nhắc lại 2 lần, nói lên tình cảm gắn bó sâu đậm của tác giả đối với quê ông, vùng hỏa tuyến đau thương: 

Nguyễn Hoàng ơi, Quảng Trị ơi, Việt Nam ơi

Làm sao tôi có thể quên. 

2. Bài: BẢN CÁO TRẠNG HAY THƯ GỞI TÊN TÙ NHÂN CỦA LỊCH SỬ 

(trang 180, dài 7 trang, ở trang 174 ghi: “Hồ Chí Minh, Tên Tội Đồ Của Dân Tộc”, tác giả cho biết bài thơ trên viết trong tù nhưng không nói trại tù nào?)

Đây là một bức thư, một bản cáo trạng có một không hai làm trong tù, gởi Hồ Chí Minh- người đứng đầu chế độ csVN, thần tượng của csVN- nói lên ý chí, bản lãnh và khí phách anh hùng, hiên ngang, lẫm liệt, quật khởi, can trường của một người tù bất khuất, một người lính dũng cảm, một nhà thơ yêu nước. Chỉ một bức thư, một bản cáo trạng này thôi cũng đủ để ghi tên tác giả Lê Mai Lĩnh vào Trang Hùng Sử Việt. 

Nhưng người ta cũng có thể đưa ông xuống địa ngục như người tù Quách Dược Thanh vậy. Nhưng tác giả Lê Mai Lĩnh vẫn sống, vẫn ra trại trở về nhà và định cư tại Mỹ theo diện HO, quả là một chuyện lạ bất khả nghĩ bàn. Nhà thơ Hữu Loan mạng lớn, nhờ bài thơ Màu Tím Hoa Sim mà không bị thủ tiêu; nhà thơ Lê Mai Lĩnh mạng lớn, có thể chết vì bức thư của mình nhưng không chết.  

Xin hãy đọc những câu sau đây để thấy không thể ngang tàng hơn, khẳng khái hơn, to gan hơn. Thân phận cá chậu chim lồng vẫn xem cái chết nhẹ tựa lông hồng:

Thưa Ông,

Ký tên dưới đây là tôi

Lê – Mai – Lĩnh

Thi sĩ

Yêu quê hương như yêu chính bản thân mình

Và Tổ Quốc, trong trái tim hằng đêm thao thức

Bụi và lãng mạn

Thêm một chút khùng

Khi trái trời trở gió biến thành điên

Có máu hiệp sĩ

Thích trừ gian diệt bạo

Dù chỉ cân nặng 46 ký lô và cao 1 mét sáu mươi lăm

Nhưng tôi vẫn luôn đứng thẳng

Dầu đã qua mấy mùa giông bão

……

Nhưng từ Tết Mậu Thân năm 68

Khi ông dùng thơ làm mật lệnh

Xua quân vào Huế chôn sống hàng chục ngàn người

Tôi bắt đầu biết ông là ai ?

Và từ đó tôi mang giày sô tiến lên phía trước

……

Cuộc thế đổi thay, lịch sử xoay vần

Tôi vào tù và ông khô xác

Làm con vật người triển lãm

Chuyện kể ra dài dòng

Để đó. Hồi sẽ rõ

Lịch sử sẽ phân minh

Công và tội

Duy một điều tôi cần nói với ông

Là hiện nay, nhân dân đang nguyền rũa ông quá đỗi

Họ nguyền rũa ông đã làm tay sai cho CS Quốc Tế

Đem chủ nghĩa phi nhân, ngoại lai về giết hại dân lành

Họ nguyền rũa ông đã Bần Cùng Hóa Nhân Dân

Đưa Dân Tộc vào tận cùng rách nát

……

Ông giết những nhà trí thức, những người yêu nước
Không chịu theo ông: Phạm Quỳnh, Ngô Đình Khôi,
Khái Hưng, Hoàng Đạo, Huỳnh Phú Sổ,
Tạ Thu Thâu…
Và nhiều người nữa không sao kể hết.

Năm Cải Cách Ruộng Đất 53, 54
Ông giết hàng chục ngàn người, bị ông đem ra Đấu Tố
Không từ đàn bà,trẻ em, người già, người bệnh

Năm Nhân Văn Giai Phẩm 1956
Ông nhốt trí thức, văn nghệ sĩ vào tù, thủ tiêu,
đọa đày xác thân
Năm Tết Mậu Thân ở Huế, chỉ trong 21 ngày
Ông đã ra lệnh chôn sống hàng chục ngàn người
trong những ngôi mồ tập thể

……

Năm 75, ngày 30 tháng 4
Đảng ông xua quân vào cướp miền Nam
Xé bỏ hiệp định Ba Lê
Đảng ông chơi trò giải phóng
Giải phóng cho nhân dân lầm than
Giải phóng cho nhân dân tù đày
Giải phóng cho đảng ông mặc tình vơ vét
(vội vã vào vơ vét về)

Các ông lùa dân đi kinh tế mới
Để cướp nhà đoạt của

……

Tội của ông :
“Trúc rừng Nam sơn không ghi hết tội
Nước biển đông không rửa sạch tanh hôi”
(Nói như thơ Nguyễn Trãi)

……

Thưa ông
Nhân danh tôi, một nhà thơ
Có máu hiệp sĩ
Thích rút súng, vung gươm và
Múa bút
Bênh vực và xót thương cho những phận đời bất hạnh,

Thấy ông bị nguyền rủa,

Tôi muốn thương, 

Mà thương không vô

Hỡi tên tù nhân lịch sử 

Hồ chí Minh.

3. Bài thơ: SẮN 

(trang 187, dài 2 trang, thể thơ tự do)

Xưa TS Quách Thoại làm bài thơ Thược Dược, hoa thược dược bất tử, nay Lê Mai Lĩnh làm bài thơ Sắn, củ sắn bất tử. 

Sắn theo người tù bất cứ lúc nào, nơi nào, bất kể tù Nam hay Bắc. 

Xin trích 4 khổ 13 câu:

Sắn đã nuôi ta sống                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                    
Sắn đã hại đời ta say
Ôi những bữa ăn đắng cay
Những sắn. Toàn sắn

……

Sắn củ ngon, sắn lớn bành ky
Sắn đuôi chuột, còn trong đống vỏ
Sắn gì cũng không chê không bỏ
Ta cứ ăn vào đầy bao tử được là hay
Đời tù no đếm được từng ngày

……

Sắn Vĩ Đại

Sắn muôn năm

Sắn đời đời ghi nhớ

Sống Mãi Trong Sự Nghiệp Của Chúng Ta.

(Làm tại Vĩnh Phú 1979)

4. Bài thơ: GIAO THỪA NĂM 37 TUỔI.

(trang 189, dài 3 trang, thể thơ mới, trại tù Lào Kai 1978)

Bằng giọng thơ khẩu khí đầy khí phách anh hùng, người tù Lê Mai Lĩnh đã lưu lại cho đời những vần thơ đặc sắc mang tính bi tráng: 

“ Ta thấy rồi trời TỰ DO mở rộng/ Song sắt nào khóa nổi hồn ta/ Đón giao thừa trong nhà giam lạnh/ Nhưng ấm lòng ta, niềm tin quê nhà”.

Ta nay đã 37 tuổi tròn

Đầu lốm đốm với hai thứ tóc

Nhớ từ thuở còn thơ đi học

Qua đồng làng, ruộng lúa, nương khoai

Thấy những đàn trâu ăn cỏ mệt nhoài

Và những bác nông phu suốt đời vất vả

Ta thấy xót xa cõi lòng khôn tả

Mong có ngày đất nước tiến lên.

……

Nào ngờ đâu trong cơn mặc cả

Của lũ người mua bán chiến tranh

Chúng trao ta vào tay đối nghịch

Ôm hận tù đày, tội phạm chiến tranh.

Ta được người mệnh danh giải phóng
Đưa xuống tàu từ giã miền Nam
Ra tới đây núi rừng Việt Bắc
Tù khổ sai, không được than van.

Nhờ ra đây ta còn thấy lại
Những chiếc cày và mấy con trâu
Những cụ già còng lưng cày cấy
Trên ruộng đồng nước lũ thật sâu.

……

Bánh chưng bóc rồi, ta ăn một nửa
Từ từ thôi để hạnh phúc còn dài.

Đã ba năm rồi ăn Tết trong tù
Vợ con ta ơi, bốn phương lưu lạc.

Đã lâu lắm, ta thèm miếng thịt
Nay Tết đến rồi nhà nước mới cho

Ôi miếng thịt này sao ngon đáo để 

Chẳng biết trâu hay ngựa hay bò.
……

Ta thấy rồi trời TỰ DO mở rộng
Song sắt nào khóa nổi hồn ta
Đón Giao Thừa trong nhà giam lạnh
Nhưng ấm lòng ta, niềm tin quê nhà

 (Trại tù Lào Kai 1978)

5. Bài thơ: CHUYẾN TÀU CUỐI NĂM

(trang 192, dài 100 câu, thể thơ mới) 

Tôi thích bài thơ này bởi ý từ bay bổng, phiêu bồng như cánh chim trời đón mừng nắng ấm Miền Nam. Tôi cho đây là một bài thơ tù làm trong tù thuộc hàng tuyệt bút. 

Có những câu thơ đẹp nhưng cũng rất xót xa: “Trên con tàu chở đầy xiềng xích/ Xin vĩnh biệt chào vương quốc lừa dối/ Trả lại Người những đói rét hờn căm.” 

Có những câu thơ mô tả bộ mặt thật của thiên đường lừa dối: “Chào bo bo, chào sắn khoai, bắp xay bắp hột/ chào những ngôi giáo đường/ Đứng lạnh lùng giữa hoang tàn cỏ dại/ những nghiêng chùa đổ chái.”

Từ nơi đau khổ tận cùng vẫn có những hình ảnh cao cả phi thường để ta cúi đầu ngưỡng mộ và ca ngợi: “Để nhớ Trần Dần và nhóm Nhân Văn/ Để ngợi ca những thi sĩ, nhà văn/ Đã dũng cảm đấu tranh cho Sự Thật.”

Lời thơ Lê Mai Lĩnh chân thật tận cùng, lại có sức nặng chạm thẳng vào trái tim thổn thức: “Về quê hương vào những ngày cuối năm/ Dẫu trong tay xích xiềng còn trói chặt.” 

Về quê hương vào những ngày cuối năm
Trên con tàu chở đầy xiềng xích
Xin vĩnh biệt chào vương quốc lừa dối
Trả lại Người những đói rét hờn căm.

Mai ta đi từ bóng tối mù tăm
Nơi ta về quê miền Nam yêu dấu
Hãy ở lại những đói nghèo đau thương ẩn náu
Chia tay nghe, vĩnh biệt yên nằm.

Chào không chút xót thương núi rừng Việt Bắc
Hoàng Liên Sơn, Yên Bái, Lào Kai
Chào Vĩnh Phú, Thanh Phong, Thanh Hóa
Còn trong ta cơn ác mộng chưa phai.

Chào bo bo, chào sắn khoai, bắp xay bắp hột
Vĩnh biệt nghe nước muối đại dương
Chào rau tàu bay, lá rừng chua xót
Khi nghĩ về lạnh buốt khớp xương.

Mai ta đi chào những ngôi giáo đường
Đứng lạnh lùng giữa hoang tàn cỏ dại
Hãy ở lại nghe những nghiêng chùa đổ chái
Áo rêu phong khép kín niềm thương. 

Chào con phố nào ta đã có lần qua
Dẫu không biết tên để gọi
Nhưng trong lòng ta thầm nói
Đó là phố Sinh Từ

Để nhớ Trần Dần và nhóm Nhân Văn

Để ngợi ca những thi sĩ, nhà văn

Đã dũng cảm đấu tranh cho Sự Thật.

……

Trên những cánh đồng miền Trung tàu qua
Ta chỉ thấy đàn bà em nhỏ
Thanh niên đâu, đi lính hay tù
Đã mấy năm rồi quê mình thế đó.

……

Về quê hương vào những ngày cuối năm
Dẫu trong tay xích xiềng còn trói chặt
Nhưng trong lòng ta bao nỗi hân hoan
Khi thấy dấu bạo tàn sắp tắt.

(Trại tù Gia Rai 1-1-81)

6. Bài thơ: MỘT NGÀY NHƯ MỌI NGÀY

(trại tù Vĩnh Phú 1979, trang 196, dài 36 câu, thể thơ mới) 

Trong trại tù đói khổ như trâu “người nuôi người” kiểu sáng sắn, trưa sắn, chiều sắn, rồi sẽ “thành đười ươi” mất! Tác giả sử dụng nghệ thuật đảo ngược trong câu chữ rất hay: “Trưa, hai chén sắn lưng/ Chiều, lưng hai chén sắn.” Lê Mai Lĩnh vừa chơi chữ, vừa ngầm tố cáo sự tráo trở, lật lọng, lừa dối của trại tù nói một đằng làm một nẻo.  

Sáng, một khúc sắn nhí
Trưa, hai chén sắn lưng
Chiều, lưng hai chén sắn
Làm, tám tiếng còng lưng.

Ăn, nuôi như trẻ nít
Chơi, có thì giờ đâu
Ngủ, chật như cá hộp
Làm, hối thúc như trâu.

Sáng mở mắt, khẩn trương
Tối đi ngủ, khẩn trương
Giờ tập họp, khẩn trương
Khẩn trương và khẩn trương.

Nuôi như thế, đành sao
Dẫu chi cũng là người
Người nuôi người như thế
Rồi cũng thành đười ươi.

7. Bài thơ: THỜI ĐẠI HỒ CHÍ MINH

(trang 198, 20 câu, thể thơ mới) 

Bốn câu thơ sau đây, tác giả Lê Mai Lĩnh dùng những chữ đắt địa như: “chói chang, làng chàng, điêu đứng, hàng nối hàng” gây cảm xúc mạnh trong lòng ta:

Thời buổi chi mà lạ lùng thế rứa

Mở mắt ra toàn nói chuyện ăn.

Trông lên thấy cờ đỏ chói chang
Biểu ngữ, huy chương nghĩa chữ làng chàng
Ngó xuống thấy dân đời điêu đứng
Máu đổ, thây phơi hàng nối hàng
(Trại tù Thanh Phong 1980)

8. Bài thơ: BÊN NÀY BÊN KIA NÚI CHỨA CHAN.

(trại tù Gia Rai 1981, trang 199, 36 câu, thể thơ mới) 

Trong nhạc phẩm Khúc Thuỵ Du, hình ảnh mặt hồ khơi gợi sự ly tan: 

Chỉ cách một mặt hồ

Mà muôn trùng chia xa (nhạc Anh Bằng)

Trong bài thơ Bên Này Bên Kia Núi Chứa Chan, hình ảnh trái núi “ngăn cách tình chan chứa” nhưng bóng núi “đâu khuất nổi dáng người”. Dù hoàn cảnh, thời thế có  “ngăn cách” về địa lý, nhưng không thể cách ngăn nổi tình yêu chung thuỷ của con người. Hy vọng vẫn còn trong tuyệt vọng. Sau đêm dài sẽ có ánh bình minh, sau mùa đông cây cỏ sẽ đâm chồi nẩy lộc, tác giả luôn tin tưởng “đại nghĩa thắng hung tàn” câu thơ của đại thi hào Nguyễn Trãi.

Nghệ thuật sử dụng ngôn ngữ nói lái “bên này-bên kia, chứa chan-chán chưa-chan chứa, ngăn cách-cách ngăn” tạo nên sự lạ lẫm, gây cảm giác thích thú trong lòng người đọc, và cũng làm cho bài thơ mang dấu ấn rất Lê Mai Lĩnh.

Bên kia núi Chứa Chan, anh có em
Em có anh bên này núi Chứa Chan
Qua trái núi ngăn cách tình chan chứa
Đã chán chưa trái núi cách ngăn.

Bên này Chứa Chan anh còn trái tim
Anh còn tình yêu, anh còn cuộc đời
Còn em một trời chói chang hạnh phúc
Bóng núi kia đâu khuất nổi dáng người.

9. Bài thơ: LỜI BÀY TỎ CÙNG CÁC CON.

(trang 201, thể thơ tự do, dài 28 câu)

Khi đọc đến câu thơ thứ 10 thì tôi đã muốn khóc rồi, người cha Lê Mai Lĩnh chân thật tới tận cùng tới não lòng, cho thấy một hoàn cảnh quá ư bi đát: người cha đi cải tạo, người mẹ bị ở tù, con cái bơ vơ giữa chợ đời, làm lòng ta rưng rưng bao niềm cảm xúc và xót thương cho thân phận người lính Miền Nam sau 75 đã rơi vào cảnh tan cửa nát nhà.

Các con hãy tha thứ cho cha

Vì quá tin đời nên cha lầm lỗi

Các con hãy tha thứ cho mẹ các con

Vì quá tin người nên bị lừa dối.

Nội, sẽ nuôi các con lớn khôn

Ngoại, sẽ nuôi các con lớn khôn

Các chú, các bác, các cô, các cậu

Sẽ nuôi các con lớn khôn.

Hãy cho ngoan, dù ăn sắn, ăn khoai

Dù ăn rau, ăn cỏ, cũng nên nhìn thẳng,

Dẫu quanh năm không có miếng thịt nào,

Cũng cố giữ gìn cho thắng.

10. Bài thơ: VÔ ĐỀ 

(trang 202, 8 câu, thể thơ mới) 

Bài thơ này ngắn nhất chỉ có 8 câu nhưng tác giả Lê Mai Lĩnh đã nói lên một sự thật trần trụi, chua cay, gớm ghiếc, có sức nặng ngàn cân tố cáo tội ác phi nhân trong các trại tù cải tạo:

Trời trong xanh, buổi sáng hôm nay,
Soi xuống hố phân, thấy mặt mình vẫn còn tươi sáng,
Còn nét thơ ngây, còn dáng hình người,
Chưa có gì ra vẻ đười ươi.

Hỡi những cục phân còn xác bắp, cọng rau,
Trôi lềnh bềnh giữa bầy dòi, bọ,
Trông các em, thân quá làm sao?
Giữa đời ta, chuỗi ngày lem lọ!

(Trại tù Lào Cai 1979 – Vô Đề – Thơ LML- trang 104)

11. Bài thơ: MÙA ĐÔNG ĐI CẤY RUỘNG SÌNH 

(trang 203, có  24 câu, thể thơ mới) 

Đây là bài thơ tù làm trong tù sắc bén, sắc như dao, tố cáo một sự thật lạnh lùng khó tin nhưng có thật, tù nhân đã bị đối xử như con vật: “Nơi Việt Bắc, núi rừng trùng điệp/ Tù khổ sai, đói rét là đây/ Bùn ngập sâu người, hơn một nửa /Ruộng trâu chê, bắt người thay thế.”

Tù nhân kéo cày thay trâu nơi ruộng sình, bùn ngập tới hơn nửa người. Bởi “trâu chê, bắt người thay thế”. Còn gì thảm thiết hơn?

Nghệ thuật sử dụng từ ngữ của tác giả Lê Mai Lĩnh rất tài hoa “đêm gió chướng, mưa rừng, thêm hăm he, đấm đá, đủ lời, lội ruộng sình, cấy lúa vụ chiêm” gieo vào lòng ta bao nỗi kinh khiếp hãi hùng: bị hiếp đáp, bị bạo hành; đồng thời gây bao cảm giác tê tái lạnh lùng, lạnh tím môi, lạnh rút ruột, lạnh thấu xương, lạnh cầm cập… giữa mùa Đông nơi núi rừng Việt Bắc: “Tù khổ sai, đói rét là đây.” Còn gì khủng khiếp hơn?

Nhà văn Pháp A. Maurois nói: 

-“Nghệ thuật làm cho người ta hiểu được bộ mặt chân thật của cuộc đời.”

Đọc bài thơ Mùa Đông Đi Cấy Ruộng Sình, tác giả Lê Mai Lĩnh đã cho người đọc “hiểu được bộ mặt chân thật của cuộc đời” trong các trại tù cải tạo tại miền Bắc.  

Chào tái ngộ mùa đông Việt Bắc 

Năm thứ hai ta ở chốn này

Nơi Việt Bắc, núi rừng trùng điệp

Tù khổ sai, đói rét là đây.

Lưng hai chén sắn, phần một bữa

Nước muối thôi, liệu đủ cầm hơi

Đêm gió chướng, mưa rừng, dồn dập

Thêm hăm he, đấm đá, đủ lời.

Lội ruộng sình, cấy lúa vụ chiêm

Bùn ngập sâu người, hơn một nửa

Ruộng trâu chê, bắt người thay thế

Nhè nhẹ bò thôi, kẻo chết chìm.

12. Bài thơ: VỖ VỀ GIẤC NGỦ 

(trang 204, 35 câu, thể thơ mới)

Có một nhà thơ phương Tây mà tôi quên tên đã nói:

“Thơ không phải là đám mây lơ lửng trên dòng đời, mà chính là dòng đời đó. Thơ đâm rễ từ thực tại, nở hoa từ thực tại và giải thoát từ thực tại.”

Bài thơ VỖ VỀ GIẤC NGỦ không phải là “đám mây lơ lửng trên dòng đời mà chính là dòng đời đó” nơi núi rừng Việt Bắc trong các trại tù lao động khổ sai, nhọc nhằn, đói rét, nơi tác giả đã trải qua 8 năm dài, nơi có những nỗi đau thể xác tận xương tuỷ giữa rừng thiêng nước độc, nơi có những nỗi đau tinh thần tận tâm hồn mà mỗi đêm về dằn vặt, thao thức, suốt đêm dài không ngủ: “Thao thức, thao thức mãi, làm gì?”

Thơ Lê Mai Lĩnh đã “đâm rễ từ thực tại” nỗi đau thương thấm đẫm trong từng chữ từng câu: “Hỡi ta, hãy ngủ đi/ Cái ăn, đã không ra gì, thì lo toan cái ngủ.”

Thơ Lê Mai Lĩnh đã “nở hoa từ thực tại và giải thoát từ thực tại”: “Thân ta chúng nhốt trong lồng sắt/ Ta thả hồn bay khắp bốn phương.”

Tôi cho đó là những câu thơ tù làm trong tù tuyệt bút sẽ sống mãi với thời gian. 

Hỡi ta, hãy ngủ đi,

Chẳng còn bao lâu nữa, trời sắp sáng,

Vậy ngủ đi, cho sức người cường tráng,

Thao thức, thao thức mãi, làm gì?

Hỡi ta, hãy ngủ đi,

Cái ăn, đã không ra gì, thì lo toan cái ngủ,

Chớp thời cơ, tạo điều kiện, cho mắt no đủ,

Còn ta, trăm mối việc nhớ ghi.

……

Thân ta chúng nhốt trong lồng sắt,

Ta thả hồn bay khắp bốn phương,

Chân, dẫu trong cùm gông đau thắt,

Tim Tự Do ta, khắp nẻo đường

……

Bốn giờ sáng, thèm một hơi thuốc thẳng,

Thao thức hoài, nhớ vợ con, mẹ cha,

Thôi ngủ đi, ngủ đi, hỡi ta,

Chẳng còn bao lâu nữa, trời sắp sáng.

Lê Mai Lĩnh

(trại tù Lào Kai 1978)

KẾT LUẬN:

Nhà biên khảo Phạm Công Thiện gọi nhà văn Mỹ Henry Miller là “Bồ tát nghệ sĩ”, Henry Miller viết:

“Viết không phải là một sự đào thoát, mà viết là sự phóng mình xuống ao hồ đen tối nhất.” -Henry Miller

Câu này theo tôi rất đúng với 12 bài thơ tù làm trong tù của tác giả Lê Mai Lĩnh, nhất là bài Sắn, Vô Đề, Mùa Đông Đi Cấy Ruộng Sình, Vỗ Về Giấc Ngủ…

Nhà văn/nhà phê bình văn học Đỗ Trường viết: 

-“Có lẽ, người nghệ sĩ lớn, ngoài nhân cách, tài năng, ngòi bút của họ phải chọc thẳng vào hiện thực xã hội, cũng như cuộc sống và con người một cách trung thực nhất chăng?.” -Đỗ Trường, 20-11- 2019.

Câu này theo tôi cũng rất đúng với 12 bài thơ tù làm trong tù của Lê Mai Lĩnh. Thơ Lê Mai Lĩnh đã “chọc thẳng vào hiện thực xã hội, cũng như cuộc sống và con người một cách trung thực nhất” và rõ nét nhất trong các trại tù cải tạo.

12 bài thơ tù làm trong tù của Lê Mai Lĩnh nổi bật tính “hiện thực xã hội” trần trụi, chân thật đến não lòng, gây cho người đọc cái cảm giác gớm ghiếc, rùng mình, ớn lạnh, sởn gai óc, nổi da gà… 

Thơ tù làm trong tù của tác giả Lê Mai Lĩnh nổi bật tính bi tráng: những nỗi buồn đau, uất hận, đắng cay, chua xót kéo dài dai dẳng, ngày này qua ngày khác, năm này qua năm khác, như thể không có hồi kết. Cảnh tối tăm, âm u, co ro, đói khát, lạnh lẽo… đầy âm khí, đầy nộ khí xung thiên, như thể đang ở trong chín tầng địa ngục, nhưng cũng không thiếu khí phách anh hùng, quật khởi, bất khuất, như lửa cháy rừng ngùn ngụt…, như tiếng sư tử rống gầm gào thét…, thấm đẫm trong từng câu từng chữ.

Phong cách bi tráng trong thơ tù Lê Mai Lĩnh đứng riêng một góc trời không lẫn lộn với thơ tù của ai. 

Tác giả Lê Mai Lĩnh khác người ở bản tính ngay thẳng, bộc trực, dám nói dám làm, không khúm núm quỵ lụy trước cường quyền:

“Dù trong gông cùm, xiềng xích, trước những họng súng lưỡi lê, thi sĩ Lê Mai Lĩnh vẫn lên tiếng và thơ đã có mặt.” -Lê Mai Lĩnh.

Nhưng ông lại có lòng vị tha, yêu thương bằng hữu, đồng bào, dân tộc khổ đau: 

“Tôi ra đi mang theo cả quê hương

Vẫn chưa đủ ấm lòng tôi đó

Nguyễn Hoàng ơi, Quảng Trị ơi, Việt Nam ơi

Làm sao tôi có thể quên” -Lê Mai Lĩnh

Chính nhân cách sáng như ban ngày đó mà có nhiều mặc khách tao nhân ở trong và ngoài nước dù khác phong cách trường phái, vẫn quý mến ông- Văn thi sĩ Lê Mai Lĩnh.

Riêng tôi, rất ngưỡng mộ, kính phục ông, mỗi lần nghĩ đến ông lại hiện ra một khuôn mặt chữ điền “mắt sâu râu rậm” (chữ của ông) không khác những nhân vật phong sương bụi đời ngồi trên lưng ngựa phóng như bay qua núi đồi hoang dã trong những bộ phim miền viễn Tây Hoa Kỳ, hay 2 câu thơ hùng tráng của đại thi hào Nguyễn Du: 

“Râu hùm, hàm én, mày ngài.” 

“Đội trời đạp đất ở đời.”

VINH HỒ

Orlando, 21/4/2026

CHIẾN TRANH VÀ TÙ NGỤC 

Là chàng trai thế hệ
Trước vận nước u sầu
Tôi không thể trốn tránh
Đứng bên lề khổ đau

Sách vở đành xếp lại
Xa phố cũ trường xưa
Xa người yêu bé bỏng
Xa dòng sông con đò

Một chiều đông lạnh lẽo
Khói lửa mờ biên cương
Tôi người lính tác chiến
Cầm súng giữ quê hương

Đối diện với sinh tử
Suốt bao năm bàng hoàng
Còn gì ngoài đổ nát
Và cốt nhục tương tàn

Rồi một ngày khủng khiếp
Một ngày tối om om
Hai tay ta bị trói
Trước họng súng đen ngòm

Sài Gòn không còn nữa
Thân khổ ải tù đày
Mỗi ngày trong mỗi trại
Bằng cả một thiên thu

Tù nhân không xét xử
Lao động còn xương da
Bao nhiêu người kiệt sức?
Con đường về còn xa

Tù nhân không bản án
Ngày bứng gốc đào rừng
Nhớ nhà không điếu thuốc
Châm lửa cháy phừng phừng

Đêm về nằm đói khát
Từng tế bào rỉ rên
Giữa rừng thiêng nước độc
Đời phi lý buồn tênh

Đêm từng đêm thao thức
Nghe cú rúc mễn la
Chiến tranh và tù ngục
Phận người quá xót xa!
VINH HỒ
Apr. 22, 2026

Vườn Quê – Tranh: THANH CHÂU

Tù khúc Vườn Xưa, phổ thơ Tế Hanh

Đầu những năm 1980, lúc đó chúng tôi đang bị giam tại trại Gia Ray, Xuân Lộc, Đồng Nai, anh Trần Kim Cương [*] có đọc cho nghe bài thơ không biết tựa, cũng không biết tên tác giả, đại khái có những câu:

Cây trong vườn cứ mỗi ngày một xanh

Tóc mẹ già cứ mỗi ngày mỗi bạc

Hai chúng ta ở hai đầu công tác

Biết bao giờ cùng trở lại vườn xưa

……..

Bài thơ còn dài. Lúc đó tôi cứ nghĩ là ai đó trong nhóm Nhân Văn Giai Phẩm, chẳng hạn Trần Dần là tác giả.

Bài thơ nói lên thực trạng của xã hội miền Bắc dưới sự thống trị của CS. Tình cảm vợ chồng chia cách như Mặt Trời, Mặt Trăng, như Sao Hôm. Sao Mai, cùng ở trên bầu trời nhưng chẳng bao giờ gặp nhau.

Thấy bài thơ mang tư tưởng chỉ trích chế độ, một điều tuyệt đối gây sợ hãi cho những ai muốn sống yên ổn dưới sự thống trị của CS, tôi nảy ý định muốn phổ bài thơ thành ca khúc. Với sự tích cực vận dụng trí nhớ của anh Cương, bài thơ cuối cùng cũng chỉ được phục hồi gần 90% nguyên bản. Khi phổ thành nhạc, tôi cũng mạn phép tác giả cắt xén, chỉnh sửa lời đôi chỗ cho tròn nhạc tiết.

Cảm ơn anh Cương. Rất cảm ơn thi sĩ Tế Hanh, tác giả bài thơ Vườn Xưa.

Trọng Minh 

[*] Có thể tôi nhớ không đúng họ của anh.

Bài thơ VƯỜN XƯA CỦA TẾ HANH

Mảnh vườn xưa cây mỗi ngày mỗi xanh
Bà mẹ già tóc mỗi ngày mỗi bạc
Hai ta ở hai đầu công tác
Có bao giờ cùng trở lại vườn xưa?

Hai ta như ngày nắng tránh ngày mưa
Như mặt trăng mặt trời cách trở
Như sao Hôm sao Mai không cùng ở
Có bao giờ cùng trở lại vườn xưa?

Hai ta như sen mùa hạ cúc mùa thu
Như tháng mười hồng tháng năm nhãn
Em theo chim em đi về tháng tám
Anh theo chim cùng với tháng ba qua.

Một ngày xuân em trở lại nhà
Nghe mẹ nói anh có về hái ổi
Em nhìn lên vòm cây gió thổi
Là như môi thầm thĩ gọi anh về.

Lần sau anh trở lại một ngày hè
Nghe mẹ nói em có về bên giếng giặt
Anh nhìn giếng, giếng sâu trong vắt
Nước như gương soi lẻ bóng hình anh.

Mảnh vườn xưa cây mỗi ngày mỗi xanh
Bà mẹ già tóc mỗi ngày mỗi bạc
Hai ta ở hai đầu công tác
Có bao giờ cùng trở lại vườn xưa ”

Trọng Minh: BIẾT BAO GIỜ

Phổ thơ VƯỜN XƯA của TẾ HANH

Ca Sĩ : MINH ĐỨC

(Xin bấm vào đây để nghe phần âm thanh)

Giọt Lệ Đen – Tranh: Trần Thanh Châu

GIỌT LỆ ĐEN

Lời dẫn:

Cuối năm 1982, chúng tôi đang bị giam giữ tại trại Z 30 B. Gia Ray, Xuân Lộc. Tuy ngày hai buổi phải đi lao động khổ sai, nhưng đầu óc những người ‘tù-mà-không-tội” lúc nào cũng nghĩ về những người thân thuộc.

Thi sĩ Lê Trần là một người như vậy.

Một ngày anh nghĩ về người vợ bé bỏng nơi quê nhà, đêm mơ thấy hoa Hồng mọc từ một khe đá.

Hồng là loài hoa đẹp. Tuy không thể sánh với các loài hoa vương giả như Phượng Hoàng Lửa, Lan Hồ Điệp, Liễu Pháo hay Ngô Đồng, nhưng Hồng rất được yêu chuộng, cưng chiều, chăm sóc như loài hoa quí.

Thời loạn ly mọi giá trị đạo đức đảo lộn, mấy ai còn nghĩ tới vẻ đẹp của hoa Hồng? Bao nhiêu người còn ra sức chăm bón, nâng niu loài hoa tượng trưng cho tình yêu vĩnh cửu này? Tuy vậy, nó vẫn sống, vẫn cố ngoi lên từ một khe đá. Đó là hình ảnh của người phụ nữ đức hạnh, cam chịu mọi nghịch cảnh chờ đợi người về từ trại “cải tạo”.

Giọt lệ đen, giọt lệ từ những đóa Hồng tiếc thương cho Thiên Đường đã mất. Giọt lệ đen, giọt lệ của người phụ nữ trung trinh khóc cho vơi ưu phiền. cho tan bóng đêm.

Trọng Minh

Giọt Lệ Đen – Thơ: Lê Trần. Nhạc: Trọng Minh

  Trình bày: Ngọc Minh

Bấm vào đây để xem Video Clip “Giọt Lệ Đen ” do cựu tù Nguyễn văn Ngoan thực hiện.

Giọt Lệ Đen (Video Clip)

https://www.youtube.com/watch?v=P4kz23_wPwI

GIỌT LỆ ĐEN

(Lời bài hát)

Hôm qua nhớ Em, đêm mơ bông hồng mọc trong khe đá

Lá mùa Thu rơi trong tháng Hạ

Lệ âm thầm đọng lại thành đêm

Giọt lệ ưu phiền

Như dấu chấm than cuối bài tình lỡ

Như chiếc áo quan im lìm dưới cỏ

Ôi! Giọt lệ đen!

Ôi! Giọt lệ đen!

Như thấy giọt lệ đen chớp cách trong đêm

Như thấy giọt lệ đen lấp lánh trong tim

Thì xin Em cứ khóc cho vơi ưu phiền

Thì xin em cứ khóc cho tan bóng đêm

Hôm qua nhớ em, đêm mơ Trăng ngà dạt vùng mây xám

Những mùa Xuân qua Trời vắng Nhạn

Lệ rơi ngày đọng lại thành đêm

Giọt lệ ưu phiền

Em khóc tiếc thương cánh vàng vùi gió

Em khóc tiếc thương Thiên Đường dưới cỏ

Ôi! Giọt lệ đen!

Ôi! Giọt lệ đen!

Như thấy giọt lệ đen chớp cách trong đêm

Như thấy giọt lệ đen lấp lánh trong tim

Thì xin Em cứ khóc cho vơi ưu phiền

Thì xin em cứ khóc cho tan bóng đêm

©T.Vấn 2012

Chung Tử Bửu: CHIỀU YÊN BÁI

Tranh: Thanh Châu

GIỚI THIỆU:

Tháng 6/2012, Chuyên mục Tù Khúc đã giới thiệu bản tù khúc này* với tên tác giả là KHUYẾT DANH do không có được những chi tiết nào khả tín liên quan đến tác giả bài tù khúc. Nay, chúng tôi đã có cơ hội liên lạc với chính tác giả là Chung Tử Bửu, – một cựu sĩ quan không quân đã từng bị bắt làm tù binh từ trận Hạ Lào 1971 – nay anh là một mục sư của Hội Thánh Khởi Đầu Mới ở thành phố Houston, Texas. Từ mục sư Chung Tử Bửu, chúng tôi cũng nhận được một số bài tù khúc khác mà CTB đã viết và phổ biến trong thời gian ở trong tù. Chuyên mục Tù Khúc sẽ lại tiếp tục công việc giới thiệu và lưu trữ những tác phẩm tù khúc, chứng nhân của một thời rất nhiễu nhương và cũng là một trong những di sản quý nhất của các cựu quân nhân, viên chức Việt Nam Cộng Hòa.

(Chuyên mục Tù Khúc – Nhóm Thực Hiện)

CHIỀU YÊN BÁI

Thời kỳ các sĩ quan tù binh trận Hạ Lào, Lam Sơn 719, bị giam giữ ở trại tù binh T5, đoàn 371, thuộc huyện Trấn Yên, tỉnh Yên Bái, tôi bị giam riêng với sáu (6) sĩ quan bạn tù khác. Những ngày tù rất buồn và căng thẳng vì chúng tôi không phục tùng các lệnh làm việc khổ sai.

Rất gần khu nhà giam là một dòng nước nhỏ khá trong, cũng là nguồn nước sinh hoạt của nhóm tù binh chúng tôi. – Vì nó nhỏ và chảy lặng lẽ, nên tôi đặt tên là “dòng suối cô đơn.”

Cánh đồng ruộng nước trước mặt dãy nhà giam không rộng lắm. Bên kia cánh đồng, trải dài theo chân trái núi chấn ngang trước mặt,có khoảng vài chục căn nhà của dân chúng. Họ vốn là dân trung nông ở đồng bằng Bắc Việt bị đày lên miền nầy sau năm 1954. Ven xóm nhà ấy có mấy hàng cau đứng rủ bóng bơ vơ giữa cảnh chiều tà.

Cứ mỗi 60 năm, tất cả tre nứa từng khu vực bị “khuy,” tức là trổ hoa, ra trái và chết rụi. Mười năm sau chúng lại phục hồi như cũ. Lúc chúng tôi ở đó được chừng một năm thì các vạt rừng nứa, chổm, giang, và tre bị khuy dần, các triền núi đổi màu xám trơ trụi xác xơ.

Ban đêm chỉ có đèn dầu hỏa nhỏ xíu tỏa ánh sáng tù mù. Xóm nhà dân bên chân núi cũng leo lét như vậy. Đời tù đã buồn mà ban đêm lại càng buồn hơn. Mỗi buổi chiều gần tối, tôi thường ngồi nhìn hàng cau, nhìn dòng suối cô đơn phản chiếu một chút ánh hoàng hôn mà mơ về quê xa. Nhất là những buổi chiều mây giăng ngang sườn núi,và mưa bay dưới khung trời xám.

Tôi nhớ chiều mơ bên dòng Hương Giang mình gặp cô gái Huế, yêu nhau và cưới nàng. Nhớ da diết đứa con đầu lòng bé bỏng nhìn mây Hải Vân trên vịnh Đà Nẵng lớn lên không biết mặt cha.

Tôi nhớ những rừng sim hoa tím đầy kỷ niệm ở quê hương Di Linh; nhớ về Dalat với rừng thông reo vi vu và đỉnh Lâm Viên mờ xa. Tôi nhớ về Saigon với những đường phố đông vui mà thầm nghĩ tới bạn bè, người thân; có còn ai nhớ đến mình chăng?

Tôi nhớ biển vui ngợp gió đêm ở quân trường Nha Trang; nhớ bến sông đèn giăng giăng quê nội Cần Thơ. Và tôi nhớ quay quắt khung trời biên giới với vô số lần tung hoành một cõi.

Những nỗi nhớ đầy ngập trong hồn không thể viết ra giấy đã thành nguồn thơ và nhạc nung nấu trong hồn, mà tôi chưa biết phải ghi lại như thế nào.

Khi ở trại tù Nam Hà, tôi gặp nhạc sĩ Vân Tùng (Trung Tá Ngô Văn Phải) và mượn quyển sách “Để Sáng Tác Một Ca Khúc Phổ Thông” của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ, mà ông đem theo khi đi tù. Nhờ đó tôi bắt đầu tập sáng tác các bản tù ca. Khi hồi tưởng nỗi niềm buồn thương trong thời kỳ vô cùng cô đơn với nỗi nhớ quê hương quặn thắt ở xó núi tối tăm miền núi rừng Yên Bái, ca khúc Chiều Yên Bái đã ra đời vào năm 1980 trong hoàn cảnh như vậy.

Chung Tử Bửu

CHIỀU YÊN BÁI – Nhạc và Lời: Chung Tử Bửu – Trình bày: Chung Tử Bửu

©T.Vấn 2022

GIỚI THIỆU:

Tháng 6/2012, Chuyên mục Tù Khúc đã giới thiệu bản tù khúc này* với tên tác giả là KHUYẾT DANH do không có được những chi tiết nào khả tín liên quan đến tác giả bài tù khúc. Nay, chúng tôi đã có cơ hội liên lạc với chính tác giả là Chung Tử Bửu, – một cựu sĩ quan không quân đã từng bị bắt làm tù binh từ trận Hạ Lào 1971 – nay anh là một mục sư của Hội Thánh Khởi Đầu Mới ở thành phố Houston, Texas. Từ mục sư Chung Tử Bửu, chúng tôi cũng nhận được một số bài tù khúc khác mà CTB đã viết và phổ biến trong thời gian ở trong tù. Chuyên mục Tù Khúc sẽ lại tiếp tục công việc giới thiệu và lưu trữ những tác phẩm tù khúc, chứng nhân của một thời rất nhiễu nhương và cũng là một trong những di sản quý nhất của các cựu quân nhân, viên chức Việt Nam Cộng Hòa.

(Chuyên mục Tù Khúc – Nhóm Thực Hiện)

*Lúc ấy, do những sai lạc khi bài nhạc chỉ là truyền miệng, nên địa danh THUNG GIANH nghe thành THÔNG GIANH. Xin được sửa lại cho đúng.

Từ Đèo Ban đến Thung Gianh

Ở trại 1, Liên trại 2, đoàn 776 thuộc hệ thống trại tù của VC giam giữ các sĩ quan QLVNCH thất trận 1975, có một xưởng mộc và một đội thợ xẻ gỗ.

Khoảng gần cuối năm 1976, ở trại 1 có một vị trung tá tù cải tạo tên là Hùng, cũng khá lớn tuổi người Bắc, qua đời vì bệnh, sau khi nhạc sĩ Thục Vũ, tức Trung Tá Vũ Văn Sâm qua đời.

Tôi bị chỉ định cùng đi với vài anh em khác đem xác Anh Hùng để trong một quan tài gỗ tạp, ra nghĩa địa của trại tù ở đỉnh Đèo Ban, cách trại chừng 2 cây số đường chim bay, để chôn ở đó.

Đất chỗ ấy rất cứng và khó đào. Vài anh Trung Tá khác đã ra trước để đào huyệt. Họ không đủ sức để đào sâu; cái huyệt chỉ chừng 1 thước chiều sâu hay cạn hơn một chút.

Trong lúc tôi và các anh khác lấp đất, tôi thấy Trung Tá Đỗ Văn Mã lượm một cục đá bùn có dạng hình chữ nhật rồi dùng mũi dao tông (dao phay) khắc tên Hùng làm mộ bia đặt lên đầu mộ.

Trong lòng tôi đã buồn lại càng buồn hơn; vì không có gì bảo đảm viên đá đó sẽ được ở yên chỗ làm mộ bia của nó; hơn nữa, đá bùn dễ bị mưa gió bào mòn. Rồi đây, thời gian sẽ trôi qua, về sau ai biết mộ nào là của anh Hùng? Mặc dù vào thời điểm đó mộ của anh Hùng là ngôi mộ thứ ba của nghĩa trang vô danh nầy. Hình ảnh ảm đạm và buồn bã của nghĩa trang hằn sâu trong lòng tôi.

Cuối năm 1978, tất cả tù của Liên trại 2 phải dời hết về miền xuôi. Chúng tôi được đưa về trại Ba Sao, Nam Hà. Nhìn các sĩ quan trẻ tuổi từ trại Phong Quang ở Lào Cai chuyển về mà rợn người cho tương lai da bọc xương của mình. Nếu họ vẫn còn ở PhongQuang, chắc chắn sẽ chết hết.

Trại Nam Hà cũng có một nghĩa địa chôn tù bị chết. Nghĩa địa nầy nằm ở một cánh đồng hơi trũng giữa các dãy núi đá vôi gần Chùa Hương Tích, được dân địa phương gọi là Thung Gianh, tức là thung lũng cỏ tranh. Rồi những người tù bị chết bệnh hay ăn trúng độc đều ra nằm ở đó.

Tôi suy nghĩ nhiều về Đèo Ban và Thung Gianh, về những nấm mộ quạnh hiu của anh em mình. Họ nằm đó, không người thân, không vòng hoa tiếc thương, cũng chẳng có gì khác ngoài cỏ mọc xanh. Ca khúc “Từ Đèo Ban đến Thung Gianh” ra đời vì lòng tôi thương những anh em xấu số.

Đây là bài tôi sáng tác nhanh nhất, chỉ vài tiếng ban đêm là xong cả nhạc lẫn lời. Bởi vì các cảm xúc thương cảm đã tích tụ lâu ngày trong tâm hồn của một người tù biết hát.

Chung Tử Bửu

Từ Đèo Ban đến Thung Gianh – Nhạc và Lời: Chung Tử Bửu – Trình bày: Chung Tử Bửu

(Việt Long viết và đọc giới thiệu)

©T.Vấn 2022

Tranh: Trần Thanh Châu

GIỚI THIỆU:

Tháng 7/2012, Chuyên mục Tù Khúc đã giới thiệu bản tù khúc này với tên tác giả là KHUYẾT DANH do không có được những chi tiết nào khả tín liên quan đến tác giả bài tù khúc. Nay, chúng tôi đã có cơ hội liên lạc với chính tác giả là Chung Tử Bửu, – một cựu sĩ quan không quân đã từng bị bắt làm tù binh từ trận Hạ Lào 1971 – nay anh là một mục sư của Hội Thánh Khởi Đầu Mới ở thành phố Houston, Texas. Từ mục sư Chung Tử Bửu, chúng tôi cũng nhận được một số bài tù khúc khác mà CTB đã viết và phổ biến trong thời gian ở trong tù. Chuyên mục Tù Khúc sẽ lại tiếp tục công việc giới thiệu và lưu trữ những tác phẩm tù khúc, chứng nhân của một thời rất nhiễu nhương và cũng là một trong những di sản quý nhất của các cựu quân nhân, viên chức Việt Nam Cộng Hòa.

(Chuyên mục Tù Khúc – Nhóm Thực Hiện)

Chiều Sơn Thôn

Tháng 6, 1976, chúng tôi, một nhóm tù binh trận Hạ Lào bị giam riêng, bị chuyển từ trại kỷ luật Đông Khê, Thạch An, Cao Bằng về một trại tù do Pháp xây ngày xưa ở xã Mường Thải, huyện Phù Yên, tỉnh Sơn La (có lẽ nó thuộc tỉnh Nghĩa Lộ thời trước).

Ở nơi mới nầy chúng tôi gặp khoảng 60 sĩ quan tù binh các trận Phước Long và những vùng lẻ tẻ bị VC chiếm trước khi chúng mở cuộc tổng tấn công 1975. Chung quanh là rừng, cảnh vật tối tăm, loài chim “bắt cô trói cột” gọi nhau suốt ngày đêm.

Phía trước cổng trại là vách đất của một ngọn đồi thấp. Có một lối đường mòn trên cao ven vách đất của ngọn đồi cách mặt đất thấp khoảng 2 thước, chúng tôi thường thấy người của các sắc tộc thiểu số đi từ hướng bắc xuống. Buổi chiều họ trở về từ hướng nam. Một hôm, tôi quan sát một đoàn phụ nữ người Mán từ chợ về đi hàng một trên đường mòn. Họ phục sức hoàn toàn giống nhau và đi rất đều bước. Váy của phụ nữ người Mán xòe rộng ở phía dưới, hoa văn là vài đường viền màu trắng rộng khoảng một hay hai phân hình gãy khúc đều được dệt vòng quanh gần gấu váy. Điều đáng nói là vì họ đi đều bước nên phần dưới váy của họ xoay qua xoay lại rất đều đặn như một màn luân vũ rất đẹp giữa cảnh rừng núi man dại. Hình ảnh ấy ăn sâu vào ký ức và trở thành nhịp điệu của ca khúc Chiều Sơn Thôn mà tôi sẽ sáng tác về sau.

Sau vài tháng ở nơi đó, sau khi cả ngàn sĩ quan QLVNCH từ cấp đại úy trở lên được đưa từ trong Nam ra, rồi hầu hết tù binh được chuyển về Yên Bái; tôi bị ở lại và trở thành tổ trưởng tổ cưa xẻ; hàng ngày dắt cả tổ, toàn là các vị niên trưởng và cấp chỉ huy cũ của tôi trong Không Quân, lên rừng lên núi để hạ cây cưa xẻ thành ván.

Mỗi ngày tôi đi trên đường mòn về hướng bắc mình chỉ thấy trước kia.Ngay dưới chân núi, mà tôi phải trèo lên mỗi buổi sáng để xẻ gỗ, chúng tôi phải đi xuyên qua một bản (làng) của người Mường. Buổi chiều từ trên núi xuống lại đi xuyên qua bản Mường, một sơn thôn có vẻ cô quạnh vì nó nhỏ và đứng một mình.

Bên ngoài bản là một dòng suối nhỏ nước rất trong. Chúng tôi dừng chân bên dòng nước ấy để rửa chân tay và đồ đạc trước khi trở về trại tù. Nhìn bờ cỏ rũ xuống bị cuốn đung đưa theo dòng nước chảy, tôi so sánh bờ cỏ ấy với thân phận mình mà lòng nao nao buồn.

Những buổi chiều mùa đông, trong ánh hồng hoàng hôn ửng phía chân trời, nhìn các làn khói tỏa từ những mái nhà trong sơn thôn vượt lên hàng tre rũ đầu đứng im; lòng tôi vừa buồn vừa nhớ nhà và quê hương yêu dấu mờ xa. Lòng hứa rằng ta sẽ trở về kiếp chim bay khắp non sông khi vận nước ngày mai huy hoàng.

Bản nhạc Chiều Sơn Thôn ra đời vào năm 1980 tại trại tù Nam Hà khi ký ức của biết bao hình ảnh và tâm sự trong tôi về những ngày tù cô đơn ở Sơn La tràn ngập trong hồn người tù biệt xứ.

Chung Tử Bửu

Chiều Sơn Thôn– Nhạc và Lời: Chung Tử Bửu – Trình bày: Chung Tử Bửu

(Việt Long viết và đọc giới thiệu)

 (Bấm vào đây để xem Video Clip “Chiều Sơn Thôn” do cựu tù Nguyễn văn Ngoan thực hiện):

Chiều Sơn Thôn (Video Clip)

©T.Vấn 2022

TÙ KHÚC, như tên gọi, là những khúc ca, bài hát được sáng tác trong tù, bởi những người tù. Không rõ ai là người khai sinh hai chữ TÙ KHÚC. Nhưng có điều chắc chắn là trước 1975 người ta không nghe nói đến hai từ này. Tù Khúc chỉ có sau ngày 30 tháng 4, 1975, ngày mà cộng sản cưỡng chiếm Miền Nam, bắt đi tù hầu hết Quân, Cán, Chính phục vụ chính quyền Việt Nam Cộng Hòa.

Một trong những Tù Khúc ra đời sớm nhất được biết đến có lẽ là bài Anh ở đây của nhạc sĩ Thục Vũ [1]. Nội dung bài hát nói lên niềm u ẩn, nỗi thương nhớ người thân yêu cùng thực trạng đời tù đày của người TÙ-MÀ-KHÔNG-TỘI. Bên cạnh nỗi nhớ thương, người tù bao giờ cũng nghĩ tới trách nhiệm của mình đối với “núi cũ, sông xưa”.

Sau khi bài Anh ở đây của Thục Vũ được khai sinh, một số những tù khúc khác ở các trại tù rải rác khắp Nam-Trung-Bắc tiếp tục thi nhau ra đời.

Trong đó, một số bài tiêu biểu đươc ghi nhận như sau:

Nhớ Mẹ và Lưu đày của Lê Minh Đảo [2], trại Nam Hà

Quân trường xưa và Ngày xa Đà Nẵng (tựa khác: Đêm di tản) của Vũ Cao Hiến [3], trại Vĩnh Quang B

Đôi giày dũng sĩ của Nguyễn văn Hồng, trại Nam Hà.

Em đến thăm anh trong trại ngục tù củaNguyễn văn Tấn, trại Nam Hà

Bé thơ và Mẹ của Việt Long, trại Vĩnh Quang B

Nụ cười trong mưa [4]của Trọng Minh, trại 5 Thanh Hóa, phân trại B

Hai hàng cây So Đũa  Ý thơ: Nguyên Huy, Nhạc: Trọng Minh, trại Z.30 A

Quê hương ba vòng ngục tù Ý thơ: Lê Trần, Nhạc: Trọng Minh, trại Z.30 B

Là bình thường của Trần Ngọc Phong, trại Vĩnh Phú

Và còn nhiều… nhiều nữa. Có thể tìm hiểu thêm nội dung và tác giả tù khúc tại trang mạng:

T.Vấn & Bạn Hữu

Chuyên Mục: Tù Khúc

Chủ đề chung nhất các tác giả tù khúc chọn cho tác phẩm của mình là tình cảm dành cho những người thân yêu, những suy tư về thực trạng cuộc sống tù đày, sự nuối tiếc dĩ vãng tươi đẹp. Nhưng chủ đề nổi bật trong đa số các tù khúc là khí phách hiên ngang của người tuy đã ngã ngựa nhưng không khuất phục loài sâu bọ học làm người.

Trong nhà tù, trước lưỡi lê và họng súng, người tù không thể công khai nói lên những điều họ muốn nói. Nhưng không vì vậy mà họ cam tâm yên lặng như lời khuyên của nhà tư tưởng phương Tây, rằng: “Những điều không thể nói ra được thì hãy để nó ra đi trong yên lặng”.

Những thành phần ưu tú của Miền Nam, những đứa con thân yêu của chế độ Việt Nam Cộng Hòa không thể nói công khai, thì họ nói trong âm thầm, kín đáo. Nhất quyết họ không cam tâm “để nó ra đi trong yên lặng”. Vũ khí của họ là thanh âm và ngôn từ. Hãy nghe Lê Trần và Trọng Minh tố cáo chế độ:

………………………….

Nhưng trong từng nhịp tim trong từng hơi thở

Ta muốn quên, ta muốn quên mà sao ta vẫn nhớ

Đồng bào ta ở tù ngoài, ta ở tù trong, bạn bè ra xiềng gông trong cùm.

Ôi! Quê hương ba vòng ngục tù

……….Ta không thể nào quên

(Trích Quê hương ba vòng ngục tù, Thơ Lê Trần, Nhạc Trọng Minh)

Cộng sản chủ trương giết tù nhân bằng đói, lạnh, sợ hãi và bệnh tật. Người tù Nguyễn văn Hồng đã không quên được sự tàn độc đó. Anh nguyện làm Đôi giày dũng sĩ “trở về giẫm nát tim kẻ thù”:

Này em ta không quên đâu những ngày tù tội

Này em ta không quên đâu những ngày tăm tối

Này em ta không quên đâu những ngày nhục nhằn

Này em ta không quên đâu mối thù muôn đời

Và dù không là gì cả cũng xin làm đôi giày dũng sĩ

Trở về giẫm nát tim kẻ thù

Anh đã sắt son dặn lòng thà hôm nay chịu khổ, dù phải hi sinh thân xác, cũng vui lòng chấp nhận, để cho thế hệ mai sau được ngẩng mặt sống cuộc đời rực rỡ, tràn đầy yêu thương, hạnh phúc và thái hòa.

………………………………………….

Cho tôi xin một lần gục ngã

Cho em tôi muôn đài ngẩng mặt

Cho tôi xin một lần được chết

Cho em tôi một trời thênh thang

Cho tôi xin một lần mịt mù

Cho em tôi ngàn đời rực rỡ

Cho tôi xin một lần hận thù

Cho em tôi một trời yêu thương

Cho tôi xin một lần nhục nhằn

Cho em tôi ngàn đời hạnh phúc

Cho tôi xin một đời đấu tranh

Cho em tôi muôn đời thái hòa.

Lực lượng tham gia sáng tác

Căn cứ vào những tài liệu hiện có, danh tính các tác giả tù khúc được biết như sau:

Tiến Dũng, Lê Minh Đảo, Xuân Điềm, Hồ Hoàng Hạ, Vũ Cao Hiến, Nguyễn văn Hồng, Hạ Quốc Huy, Đoàn Khôi, Trọng Minh, Vũ Đức Nghiêm, Trần Ngọc Phong, Phạm Hồng Phước, Lưu Điện Quý, Hà thúc Sinh, Nguyễn Hữu Tân, Nguyễn văn Tấn, Võ Phú Thọ, Đinh Quốc Trực, Phạm Thiên Tứ, Thục Vũ, Trần Lê Việt, Khuyết Danh. Có thể còn một số nữa mà tôi chưa được biết.

Song song với các tác giả của dòng tù khúc, còn có những người viết văn, làm thơ trong tù. Một số bài thơ đã là nguồn cảm hứng cho các nhạc sĩ, nhờ đó kho tàng tù khúc được phong phú thêm [6].

Vài người trong số văn, thi sĩ này đã thành danh, có chỗ đứng trong văn đàn Miền Nam trước năm 1975 [7]. Số đông còn lại là văn, thi sĩ tài tử, không chuyên nghiệp. Nghịch cảnh đã buộc họ phải dùng giấy bút làm vũ khí để tỏ rõ thái độ.

Số văn, thi sĩ đã thành danh trước năm 1975 gồm có: Tô Thùy Yên, Lê Mai Lĩnh, Sương Biên Thùy. Lê Trần, Nguyễn Cao Quyền, Phạm Ngọc Phi, Trần Thúc Vũ, Hồ Hoàng Hạ, Tạ Quang Hoàng, Phạm đức Nhì, Vương Mộng Long, Hoài Nam, Thảo ca, Võ Ý.

Phương tiện, phương cách sáng tác. Cách lưu giữ và bảo vệ tù khúc.

Chắc hẳn không ít người thắc mắc là nhờ đâu, dù trong điều kiện thiếu thốn đủ mọi thứ, mà người tù có thể viết được ngần ấy bài nhạc? Đó là chưa kể đến vốn liếng nhạc lý của họ rất hạn chế?

Ai cũng biết đa nghi, tàn độc và lừa lọc là bản chất của cộng sản. Mấy năm đầu sau 1975, chúng giấu tù rất kỹ. Thay vì dùng địa danh, chúng dùng bí số để chỉ nơi giam giữ tù nhân. Về quà cáp thì ba tháng một lần, chúng cho thân nhân gởi thức ăn khô gồm đường, sữa, mì gói…cho người trong tù. Nói chi đến đàn và nhạc cụ.

Do vậy, người tù muốn viết nhạc, làm thơ thì phải vận dụng các phương tiện sẵn có chung quanh như mẩu than, mảnh giấy vụn, bao thuốc lá v.v…để ghi vội vài ý tưởng thoáng qua trong đầu, rồi cất giấu đâu đó. Cứ thế, ngày qua ngày. Khi những ý tưởng đó đủ để dàn trải thành bài thơ, bài nhạc, lúc đó người tù mới soạn ra, sắp xếp, liên kết các ý tưởng lại với nhau và định hình tác phẩm để ghi nhớ trong đầu.

Đối với thơ, văn thì còn tương đối dễ ghi, dễ nhớ. Nhưng với nhạc thì thật là gay go. Làm sao có thể định được cao độ nốt nhạc mà không âm ư trong cổ họng cho thành tiếng? Nhất là lúc đêm khuya, mọi người ngủ cả mà mình cứ ư a, không khéo người nằm kế bên tưởng mình rên vì bệnh! Nhưng rồi mọi việc cũng được giải quyết trót lọt bằng cách này hoặc cách khác.

Một khi bài nhạc đã hoàn tất, trở thành một tù khúc, tác giả phải tìm cách ghi nhớ, lưu giữ, bảo vệ nó trước những cặp mắt rình rập của bọn ăng -ten. Nếu lỡ bị phát hiện, bị báo cáo thì cùm chân, biệt giam là điều không tránh khỏi.

Với thời gian, các tác phẩm tù khúc ngày càng nhiều. Vấn đề ghi nhớ, lưu giữ, bảo vệ chúng ngày càng trở nên khó khăn, phức tạp. Nhất là làm sao cho chúng thoát được vòng rào kẽm gai để đến tay thân nhân, bè bạn ngoài đời hoặc sang đến bến bờ Tự Do để mọi người được nghe tiếng nói trung thực người trong tù cộng sản [8].

Cho đến năm 1988, sau nhiều lần đàm phán với Hoa Kỳ và căn bản đã đạt được một số thỏa thuận, cộng sản lần lượt thả những người của chế độ cũ bị chúng bắt đi TÙ-MÀ-KHÔNG-TỘI. Bằng cách này hoặc cách khác [9], các tác giả tù khúc trong đó có tôi, phải cố bảo vệ những đứa con thân yêu của mình an toàn thoát ra cổng trại giam. Và chúng tôi đã thành công.

Tuy vậy, khi ra ngoài đời, phải mất rất nhiều thì giờ và công sức để phục hồi các tù khúc đó. Vấn đề trí nhớ là một trở ngại lớn. Bản thân tôi chỉ tái tạo hoàn chỉnh được khoảng một phần ba những tác phẩm sáng tác trong tù.

Phẩm chất, tính nghệ thuật của Tù khúc.

Dù đa số những tù khúc được sáng tác bởi các nhạc sĩ tài tử, không chuyên nghiệp, không được đào tạo qua trường lớp, nhưng một số những tù khúc này có thể sánh vai với những ca khúc trên thị trường không chút thua kém.

Xin hãy bấm chuột vào tên bài để thưởng thức và đánh giá:

Nhớ Mẹ, Lê Minh Đảo

Người về, Trần Lê Việt

Dạ khúc, Trần Ngọc Phong  

Hai hàng cây So Đũa, Nguyên Huy, Trọng Minh

Trên đây là bài viết về TÙ KHÚC và các chi tiết liên quan đến nó mà tôi biết hoặc nhớ được, bao gồm:

*Các chủ đề của tù khúc,

*Lưc lượng tham gia sáng tác tù khúc

*Phương tiện, phương cách sáng tác. Cách thức lưu giữ, bảo vệ tù khúc.

*Phẩm chất, tính nghệ thuật của tù khúc.

Nội dung bài viết chắc hẳn còn nhiều thiếu sót. Rất mong đươc sự thông cảm của các tác giả và quý độc giả. Sự góp ý và chỉ giáo của quý vị thật sự đáng trân trọng và cần thiết.

Trọng Minh

20-04-2022

Bài viết có chú thích kèm theo nhiều đường dẫn (link). Cách mở: Đưa chuột vào đường dẫn. Mũi tên biến thành bàn tay phải có ngón trỏ chỉ vào đường dẫn. Ấn chuột trái, bạn sẽ thấy nội dung chú thích.

[1] Thục Vũ tên thật là Vũ văn Sâm (1932-1976), sinh tại làng Nam Lạng, Trực Ninh, Bắc Việt. Trước 1975 là Trung Tá Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa. Sau 30-4-1975, đi tù cộng sản. Qua đời tại trại Suối Máu, Tam Hiệp, Biên Hòa năm 1976. Nghe nhạc tại đây [https://www.youtube.com/watch?v=IQRyR–iSVg]

Giai điệu bài hát buồn man mác, gợi nhớ xa xăm. Có lẽ vì vậy mà nhạc sĩ Vũ Đức Nghiêm (1930-2017) đã thêm lời hai cho bài hát. Theo tìm hiểu của tôi, bài hát có lời hai sau khi nhạc sĩ Thục Vũ qua đời.

[2] Lê Minh Đảo (1933-2020). Chức vụ trước 30-4-1975: Thiếu Tướng Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa, Tư Lệnh Sư Đoàn 18 Bộ Binh. Ngoài tài thao lược của một tướng Tư lệnh chiến trường, ông còn sở hữu tâm hồn nhạy bén, cảm thông của một nghệ sĩ. Hai tù khúc ông viết trong lúc bị giam giữ tại trại Nam Hà là bài Nhớ Mẹ [https://www.youtube.com/watch?v=p5yfECW-1JI]

và Lưu đày [https://www.youtube.com/watch?v=o9tGRjKXcBc ]

[3] Vũ Cao Hiến, trước 1975: Đại Úy Biệt Động Quân, Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa. Sau 30-4-1975 đi tù cộng sản. Thời gian bị giam giữ tại trại Vĩnh Quang B, anh viết rất nhiều tù khúc, trong đó có hai bài được ưa chuộng nhất là Quân trường xưa [https://t-van.net/?p=5860] và Ngày xa Đà Nẵng [https://t-van.net/vu-cao-hiến-ngay-xa-da-nẵng/].

[4] Nụ cười trong mưa [https://t-van.net/trong-minh-nu-cuoi-trong-mua-tu-khuc/], Trọng Minh sáng tác năm 1979 trong thời gian bị kiên giam tại phân trại B, trại 5 Thanh Hóa.

[5] Đoàn Khôi là một trong những người tích cực đóng góp công sức cho việc gìn giữ và phổ biến Tù Khúc. Anh và nhóm thân hữu Việt Tiến, Minh Hòa, Trần Gia Toản, Nguyên Huy đã từng có những buổi phát thanh Tù Ca trên làn sóng ở Nam Cali.

Việc đáng biểu dương và trân trọng là ngày 10 tháng 9, 2010, anh đã cho ra đời quyển sưu tập tù khúc khổ A4, trong đó bao gồm 89 tù khúc của các tác giả trong các trại tù cộng sản khắp Nam-Trung-Bắc. Quyển sưu tập này không bán, dành biếu cho thân hữu.

[6] Người về, Thơ Phạm Ngọc Phi, Nhạc Trần Lê Việt [https://t-van.net/?p=7190]

Quà cho tôi, Thơ Thanh Hùng, Nhạc Trọng Minh

Nhớ cố hương, Thơ Lê Trần, Nhạc Phạm Thiên Tứ [https://t-van.net/?p=6533]

Quê Hương ba vòng ngục tù, Thơ Lê Trần, Nhạc Trọng Minh [https://www.youtube.com/watch?v=Ne2imCoxIgw&t=218s]

[7] Tô Thùy Yên, Lê Mai Lĩnh, Sương Biên Thùy, Phạm Ngọc Phi, Trần Thúc Vũ.

[8] Tôi nhớ rất rõ, có lần tôi gởi bài Hai hàng cây So Đũa cho một người bạn được may mắn trả tự do năm 1984. Ít lâu sau, anh vượt biên thành công, tạm trú tại bang Texas. Anh làm quen được với một nhạc sĩ đấu tranh có chút tiếng tăm. Nhưng bẩn thỉu thay, anh nhạc sĩ đã cho trình diễn bài tù khúc Hai hàng cây So Đũa với tên anh ta là tác giả!

[9] Tôi xin không tiết lộ “mánh lới” đó ở đây.

©T.Vấn 2022

Lê Trần & Trần Lê Việt: Tháng Tư Đen

 Lời tác giả Trần Lê Việt về bài Tù Khúc được mọi giới ở hải ngọai nhắc đến mỗi năm vào dịp kỷ niệm tháng 4:

“ Vào khoảng cuối năm 1982, ở trại Xuân Lộc Z30B, một hôm Lê Trần (trong nhóm Tù Ca Xuân Lộc ) bảo tôi: Ê mi, tao có ý này, cái tháng Tư nó không có ngày 30, ngày đó là một đêm, thành ra tháng Tư chỉ có 29 ngày mà lại có đến 31 đêm, mi thấy sao? Chưa biết trả lời thế nào với Lê Trần, tôi bỏ về chỗ nằm của mình. Ngay sau đó, nhạc của hai câu đầu tiên được hình thành trong đầu tôi và khỏang một tuần sau, tôi đưa cho Lê Trần trọn bản nhạc, bảo hắn: Rồi đó! bây giờ là nhiệm vụ của mi. Không nhớ rõ anh ta viết lời bao lâu nữa, nhưng theo tôi biết, Lê Trần là một trong những người viết lời bản nhạc nhanh nhất. “ (Trần Lê Việt).

Ngòai ra, do câu “Tháng Tư 29 ngày, 31 đêm . . .” được nhắc đi nhăc lại nhiều lần trong bài, nên tên bài đã “được/bị” đổi thành “Tháng Tư  29 ngày”. Ngay trong bài phát thanh mới đây của đài RFA về Tù Ca, phóng viên Vũ Hòang  đã nhắc đến: “Trong số hàng trăm ca khúc được sáng tác trong trại tù sau ngày 30/4/1975, nổi bật và được nhiều người biết đến, có lẽ là Lữ Khách, Hai Hàng Cây So Đũa, Quê Hương Ba Vòng Ngục Tù, tháng Tư 29 ngày…” (Vũ Hòang RFA ). Trong kho lưu trữ âm nhạc của các trang mạng âm nhạc, người ta có thể tìm thấy bài tù khúc “Tháng Tư Đen” dưới cái tên “Tháng Tư 29 ngày “ do hai ca sĩ Kim Lan và Tuấn Khải hát và được xếp vào thể lọai “Nhạc trữ tình”. Dù  dưới cái tên nào, thì  “Tháng Tư Đen” là một bài tù khúc được nhắc đến, nghe lại hàng năm vào dịp 30 tháng 4 (TV&BH)

Bấm vào đây để xem Video Clip “Tháng Tư Đen” do cựu tù Nguyễn văn Ngoan thực hiện.

Tháng Tư Đen (Video Clip)

Tháng Tư Đen

Nhạc: Trần Lê Việt. Lời: Lê Trần. Trình bày: Việt Long

1.

Anh, anh có biết tại sao?

Tháng Tư, 29 ngày

Anh, anh có biết tại sao?

Tháng Tư, 31 đêm

Đêm giữa ban ngày, từ khi đổi thay, đêm dài thật dài

Từ tháng Tư đời đắng cay đọa đày

Đêm mãi hòai, thời gian như đứng lại

Từ tháng Tư 29 ngày 31 đêm

2.

Em, em có biết tại sao?

Tháng Tư, 29 ngày

Em, em có biết tại sao?

Tháng Tư, 31 đêm

Ta qua bao ngày, tựa như bóng đêm, nhân lọai muộn phiền

Từ tháng Tư, trời tối đen triền miên

Xin nhớ chuyện, ngày quê hương đắm chìm

Từ tháng Tư 29 ngày 31 đêm

3.

Anh, anh có biết tại sao?

Tháng Tư, 29 ngày

Em, em có biết tại sao?

Tháng Tư, 31 đêm

Đêm giữa ban ngày, từ khi đổi thay, đêm dài thật dài

Từ tháng Tư đời đắng cay đọa đày

Đêm mãi hòai, thời gian như đứng lại

Từ tháng Tư 29 ngày 31 đêm

Ta qua bao ngày, tựa như bóng đêm, nhân lọai muộn phiền

Từ tháng Tư, trời tối đen triền miên

Xin nhớ chuyện, ngày quê hương đắm chìm

Từ tháng Tư 29 ngày 31 đêm

Từ tháng Tư 29 ngày 31 đêm

Từ tháng Tư 29 ngày 31 đêm

©T.Vấn 2012

Lời dẫn:

Cuộc chiến đã đi qua nhưng để lại vô vàn hệ lụy. Người chết, kẻ ra đi, gia đình ly tán. Những ai may mắn không bị tù đày,  thì sống cuộc sống không bằng con vật.

Vào tháng 12 năm 1979, tôi bị biệt giam tại phân trại B trại 5 Thanh Hóa. Đất Trời đang vào Xuân mà lòng cảm thấy buồn rười rượi. Bầu trời chỉ một màu xám xịt, ảm đạm, thê lương. Người thân, bè bạn đi đâu hết cả. Nơi đây chỉ còn mình tôi với cái đói, cái lạnh, triền miên cận kề cái chết do bệnh không thuốc chữa. Và trên hết, phải luôn đối phó với sự lọc lừa, man trá bủa vây.

Thật sự đối diện với chính mình, thấm thía nỗi xót xa với bao uất hận, tù khúc Nửa đời băn khoăn được viết lên trong tâm trạng đó.

Trọng Minh

Bấm vào đây để nghe:

Nửa Đời Băn Khoăn – Ca sĩ trình bày: Minh Đức

Sánh đôi – Tranh: Thanh Châu

Lời giới thiệu tù khúc “Bài tình ca chưa viết” của tác giả:

Kinh hoàng như trận động đất, hung bạo như cơn sóng thần, biến cố  30 tháng Tư đã cuốn phăng đi bao cảnh đời êm đẹp của vùng đất hiền hòa, trù phú miển Nam. Trước 1975  là yên bình, là đòan tụ. Sau 1975 là sóng gió, là đọa đày, chia ly.

Giữa cảnh đổi đời long trời lở đất, có những cuộc tình bé bỏng mà người đi thì chiếc bóng nơi phương trời, kẻ ở bị giam đời vào ngục tối, ngày qua ngày gậm nhấm nỗi uất hận khôn nguôi.

Dù vô vàn thương nhớ người tình nơi phương trời xa khuất, nhưng chuyện lứa đôi mai sau,  người ở lại trong ngục tối chưa dám nghĩ đến. Làm sao có thể viết được cho em bài tình ca trong khi mùa Đông dài chưa qua và mùa Xuân chưa trở lại?

Trong bối cảnh đó, bài nhạc được viết vào năm 1984 tại nhà tù Z.30 B, Gia Ray, Xuân Lộc.

Trọng Minh

Bài Tình Ca Chưa Viết

Nhạc & Lời: Trọng Minh

Trình bày: Quốc Đạt