Ảnh (Tác Giả gởi)

Có nhiều người không tin hai nhà thơ của chúng ta có mối tình nào. Nhưng chính Hồ Xuân Hương đã viết rõ ràng “Chữ tình chốc đã ba năm vẹn/ Giấc mộng rồi ra nửa khắc không”. Và rồi nữ sĩ cũng khẳng định thêm “Lầu nguyệt năm canh chiếc bóng chong”. Đó là thời gian Hồ Xuân Hương đang sống ở Cổ Nguyệt đường, dinh thự mà thân sinh nữ sĩ là sinh đồ Hồ Phi Diễn được học trò cũ đã làm quan cho xây dựng ven Hồ Tây, Thăng Long, là nơi phồn hoa đô hội của xứ Đàng Ngoài.    

     Nhà được xây cất theo hình chữ khẩu: có tả viện làm nơi tiếp khách, bán giấy mực, sách, hữu viện là nơi dạy học, tiền viện là nhà thờ, hậu viện là khuê phòng của Hồ Xuân Hương. Chính giữa sân có hòn non bộ, chậu kiểng và có trồng nhiều hoa đào. Hồ Xuân Hương là con nhà trâm anh thế phiệt, còn Nguyễn Du cũng là con nhà quý tộc. Song đến năm 12 tuổi, Nguyễn Du đã mồ côi cha lẫn mẹ, nên về ở với anh. Năm 18 tuổi, ông thi đỗ tam trường, về coi việc binh cho anh là Nguyễn Khản. Sau đó Nguyễn Du lãng du, phiêu bạt ở Trung Hoa, ông đi từ năm 1788, lúc 21 tuổi cho đến năm 1790. Sang Tàu, Nguyễn Du muốn thoát vòng trần tục, biến thành nhà sư Chí Hiên, giong ruổi qua các vùng như Vân Nam, Liễu Châu, Trường An, Hàng Châu, Giang Nam, Yên Kinh…    

     Trên bước đường ngao du này, Nguyễn Du đi chung với người bạn thân thiết nhưng lớn hơn ông 31 tuổi tên là Nguyễn Đăng Tiến. Ông này gốc người Trung Hoa, bỏ sang nước ta xin đầu quân làm thuộc hạ cho Nguyễn Khản. Qua Tàu thì ông bạn về quê, hai người hẹn sẽ gặp lại nhau ở Thăng Long. Sau ba năm, đến cuối năm 1790 ông trở về Thăng Long, ở với anh là Nguyễn Nể, thường ra ngôi gác tía nghỉ ngơi và câu cá. Nơi đây Nguyễn Du gặp lại Đoàn Nguyễn Tuấn, người thân của cha ông. Hai người bàn chuyện văn chương nhân Đoàn Nguyễn Tuấn đi sứ trong đoàn của vua Quang Trung giả sang Tàu.

     Theo GS. Hoàng Xuân Hãn, chúng ta biết được Hồ Xuân Hương đã giao du với một số danh sĩ nổi tiếng thời bấy giờ, trong đó có cả Nguyễn Du. Bấy giờ Nguyễn Du đã 24 tuổi, còn Hồ Xuân Hương tuổi 18, là cô gái xinh xắn, thông minh, tinh thông chữ Hán, chữ Nôm, lại làm thơ hay, biết ứng đối sắc sảo. Nguyễn Du gọi Hồ Xuân Hương là lân nữ, cô hàng xóm. Dịp này hai người có hẹn nhau bơi thuyền đi hái sen ở Hồ Tây. Họ mến tài thơ của nhau và có mối quan hệ tình cảm thắm thiết. Năm 1882 trong một bản của con cháu Tử Minh – học trò của Hồ Xuân Hương, có ghi lại tâm sự một người con gái mới biết yêu. Yêu Nguyễn Du rồi Hồ Xuân Hương tự hỏi với lòng mình:

“Trải mấy thu nay vẫn hãy còn
Cớ sao khi khuyết lại khi tròn
Hỏi con Bạch Thố đà bao tuổi
Hỏi chị Hằng Nga đã mấy con.
Đêm tối cớ chi soi gác tía
Ngày xanh còn thẹn với vừng son
Năm canh lơ lửng chờ ai đó
Hay có tình riêng với nước non”.

           (Hỏi trăng)

     Hồ Xuân Hương tin rằng gặp Nguyễn Du là duyên kỳ ngộ. Nàng tin ở duyên số, dù có xa nhau ngàn dặm, nếu có duyên thì chuyện lấy nhau cũng thành, xin đừng lo lắng mà phí cả tuổi xuân xanh:

“Nghìn dặm có duyên sự cũng thành
Xin đừng lo lắng hết xuân xanh
Tấc gang tay họa thơ không dứt
Gần gụi cung dương lá vẫn lành.
Tên sẵn bút đề đường chỉnh chiện
Trống mang dùi cắp đã phanh phanh
Tuy không thả lá trôi dòng ngự
Chim tới vườn đào thế mới xinh.

           (Duyên kỳ ngộ)

     Đến thăm chùa Trấn Quốc, nàng muốn nhìn lại hỏi chàng. Biết Nguyễn Du lòng đang muốn về quê Hồng Lĩnh, nàng bày tỏ:

“Trang lâm thùy thị cảnh trung nhân
Tế tế thanh phong phiến phiến huân
Thủy nguyệt ba lung liên quải choát
Hương yên bảo thoại lộ liên vân.
Tẩy không trần lự hoa hàm thoại
Hoán tỉnh mê đồ thảo diệc xuân
Đáo cảnh linh nhân hồi thủ vấn
Đông Nam phất tụ nhạn thành quần”.
(Ai người đến đó, khách đài trang
Nhẹ lướt êm êm cơn gió Nam
Trăng nước sóng lồng sen nõn cánh
Khói hương tàn báu hạc bay ngàn.
Rửa niềm trần tục hoa hàm tiếu
Gợi tỉnh niềm mơ cỏ thấm xuân
Đến cảnh quay đầu người muốn hỏi
Đông Nam tay vẫy nhạn tung đàn).

(Đề Trấn Quốc tự, Nhất Uyên dịch)

     Mối tình ba năm này kéo dài từ năm 1790 đến 1793, vì sau đó Nguyễn Du phải về quê ở Tiên Điền, Hà Tĩnh để lo dựng lại dinh cơ, từ đường do đã bị quân Tây Sơn đốt cháy, phá hủy.Vào ngày Nguyễn Du xuống bến thuyền nơi trường đình sông Vị Hoàng, Nam Định để đi vào Hà Tĩnh năm 1793, Hồ Xuân Hương đến tiễn biệt, nước mắt rơi đầm đìa khi rót chén rượu ly bôi mời trao nhau. Cánh buồm rồi sẽ căng lên trước gió, có lẽ nỗi sầu nặng quá làm thuyền chao nghiêng chăng? Chàng đi vì nặng việc gia đình, em cố nén lòng như nước sông sâu để nước mắt chẳng thể trào:

Phụ níp kim tòng vạn lý dao
Trường đình tửu tiễn thượng thù giao
Muộn đôi phàm tịch thuyền thiên trọng
Sầu áp giang tâm thủy bất trào
Cựu thảo ngưng mâu hương vị tán
Tha hương hồi thủ vọng cô cao
Tuy nhiên thượng hữu tương phùng nhật
Thệ hải minh sơn nhất lãng đào.

                 (Giang Nam phụ níp khiêm lưu biệt hữu nhân)

Khăn gói bây giờ vạn dặm nao
Trường đình rượu tiễn chén mời trao
Buồm căng đôi cánh sầu nghiêng nặng
Sầu nén sông sâu nước chẳng trào
Cỏ cũ lặng nhìn hương chửa mất
Xa quê quay ngóng núi quê cao
Xa nhau còn có ngay gặp lại
Thề biển tha cho ngọn sóng đào.

                 (Lưu biệt bạn khăn gói sang sông Nam, Nhất Uyên dịch)

     Những giọt nước mắt của nàng đã làm chàng cảm động. Nguyễn Du thầm nghĩ trong lòng: anh chưa nói cùng em lời nào thì em đã mơ màng giấc chiêm bao. Hỡi em, ta yêu nhau chưa mà lửa tình rực cháy ngày giã biệt, những giọt lệ tình tiếc nuối mùa xuân đã đi qua. Tình như lá xanh, hoa vàng nếu chẳng phụ lòng nhau thì rồi đây chúng ta sẽ có ngày sum họp:           

            Đường nghĩa bấy lâu trót vẽ vời
            Nước non sầu nặng muốn đi về
            Cung hoàng dịu vợi đường khôn lọt
            Đường nguyệt mơ màng giấc hãy mê.
            Đã chắc hương đâu cho lửa bén
            Lệ mà hoa lại quyến xuân đi
            Xanh vàng chẳng phụ lòng ân ái
            Tròn trặn gương tình cũng có khi.
           (Thạch đình tặng biệt, thơ chữ Nôm của Nguyễn Du, Hồ  Xuân Hương chép trong Lưu Hương ký)

     Mối tình đầu thắm thiết Xuân Hương thề nguyện ba sinh hương lửa, lòng nàng buồn man mác. Nàng không thể vượt đèo mây Tam Điệp cùng chàng về Hồng Lĩnh, nhưng lời thệ hải minh sơn còn đó, chàng có vì trăng gió mà quên nỗi lòng của em chăng?
           “Ba sinh tự hẹn nghĩa non vàng
            Man mác lòng riêng lại ngỡ càng
            Lối bước đèo mây đành chẳng đã
            Mảnh nguyền hương lửa ngỡ lên đường.
            Nước non lời nọ nào chuông chắn
            Trăng gió lòng kia mãi chán chường
            Đày đọa thân này thôi chẳng tiếc
            Thương sao cho trọn tấm lòng thương.

(Tưởng đáo nhân tình minh nhiên hạ lệ tẩu bút phụng trình, thơ chữ Nôm, tựa đề chữ Hán)

     Tâm tình Hồ Xuân Hương càng chua xót trong bài thơ: em vẫn chờ chàng dạy đàn khúc Phượng cầu kỳ hoàng, trong khi đó chàng như cánh phượng đường mây. Em là gái chưa chồng, tuổi xuân cũng có thì, như đào thắm mận xanh, sao chàng hững hờ duyên em bấy lâu nay mà nỡ bỏ đi:
             Khúc hoàng tay nguyệt còn chờ dạy
             Cánh phượng đường mây đã vội chi
             Chua xót lòng xem lời để lại
             Hững hờ duyên bấy bước ra đi.
             Thử vàng đá nọ treo từng giá
             Phong gấm hoa kia nở có thì
             Đào thắm mận xanh còn thú lắm
             Xuân ơi đành nỡ đứt ra về.

(Họa Thanh Liên Chí Hiên nguyên vận, trong Lưu Hương ký)

     Rồi nhân có người quen về Hà Tĩnh, Hồ Xuân Hương gửi Nguyễn Du bài thơ nói lên nỗi lòng của nàng. Nàng viết thư thăm chàng mà nước mắt lai láng, ngày tháng chờ trông tin chàng. Muốn thả lá đề thơ như người xưa nhưng nào biết nước trôi nơi nao, muốn gửi quà nhưng ngại chim hồng mỏi cánh. Ước gì có nàng tiên hiện xuống nơi trần thế giúp đôi ta, xin có vầng trăng làm chứng cho tấm lòng em:

Nghiêm thẳm hầu môn biết mấy trùng
May chăng khôn lẽ dám pha xông
Mấy hàng chữ mực châu lai láng
Một mảnh tờ mây ý mộng mong.
Buông thả luống e khơi ngọn nước
Gửi trao còn ngại mỏi vai hồng
Người tiên ví chẳng soi trần thế
Cậy có vầng xanh tỏ tấm lòng.

                      (Nhân tặng)

      Nguyễn Du đã trả lời bài Nhân tặng của Xuân Hương bằng bài Ký hữu, rồi Xuân Hương gửi Nguyễn Du bài Thu dạ hữu hoài trong Hương Đình Cổ Nguyệt thi tập. Nguyễn Du phúc đáp bài Thu da hữu hoài bằng bài Thu dạ I. trong Thanh Hiên thi tập. Xuân Hương đã phúc đáp bài Thu dạ I của Nguyễn Du bằng bài Thu vũ (Mưa thu). Nguyễn Du trả lời bài Thu vũ bằng bài Thu dạ II. Rồi mùa thu sau, Xuân Hương lại gửi đến Nguyễn Du bài thơ chữ Hán Cố kinh thu nhật, Nguyễn Du phúc đáp bằng bài Khai song. Xuân Hương lại gửi một bài thơ khác, bài Thu nhật tức sự, Nguyễn Du lại trả lời bằng bài thơ Thu nhật ký hứng…

     Thư đi tin lại như thế sẽ còn nhiều lần cho đến khi Nguyễn Du vì bỏ vào Nam theo Nguyễn Ánh thì bị quân Tây Sơn bắt bỏ tù. Nguyễn Văn Thận nể tình bạn với Nguyễn Nể nên chỉ cho “học tập cải tạo” ba tháng. Sau khi ra tù, ban đêm Nguyễn Du đi bộ trốn ra Thăng Long. Năm đó 1796, có lẽ mối tình sẽ chấm dứt khi Hồ Xuân Hương được mẹ gả cho một anh thầy lang xóm Tây, làng Nghi Tàm. Phạm Đình Hổ có viết bài Hoài cổ để tả chuyện Xuân Hương đi lấy chồng như sau:

Năm xưa hoa đào nở

Em tôi học cài trâm

Năm nay hoa đào nở

Mẹ gả xóm Tây gần.

Năm nay hoa đào nở

Gió xuân sao lạnh lùng

Em nhìn hoa mà khóc.

Sầu vương nét mi cong.

Năm nay hoa đào nở

Cỏ xuân mượt trời mơ

Bên hoa em cười nụ

Ngâm thành tự đề thơ.

     (Nhất Uyên dịch)

Và rồi Xuân Hương viết bài thơ cuối cùng cho Nguyễn Du:

Vài hàng chữ gấm chạnh niềm châu
Nghĩ tưởng năm canh nguyệt hé lâu
Lá nhuộm thức lam thêm vẻ thẹn
Sương pha khói biếc rộn thêm sầu.
Thẩn thơ trước viện, nhà khoe gió
Đồng vọng bên tai, địch thét đâu
Ướm hỏi trăng già khe khắt bấy
Trêu nhau chi những sợi cơ cầu.

(Họa nhân, thơ chữ Nôm Hồ Xuân Hương, Lưu Hương ký)

     Năm sau 1797, Nguyễn Du cũng lấy vợ là Đoàn Nguyễn Thị Huệ, cô em út của Đoàn Nguyễn Tuấn.

     Phải hơn mười năm sau (1804) khi được triệu vào kinh đô Huế thăng chức Đông các Học sĩ, Nguyễn Du hằng ngày dâng sách cho vua đọc, cùng bàn luận việc nước, thảo các chiếu biểu cho vua…, nhân ra hồ sen Tịnh Tâm ông nhớ lại kỷ niệm xưa với Hồ  Xuân Hương rối viết bài thơ “Mộng đắc thái liên” (Chiêm bao được hái sen) gồm 5 bài tứ tuyệt như sau:

I. Khẩn thúc phù điệp quần          Thắt chặt quần cánh bướm
Thái liên trạc tiểu đĩnh                 Hái sen thuyền nhỏ bơi
Hồ thủy hà xung dung                  Nước hồ sen trong vắt
Thủy trung hữu nhân ảnh.           Trong nước có bóng người.
                                                                 (Đào Duy Anh dịch)

II.Thái, thái Tây Hồ liên               Tây Hồ, hái, hái sen,
Hoa thực câu thướng thuyền        Hoa, gương chất mạn thuyền,
Hoa dĩ tặng sở úy                         Hoa tặng người mình kính,
Thực dĩ tặng sở liên.                    Gương tặng người mình thương.

                                                                   (Nhất Uyên dịch)

III. Kim thần khứ thái liên            Sớm nay đi hái sen
Nãi ước đông lân nữ                    Hẹn với cô nhà bên
Bất tri lại bất tri                           Đến lúc nào chẳng biết
Cách hoa văn tiếu ngữ.                Cách hoa nghe cười lên.
                                                               (Đào Duy Anh dịch)

IV. Cộng tri lân liên hoa               Hoa sen ai cũng ưa
Thùy giả lân liên cán                    Cuống sen nào ai thích
Kỳ trung hữu chân ti                     Trong cuống có tơ mành
Khiên liên bất khả đoạn.              Vấn vương không thể dứt.
                                                               (Phạm Khắc Khoan – Lê Thước dịch)

V. Liên diệp hà thanh thanh,         Lá sen màu xanh xanh,
Liên hoa kiều doanh doanh.         Hoa sen đẹp xinh xinh,
Thái chi vật thương ngẫu,             Hái chớ làm lìa ngó,
Minh niên bất phục sinh.              Năm sau sen chẳng sinh.

                                                                (Nhất Uyên dịch)

     Mối tình thắm thiết giữa Hồ Xuân Hương và Nguyễn Du như thế có lẽ không chỉ có ba năm. Họ yêu nhau qua những vần thơ đượm tình, bóng bẩy trao đổi cho nhau với tất cả say mê. Với cả hai người, tình yêu rồi cũng chỉ như một giấc mộng đẹp trôi qua trong trí tưởng, rộn ràng trong từng nhịp đập con tim, tưởng chừng như bềnh bồng trong một ảo ảnh diễm lệ của thiên thu bất tuyệt.

N.P.Y.

Một trích đoạn tiểu thuyết ULTIMA PROMESSA (Ước Hẹn Cuối Cùng) của nhà văn Trương Văn Dân – bản tiếng Việt, nói về câu chuyện các nhân vật trong sách yêu thích một nhạc phẩm nổi tiếng của chàng nhạc sĩ người Tây Ban Nha, khi họ cùng du học tại Ý trong thập niên 60 của thế kỷ trước. Chàng nhạc sĩ ấy là ai? Đó chính là Joaquín Rodrigo.

     Joaquín Rodrigo (1901-1999) sinh tại Valencia, Tây Ban Nha, là nhà soạn nhạc cổ điển đương đại và nghệ sĩ dương cầm tài năng. Từ khi lên 3 tuổi ông đã mất hoàn toàn thị giác do hậu quả của bệnh bạch hầu. Năm 8 tuổi ông bắt đầu học piano và violon, năm 16 tuổi học hòa âm và sáng tác. Mặc dù có công đưa cây guitar lên tầm nhạc cụ biểu diễn trong dàn nhạc và nổi tiếng với các tác phẩm viết cho guitar nhưng ông chưa bao giờ đánh đàn guitar. Ông viết các tác phẩm của mình bằng ký tự Braille và từ đó người ta chuyển sang bản nhạc thông thường để xuất bản.

     Rodrigo học nhạc với thầy Francisco Antich ở Valencia và với thầy Paul Dukas tại Trường cao đẳng Âm nhạc Paris. Sau đó ông trở về Tây Ban Nha trong một thời gian ngắn rồi quay lại Paris học âm nhạc với thầy Maurice Emmanuel và sau đó là thầy André Pirro.

     Tác phẩm đầu tiên của ông được xuất bản năm 1923. Năm 1925 ông nhận giải thưởng quốc gia Tây Ban Nha. Từ năm 1947 ông là giáo sư lịch sử âm nhạc và giữ chức chủ tịch bộ phận âm nhạc của khoa văn triết Trường đại học Madrid.

     Tác phẩm nổi tiếng nhất của ông là Concierto de Aranjuez, viết năm 1939 tại Paris là bản concerto cho guitar và dàn nhạc giao hưởng. Tác phẩm gồm ba phần: Allegro con Spirito, Adagio và Allegro thị tộc. Không nghi ngờ gì nữa, phần thứ hai Adagio, được biết đến nhiều nhất, là phần hợp tấu của guitar và kèn oboe cùng dàn nhạc. Sau này nghệ sĩ jazz Miles David trình tấu bằng trumpet trong đĩa nhạc ‘Sketch of Spain’ năm 1959.

     Năm 1991, Rodrigo được vua Juan Carlos phong tước Marqués de los Jardines de Aranjuez. Năm 1996 ông nhận giải thưởng Prince of Asturias danh giá. Năm 1998 ông được Chính phủ Pháp phong cho danh hiệu Hiệp sĩ Nghệ thuật và Văn chương.

    Concierto de Aranjuez đã đưa Joaquín Rodrigo lúc đó 39 tuổi trở nên nổi tiếng, lúc đầu được ca ngợi ở quê hương ông là nhà soạn nhạc Tây Ban Nha vĩ đại nhất, và sau đó được công nhận trên toàn thế giới. 

     Tác phẩm được sáng tác trong thời kỳ nhạc trưởng Rodrigo và vợ ông, Victoria Kamhi, một nghệ sĩ piano trẻ người Thổ Nhĩ Kỳ, đang trải qua những thời khắc buồn bã nhất trong cuộc đời. Ông đã hoàn thành phần đầu Allegro của vở opera khi vợ của ông mang thai đứa con đầu lòng của họ. Vợ bị ốm nặng và được đưa vào bệnh viện ở Madrid. Các bác sĩ ngay sau đó nói với ông rằng vợ và con của ông gần như chắc chắn sẽ chết. Sau khi nghe điều này, Maestro Rodrigo đau đớn trở về nhà, ngồi xuống trước cây đàn piano và sáng tác phần hai, tức đoạn adagio. Cuối cùng thì phép lạ cũng đến: Victoria sống sót nhưng họ vẫn mất đứa con trai.

     Phần adagio này là một cuộc đối thoại âm nhạc giữa Chúa và nhà soạn nhạc. Một cuộc đối thoại bắt đầu bằng một đoạn tuyệt đẹp: một cuộc đi bộ thất thần trở về nhà sau khi biết tin, và mở đầu là lời cầu nguyện, than thở với Chúa, cầu xin Ngài đừng lấy đi linh hồn của vợ và đứa con tương lai của họ. Đó là một khởi đầu vô cùng đẹp đẽ, có thể chạm tới trái tim của bất cứ ai vì sự ngọt ngào trong âm thanh của nó.

     Đột nhiên, một cây đàn guitar bước vào với giọng nói của anh ấy với đôi mắt đẫm lệ. Anh ấy quyết tâm cầu khẩn Chúa, tìm kiếm lòng thương xót của Ngài. Với nỗi buồn và sự cam chịu to lớn, qua khúc nhạc Maestro Rodrigo đưa tiễn  linh hồn của con anh ta và để lấy lại linh hồn của vợ. Bài concerto này được coi là tác phẩm âm nhạc Tây Ban Nha được biểu diễn nhiều nhất trên thế giới.

     Từ bản nhạc này nhiều ca sĩ đã lấy giai điệu và viết thêm nhiều lời ca bằng tiếng Tây Ban Nha, Ý, Anh, Pháp… và đã biểu diễn từ hàng thập niên trước đây. Khúc tình buồn đã làm rung động trái tim của nhiều thế hệ khi nhắc đến bản concerto bất hủ này. Tuy vậy người yêu âm nhạc đến nay vẫn chưa nghe được khúc ca này bằng tiếng Việt. Với sự cảm mến người nhạc sĩ mù đã qua đời cách đây không lâu, tôi đã mạo muội viết thêm lời Việt để giới thiệu một tác phẩm âm nhạc tuyệt vời. Mong được sự đón nhận của các bạn yêu âm nhạc.

KHÚC TÌNH BUỒN

(CONCIERTO DE ARANJUEZ) 

Sáng tác: Joaquin Rodrigo

Lời Việt: Nguyễn Phú Yên

Ca sĩ: Đông Quân

(Cảm tác từ tiểu thuyết “ƯỚC HẸN CUỐI CÙNG”

của nhà văn TRƯƠNG VĂN DÂN) 

1. Bao ngày qua

Từng mùa xuân thắm tươi với bao ngàn hoa

Tình yêu say đắm

Quấn quýt bên nhau như ru êm muôn lời ca

Ấm êm đời ta, giấc mơ vời xa

Ngàn niềm vui trong tim chan hòa.

2. Em về đâu

Từng dòng nước mắt trôi xuôi đã từ lâu

Ngày vui đã hết

Khiến trái tim ta bao nhiêu tháng năm sầu đau

Xót xa đời nhau, khóc thương tình sâu

Đời cho ta sống trong u sầu.

3. Thôi còn chi

Từ đây ta mãi mãi khóc câu biệt ly

Mắt biếc em trông nói lời lâm ly

Cho thêm sầu bi đớn đau người đi

Nơi chân trời bóng xế

Lòng ta mãi mãi say mê.

Ngoài trời mưa rơi

Đàn gieo sầu vơi

Tình xa ngàn khơi

Lòng ta thêm nát tan tơi bời.

[Nhạc phẩm được cảm tác từ tiểu thuyết “ULTIMA PROMESSA” (ƯỚC HẸN CUỐI CÙNG) của nhà văn TRƯƠNG VĂN DÂN]

     “Vào đầu thập niên bảy mươi của thế kỷ trước, Đôn một sinh viên từ miền Nam Việt Nam qua Ý du học, tình cờ gặp Anna ở thành phố biển Lavagna. Không ai trong họ biết về lễ hội bánh Fieschi diễn ra vào những ngày đó chính là sự tái hiện của một cuộc hôn nhân 800 năm trước. Từ cuộc gặp như có sự sắp xếp của định mệnh này đã nảy sinh một mối tình hạnh phúc và đam mê, một sự hòa hợp vẹn toàn như muốn thách thức mọi sự khác biệt văn hóa và nơi chốn sinh ra. Ai cũng tưởng là hạnh phúc sẽ mãi ở bên họ nhưng những biến cố xảy ra ở Việt Nam vào năm 1975 đã đảo lộn đất nước của Đôn và cuộc sống của anh. Nhiều người Việt đã phải rời bỏ đất nước trong các cuộc vượt biển kinh hoàng mà thuật ngữ “thuyền nhân” đã tràn ngập trên báo chí vào những năm sau đó.

     Dù gặp nhiều khó khăn nhưng cuối cùng Anna đã thuyết phục được mẹ để hai người được kết hôn. Sau một thời gian ngắn họ đã ổn định cuộc sống, bên nhau an lành và hạnh phúc, chăm sóc chia sẻ những buồn vui trong cuộc sống hàng ngày. Nhưng cuộc sống là vô thường, như đạo Phật đã dạy: chỉ trong một tích tắc mọi thứ đã sụp đổ, Anna bị tai nạn và Đôn phải đối mặt với một tình huống bi ai và thê thảm. Nhưng Đôn vẫn quyết tâm giữ lời hứa với Anna, một Ước Hẹn yêu thương những cũng đầy đau đớn mà hai người đã thề nguyền và phó thác cho nhau sau cơn bệnh và cái chết của một người bạn chung.

     Chuyến đi qua Thụy Sĩ. Lời thú tội. Vụ án. Các vấn đề pháp lý và luật pháp ở Ý. Nhà tù. Đời sống và câu chuyện tình yêu của anh đã gây ra những cuộc tranh cãi và dư luận chia hai, Pro and Contro, trên truyền thông và các gia đình Ý. Báo chí, văn nghệ sĩ, nhà thờ Thiên chúa, giới trí thức và dân thường cũng đều theo dõi và bàn tán…

     Nhưng chưa hết! Trong quá trình kháng án còn có một biến cố, hoàn toàn bất ngờ, từ luật sư buộc tội khiến dư luận trong công chúng Ý một lần nữa còn bị chia rẽ lên cực đỉnh. Nhưng Đôn đã tự do, và cuối cùng đã được về nhà. Còn lại mình. Tuy thắng kiện mà tâm hồn rơi vào một mâu thuẫn: anh hạnh phúc vì đã giữ lời hứa với Anna và đồng thời, anh ấy cảm thấy hối hận vì đã làm điều đó. Không có Anna, anh thấy mình không còn lý do gì để sống!

     Những người bạn thân Ý và Việt luôn sát cánh bên Đôn để giúp anh nhận ra điều ước cuối cùng của Anna và Đôn là gì, đó là sẽ mãi mãi bên nhau ở cõi vĩnh hằng.

     Một cuốn sách để suy ngẫm về sự vô thường, sự sống, cái chết, tình bạn và đặc biệt là tình yêu và cảm xúc của con người. Bạn sẽ còn thấy được sự tương đồng của hai nền văn hóa Ý- Việt, tình yêu và đạo vợ chồng, và vì sao có người gọi nước Ý là Đông Nam Á của Âu châu!”.

(Nhà văn Trương Văn Dân).

     Tiểu thuyết ULTIMA PROMESSA đã được NXB EtaBeta PS in ở Ý vào tháng 1- 2024 nhưng sau khi đọc bản thảo bằng tiếng Việt, tôi đã vô cùng xúc động và cảm tác từ tình yêu của hai nhân vật chính để viết thành bài hát MỐI TÌNH THIÊN THU. Xin giới thiệu với các bạn.

(Nguyễn Phú Yên)

Nhạc và lời: NGUYỄN PHÚ YÊN – Ca sĩ: THẢO QUYÊN

Ảnh (Nguồn: SG Nhỏ)

Người khách lữ hành ấy ra đi từ rất sớm, lúc mới mười bốn tuổi. Ra đi từ lúc bình minh mà mấy mươi năm cũng chưa đến buổi hoàng hôn. Chàng thiếu niên ấy xem con đường thi ca của mình cũng là con đường nhân sinh, con đường sinh mệnh mà bỗng dưng tự mình trói buộc vào. Có lẽ chàng có niềm tin yêu mãnh liệt vào chữ nghĩa nên cứ thong dong đi vào con đường thi ca, tưởng như một hành giả thõng tay đi vào con đường chánh đạo.Và như thế dường như cứ dấn một bước chân chàng trai nhìn thấy chữ nghĩa như có một hấp lực kỳ ảo cuốn hút chàng vào đó để rồi tự phô bày cảm xúc, tình tự của mình với đời như một sứ mệnh phải nhận lấy.

Không ai ngờ rằng chàng trai trẻ tuổi ấy đã sớm nhìn về quê hương nơi mình sinh ra một cách lạ lẫm vì trước mắt không phải là cảnh thanh bình mà là một thực tại gieo sầu:

 “Đêm lên phố vào sa mạc

Tìm đâu rộn rã kinh kỳ

Lầu dinh mà như cồn cát

Thênh thang một nẻo sầu bi.

Đà Nẵng mình buồn em hí

Hôm nào em ghé vô chơi

Mùa ni có bông chung thủy

Ở nơi khóe mắt thay lời”.

(Đà Nẵng, trời ni đất nớ)

Dù sao với chàng trai trẻ ở tuổi 15, lứa tuổi của yêu đương, thì tình cảm dạt dào nhất lại dành cho người con gái yêu thương. Chàng cất lên giọng điệu thật trữ tình, thật nhẹ nhàng và ấm áp:

“Anh lùa trăng sao lùa chim ca hát

Lùa áo Phương bay lùa môi ngào ngạt

Rồi ngắt đêm sâu cài lên mắt Phương

Cho mắt Phương sầu, sầu xui nhớ anh”.

(Cười nghiêng ngửa bóng)

Ở cái tuổi còn trẻ trung, dẫu là cùng con đường văn chương nhưng nhà thơ Phương Tấn đã già dặn hơn trong tư duy nghệ thuật, trong ngôn từ thi ca. Không ai ngờ rằng chàng đã lặng lẽ chọn cho mình cái bút hiệuThái Thị Yến Phương trong thi tập “Di Bút Của Một Người Con Gái” khiến giới làm thơ phải tò mò tìm hiểu. Bài thơ đầu tiên trong tập thơ nàymang tên “Dâng hiến”từng đăng trên một tờ tuần san đã làm họ ngạc nhiên. Nhà thơ 16 tuổi đã phải giải thích cái bút hiệu con gái như thế này:“Thái là họ mẹ của tôi, Yến là tên một người con gái yêu thơ tôi, Phương là tên thật của tôi…”.Tưởng như nhà thơ Thái Thị Yến Phương hay chính là Phương Tấn là người từng trải cuộc đời nên những dòng thơ của di bút bày ra một mảnh đời bất hạnh, đau khổ, phản ánh một thế giới u sầu và tội lỗi đầy cay đắng mà người đọc càng phiêu du vào thế giới đó càng sững sờ, ngẩn ngơ. Dường như chàng viết cho người lớn đọc chứ không phải cho lứa tuổi của chàng, viết lên tiếng kêu thương đau đớn để chia sẻ, cảm thông những con người bé mọn, đớn hèn trên quê hương:

“Thân con gái cháy bừng bừng

 Trông tôi rời rã người mừng lắm sao

Ngây ngô người vẫy tay chào

Đó hồn sầu muộn máu trào ra khe”.

(Người con gái giữa biển, 1961)

“Trông qua lau lách chập chờn

Ngó về nhân ảnh xanh rờn khói sương”.

(Người đàn ông đi vào, 1962)

“Từng sớm từng khuya

  chong đèn nằm khóc.

… Buồn mãi buồn chi,

 khóc hủy khóc hoài…

Ta chết ngất trong vòng tay ngạ quỷ

Tuổi con gái cho người làm lộ phí

Ta trở về đeo tủi hổ sau lưng

Ta trở về nghe mộng mị bừng bừng

Rồi nằm xuống và ngửa mình dâng hiến”.

(Dâng hiến)

Trải qua bao tháng ngày tưởng như chất ngất buồn đau, từ trong tăm tối, nghĩ về mình mà than thở, mà nhìn đời để luôn thấy mắt mình đẫm lệ:

  “Nằm nghe thân thể hao mòn

Tang thương quánh đặc cô hồn tuổi thơ

Mang thân mười tám dại khờ

Bầm vai, cổ lệch, bơ phờ người ơi”.

(Lời cuối)

 “Tôi thương tôi, với sầu xưa

Người ơi buồn mấy cho vừa tầm tay”.

(Và khi em nói)

Để rồi từng đêm mơ ước sẽ có ngày thoát ly để giã từ đoạn đời cũ nghe chừng ai oán lắm:

  “Mai em bỏ phố về ngàn

Tóc mai rừng rú vô vàn bi ca

Phân vân mình với tuổi già

Vóc lưng sương gió hồn pha núi đồi

Ru anh, anh ngủ đi thôi

Còn đêm còn mộng mai rồi rã riêng”

(Còn đêm còn mộng)

Lúc ấy sẽ không còn ai biết đến nàng, nàng đã vô hình, vô thanh và biến mất vào hư không:

“Tiếc chi một chút mỹ miều

Phận lay bóng hắt buồn thiu giữa  đời”.

(Bài ca truy điệu)

Tập thơ đã gây tranh luận đầy sóng gió trong giới yêu thơ để rồi cuối cùng Phương Tấn cho nhà thơ nữ ấy ra đi trong bệnh viện, kết thúc một huyền thoại thi ca tuyệt mỹ, một huyền thoại mà người yêu thơ không ngừng tìm kiếm.

Tiếp tục con đường sáng tạo của mình, Phương Tấn trở về với thế giới tình ái của tuổi trẻ. Tình cảm lai láng thuở ban đầu của chàng trai 17 tuổi không có cái cuồng nhiệt, đắm say bất tận mà chỉ là cái đẹp lung linh của sự thiết tha, nồng nàn rất diệu vợi của tình đầu:

“Mai mốt anh đi, e mình sầu đau dằng dặc
Nhỡ má phai hồng anh biết nói mình sao
Nắng quê Phương trông chừng cũng sang màu
Giấc ngủ không yên mình chong đèn nằm khóc.
Mình thương anh thôi mình đừng khóc
Chúa sẽ rầy anh, mình chắc không vui

Con đường đất đỏ mình lên về đơn độc
Và xa kia… lủi thủi mỗi mình anh”…
(Phương ơi, những ngày trốn học)

    Những ngày tháng này hình ảnh của người con gái nhè nhẹ bước vào trái tim vừa hé mở nhưng tràn đầy cảm xúc của chàng trai với ngôn từ đầy tha thiết như những con sóng tràn bờ:

“Nhớ chi lạ biết môi còn mũm mĩm
Cắn ô mai răng là lúa ở trên trời
Tay cầm lược là lụa ở trên mây
Mắt là ngọc ở trong thu vừa trổ.

Buồn chi lạ buồn không ai buồn hộ
Hồn vi vu bay khuất ở trong trăng
Ngậm chút gió chừng có hơi Phương thở
Phương là sương hay sóng vỗ trong anh”…

(Ở Huế nhớ Phương, Huế 1964)

Như mọi bạn bè cùng lứa tuổi, cảm xúc đầu tiên của chàng đến từ ngoại giới gần gũi, đó là khung cảnh trường học, lớp học, bạn học luôn tươi mới trong lòng chàng. Sau này, đâu cũng mười năm, khi hồi tưởng một thời đi học, chàng thể hiện được tâm trạng hồn nhiên, đã viết những câu thơ trong trẻo với lối nhân hóa, ẩn dụ tân kỳ, đầy trìu mến. Đây là lời tụng ca tuổi học trò nên thơ:

 “Cô học trò bé tí teo

Có hai bím tóc áo thêu tên trường

E chừng trong guốc đầy hương

Sao nghe chim chóc bên đường xuýt xoa”.

(Nai vàng)

Hình ảnh cô học trò xinh xắn, đáng yêu trong sân trường để lại một chút tình reo vui rộn ràng ngân mãi trong tâm hồn thi nhân:

 “Mỗi cô em một bông hoa

 Khoe trăm cánh mộng la đà bóng chim

  Mỗi cô em một trái tim

Tình vui hót giữa đồi sim bên đời”.

(Trước cổng trường)

Nhưng rồi khi xa trường lớp, chút tình khép nép, ấp úng ấy bỗng nhuốm chút bi ai dịu dàng;

  “Em xa, xa lắc xa lơ

Tôi buồn lớp cũng ngẩn ngơ với trường”.

(Bỏ trường)

Để rồi tình cảm lưu luyến ấy lớn dần theo tháng năm bằng những nhớ thương vương vấn mãi trong hồn

“Đó trăm con mắt theo mình

Ấy ngàn sợi nhớ gửi tình cho em

Tim mình, mình hé cho xem

Kẻo anh gõ lạc bỏ quên chiếc hồn”.

(Trên đường)

Thơ Phương Tấn còn vượt qua cái tình cảm đôi lứa đầy tính chất trữ tình của hầu hết thi nhân để đi gần với thực tại mà Phương Tấn đắm mình trong đó. Cái thực tại đó đầy đau thương vì hoàn cảnh gia đình và khói lửa chiến tranh của đất nước. Trước hết là tình cảnh người cha của thi sĩ. Như nhiều chàng trai khác, anh có người cha đi theo kháng chiến biền biệt bao nhiêu năm trường. Cũng như trường hợp của nhà văn Phan Nhật Nam, nhà thơ Nguyễn Bắc Sơn, nhà báo Lưu Đình Triều (con trai của nhà báo Lưu Quý Kỳ), anh nhớ về người cha với đôi mắt ráo hoảnh và lạnh lùng:
“Cha đi từ thuở nọ

Biệt tích giữa chiến khu”…

(Cuốn trôi giấc mơ tiên)

  “Cha tôi theo cách mạng

Huyễn mộng giữa đất trời

Sầu đùn theo năm tháng

Mẹ đợi bóng ma trơi”.

(Đợi bóng)

Để rồi thi nhân chợt buồn cho cuộc đời, cho riêng mình và buồn cho tổ tiên:

  “Xin quay về chong đôi mắt xanh xao

Đứng ngó tổ tiên ngó cùng dân tộc

Ngó xuống hồn thân bỗng úa mênh mang”.

(Thư gửi cha bên kia sông Bến Hải)

Và hình ảnh người mẹ thân thương “thân cũng tàn”, “quẫy quạnh hiu” trong cuộc sống đầy truân chuyên:

   “Mẹ so đũa gắp lòng reo trong mắt

Gắp một đời rót xuống chén cơm con”.

(Thưa mẹ)

  “Mẹ buồn quên bẵng tiếng kêu

Và con thấp thỏm trớ trêu phận đời”…

(À ơi)

Để rồi cuối cùng cũng vang lên tiếng đau thương héo úa lòng ai:

  “Mót tàn hơi, níu thời gian

Đất trời chết điếng trần gian mịt mùng”.

(Con cười bên mộ vui cùng nỗi đau)

Từ hoàn cảnh gia đình thi sĩ mở cái nhìn rộng lớn hơn: đất nước chìm trong lửa đạn khi chiến cuộc tràn lan. Những hình ảnh bi thảm của một người đã từng trải nghiệm:

  “Đất bừng đỏ xoáy tròn như vỏ ốc

Bầy quạ đen bay đặc quánh vòm trời

Dân Việt khóc cho nỗi buồn lớn mãi

Lúa không cười cho lịch sử không vơi”…

(Hòa bình hòa bình đường xa lăng lắc)

 “Này da vàng đầy phố

 Vẫn không thấy anh em

Sao da vàng đầy phố

Vẫn không thấy mặt người”.

(Ngày xuống ngày không lên)

“Đạn chim chíp, vỗ hoàng lương

 Thây lăn lóc, vỗ thiên đường hò reo”.

       (Túy ngọa sa trường quân mạc tiếu)

Như những người trai trẻ khác, thi sĩ nhận ra ý nghĩa đau thương của cuộc chiến trên quê hương đã lôi cuốn bao phận người vào trong trùng trùng khói lửa. Với một tâm hồn mẫn cảm, một trực giác bén nhạy, nhà thơ nhìn thấy đằng sau chiến tranh những thực tại đớn hèn làm nhức nhối lương tâm:

 “Này đồng bào tôi đó

  Các người thật nghĩ gì

Khi cam lòng giết nhau

Để giành phần nô lệ…

Một Việt Nam vô phúc

Thăm thẳm những hận thù

  Nằm giữa áo chùng tu

  Chen nhau vào triệt lộ”.

(Nam mô A di đà và thánh thần A men)

Khi nhìn thấy được những đầu óc tàn bạo dìm đất nước trong lửa đỏ, anh phẫn nộ, dằn vặt để hiểu ra nguyên nhân của tham vọng:

  “Chúng nó bán quê hương

Chúng nó bán mình rồi

Làm người dân khi chết

Không cọng cỏ che thân…

Cháy ngàn năm chưa tắt

Chảo lửa trụng cơ đồ

Quê hương bầm vết cắt

Của mối sầu khôn nguôi”.

(Chảo lửa trụng cơ đồ)

Để rồi cũng như mọi người Việt Nam khác, thi sĩ lòng cũng đầy mơ ước hòa bình nhưng thực tế chỉ đem lại niềm vô vọng:

                Hòa bình hòa bình đường xa lăng lắc

               Lá tre vàng queo quắt ngó dung nhan

               Loài cây mọn thở nghe buồn hiu hắt

               Xót thương kia vong bản vỗ chân cười.

(Hòa bình hòa bình đường xa lăng lắc)

Thôi thì chỉ còn niềm ước mongcho quê hương, đất nước:

Hãy đem rải mặt trời

Việt Nam một ngày mới!

(Hãy đem rải mặt trời)

oOo

Có thể nói rằng bước vào thế giới thi ca của Phương Tấn như lạc vào một khu vườn mênh mông đầy kỳ hoa dị thảo mà bông hoa nào cũng chói lòa sặc sỡ. Thật vậy, có thể tìm thấy mọi thứ tình cảm yêu thương, nỗi buồn, nỗi đau, nỗi xót xa bi phẫn, ưu tư về thân phận làm người, mọi khía cạnh của thực tế cuộc đời trên từng trang thơ với ngôn từ mượt mà được chọn lọc kỹ càng, rất lạ lẫm và đặc sắc của anh.

Phương Tấn dù đặt bút ở đề tài nào, nguồn cảm xúc của anh luôn tràn đầy và dạt dào. Dòng thơ tuôn chảy dễ dàng như suối nguồn không cạn. Khởi đi từ khi đặt bước chân vào con đường thi ca cho đến nay, người lữ khách ấy vẫn miệt mài cày xới trên con đường sáng tạo, chắt chiu từng ngôn từ diệu kỳ như từ chốn thiêng liêng nào rót xuống để rồi anh ngân nga tiếng lòng trong suốt mấy mươi năm vẫn chưa nguôi. Chất hiện thực không chỉ phô bày tình cảnh riêng của anh mà còn là khái quát bóng dáng của cả một thế hệ được nhào nặn trong cuộc xoay vần của thế sự. Hơn sáu mươi năm cầm bút, anh chưa hề dừng lại để nhìn ngắm mình, trái lại anh vẫn tiếp tục cuộc lữ hành triền miênvào thế giới thi ca với tất cả cái đẹp lung linh như ánh sáng của thần tiên được đem xuống đời và dâng hiến cho tha nhân.

Nguyễn Phú Yên

* Nhà thơ Phương Tấn tên thật Nguyễn Tấn Phương sinh năm 1946 tại Đà Nẵng. Các bút hiệu đã ký: Phương Tấn, Nguyễn Tấn Phương, Hồ Tịch Tịnh, Thích Như Nghi, Người Thành Phố, Chị Ngọc Ngà.

Bài đăng trên các báo: Phổ Thông, Mai, Thời Nay, Bách Khoa, Văn, Đối Thoại, Văn Học, Dân Ta, Gió Mới, Tuổi Ngọc, Ngàn Khơi, Khởi Hành, Hồn Văn, Tiểu Thuyết tuần san, Cấp Tiến, Văn Nghệ Tiền Phong, Độc Lập, Ngôn Luận, Công Luận, Lập Trường (Huế), Sức Mạnh (Đà Nẵng).

Chủ bút các tạp chí: Sau Lưng Các Người (1963), Cùng Khổ (1968), Ngôn Ngữ (1973).

Đã xuất bản: Rừng (thơ in chung 1963), Vỡ (thơ in chung 1965), Thơ Tình Của Một Thi Sĩ Việt Nam Trên Đất Mỹ (thơ 1970), Khổ Lụy (thơ 1971), Trai Việt Gái Mỹ (bút ký 1972), Hòa Bình Ta Mơ Thấy Em (bút ký 1974). (Nguồn: https://www.nguoi-viet.com/)

Nhạc Sĩ Văn Cao (15/11/1923-15/11/2023)

[Nhân 100 năm ngày sinh NS Văn Cao (15/11/1923-15/11/2023)]

    Đạo diễn Đinh Anh Dũng kể lại nhạc sĩ Văn Cao từng mơ giấc mơ được biểu diễn một đêm nhạc riêng ở Nhà hát Lớn Hà Nội. Đó là giấc mơ của một đời người, một giấc mơ giản dị nhưng không hề có thực, để rồi khi nhắc đến Văn Cao, ta thấy chỉ còn lại hình ảnh chiếc bóng hiu hắt, buồn thảm đổ dài trong suốt cuộc đời ông.

    Cuối thập niên 1930, Văn Cao xuất hiện như một con người lạ lẫm trong lịch sử văn nghệ nước nhà. Bằng tài năng nghệ thuật đa dạng như là một hợp lưu của ba nhánh nghệ thuật văn chương – âm nhạc – hội họa, Văn Cao tài hoa đã sớm có những thành tựu ngay từ độ tuổi mười sáu đôi tám, nhất là về âm nhạc. Có thể nhìn thấy ở sự nghiệp âm nhạc của Văn Cao hai khuynh hướng sáng tác rõ ràng: giai đoạn đầu là khuynh hướng tình ca với những ca khúc lãng mạn trữ tình và giai đoạn hai là khuynh hướng hùng ca với những bài hành khúc hùng hồn, đầy phấn chấn.

      Dòng chảy của sáng tạo nghệ thuật âm nhạc đột khởi, bùng phát từ một con người có tài năng bẩm sinh với các tác phẩm tình ca tràn đầy cảm xúc diệu kỳ, không đi vào khuôn thước ngay từ bước đầu của nền tân nhạc. Khi tuổi còn quá trẻ, ở tuổi mười sáu Văn Cao đã viết “Buồn tàn thu” (1939), một ca khúc lãng mạn, một sáng tác trữ tình tuyệt mỹ. Văn Cao đã sử dụng thang âm ngũ cung để viết về một hình ảnh mang tính chất cổ điển: người phụ nữ đan áo ngồi chờ chồng. Đây là sáng tác đầu tay của một chàng tuổi trẻ mới bước chân vào đời mà đã mang cảm thức già dặn về sự mất mát trong tình yêu, sự cô đơn khi người xưa không còn, với ca từ thấm đẫm nỗi niềm nhung nhớ, khổ đau… Dường như cảm xúc của chàng đã chín hơn độ tuổi của mình:

“Người ơi! còn biết em nhớ mong

Tình xưa còn đó xa xôi lòng

Nhờ bóng chim uyên nhờ gió đưa duyên

Chim với gió bay về chàng quên hết lời thề…

Thôi tình em đấy như mùa thu chết rơi theo lá vàng”.

Ngay từ ca khúc đầu tiên này, ta thấy Văn Cao đã dùng từ “mùa thu chết” trước cả Phạm Duy hàng chục năm. “Buồn tàn thu” được nhiều người biết đến, được biểu diễn trên các sân khấu trong những năm đầu thập niên 1940. Người đã đem “Buồn tàn thu” đi gieo rắc nỗi niềm đó chính là Phạm Duy, giọng ca trong gánh hát Đức Huy thời ấy, người bạn đã hết lời ca ngợi Văn Cao. Tiếp đó là danh ca Thái Thanh – giọng hát như hút hồn người nghe vào câu chuyện tình buồn thương đầy nước mắt.

Sau “Buồn tàn thu”, Văn Cao viết “Thiên thai”. Trong bài hát này, Văn Cao kể lại sự tích hai chàng trai Lưu Thần và Nguyễn Triệu đi lạc vào đường lên Thiên thai. Cảnh đẹp thiên nhiên đã cuốn hút hai chàng:

“Tiếng ai hát chiều nay vang lừng trên sóng
Nhớ Lưu Nguyễn ngày xưa lạc tới Đào Nguyên
Kìa đường lên tiên, kìa nguồn hương duyên

 Theo gió tiếng đàn xao xuyến”… 

Trong thiên nhiên tuyệt đẹp ấy, hai chàng gặp tiên nữ rồi cùng hai nàng kết duyên thành vợ chồng, sống bên nhau đầm ấm trong tiếng nhạc nghê thường say đắm:

    “Đàn xui ai quên đời dương thế
     Đàn non tiên đàn khao khát khúc tình duyên”.

Sau khi ở cảnh tiên một thời gian thì hai chàng chợt nhớ quê nhà, muốn về thăm. Khi trở lại quê hương thì cảnh vật hoàn toàn đổi khác, hỏi ra mới biết đã bao nhiêu đời đã đi qua. Người xưa không còn ai, lòng buồn vô hạn, hai chàng tìm đường trở lại nhưng than ôi, đường xưa lạc lối nên không tìm được cõi tiên nữa. Từ đó người ta chẳng còn thấy hình bóng hai chàng nơi nao.

Thế giới thần tiên đầy diễm tuyệt đúng là niềm ước vọng bất tận, nỗi thèm khát vĩnh cửu của con người: 
   “Thiên thai! Ánh trăng xanh mơ tan thành suối trần gian
Ái ân thiên tiên em ngờ phút mê cuồng có một lần”…

Đào Nguyên trước Lưu Nguyễn khi trở về
Tìm Đào Nguyên, Đào Nguyên nơi nao?”…

(Thiên thai, 1941)

Sau đó Văn Cao có “Bến xuân” viết chung với Phạm Duy, về sau ông viết thêm lời mới cho ca khúc này và đặt tên “Đàn chim Việt”:

“Nhà tôi bên chiếc cầu soi nước
Em đến tôi một lần
Bao lũ chim rừng hợp đàn trên khắp bến xuân
Từng đôi rung cánh trắng ríu rít ca u ú ù u ú
Cành đào hoen nắng chan hòa”…(1942)

     Tiếp nối mạch cảm hứng lãng mạn, Văn Cao viết thêmca khúc cũng lấy đề tài mùa thu quen thuộc trong thơ nhạc thời ấy, nhưng ở đây tâm hồn người nghệ sĩ mang nỗi buồn cô độc và ngoại cảnh thì nhuốm vẻ hoang lạnh, đìu hiu:

 “Thu cô liêu, tịch liêu
Cô thôn chiều ta yêu thu, yêu thu, yêu mùa thu.
Vàng hoen đáy nước soi rõ đường đi
Một mùa thu, một mùa thu
Lá rơi, rơi rụng buồn chi lá vàng”…

            (Thu cô liêu, 1942)

Đôi khi người nghệ sĩ hồi tưởng những ngày quá vãng, thương tiếc người ra đi đã để lại nỗi buồn trống vắng khôn nguôi. Một nhịp luân vũ nhẹ nhàng trong nỗi niềm u uất của ca khúc:

 “Hồn cầm phong sương hình dáng xuân tàn
Ngày dần buông trôi sầu vắng cung đàn
Từ người ra đi chờ vắng tin người
Từ người ra đi là hết mơ rồi”…

(Cung đàn xưa,1942)

Sau đó lại thêm một khúc ca dịu dàng, êm ái vang lên đầy cảm hứng lãng mạn của chàng trai trẻ, cũng với khung cảnh của mùa thu:

  “Suối mơ!Bên rừng thu vắng
 Giòng nước trôi lững lờ ngoài nắng
Ngày chưa đi sao gió vương?
Bờ xanh ngát bóng đôi cây thùy dương”…

                  (Suối mơ, 1942)

Một câu chuyện tình diễm lệ khác được NS Văn Cao kể bằng những giai điệu tuyệt đẹp. Chuyện kể ngày xưa có nàng Mỵ Nương xinh đẹp tuyệt trần. Nàng sống cô đơn trong cảnh trướng phủ màn che nhưng lòng luôn buồn bã. Cha nàng cho xây một căn nhà nhỏ bên bờ sông, hằng ngày nàng ra đó để thêu thùa, đọc sách, nhất là để nghe tiếng sáo của chàng Trương Chi, một thanh niên làng chài ven sông:

 “Một chiều xưa trăng nước chưa thành thơ

Trầm trầm không gian mới rung thành tơ

Vương vất heo may hoa yến mong chờ

Ôi tiếng cầm ca thu tới bao giờ”…

Bỗng một thời gian Mỵ Nương không còn nghe tiếng sáo, vì quá thương nhớ tiếng sáo mà sinh bệnh. Không có ai chữa được bệnh của nàng.

 “Tây hiên Mỵ Nương khi nghe tiếng ngân
Hò khoan mơ bóng con đò trôi
Giai nhân cười nép trăng sáng lả lơi,

Lả lơi bên trời”…
Mỵ Nương nghe thấy tiếng sáo quen thuộc thì khỏi bệnh, xin được gặp người thổi sáo. Mỵ Nương vô cùng thất vọng vì dung mạo của chàng. CònTrương Chi thầm yêu trộm nhớ Mỵ Nương nhưng không được đền đáp. Chàng thất vọng và đau buồn, mang bệnh tương tư, rồi sầu héo dần mà chết. Kết thúc câu chuyện, Văn Cao gieo một nỗi buồn nhân thế:
 “Đàn đêm thâu trách ai khinh nghèo quên nhau
Đôi lứa bên giang đầu
Người ra đi với cuộc phân ly
Đâu bóng thuyền Trương Chi?”.

               (Trương Chi, 1943)

Sau này khi trả lời câu hỏi của ca sĩ Ánh Tuyết, Văn Cao trả lời ngắn gọn trong năm chữ: “Trương Chi, chính tôi đấy”. Bài hát đã phản ánh cuộc đời và tâm hồn của ông. Mỗi tácphẩm là một khúc tâm tình được dệt bằng những âm thanh tuôn chảy từ một tâm hồn nhạy cảm với nhiều sắc màu của từng giai điệu du dương hay sầu não, tất cả tạo thành một thế giới khi thì diễm ảo của mộng mơ hay một thực tại đau đớn, xé lòng.

     Nhìn lại những sáng tác lãng mạn trữ tình của Văn Cao, ta thấy quãng thời gian sáng tác này không dài, chỉ vài năm từ 1939 đến 1944, để rồi sau đó với những biến đổi phức tạp của thời cuộc đã ảnh hưởng đến cuộc đời ông và tạo một bước ngoặt thay đổi khuynh hướng sáng tác của Văn Cao. Thật ra khi còn ở Hải Phòng, Văn Cao đã tham gia phong trào hướng đạo của nhóm Đồng Vọng, lúc này ông có viết bài ca cho phong trào:

“Anh em khá cầm tay, mau đến cùng nhau hát nhé
Nơi đây chúng mình ca, trong gió hòa êm êm
Bao nhiêu gió về đây, chim chóc về đây hót nhé
A vui sướng làm sao, ta ngó trời xanh êm.
Mà ca hát cười nô, không biết chi buồn
Ðời trần gian chắc là thắm tươi, trời xanh ngát từng cao
Nhìn chúng ta cười, Này này sao các người vui thế?”

     (Anh em khá cầm tay)

Ông bắt đầu chuyển sang sáng tác những bài hùng ca rực lửa đấu tranh cổ vũ cho cuộc kháng chiến của dân tộc chống thực thực dân Pháp. Tâm hồn ông cũng bày tỏ nhiệt thành của một chàng trai 23 tuổi khi đứng cùng chiến tuyến đấu tranh giành độc lập của lớp thanh niên yêu nước.

Cuối năm 1944, Văn Cao làm việc tại báo Độc Lập. Thời gian này ông gặp lại Vũ Quý, một cán bộ Việt Minh mà ông đã quen biết trước đó. Vũ Quý thuyết phục ông tham gia Việt Minh và sáng tác một ca khúc cho lớp quân chính đầu tiên ở chiến khu. Văn Cao lúc ấy chưa biết chiến khu là gì, cũng chưa quen biết những người hoạt động cách mạng, ông chỉ biết những con đường Hà Nội mà ông thường đi qua, vậy mà vẫn bắt tay viết ca khúc đó chỉ trong vài ngày tại căn gác số 171 phố Mongrant (nay là số 45 phố Nguyễn Thượng Hiền, Hà Nội). Khi viết xong phần nhạc, Văn Cao đưa cho người bạn tên Đỗ Hữu Ích (bí danh là Hoàng Thoái) viết lời, hai người cùng xem lại và thế là hoàn thành bài hát, họ đặt tên cho tác phẩm là“Tiến quân ca”. Ban đầu bài hát có tính chất trang nghiêm, nhịp điệu chậm rãi vì là một bài chính ca, được in trên báo Độc Lập tháng 11–1944. Ngay từ khi ra đời, bài hát được coi là bài hát chính thức của Mặt trận Việt Minh. Bài hát có hai lời như sau: 

Lời 1:

Đoàn quân Việt Minh đi, chung lòng cứu quốc

Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa

Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước

Súng đằng xa chen khúc quân hành ca.

Đường vinh quang xây xác quân thù

Thắng gian lao đoàn Việt lập chiến khu.

Thề phanh thây uống máu quân thù

Tiến mau ra sa trường. Tiến lên!

Cùng thét lên! Chí trai là đây nơi ước nguyền!

Lời 2:

Đoàn quân Việt Minh đi, sao vàng phất phới

Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than.

Cùng chung sức kiến thiết xây đời mới

Đứng đều lên gông xích ta đập tan.

Dù thây tan xương nát khôn sờn

Gắng hy sinh đời ta tươi thắm hơn

Từ bao lâu ta nuốt căm hờn

Vũ trang đâu lên đường! Hỡi ai

Lòng chớ quên! Bắc Sơn cùng Đô Lương, Thái Nguyên.

(Tiến quân ca, nhạc Văn Cao & lời Đỗ Hữu Ích, 1944)

Ngày 13-8-1945, tại Đại hội Quốc dân ở Tân Trào, chính phủ lâm thời đã chọn bài hát này làm quốc ca, được hát trong cuộc tuần hành ngày 17-8-1945. Trong khóa họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa năm 1946, “Tiến quân ca” mới chính thứcđược chọn làm quốc ca. Lúc này bản quốc ca được nhiều nhạc sĩ và tác giả chỉnh sửa một số lời mới so với bản gốc, phần nhạc cũng có sửa đổi ở ô nhịp đầu tiên của bài hát (Văn Cao ban đầu viết 3 phách, nhưng cuối cùng bị sửa lại còn một phách rưỡi), nhịp điệu nhanh và hùng tráng hơn để trở thành một hành khúc. Ở câu đầu bài hát, hai chữ “Việt Minh” được đổi thành “Việt Nam”. Câu cuối bài hát được đổi thành “Nước non Việt Nam ta vững bền”. Câu này nguyên văn trước đó Văn Cao viết là “Núi sông Việt Nam ta vững bền”, sau đó một quan chức văn hóa cao cấp sửa hai chữ đầu tiên thành “Nước non”. Tuy vậy Văn Cao thích hai chữ“Núi sông”vì cho rằng nó hay hơn hai chữ “Nước non”. Ở lời ca 2, câu “Cùng chung sức kiến thiết xây đời mới” Văn Cao thích hai chữ “kiến thiết” nhưng sau đó bị sửa thành “phấn đấu”.Cuối cùng lời của quốc ca như được hát hiện nay:

        “Đoàn quân Việt Nam đi, chung lòng cứu quốc
Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa
Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước,
Súng ngoài xa chen khúc quân hành ca”...

Từ đây cảm hứng của hùng ca ngày càng xâm chiếm tâm hồn Văn Cao. Ông sáng tác mạnh mẽ khi nhập cuộc với đội ngũ yêu nước của mình, dù chưa phải là đảng viên cộng sản. Một loạt hùng ca tiếp nối ra đời:“Chiến sĩ Việt Nam” (1945),“Hải quân ViệtNam” (1945), “Không quân Việt Nam” (1945), Công nhân Việt Nam (1945), Bắc Sơn (1945).

Bao chiến sĩ anh hùng lạnh lùng vung gươm ra sa trường
Quân xung phong, nước Nam đang chờ mong tay ngươi
Hồn sông núi khí thiêng ghi muôn đời…

(Chiến sĩ Việt Nam)

“Ôi còn đâu đây sắc chàm pha màu gió
Ðau lòng bao năm sống lầm than đây đó
Ai về châu xưa nhớ hồi máu thắm cây rừng
Còn vang khe núi tiếng quân oai hùng:…

(Bắc Sơn)

Vào thời gian ấy, Văn Cao có chuyến đi lên Việt Bắc. Ông đã chứng kiến những xóm làng ven sông bị địch đốt phá và cảm nhận những niềm vui trên khuôn mặt người dân sau chiến thắng sông Lô. Những cảm xúc dâng tràn trong lòng nhạc sĩ khiến Văn Cao đã viết nên “Trường ca Sông Lô”, một khai phá mới cho thể loại trường ca. Mở đầu là giai điệu dàn trải với một tình cảm xót xa nhưng không bi lụy:

 “Sông Lô sóng ngàn Việt Bắc

Bãi dài ngô lau núi rừng âm u

Thu ru bến sóng vàng từng nhà mờ biếc

Chìm một màu khói thu”…

Nếu đoạn nhạc mở đầu khoan thai với cung re trưởng vừa chấm dứt thì tác giả chuyển đoạn sang cung sol trưởng với tiết tấu nhanh, rộn rã:
 “Trên dòng sông trở về đoàn người

Reo mừng vui trên sóng nước biếc

Trôi đầy sông bao đám xác thù
Dân hân hoan nghe sóng réo vi vu xa xa”…

Bằng những giai điệu như những đường nét hội họa, tác giả phản ánh trung thực cuộc chiến đấu tưởng như đang xảy ra trước mắt với tất cả tình cảm hăng say đầy khí phách của người chiến sĩ:

 “Thây giặc trôi trở về ngập bờ

Sông gầm vang tiếng súng trái phá
Bao rừng thu như bát ngát cười
Dân hoan hô chiến sĩ pháo binh Việt Nam ghi công

    Tiếng trái phá quân thù ngập chìm dòng Lô”…

Câu nhạc đến đây chậm dần để chuẩn bị một chuyển doạn khác.Từ cung sol trưởng tác giả đưa đoạn nhạc sang cung si trưởng một cách khéo léo, tài tình:
“Đây dòng Lô, đây dòng Lô

Đoàn quân thời chinh chiến ca rằng:

Đây Volga, đây Dương Tử, đây sông Lô

Đây sóng căm hờn vút cao

Sóng lấp lánh vàng sao, ngàn chiến sĩ sông Lô

Chiến sĩ sông Lô thân rừng áo sương đang ca rằng

Giờ mồ thực dân, sóng lấp cát vàng
 Chiến sĩ sông Lô oai hùng

Đấu tranh gào kêu vang sóng

Đây giặc Pháp tàn trong căm gan toàn dân”…

Để khắc họa cảnh thê lương sau cuộc chiến đấu, tác giả cho câu nhạc chậm dần và trở về cung si thứ để rồi ngay sau đó khi mô tả cuộc sống vui của người dân, giai điệu rộn rã trở lại và đoạn nhạc trở về cung si trưởng:
 “Sông Lô đang xuôi mau

Tin về đồng lúa reo mừng
Rung trong bao hương nồng

Mừng một mùa chiến công”…

Để kết thúc trường ca, tác giả bày tỏ niềm kiêu hãnh và tự hào về dòng sông Lô lịch sử. Âm nhạc trở về với cung re trưởng chủ đạo của bài ca:

“Dòng sông Lô trôi, dòng sông Lô trôi
Mùa xuân tới nước băng qua ngàn
Nước in ven bờ xanh ôm bóng tre

Dòng sông Lô trôi”.

Phạm Duy viết: “Đó là tác phẩm vĩ đại… chẳng thua bất cứ một tuyệt phẩm nào của nhạc cổ điển Tây phương… Bài này đánh dấu sự trưởng thành của Tân nhạc”. Theo ông, Trường ca sông Lô phải là đỉnh cao nhất của nhạc kháng chiến nói riêng, của tân nhạc Việt Nam nói chung và Văn Cao là “cha đẻ” của hùng ca, trường ca Việt Nam.

Năm 1949, nhạc sĩ Văn Cao đã viết thêm bài hùng ca mô tả không khí oai hùng khi đoàn quân kháng chiến trở về Hà Nội:

“Trùng trùng quân đi như sóng
Lớp lớp đoàn quân tiến về
Chúng ta đi nghe vui

Lúc quân thù đầu hàng
Cờ ngày nào tung bay trên phố”…

(Tiến về Hà Nội)

Cuối năm 1949, Văn Cao thôi làm báo Văn Nghệ, ông chuyển về Đoàn Nhạc sĩ Việt Nam. Năm 1952, ông sang Liên Xô nghiên cứu về âm nhạc. Sau hiệp định Genève 1954, ông hồi cư về Hà Nội, làm việc cho Đài Phát thanh, nhưng rất ít sáng tác. Năm 1956, ông cầm bút viết bài cho đặc san Giai Phẩm. Ông bị kỷ luật, phải đi học tập chính trị vào tháng 7-1958 và không còn xuất hiện trên các tạp chí văn nghệ nữa. Vốn là người có tính khép kín, trầm tư, ít bộc lộ bản thân, giờ đây bị cơn hoạn nạn phủ bóng tối bi thảm lên đời ông, ông lại càng sống thầm lặng và cô độc hơn. Đây là những tháng ngày Văn Cao sống như một chiếc bóng hiu hắt bên đời. Tác phẩm cuối cùng của ông là “Mùa xuân đầu tiên”, nhưng lại bị phê bình và không được hát trong nhiều năm. Đến cuối thập niên 1980, các tác phẩm của Văn Cao mới được biểu diễn trở lại. Ông qua đời ngày 10-7-1995 tại bệnh viện Hữu Nghị, Hà Nội.

     Giấc mơ một đời người của ông phải đợi đến năm 2023 mới trở thành hiện thực, nhưng buồn thay, ông đã là người thiên cổ khi mọi người kỷ niệm 100 năm ngày sinh của một nhạc sĩ lớn của nền tân nhạc Việt Nam.

Nguyễn Phú Yên

Xin Bấm Vào Đây:

NHÌN LẠI ÂM NHẠC MIỀN NAM – TẬP II (trọn tập PDF)

GIỚI THIỆU

TV&BH: Tác Phẩm NHÌN LẠI ÂM NHẠC MIỀN NAM của nhạc sĩ NGUYỄN PHÚ YÊN

Chúng tôi đã cho tạm ngưng chuyên mục DÒNG NHẠC KỶ NIỆM* để dành đất (và thì giờ) giới thiệu Tập I NHÌN LẠI ÂM NHẠC MIỀN NAM (NLANMN) và Tập II NHÌN LẠI ÂM NHẠC MIỀN NAM của nhạc sĩ NGUYỄN PHÚ YÊN, một người đã từng sinh hoạt trong giới sinh viên học sinh và tuổi trẻ miền Nam qua những năm tháng sôi động nhất của cuộc chiến tranh nồi da xáo thịt chấm dứt vào ngày 30 tháng 4 năm 1975.

Những năm tháng ấy đã để lại những dấu ấn khó phai mờ trong tâm khảm người trong cuộc và chúng đã được thể hiện qua các hình thức văn học nghệ thuật, mà loại hình âm nhạc là một phần không thể không nhắc đến khi nói về những năm tháng sôi động ấy.

Di sản âm nhạc của miền Nam, sau ngày chiến tranh chấm dứt, đã có lúc tưởng chừng như sẽ bị mất đi cùng với sự sụp đổ của chế độ qua các hình thức đốt sách, cấm hát, cấm nghe nhạc cũ của miền Nam với cái tên gọi đầy tính kỳ thị: NHẠC VÀNG. Nhưng lịch sử đã chứng minh, một nền văn hóa cao hơn luôn tìm cách vượt thắng sự áp bức đầy tính bạo lực của một nền văn hóa thấp hơn mình. Kết quả, như  nhạc sĩ NPY đã viết: “Bỏ lại đằng sau những vướng bận buổi giao thời, bước qua những lời phê phán hoặc chê bai, rũ bỏ tâm lý thù hận, phân ly nhất thời thì đó là lúc người ta nhận ra giá trị vàng son bắt đầu lấp lánh. Những trang sách, những dòng nhạc bắt đầu hồi sinh và bừng lên như những đóa sen thơm ngát.”

Gần nửa thế kỷ trôi qua, chúng ta đã nhìn thấy được sức sống mãnh liệt của một nền văn hóa nhân bản dù chỉ mới chỉ có hơn 20 năm gầy dựng. Dù vậy, giá trị của nền văn hóa ấy đã chứng tỏ miền Nam đã đi đúng đường trong việc xây dựng con người, trong đó, vai trò của âm nhạc đã có những đóng góp đáng kể.

Thế nên, việc nhìn lại sự hình thành của âm nhạc trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy là cần thiết và phải là nhiệm vụ của thế hệ đã sống (và chết) với từng âm thanh quen thuộc của một thời chưa xa lắm.

Như tác giả đã trình bày trong LỜI NGỎ mở đầu cho tập sách, ông biết mình đã chạm tay vào một công việc lẽ ra phải của một nhóm người cùng chung sức thực hiện, nhưng vì không thể chờ đợi được, không còn lựa chọn nào khác nên ông đã mạnh dạn thử làm, và mong rằng những khiếm khuyết – chắc chắn sẽ có – được mọi người cùng chung tay góp ý, sửa chữa. Nói cách khác, gần 1000 trang sách của NS/NPY chỉ là một bước khởi đầu, một khởi đầu cần thiết, trước khi quá muộn, nếu không muốn nói “cũng đã hơi muộn rồi đấy!”.

Nhìn tổng quát qua 16 chương sách, tác giả đã mở đầu bằng những khái quát lịch sử, văn hóa trong nước và ngoài nước của âm nhạc miền Nam, những khái quát cần thiết giúp người đọc bây giờ (và các thế hệ tương lai) biết rõ vì đâu có một nền âm nhạc mang những đặc thù không thể lầm lẫn với những giai đoạn lịch sử nào khác của nước nhà như sẽ được vạch ra ở những chương kế tiếp. Độc giả sẽ được tác giả dẫn dắt đi từ thời kỳ lãng mạn đến hiện thực, từ hòa bình cho đến chiến tranh, từ riêng đến chung, từ “người vào cuộc chiến” đến những người “phản đối chiến tranh”, từ khuynh hướng thưởng ngoạn thấp (?)  cho đến  khuynh hướng thưởng ngoạn cao (?) và nhiều những khía cạnh đa dạng khác của một nền âm nhạc được may mắn tồn tại trong một chế độ biết tôn trọng những quyền tự do căn bản của người dân, dù vẫn còn nhiều hạn chế vì tình trạng chiến tranh không cho phép làm khác nếu chế độ ấy muốn giữ cho đất nước còn được tồn tại.

Cũng như trước đây, chúng tôi đã sẵn sàng giới thiệu và lưu trữ chương trình bất hủ “70 NĂM TÌNH CA TRONG TÂN NHẠC VIỆT NAM” của nhà báo Hoài Nam, và kế tiếp đó là 4 tập biên soạn “NHẠC NGOẠI QUỐC LỜI VIỆT” cũng của anh Hoài Nam thực hiện trong thời gian gần 7 năm; và không thể không kể đến tập ÂM NHẠC CỦA MỘT THỜI của nhà văn Lê Hữu; đến nay chúng tôi rất hân hạnh lại được cùng sát cánh với nhạc sĩ NGUYỄN PHÚ YÊN để gởi đến độc giả một công trình khảo cứu được biên soạn nghiêm túc, khách quan và quan trọng nhất, bằng một tấm lòng muốn giúp các thế hệ mai sau có một cái nhìn chính xác, đứng đắn về một nền âm nhạc chẳng may đã từng bị bạo lực bức tử, thậm chí xuyên tạc, bóp méo.

Lẽ dĩ nhiên, tác giả, từ góc độ riêng của mình được tạo bởi những tình cờ của số phận và lịch sử, đôi khi có thể có cái nhìn khác với những người khác về một giai đoạn nào đó của lịch sử hình thành nên nền âm nhạc miền Nam. Xét cho cùng, đó là một khác biệt cần thiết để chúng ta cùng nghiêm túc, hòa nhã thảo luận. Mục đích là để tìm ra một cách nhìn đúng nhất, phù hợp với sự việc xẩy ra trong một giai đoạn nhất định. Đúng và Sai đôi khi chỉ cách nhau có một sợi chỉ mong manh nếu được nhìn bằng con mắt “phe ta phe địch”. Điều quan trọng – với chúng tôi – việc gì cần phải làm thì phải được làm trước khi thời gian của chúng ta không còn nữa.

Hai tập sách NLANMN của nhạc sĩ NPY sẽ được giới thiệu trong chuyên mục ÂM NHẠC MIỀN NAM của trang mạng Văn Học và Đời Sống TV&BH dưới hình thức các chương sách riêng lẻ, đăng từng kỳ cứ 2 hay 3 ngày một lần cập nhật chương mới. Ở cuối mỗi chương sẽ có phần MỤC LỤC và các đường dẫn của từng chương sách (đã đăng tải) được hiển thị để độc giả dễ tham khảo.

Sau khi hoàn tất phần giới thiệu mỗi chương của từng tập, chúng tôi sẽ có bản PDF của tập đó. Độc giả có thể tải về máy để tham khảo như những quyển e-book khác của trang TV&BH.

Như đã thưa ở trên, chúng tôi luôn mong được đón nhận những ý kiến sửa sai, góp ý của tất cả quý độc giả. Chắc chắn anh NPY sẽ rất hoan hỉ được sửa chữa những sai sót của mình, nếu có, do nhờ được độc giả chỉ dẫn. Mọi ý kiến đóng góp xin gởi về:

t.vanbanhuu@yahoo.com

Rất mong được sự đón nhận của quý độc giả trong cũng như ngoài nước.

T.Vấn & Bạn Hữu

CHƯƠNG XVI

NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC

Bên cạnh các bài hát trữ tình về quê hương và đôi lứa, các nhạc sĩ cũng đã viết rất nhiều bài hùng ca để thể hiện những cảm xúc phấn chấn, lạc quan đầy hào khí của những thế hệ thanh niên trước những biến đổi của lịch sử đất nước. Những bài hùng ca ấy có thể tìm thấy trong các đề tài sử ca, thanh niên ca, kháng chiến ca, quốc ca và quân ca.

I.SỬ CA

Lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử của những cuộc chiến chống ngoại xâm. Trong suốt cuộc trường chinh đó, những chiến công vẻ vang của các anh hùng dân tộc, những địa danh lịch sử đã tạo cho nhiều thế hệ người Việt niềm tự hào và hãnh diện. Ngay từ thời kỳ đầu của nền tân nhạc Việt Nam, các nhạc sĩ đã có được nguồn cảm hứng mạnh mẽ về truyền thống đấu tranh của dân tộc. Những bài hát ngợi ca lịch sử đó được hình thành từ rất sớm, tồn tại qua nhiều năm tháng và còn đọng lại mãi trong trong tâm thức của người dân Việt. Những bài sử ca còn để hun đúc tinh thần yêu nước thương nòi cho nhiều thế hệ tương lai.

Theo sách Lĩnh Nam Chích Quái, các bộ chính sử của nước ta đều viết về truyền thuyết Lạc Long Quân kết hôn cùng Âu Cơ, sinh hạ được cái bọc trăm trứng, nở ra trăm người con. Năm mươi con theo cha xuống biển và năm mươi con theo mẹ lên rừng. Con trưởng của Lạc Long Quân được lên ngôi vua nước Văn Lang, trị vì tiếp nối đến 18 đời đều xưng là HùngVương. Tất cả thế hệ con dân Việt đều tôn kính các vua Hùng nên đã lập đền thờ Quốc Tổ.

Từ giai đoạn hình thành nền tân nhạc vào thập niên 1930, chúng ta đã có nhiều bài hát ngợi ca với âm điệu hùng tráng về công đức của các vị vua tổ tiên của nòi giống Việt:

Bốn nghìn năm văn hiến                    

Nước Nam khang cường

Là nhờ công đức Hùng Vương

Hoa gấm giang sơn này

Cùng chung đắp xây

Bao thời hùng uy vẻ vang.

Đời đời nhớ Hùng Vương

Đã vì quốc dân lập non nước này

Cho cháu con quây quần

Vẽ nên cơ đồ bền vững tới nay.

Việt Nam bao sáng tươi, thề cùng bền gan

Cương quyết xây nhà Nam

Đây cháu con Lạc Hồng từ Bắc chí Nam

Xin đoàn kết tâm đồng.

Non nước Việt Nam nhờ Hùng Vương

Quyết thắng muôn năm

Dòng giống khang cường.

(Thẩm Oánh, Hùng Vương)

1. Chúng ta cùng vui ca hát lên

Ta hát lên trước cảnh huy hoàng

Chúng ta cùng vui ca hát lên

Lễ tổ tiên người Văn Lang.

Ta hát lên khúc ca nhịp nhàng

Cùng với nhau lên tiếng vang

Chúng ta cùng nhau lên tiếng ca

Cho vẻ vang thêm nước non nhà.

2. Biết bao đời tiên vương nổi lên

Lo đấu tranh đắp lũy xây thành

Biết bao đời tiên vương nổi lên

Giữ núi sông trong thanh danh

Xây nước non với tôi trung thành.

Cùng khắc tên trên sử xanh

Hiến thân mình để lo cho quốc gia

Cho vẻ vang thêm nước non nhà.

(Ngô Ganh, Giỗ Hùng Vương)

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, cuối thời Hùng Vương vua có con gái Mỵ Nương, nhan sắc xinh đẹp. Vua muốn tìm người xứng đáng để gả. Bấy giờ có hai người từ ngoài đến, lạy dưới sân để cầu hôn. Vua lấy làm lạ, hỏi thì họ thưa rằng một người là Sơn Tinh, một người là Thủy Tinh, đều ở trong cõi cả, nghe nhà vua có thánh nữ, đánh bạo đến xin lĩnh mệnh. Vua nói: “Ta có một người con gái, lẽ nào lại được cả hai rể hiền?”. Bèn hẹn đến ngày hôm sau, ai đem đủ sính lễ đến trước thì gả cho người ấy. Hai người vâng lời, lạy tạ ra về. Hôm sau, Sơn Tinh đem châu báu vàng bạc, chim núi thú rừng đến dâng. Vua y hẹn gả con cho. Sơn Tinh đón vợ về ở ngọn núi cao trên núi Tản Viên. Thủy Tinh cũng đem sính lễ đến sau, giận tiếc là không kịp, bèn kéo mây làm mưa, dâng nước tràn ngập, đem các loài thủy tộc đuổi theo. Sơn Tinh có phép thần biến hóa, gọi người Man đan tre làm rào chắn nước, lấy nỏ bắn xuống, các loài trúng tên đều chạy trốn cả. Rốt cuộc Thủy Tinh không thể xâm phạm được núi Tản Viên. Tục truyền Sơn Tinh và Thủy Tinh từ đấy về sau đời đời thù oán, mỗi năm mùa nước to thường vẫn đánh nhau.

Câu chuyện trên được nhạc sĩ Nguyễn Hữu Nhuận (1914-2001) kể lại trong một bài hát được sáng tác năm 1947:

1. Trời sáng mơ hồ
Tiếng ai thét làm rung động giang sơn
Ấy khi Thủy Tinh lòng bát ngát
Tình duyên nguồn sầu hơn đòi cơn.
Ôi bao năm ước ao nay bời bời
Cũng vì một phút. Người lòng trắn triu

Vắng xa rồi xa xa ngùn ngụt.
Làn gió xào xạc sấm vang
Sóng trùng muôn đợt cùng dâng
Nước dâng tứ bề thuyền thấp thoáng
Miền xa mờ dần dần ngập dần.
Trời giông tố cứ giây thêm

Đồi xanh nối cao lên
Sóng khơi tung hoành trôi cuồn cuộn
Thần Sơn nhấc đỉnh đồi luôn
Vời vời ai ai lòng rộn rã lòng vui sa đà.
ĐK: Thôi thế thôi, thế thôi,

Nào ai mới thật chồng tôi?
Ôi chàng ôi thôi đừng làm chi

Nước non đầy vơi
Thôi thế thôi, thế thôi,

Lời ai ước hẹn cùng tôi
Ôi chàng ôi, thôi đừng gây thêm u hoài

Đau thương lòng tôi

Thôi thế thôi, thế thôi,

Nào ai mới thật chồng tôi.
Ôi chàng ôi, xin dằn ưu tư

Ôi chàng tiếc chi một kiếp hồng nhan

Mong manh mà thương tàn.
2. Buồn cánh chim trời
Núi xa nhắn làn mây lạnh miền xa
Nhớ thương hoa cỏ lời chiếp chiếp
Buồn kêu buồn lạc nhà chiều tà.
Ôi gian truân với đau sầu

Ngàn ngàn cũng vì một phút

Người lòng trắn triu

Vắng xa rồi xa xa ngùn ngụt.
Dòng nước lưng trời uốn khúc
Gió miền xa gợi sầu xưa
Cánh hoa lờ đờ vờn thấp thoáng
Về nơi trời sà sà đậm đà.
Trời giông tố cứ giây thêm

Đồi xanh nối cao lên
Sóng khơi tung hoành trôi cuồn cuộn
Thần Sơn nhấc đỉnh đồi luôn
Mờ mịt xa xôi buồn rộng rãi

Lời ai vang dài.

(vào ĐK)     

(Nguyễn Hữu Nhuận, Sơn Tinh Thủy Tinh)

Theo sử sách, hai bà Trưng Trắc và Trưng Nhị là hai vị anh hùng dân tộc đã lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống lại ách đô hộ của quân Đông Hán, lập ra một quốc gia tự chủ, kinh đô đặt tại Mê Linh. Năm Quý Mão (43), Hai Bà Trưng chống cự lại với quân nhà Hán ở Cấm Khê, thế yếu nên bị thua. Theo truyền thuyết, hai bà đã nhảy xuống sông Hát (Hát Môn, Hà Tây cũ) tự trầm mình để bảo toàn khí tiết:

Ngày xưa bên ta Hán tranh hùng

Cướp đất nước lòng dân oán thán khôn cùng

Giặc Tô tham lam ức dân lành

Áp bức giết người Thi Sách tấm gương hiền.

Dân Nam ơi nhớ lấy nhé

Danh Trưng Vương không bao giờ nhòa

Dân Nam ơi nhớ lấy nhé

Muôn năm không quên công Hai Bà.

(Đỗ Nhuận, Trưng Vương, 1939)

Trưng Nữ Vương lau phấn son mưu thù nhà
Mài gươm vang khúc toàn thắng hùng ca
Thu về giang san cho lừng uy gái Nam
Bầu trời Á sáng ngời ánh quang.
Nợ nước phó tay người nhi nữ
Tình riêng cứu nguy cho toàn dân
Một lòng trung trinh son sắt bền

Hát Giang sóng rền.
Trưng Nữ Vương dày đức cao ơn
Xin ứng linh ban phúc

Cho giang san hòa bình
Trưng Nữ Vương, nước non còn đó
Giống Lạc Hồng

Quyết kiên lòng bồi đền non sông.
Hồn quốc gia mờ phai má đào
Nhà Việt lặng buồn, rầu rĩ, sầu đau
Xui lòng nhi nữ mưu phục thù
Mê Linh ngợp trời cờ Việt sắc phô.
Mang phấn son tô màu sơn hà
Lòng vì nước vì nhà
Cho Việt Nam muôn đời hùng cường
Nhờ ơn đức Trung Vương.

(Thẩm Oánh, Trưng Nữ Vương)

Hồ Lãng Bạc là tên gọi của Hồ Tây trước kia, diện tích rộng hơn nhiều so với hiện nay. Vì là thắng cảnh nên ngày xưa các bậc đế vương hay đến đây vui chơi, xây dựng cung điện. Đây cũng là nơi diễn ra các trận chiến ác liệt giữa quân của Hai Bà Trưng với quân của lão tướng Mã Viện trên vùng đất trũng thuộc vùng Lãng Bạc, nằm giữa sông Cầu và sông Đuống.

Nhạc sĩ Xuân Tùng đã nhớ về cảnh đẹp của hồ xưa để rồi liên tưởng đến cuộc chiến đấu của Hai Bà với quân thù. Bài hát được viết với giai điệu thiết tha trong điệu luân vũ nhẹ nhàng:

Thuyền bơi reo lướt

Trên hồ đầy nước trong
Bọt tung theo sóng kêu rạt rào
Buồm căng nặng gió

Mang thuyền đi lướt nhanh
Én nhào trên nước long lanh.
Bờ xa bát ngát ven trời mây sóng đưa
Thành cây xa tắp trong mây mờ
Hồ Tây đây chốn

Tranh hùng Trưng Nữ Vương
Khiến người như thấy bâng khuâng.
Nào sóng vỗ, thuyền đi lên

Có điều gì nhớ thương
Triền sóng tới, dồn tiến tiến

Ánh tà dương tráng vàng.
Nào én đến, vèo bay đi

Ngắm mình trong ánh gương
Tràn sóng tới, thuyền lả lướt

Lướt mình trên nước xanh.
Thề quyết chiến, liều xông lên

Thét hùng oai nữ vương
Ào gió thét, ầm sóng vỗ

Thế cùng không chút sờn
Hồ vẫn đấy, người xưa đâu

Sóng hùng ghi nữ anh
Buồm quyến gió, thuyền rẽ sóng

Dưới trời mây nước xanh.

(Xuân Tùng, Hồ Lãng Bạc)

Nếu giai điệu bài hát của Thẩm Oánh đầy tự hào thì bài hát của Hoàng Phú mang chất trầm tư, liên tưởng về hai dòng sông lịch sử Hát Giang và Bạch Đằng Giang với giai điệu êm đềm và nhịp luân vũ dịu nhẹ:

Dòng sông Hát nước xanh mờ sâu
Êm đềm trôi về bến nơi đâu
Sóng đưa lăn tăn con thuyền ai xuôi
Theo gió khơi tiếng ca âm thầm trầm rơi.
Ngày xưa kia nơi đây

Đã từng vang hình bóng
Đôi quần thoa đem máu đào

Hòa nước sông nhà.
Hồn linh thiêng sống trên

Muôn ngàn sóng
Những khi nào chiều vắng

Trầm đưa lên tiếng ca.
Thuyền ai lướt sóng trên dòng sâu
Êm đềm trôi về đến nơi đâu
Có hay chăng ai trên dòng sông xanh
Tiếng ca thuở xưa như gợi tâm tình.
Chiều êm vắng nước sông mờ sâu
Con thuyền ai chèo đến nơi đâu
Sóng đưa mênh mông

Trên Bạch Đằng Giang
Trong gió khơi tiếng ca

Âm thầm dần lan.
Ngày xưa kia nơi đây

Đã từng vang hình bóng
Quân Trần Vương pha máu mình

Cùng máu quân thù
Thời oai linh khắc trên muôn ngàn sóng
Những khi nào chiều vắng

Trầm đưa lên tiếng ca.
Thuyền ai lướt sóng trên dòng sâu
Êm đềm trôi về đến nơi đâu
Có hay chăng ai trên dòng mênh mông

Tiếng ca thuở xưa như giục tấm lòng.

(Hoàng Phú, Ngày xưa)

Mê Linh vốn là địa danh của một vùng đất cổ thuộc quận Giao Chỉ. Đây là quê hương của Hai Bà Trưng. Năm 40 sau khi đánh vị quan đô hộ của nhà Hán là Tô Định, hai bà đã lập ra một chính quyền độc lập và tự chủ đóng ngay trên quê hương của hai bà như Đại Nam quốc sử diễn ca đã viết: Dô kỳ đóng cõi Mê Linh, Lĩnh Nam riêng một triều đình nước ta. Ngày nay vết tích thành trì của hai bà vẫn còn tại làng Hạ Lôi. Địa danh Mê Linh gắn liền với tên tuổi anh hùng, bất khuất của Hai Bà Trưng.

Nhạc sĩ Văn Giảng đã ngợi ca công đức của hai bà trong một bài hát trầm hùng về quê hương Mê Linh:

Canh dài ta ngồi trong rừng cây

Vang âm hồn thiên thu

Trời vắng hồn lắng

Tiếng sơn hà trong gió hú

Ai thấy chăng xưa hùng cường

Ai thấy chăng nay xiềng cùm

Đằng đằng nặng hận thù.

Ai đắp non sông trường tồn

Ai kết lên dân tài hùng

Xua tan giặc Đông Hán

Xua tan giặc xâm lấn.

Ta cùng chung lòng mong ngày

Vang danh thơm dòng oai linh

Thề quyết rèn chí

Quét quân thù đang cướp nước.

Ta cháu con dân Việt hùng

Nơi Mê Linh ta trùng phùng

Đồng lòng nguyền vẫy vùng.

Ta chiến binh đang thề nguyền

Quanh ánh thiêng nung lòng bền

Gian nguy càng hăng chí

Xung phong chờ đến ngày.

Ai vì nước? Ai thề ước?

Ta xung phong nguyền dâng thân

Hiên ngang nguyện đấu tranh

Xua tan quân Đông Hán

Ai trung thành? Ai liều mình?

Thề hy sinh, thề tung hoành hiên ngang

Thề kiên trung chiến đấu, thề chiến thắng!

Canh dài ta ngồi mơ ngày

Đi xông pha giành non sông

Ngời chói bừng ánh

Sáng tươi hồng hăng chí nóng

Quanh ánh thiêng reo bùng bùng

Ta nắm tay ca trầm hùng

Hẹn ngày rạng Lạc Hồng.

Mơ xuất quân đi rập ràng

Mơ quét tan quân bạo tàn

Xua tan giặc Đông Hán

Xua tan giặc xâm lấn.

(Đêm Mê Linh, nhạc Văn Giảng, lời Võ Phương Tùng)        

Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước là người yêu thích nguồn mỹ cảm về cái “hùng” xuyên suốt trong phần lớn tác phẩm của mình. Tuy nhiên trong một số bài ta thấy ông cũng khai thác mỹ cảm về cái “bi” cũng rất thành công. Ngay từ năm 1940, ông bắt đầu viết bài ca mang tính chất bi ai, nhịp điệu chậm rãi, gây xúc động người nghe khi nhớ đến bao lớp người hi sinh vì đất nước:

Trời mây u ám gió cuốn tả tơi hoa cỏ

Thời xưa lưu dấu âm vang nỉ non trong gió

Người xưa đâu tá có khóc những đêm lạnh lẽo

Người xưa đâu tá có khóc những khi trời chiều.

Tưởng nhớ tới bao khi

Ai kia cưỡi sóng Bạch Đằng

Tưởng nhớ tới bao khi

Ai kia nâng cao ngọn cờ Việt Nam…

Người xưa đâu tá hãy giúp

Thiếu niên dũng cảm

Người xưa đâu tá hãy giúp

Tấm lòng can đảm

Người xưa đâu tá hãy nổi

Gió mưa, lửa sóng

Người xưa đâu tá

Hãy giúp cho dân Lạc Hồng.

(Lưu Hữu Phước, Người xưa đâu tá)

Khoảng năm 1942–1943, trong một lần cắm trại tổ chức tại Mê Linh, nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã sáng tác bài hát Hát Giang trường hận với chất tưởng niệm, âm điệu chậm rãi, gợi nhớ công ơn và sự hy sinh của Hai Bà Trưng chống ách đô hộ của quân Đông Hán:

Đêm khuya âm u

Ai khóc than trong gió đàn

Sóng cuốn Trưng Nữ Vương

Gợi muôn ngàn bên nước tràn

Hồn ai đang thổn thức trên sông

Hồn quân Nam đang khóc non sông.

Sát khí ngất đất

Bao lớp thây muôn bóng huyền

Không gian như lắng nghe

Bao oan hồn đang xao xuyến

Xót thương hai Nữ hoàng tuẫn thân

Dù mạng vong lửa hờn chưa tan.

Làn sóng đang thét gào

Gió vang tiếng nguyền cùng gươm đao

Nguyện cùng sông đẫm máu

Tấm thân nát không nao.

Nhìn thấy quân Hán dày xéo

Sông núi nhà, dòng châu rơi

Khắp nước non mờ tối dưới trời.

Nào ai yêu nước nhà

Vì giống nòi vì hận thù

Làm sao đưa dân qua cơn đau khổ

Người Nam anh dũng

Quyết dâng đời sống cho non sông.

Liều mình vào tên khói cùng người thù

Ta quyết không đạp đất chung.

Trai hùng tráng lúc quốc biến xả thân

Lấy máu nóng cứu dân

Khỏi hồi nguy nan chí hiên ngang.

Bao năm công đức xây đắp

Nên non nước nhà

Ân đó ghi khắc trong tâm

Quốc dân không xóa nhòa

Vì đâu vua Trưng Nữ ra quân

Vì non sông tử tiết vong thân.

Nước cuốn réo rắt

Như thiết tha gọi quốc hồn

Thiên thu trên Hát giang

Vang tiếng lòng dân đau đớn

Khóc giang san phải hồi ngửa nghiêng

Cùng nhau khấn non nước thiêng liêng.  

(Hát Giang trường hận, nhạc Lưu Hữu Phước,

lời Phan Mai)

Năm 1944, sau khi vào Nam bộ, nhạc sĩ Lưu Hữu Phước cùng với người bạn Hồng Lực đã viết thêm lời bài hát và đổi tên thành Hồn tử sĩ không chỉ để tưởng nhớ bao hồn quân Nam chiến đấu dưới ngọn cờ của Hai Bà mà còn để chiêu hồn các anh hùng liệt sĩ đã bỏ mình trong chiến đấu từ đời xưa đến nay. Âm điệu đoạn đầu trang nghiêm, rồi chuyển sang nhịp vừa:

Đêm khuya âm u

Ai khóc than trong sương mù

Gió rít qua lũy tre 

Như nghiến răng vương mối thù

Hồn ai kia đau xót chơi vơi

Hồn quân Nam căm uất chưa nguôi.

Uất khí ngất đất

Bao lớp mây che kín trời

Sóng thét qua bãi lau

Như nhắc người xưa anh dũng

Đã hy sinh giữ gìn nước non

Lòng Bà Trưng vững bền sắt son.

Làn gió đưa sóng trào, 

Nước pha máu hồng rừng gươm đao

Cờ Bà Trưng lướt gió

Nước sông Hát cuốn mau.

Rền rĩ như có người

Thoáng nghe gió gọi từ xa xôi

Có tiếng loa rộn rã núi đồi.

Đến đây âm nhạc chuyển sang nhịp đi hùng tráng, lời ca rắn rỏi mang tính chất kêu gọi:

Nào ai yêu nước nhà
Vì giống nòi vì hận thù
Làm sao đưa dân qua cơn đau khổ
Người Nam anh dũng

Quyết dâng đời sống cho non sông.
Liều mình vào tên khói
Cùng người thù ta quyết

Không đạp đất chung.
Trai hùng tráng lúc quốc biến xả thân
Lấy máu nóng cứu dân

Khỏi hồi nguy nan, chí hiên ngang.

Nhịp điệu bài hát trở nên chậm rãi hơn, lời ca mang tính chất tưởng niệm:

Nhân dân đau thương

Ghi nhớ ơn của bao người

Chiến đấu dâng tấm thân

Cho nước nhà, cho giống nòi.

Nhìn gương xưa liệt sĩ nêu cao

Lòng sôi lên cương quyết noi theo.

Nước mắt rớt xuống

Bao xót thương bên nấm mồ

Khói bốc nghi ngút bay

Quyện lá cờ chưa khô máu 

Những con yêu thác vì nước non

Ngàn muôn năm Tổ quốc ghi ơn.

(Hồn tử sĩ, nhạc Lưu Hữu Phước, lời Hồng Lực, 1944)

Sau này bài hát được cả hai miền Nam Bắc dùng giai điệu để làm khúc nhạc tưởng niệm những chiến sĩ đã bỏ mình vì đất nước trong những buổi lễ quốc gia.

Cùng với chủ đề hồn tử sĩ trên, khoảng thời gian này còn có bài hát nhạc sĩ Lương Ngọc Châu mang tính chất trang nghiêm, tưởng nhớ được viết với nhịp luân vũ:

Màn đêm buông mây

Mờ ám trong rừng khuya
Cùng vang âm bao hồn ai khóc than
Khi mưa gió gieo sầu đêm thẫm
Hồn thiêng ấy như thầm tiếc cơ đồ xưa
Từng bao phen cùng làm gương vẻ vang
Mưu hạnh phúc lừng uy núi sông.
Nhìn giang san lầm than đớn đau
Biết cho bao giờ non sông thoát nguy.
Cùng vang muôn lời xưa than trách
Ai còn đang trầm mê ngủ say.
Lo sao khỏi hổ cùng sông núi
Cháu con Tiên Rồng hùng anh thuở xưa.
Cầu xin đấng thiêng giúp oai cùng ta
Đắp xây quê hương
Cùng đem tâm trí, cùng đem thân xác
Cùng đem quốc gia thoát cơn suy đồi.
Hồn ai oán than hờn trách

Trong rừng hoang
Hồn liệt oanh anh hùng xưa khổ đau
Trông non nước suy đồi tan nát
Lầm than ấy bao giờ dứt cho hồn kia
Cười vui tươi trên ngàn mây sáng trong
Khi nhìn thấy đài vinh đắp xong.

(Lương Ngọc Châu, Hồn Cồ Việt)

Sông Bạch Đằng là một con sông chảy giữa thị xã Quảng Yên (Quảng Ninh) và huyện Thủy Nguyên (Hải Phòng). Sông Bạch Đằng nổi tiếng với 3 chiến công của dân tộc Việt Nam: trận thủy chiến sông Bạch Đằng năm 938: Ngô Quyền đánh thắng quân xâm lược Nam Hán, tướng giặc là Hoằng Thao bị giết chết; trận thủy chiến sông Bạch Đằng năm 981: Hoàng đế Lê Đại Hành phá tan quân Tống xâm lược; trận thủy chiến sông Bạch Đằng năm 1288: Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn đại thắng quân xâm lược Nguyên Mông, giết chết tướng giặc là Toa Đô và bắt sống tướng Ô Mã Nhi (trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên lần thứ ba). 

        Nhiều bài hát của nhiều tác giả đã ngợi ca chiến công lừng lẫy trên dòng sông này:

Bạch Ðằng Giang sông ơi
Cùng ta réo lên chiêu anh hùng xưa
Theo tiếng sóng bên kia vừa tung bay
Tà giáp theo gương thần chập chờn
Trên sông thiêng đỏ máu ai kia
Ðã vung kiếm báu lên trời ghi hú vang
Bên ngàn núi sông chiêu hồn nước non.
Kìa Hoằng Thao đem bao quân sang
Quyết thâu giang sơn nhà Nam
Trên sóng biếc Ngô Quyền phá tan
Quân Tàu thoát nơi nguy nan
Bạch Ðằng Giang
Sông ơi là mồ chôn quân Nam Hán
Dân trong nước nhớ ơn đời đời
Nhớ ơn anh hùng cứu nước khơi vùng tối tăm.

(Ngô Quyền, khuyết danh)

Trong số các bài hát viết về sông Bạch Đằng, bài của nhạc sĩ Lưu Hữu Phước mang đậm chất hùng ca với giai điệu mạnh mẽ trong đoạn mở đầu với cung sol trưởng:

Đây Bạch Đằng Giang

Sông hùng dũng của nòi giống Tiên Rồng
Giống Lạc Hồng, giống anh hùng

Nam Bắc Trung.
Trên trời cao muôn sắc đua chen bóng ô
Dưới đáy dòng nước ánh sáng

Vẩn vơ nhấp nhô
Hàng cây cao soi bóng

Gió cuốn muôn ngàn lau
Hồn ai đang phảng phất

Trong gió cảm xiết bao.

Đến đây tác giả cho nhịp điệu chậm lại, giai điệu nhẹ nhàng khêu gợi tình cảm xót xa chạy trên cung sol thứ:

Mây nước thiêng liêng còn ghi chép rành
Thời liệt oanh của bao người xưa trung chánh
Vì yêu quốc gia vui lòng hiến thân

Liều mình ra tay tuốt gươm bao lần.

Vào điệp khúc, tác giả trở lại giai điệu hùng tráng chạy trên cung sol trưởng như đoạn mở đầu:

Dòng nước trắng xóa dưới trời quang đãng
Từ xưa nêu cao tấm gương anh hùng
Dù có sấm sét bão bùng mưa nắng
Đằng Giang vẫn sáng

Để cho nòi giống soi chung.

Lời 2 của bài hát lập lại cấu trúc như trên như để ôn lại những trang lịch sử oai hùng với ca từ đầy tự hào:

Trên dòng sông

Muôn bóng gợi trong trí ta
Biết mấy thành tích

Biết mấy gắng công thiết tha
Kìa quân Ngô Tiên Chúa

Chém giết quân Tàu man
Kìa quân Trần Quốc Tuấn

Đánh thắng quân Thoát Hoan.
Nay đã bao lâu còn đâu nữa rồi
Thời gian qua đã bôi mờ trong đêm tối
Người nay có hay đã vì chúng ta
Người hùng anh xưa giữ nước non nhà.
Dòng nước trắng xóa

Dưới trời quang đãng.
Từ xưa nêu cao tấm gương anh hùng
Dù có sấm sét bão bùng mưa nắng
Đằng Giang vẫn sáng

Để cho nòi giống soi chung.

(Bạch Đằng Giang, nhạc Lưu Hữu Phước, lời Mai Văn Bộ, Nguyễn Thành Nguyên, Lưu Hữu Phước, 1940)

Với nhạc sĩ Hoàng Quý thời ấy, dòng sông đã đem lại cho ông những giai điệu tươi vui, phơi phới của cảm xúc trẻ trung, nồng nàn:

Trên sông Bạch Ðằng, quân Nam ầm reo
Sóng nước vang đưa

Bao con thuyền mành trôi theo
Cờ bay gươm tuốt ra, quân vùng lên
Làm cho đuổi tan hết quân Nguyên
Ðến bây giờ mỗi khi đi trên sông Bạch Ðằng
Thì anh em ta vui ca rằng
Con sông Bạch Đằng

Nước trôi triền miên
Có biết đâu bao năm qua

Là mồ quân Nguyên
Còn ai thương nhớ xưa quân nhà Nam

Làm cho quân Nguyên hết khoe khoang
Ðến bây giờ mỗi khi đi trên sông Bạch Ðằng
Thì anh em ta vui chiến thắng.

(Hoàng Quý, Trên sông Bạch Ðằng)

Đinh Bộ Lĩnh người ở động Hoa Lư, nay thuộc huyện Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình. Năm 944, khi Ngô Quyền qua đời, trong nước nhiều sứ quân nổi lên, tranh giành cát cứ ở nhiều nơi. Cuối cùng chỉ có 12 thế lực mạnh tranh chấp, lịch sử gọi là loạn 12 sứ quân. Đinh Bộ Lĩnh hơn người vì là con nhà võ, thông minh, có chí lớn nên tập hợp lực lượng dẹp tan các sứ quân, thống nhất đất nước vào năm 967. Năm sau Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi hoàng đế, lấy hiệu Đinh Tiên Hoàng, đặt tên nước là Đại Cồ Việt, đóng đô tại Hoa Lư. Nhạc sĩ Hoàng Quý đã có bài hát ngợi ca người anh hùng Đinh Bộ Lĩnh với âm điệu hào sảng, thanh thoát:

1. Ta cùng nhau đi thăm nơi hùng xưa
Oai linh đứng muôn đời

Giữa nơi sông cùng núi
Và sân đá tường rêu

Dãi gan sương cùng mưa.
Ngàn bông lau reo đưa

Theo chiều gió phất phới
Hay bóng cờ năm xưa còn đâu đây
Kìa bao tiếng trâu xa

Còn vọng trong khói mơ
Dè chừng như tiếng loa trong rừng cây.
Hoa Lư ơi non lau còn trong sương gió
Ðến muôn đời mà không dứt lời ca
Với tiếng gió Hoa Lư ơi!
Với tiếng gió Hoa Lư ơi!
Muôn năm còn trong sương gió
Ðứng oai hùng cùng với nước nhà.

2. Đây ngàn năm xưa

Đinh vương còn thơ

Vang ca hát trên đường

Tiến quân không lùi bước

Và theo gió cờ lau phất phơ

Trong chiều đưa.

Giục quân reo xông pha

Tiếng hò hét chiến thắng

Bao khác thường khi Vương còn thơ ngây

Rồi thu quét non sông và gồm bao sứ quân

Vào một tay khiến oai bước ngàn thu.

Hoa Lư ơi muôn năm đời sau vang nhắc

Đến nơi này một di tích hùng anh

Tiếng gió thét bông lau reo

Tiếng gió thét bông lau reo

Muôn năm đời sau vang nhắc

Đấng oai hùng vì nước gắng mình.

(Hoàng Quý, Bóng cờ lau)

Trần Quốc Toản xuất thân là quý tộc họ Trần, có tước vị là Hoài Văn hầu. Ông ra đời năm 1267 giữa lúc mà cả nước đang bừng bừng khí thế chống giặc Nguyên Mông lần thứ hai. Năm 1282 vua Trần tổ chức một cuộc họp quân sự cao cấp tại Bình Than, Trần Quốc Toản muốn được tham dự nhưng vì mới 15 tuổi nên không được mời. Lúc ấy đang buồn bực, lại được Thượng hoàng Trần Thánh Tông ban cho quả cam nên Trần Quốc Toản đã bóp nát quả cam mà không hay. Sau đó ông chiêu mộ được một đạo quân cả ngàn người sát cánh cùng quân của triều đình chống giặc. Trong trận kịch chiến ở sông Như Nguyệt năm 1285, Trần Quốc Toản đã anh dũng hy sinh, lúc ấy ông mới 18 tuổi. Nhạc sĩ Ngô Ganh đã viết bài hát ca ngợi khí phách tuổi trẻ ấy:

Trần Quốc Toản trang anh hùng tí hon

Danh tiếng lừng sáng ngời sử Việt Nam

Trần Quốc Toản trang anh hùng tuổi non

Hăng hái cầm binh đánh nát tan quân thù.

Nêu cao tấm lòng hy sinh

Cho ta noi gương hùng thiếu nhi xưa

Thân còn bé, chí người lớn, tuổi còn non

Cứu được nước sáng danh

Cho giống nòi Việt Nam.

(Ngô Ganh, Trần Quốc Toản)

Trần Bình Trọng gốc người họ Lê, dòng dõi Lê Hoàn, rất giỏi võ nghệ. Ông là một danh tướng nhà Trần, có công lớn hộ giá bảo vệ cho Trần Thánh Tông và Trần Nhân Tông trong cuộc chiến với quân Nguyên Mông vào năm 1285. Ông hy sinh khi chặn quân Nguyên ở bãi Thiên Mạc, chẳng may bị giặc bắt được. Tướng giặc tìm mọi cách dọa nạt, dụ dỗ nhưng ông kiên quyết không khuất phục. Khi được hỏi có muốn làm vương đất Bắc không, Trần Bình Trọng khẳng khái trả lời: “Ta thà làm quỷ nước Nam, còn hơn làm vương đất Bắc”. Không thể khuất phục được ông, quân Nguyên buộc phải giết ông vào năm 1285, Năm đó, ông mới 26 tuổi:

Đời nhà Trần nước ta

Có tướng Trần Bình Trọng

Một vị hùng anh

Thác với hồn trắng trong

Trận giặc thua bị quân Nguyên bắt sống đi

Ngàn lời chuộc mua tướng có coi ra gì!

“Ta thà làm ma nước Nam”

Lời Trần Bình Trọng

“Còn hơn làm vương đất Bắc”

Lời Trần Bình Trọng vang thét lên.

“Đây đầu ta hãy chém đi kìa loài bạo tặc

Đời ta nguyện không nhơ nhuốc

Chịu đầu hàng giặc”- gương sáng ngời.

(Trần Bình Trọng, khuyết danh)    

Cuối năm 1284, để đối phó với dã tâm xâm lược của đế quốc Nguyên Mông, triều đình nhà Trần đã cho mời các bô lão về dự cuộc họp mặt tại cung điện Diên Hồng ở kinh đô Thăng Long để thống nhất ý chí và tập hợp sức mạnh của toàn dân để chống giặc. Các vị bô lão đã đồng lòng dõng dạc đứng lên thề quyết chiến. Hội nghị Diên Hồng biểu hiện ý chí sắt đá, ý thức sức mạnh trí tuệ của toàn dân trước quân thù.

Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã vẽ lại bức tranh sinh động của thời khắc lịch sử đó trong bài hát kể chuyện sau đây:

Toàn dân nghe chăng? Sơn hà nguy biến!
Hận thù đằng đằng! Biên thùy rung chuyển
Tuôn dày non sông rền vang tiếng vó câu
Gây oán nghìn thu.
Toàn dân Tiên Long! Sơn hà nguy biến!
Hận thù đằng đằng! Nên hòa hay chiến?
Diên Hồng tâu lên cùng Minh đế báo ân
Hỡi đâu tứ dân!

Đến đây bài hát chuyển sang âm điệu trầm hùng, phấn khởi, nhịp điệu nhanh và rộn ràng hơn:

Kìa vừng hồng tràn lan trên đỉnh núi
Ôi Thăng Long! Khói kinh kỳ phơi phới
Loa vang vang

Chiếu ban truyền bốn phương
Theo gió bay khắp miền sông núi réo đời.
Lòng dân Lạc Hồng

Nhìn non nước yêu quê hương
Giống anh hùng nâng cao chí lớn
Giống anh hùng đua sức tráng cường.
Ta lên đường lòng mong tâu đến long nhan
Dòng Lạc Hồng xin thề liều thân liều thân!
Đường còn dài. Hờn vương trên quan tái
Xa xa trông áng mây đầu non đoài.
Trông quân Nguyên tàn phá non sông nhà
Đoạt thành trì toan xéo dày lăng miếu
Nhìn bao quân Thoát lấn xâm tràn nước ta
Ôi sông núi nhà rền tiếng muôn dân kêu la.

Đây là đoạn cao trào của bài hát: các bô lão thay mặt cho toàn dân khẳng khái hô vang lời quyết tâm chiến đấu chống quân thù:

Trước nhục nước nên hòa hay nên chiến?

Quyết chiến!
Trước nhục nước nên hòa hay nên chiến?

Quyết chiến!
Quyết chiến luôn. Cứu nước nhà.

Nối chí dân hùng anh.
Thế nước yếu lấy gì lo chiến chinh?

Hy sinh!
Thế nước yếu lấy gì lo chiến chinh?

Hy sinh!
Thề liều thân cho sông núi.

Muôn năm lừng uy!

(Hội nghị Diên Hồng, nhạc: Lưu Hữu Phước, lời Mai Văn Bộ, Huỳnh Văn Tiểng, Lưu Hữu Phước, 1944)

Chu Văn An quê ở làng Quang Liệt, nay là xóm Văn, xã Thanh Liệt, huyện Thanh Trì, Hà Nội. Ông là một nho sĩ uyên thâm, chính trực, đức độ, từng đỗ Thái học sinh (tiến sĩ) nhưng không ra làm quan mà mở trường dạy học ở bên kia sông Tô Lịch. Vua Trần Minh Tông (1314-1329) mời ông làm Tư nghiệp Quốc tử giám, dạy cho Thái tử Trần Vượng, tức là vua Trần Hiến Tông sau này. Đến đời Dụ Tông, thấy quyền thần làm nhiều điều vô đạo, ông dâng Thất trảm sớ xin chém bảy tên gian nịnh, nhưng vua không nghe. Ông chán nản từ quan về ở núi Phượng Hoàng (Chí Linh, Hải Dương), lấy hiệu là Tiều Ẩn (người hái củi ở ẩn) dạy học, viết sách cho tới khi mất, 1370. Cuộc đời thanh bạch và tiết tháo của ông là tấm gương sáng cho đời sau. Một bài hát bày tỏ lòng tôn kính và ngưỡng mộ ông:

Đời nhà Trần có ông Chu Văn An

Là bậc cao hiền

Người một đời sống nêu gương

Thanh cao lợi danh màng chi

Làm sớ mà dâng vua Dụ Tôn

Đòi chém bảy quan nịnh thần đi.

Chu Văn An, Chu Văn An

Trung trực lạ thường

Làm quan là nêu gương công minh

Làm sư rèn đúc bao tâm hồn

Bền soi gương sáng

Chu Văn An, Chu Văn An

Người làng Cung Hoàng nghìn đời danh vang.

(Ngô Ganh, Chu Văn An)

Chi Lăng là một trong những cửa ải ở vùng biên giới đông bắc nước ta, là nơi đã diễn ra những trận chiến đấu ác liệt chống quân xâm lăng. Năm 981 Lê Hoàn đánh nhau với quân Tống, bảo vệ được nền độc lập của nước Đại Cồ Việt. Năm 1427, nghĩa quân Lam Sơn quyết chiến với quân Minh, buộc quân xâm lược phải rút về nước và công nhận nền độc lập của nước Đại Việt. Chi Lăng đã trở thành địa danh oai hùng và là niềm kiêu hãnh của dân tộc ta.

Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước lại một lần nữa ngợi ca vùng đất thiêng liêng này. Mở đầu là tiếng hò reo hòa vang trong tiếng trống:

Chi Lăng, Chi Lăng!

Tiếng ai hò reo vang trời
Chi Lăng, Chi Lăng!

Bóng ai tranh hùng muôn đời.

Tiếp đó âm điệu theo bước nhịp đi hùng tráng:

Trời âm u, gió tung, rú lên rít lên ào ào
Rừng thông rên xiết

Dường như khóc dưới luồng bão.
Lời ai nỉ non trong mây.

Hồn ai thở than nơi này
Lời gió hay lời reo ngàn quân sĩ đã chết
Hồn gió hay hồn ai còn thương tiếc

Trời lung lay, sấm vang,

Sét vang nổi lên ầm ầm
Đồi non, thung lũng đều long lở

Dưới hồi sấm
Lời ai? Phải chăng thần thánh?
Hồn ai? Phải chăng hùng anh.
Vì nước tuốt gươm đột xông
Làm cho rõ giống Tiên Rồng.
Hồi nhớ tới vó câu khập khễnh

Lướt qua làn khói giáp chiến.
Hồi nhớ tới bóng muôn cờ xí

Phất tung hùng vĩ quyết tiến!
Vì nước tuốt gươm xông pha
Lòng trung, cứu dân lầm than
Đồng hát khúc anh hùng ca
Bền gan kết tâm cường tráng.
Khuất Nam, bình Bắc, oai hùng luôn tiến
Trống chiêng vang rền.
Hồi chiêng khua thúc quân,

Tiếng loa thét lên long trời
Hùng binh say máu, gầm như sóng

Cố tràn tới. Cờ Nam phất lên oai nghi
Nhà Nam vẻ vang một thì
Triều Lý, binh hùng ta liều thân

Sống quyết chiến!
Đồng tiến tuôn giày lên tàn quân Tống.
Thù muôn năm, Liễu Thăng kéo quân

Tiến qua biên thùy
Ngựa phi như sóng, vượt khe suối,

Lướt rừng núi.
Ngờ đâu tiếng loa vừa báo
Lê tướng chước thâm tài cao
Đồng ứng phá tan giặc Minh
Hùng anh, múa tít gươm linh.
Hồi nhớ… vang rền.

(Ải Chi Lăng, nhạc Lưu Hữu Phước,  lời Mai Văn Bộ,

Lưu Hữu  Phước, 1942)

Lam Sơn là tên một ngọn đồi thuộc xã Xuân Lam, huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa, là quê hương của Lê Lợi – vị anh hùng kiệt xuất đã đứng lên đánh đổ ách đô hộ của quân Minh, khôi phục vị thế hùng cường của nước Đại Việt. Chính vùng đất thiêng này đã gợi nhiều cảm xúc cho các nhạc sĩ viết nhiều bài ngợi ca. Đây là một hành khúc vui tươi của nhạc sĩ Hoàng Quý:

1. Vùng non cao ngất khí thiêng
Tưng bừng một sáng mùa xuân mới
Tiếng reo vang theo cùng hơi gió dần xa vời

Vừng ô lên sương tan mờ trong mây núi
Bóng quân đi theo tiếng chiêng oai hùng rơi.
ĐK. Nước non Lam Sơn! Nước non Lam Sơn!
Bóng cờ bay phất phới. Khắp nơi cờ vàng
Khắp nơi cờ vàng. Muôn hồn quân Nam.
2. Hồi chiêng khua gió núi đưa
Vang lừng một sáng mùa xuân tới

Vó câu đi nhịp nhàng

Trong sóng người trên đường
Vừng ô lên sương tan dần trong tia nắng
Khắp non sông bao tiếng ca tơ lòng vương.

(vào ĐK)

3. Ngàn quân reo trống thúc vang

Trên đường một sáng mùa xuân ấm

Phút giây qua muôn cờ xa khuất hàng cây mờ

Còn đâu đây êm êm từng trong khe lá

Tiếng ca rơi theo tiếng chiêng âm thầm đưa.

(vào ĐK)

(Hoàng Quý, Nước non Lam Sơn)

Trong khi đó nhạc sĩ Thanh Thoại viết những giai điệu trầm hùng, gợi nhớ những tháng ngày lịch sử đấu tranh của tổ tiên:

Màn đêm buông rơi, lộng tiếng gió thét 
Muôn bóng quân đang dồn bước 
Về đây đêm nay, cùng cất tiếng hát 
Thề chung giết tan quân thù.  
(ĐK) Nơi đây bao đấng hùng anh
Đem thân chiến đấu vì dân
Hùng cường ngày xưa noi dấu

Ngày mai thề quyết lên đường.
Lửa lên bùng lên, lửa cháy bùng cháy 
Như giục lòng ta bền gan cùng nhau 
Sá chi nguy nan, liều mình

Cứu nước non nhà. 
Ngồi trong Lam Sơn 
Quanh ánh lửa thiêng nung lòng tranh đấu 
Giờ đây chúng ta quyết tâm một lòng

Nguyện diệt tà quốc tham tàn. 
2. Ngày mai ra đi vì nước quyết chiến 
Ta đánh cho tan giặc Minh  
Còn đang xâm lăng, dày xéo đất nước 
Còn gieo biết bao căm hờn.
(vào ĐK)
3. Cầm tay ta ca nhạc khúc chiến thắng 
Mơ bóng quân Nam dồn bước 
Ngày mai vinh quang về với đất nước 
Toàn dân hát khúc khải hoàn.

(vào ĐK)

(Thanh Thoại, Đêm Lam Sơn)

Lê Lai là một tướng lĩnh tham gia Khởi nghĩa Lam Sơn, ông được coi là một anh hùng, một tấm gương trung nghĩa với sự kiện nổi tiếng trong lịch sử Việt Nam là cải trang thành Lê Lợi và bị quân Minh giết chết. Bài hát ca ngợi gương hy sinh của ông:

Đoàn quân xâm lăng dồn dập cùng đi

Gây đao binh, vây kín núi Chí Linh
Quân dân ta tuy hao mòn

Tiến không lui quyết sống còn
Cùng nhau tung hoành một phen liều chết.
Lê Lai quyết liều mình

Nguyền một lòng vì dân hy sinh
Đem thân cho giặc xé, chết không nề
Máu Việt dâng cho non sông.
Kìa gương hy sinh muôn đời

Toàn dân ta noi theo

Cương quyết lúc biến nguy.
Khoác áo vua, quyết không hàng

Đánh giết tan bao quân Tàu
Toàn dân nước Nam ghi lòng ơn sâu.

(Văn Giảng, Gương sáng Lê Lai)

Nguyễn Trãi là con trai của Nguyễn Phi Khanh, người làng Nhị Khê, huyện Thường Tín, Hà Nội, chào đời năm 1380, đỗ Thái học sinh năm 1400, làm Ngự sử Đại phu. Năm 1407, khi quân Minh xâm lược nước Việt, Nguyễn Phi Khanh bị giặc bắt giải về Tàu, cả anh em Nguyễn Trãi đi theo đưa tiễn. Đến ải Nam Quan, Phi Khanh khuyên hai con trở về giúp vua cứu nước. Nghe lời cha, Nguyễn Trãi đi theo Lê Lợi tụ nghĩa ở Lam Sơn chống quân Minh giành lại độc lập cho nước nhà. Ông làm quan dưới đời hai vua Lê Thái Tổ (1428-1433) và Lê Thái Tông (1433-1442). Năm 1442 ông bị vu oan giá họa nên bị triều đình tru di nhưng may mắn có người vợ lẽ nên trốn thoát được.

Câu chuyện lịch sử trên được nhạc sĩ Văn Giảng ghi lại trong một bài hát như một truyện ca lich sử. Mở đầu bài hát giai điệu mang tính chất kể lể nhẹ nhàng:  

1. Ôi Nam Quan! Ôi Nam Quan! 
Nơi gió gào sông núi rền vang niềm hờn oán 
Đâu anh linh?

Đâu anh linh, đâu bao đời cường? 
Đây Nam Quan, người đày cùm

Phi Khanh anh hung. 
Máu dân tràn tuôn, muôn lầm than 
Nghìn xót thương, nhìn đớn đau 
Tấm thân già đây ước mưu thù chung. 
Ngờ đâu quân Minh lộng cường quyền

Đày đi xa vời quê hương 
Thôi hết mơ đi ca hát nhịp nhàng. 

Đến đây bước vào điệp khúc, âm điệu trở nên hùng tráng, mạnh mẽ:

“Ta tiến, ta tiến, ta tiến theo người 
Đem tấm gương sáng băng ánh soi đời 
Trông đường xa, trông đèo cao, trông rừng húy

Theo cờ bay, chân dồn bước, bền tâm chí 
Sông núi Nam, Minh còn gieo hận,

Quyết chiến thắng. 
Ta tuốt gươm vang lừng reo cùng: ai thi gan 
Nơi sa trường, say sưa ước cái chết vinh quang 
Xua quân thù, đem xương máu xây đắp nhà Nam. 

Bài hát trở lại lời 2, kể lại lời dặn dò của vị cha già và lời nguyền làm theo lời cha của Nguyễn Trãi:

2. Ôi ly tan! Ôi ly tan! 
Con quyết nguyền không bước rời

Cha già hờn oán. Con ơi con!

Đây Nam Quan con nghe lời truyền 
Cha đi thôi, tìm đường về con tung gươm vàng. 
Nước non tàn nguy

Khóc lầm than rền xót thương 
Chờ đón cơ đứng lên vời binh

Quyết mưu thù chung 
Lạy cha con xin nguyền đời đời

Làm theo bao lời thiết tha 
Khi bóng cha lan theo bóng chiều tà. 
(vào ĐK)

(Nam Quan hận khúc, nhạc Văn Giảng, lời Hồ Đình Phương)

Trong khi đó, nhạc sĩ Đỗ Nhuận cũng đã nhắc đến câu chuyện này trong vở ca kịch Nguyễn Trãi – Nguyễn Phi Khanh viết năm 1940-1941:

Chim kêu não nùng vang trong nương xanh

Dường như thương nhớ mong

Ai hoài lời chim vang

Rừng hoang (tu hú ù)

Chim than (tu hú ù, tu hú ù)

(Tu hú ù) vang trên ngàn xa.

(Tu hú ù) hiu hắt bên rừng

(tu hú ù, tu hú ù)

Chim ơi có người hôm nay bơ vơ

Lần đi theo bóng non sông mờ

Vì đất nước còn mong chờ. Chim ơi

Có người lênh đênh phương xa

Vì nước non nhà.

(Đỗ Nhuận, Chim than)

Trong lịch sử, sông Gianh là ranh giới giữa Đàng Trong và Đàng Ngoài (1570-1786) thời Trịnh Nguyễn phân tranh với xung đột vũ trang giữa hai họ gần nửa thế kỷ (1627-1672). Đèo Ngang gắn với huyền thoại “Hoành Sơn nhất đái, vạn đại dung thân” của Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm. Năm 1558, Nguyễn Hoàng – một danh tướng thời Lê, con thứ của Nguyễn Kim – sợ bị Trịnh Kiểm mưu hại, đã xin vào trấn thủ đất Thuận Hóa, mở đầu thời chúa Nguyễn và nhà Nguyễn sau này. Việc lấy sông Gianh phân chia ranh giới gây nên nỗi đau thương cho dân tộc Việt. Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước đã nói lên sự buồn thương này trong bài hát này:

1. Trên sông chơi vơi,

Gió đưa hiu hắt từ phương xa vờị
Lan theo cơn gió, bấp bênh trôi

Máu ai pha hồng dòng song.
Vang theo hơi gió. Tiếng của ai

Thầm khóc trên lưng sóng
Thôi nhắc nhở chi khi Bắc Nam đoạn tình,

Tàn sát sinh linh
Ôi sông Gianh! Hồn mi than khóc?

Lòng mi đau đớn? Dòng mi căm hờn?
Vì đâu bao năm Nam Bắc tranh hùng bạo tàn

Nên nước non đành chịu mờ ám
Ôi sông Gianh? Lòng mi tủi chăng?

Hồn mi hổ chăng? Dạ có buồn chăng?
Chưa xóa mất những cơ tương tàn

Chưa thấy ngày vẻ vang.
2. Trên sông xa xa,

Khói lam nương bóng mây bay là đà
Vươn theo hơi khóị bóng ai mờ lướt

Trên sương chiều đìu hiu
Không gian u tối sát khí

Dâng ngàn lớp che sông núi
Ôi xấu hổ thay, gương giết nhau một nhà

Ngàn kiếp không phai.
Ôi sông Gianh! Hồn mi nên sánh

Cùng con sông Hát, cùng con sông Ðằng.
Vì đâu mi đang phân rẽ phân dòng Lạc Hồng

Xui ghét nhau người cùng nòi giống
Ôi sông Gianh! Lòng mi vẫn xanh

Lòng mi hiểm sâu, dạ chứa hờn đau?

Mi hối tiếc những khi tương tàn

Mi khóc thời dở dang.
Ôi sông Gianh hồn mi than khóc

Lòng mi đau đớn lòng mi căm hờn. (3)(Lưu Hữu Phước, Hờn sông Gianh)

Quang Trung là niên hiệu của Nguyễn Huệ khi lên ngôi hoàng đế để có danh nghĩa chính thức xuất quân tiến ra Bắc vào cuối năm 1788. Bấy giờ Càn Long sai Tôn Sĩ Nghị chỉ huy 20 vạn quân Thanh tiến vào chiếm đóng Thăng Long. Đại quân của Quang Trung tới Nghệ An thì dừng tại đó hơn 10 ngày để tuyển quân, số quân lên đến 10 vạn và đội tượng binh gồm 200 voi chiến. Ngay sau lễ duyệt binh, Quang Trung tiến quân ra Bắc Hà. Đêm mồng 4 Tết, Quang Trung tiến đến trước đồn lớn nhất của quân Thanh là Ngọc Hồi nhưng dừng lại, trong khi đó cánh quân khác bất ngờ đánh đồn Khương Thượng khiến quân Thanh không kịp trở tay, hàng vạn lính bỏ mạng. Sầm Nghi Đống tự vẫn. Xác quân Thanh chết sau xếp thành gò Đống Đa. Tôn Sĩ Nghị nghe tin, cuống cuồng bỏ chạy. Đến sông Nhị Hà, sợ quân Tây Sơn đuổi theo, Tôn Sĩ Nghị hạ lệnh cắt cầu khiến quân Thanh rơi xuống sông chết rất nhiều. Trên đường tháo chạy, Tôn Sĩ Nghị bị chặn đánh, tơi tả chạy về. Như vậy, chỉ trong vòng 6 ngày, quân Tây Sơn đã đánh tan quân Thanh.

Quang Trung là niềm kiêu hãnh về tài thao lược kiệt xuất, về khí phách hiên ngang của con người xả thân cứu nước. Hình ảnh đó gợi lên cảm xúc để các nhạc sĩ viết lên nhiều bài hát ngợi ca đầy chất hào hùng:

Ðức Quang Trung anh hùng Việt Nam

Đánh quân Xiêm vượt qua Rạch Gầm

Rồi hàng vạn quân Thanhh

Rộn rịp vào Thăng Long

Dân Việt hùng chiến,

Quân Thanh chết đầy sông.
Nhị Hà trôi đầy xác,

Máu hồng thắm dòng sông
Thăng Long cờ phất phới

Nhân dân Việt hát khải hoàn ca.
Ðức Quang Trung anh hùng Việt Nam

Giết xâm lăng đời vui an lành 

Ðời người vì quốc dân,

Nguyền một lòng canh tân

Cho nhà Việt Nam tương lai thoát lầm than.
(Văn Giảng,Quang Trung hùng ca)

1. Từng đoàn dân chúng trên đế đô tưng bừng đi

Tìm về thăm chốn

Non nước thiêng trang hùng ghi

Cố bước bước bước bước

Trên đường thơm gió mát

Ta đi đi đi đi thăm gò xưa chất thây

Ðống Ða còn chốn đây,

Nhắc xương đầy máu xây.

Ngàn tiếng khóc tiếng rít lên

Còn vướng vất giáo, mác, tên

Mấy ai qua mà lòng khôn ngây.

ÐK: Cùng thăm nơi xưa

Ai là người không bái sùng

Dòng máu ái quốc

Lưu truyền trong bao đấng hùng

Ngày ngàn quân Thanh chết

Dưới toán quân Việt Nam

Thề quyết phấn đấu đồng tâm hy sinh

Làm sao cho hơn thời xưa.

Rồi cất sức sống ngày mai

Máu đào đồng bào kết hòa cùng màu quốc kỳ.

2. Lời đoàn quân trước

Trong gió rung bao cờ bay

Còn rền theo trống chiêng

Lắng khua trong chiều nay

Hỡi dũng sĩ ái quốc ngại gì bao nguy khó

Giữ đất nước thống nhất

Bao người đang ngóng ta.

Tiến quân hành khúc ca.

Thét vang rừng núi xa

Giục chiến sĩ cất bước mau

Từng toán trước đến toán sau

Nối nhau đi cuộc hành binh qua.

(vào ĐK)

(Văn Cao, Gò Đống Đa)

Sau khi vào miền Nam, nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ có viết trường ca Máu hồng sử xanh, gồm nhiều bài sử ca trong đó có bài ca ngợi chiến thắng của vua Quang Trung. Đoạn đầu âm nhạc chậm rãi trang nghiêm:

Ai phá tan quân Sầm Nghi Đống

Đất Đống Đa chôn vạn quân thù

Ai phá tan binh đoàn giặc Thanh

Đất Hạ Hồi còn vọng hồi chiêng.

Tiếp đó là âm điệu dồn dập, tiết tấu nhanh hơn:

Giặc nhà Thanh đây Tôn Sĩ Nghị

Giặc nhà Thanh đây Sầm Nghi Đống

Giặc tràn qua khắp bờ sông Nhị

Giặc tràn qua vây chặt thành Thăng Long.

Mười vạn quân do ngài Quang Bình
Ào ào đi ngăn đoàn quân tiến
Ào ào đi đến miền Tam Điệp
Đợi mồng năm tiêu diệt sạch quân Thanh.

Này bập bùng nhịp trống

Bồi giọng chiêng

Vó ngựa hùng anh vó ngựa dồn nhanh 

Vó ngựa tàn canh vó ngựa lừng danh

Rung rinh kinh thành.

Nhằm Lục Đầu mà tiến nhìn về Lạng Giang

Hướng về Hải Dương Bắc Bình Đại Vương

Chiếm Hạ Hồi nhanh đánh Ngọc Hồi luôn

Quân Thanh tan tành.

Ngàn quân Tàu vượt cầu như nước tràn

Hàng ngàn hàng ngàn quân Tàu

Vượt cầu trong gió ngàn

Ngàn quân Tàu sập cầu tô thắm màu

Nhị Hà Nhị Hà nước về đỏ ngầu

Thây chất tràn.

Nào ngờ đâu bao mộng tan tành

Vạn giặc Thanh như là mây khói

Và giờ đây nước Việt yên lành

Ngàn đời sau Bắc Bình còn vang danh.

Đoạn kết bài trở lại âm điệu trang nghiêm, chậm rãi để tưởng niệm:

Ai nhớ chăng Quang Bình anh dũng

Đất Đống Đa chôn vạn quân thù.

Ai phá tan binh đoàn giặc Thanh

Đất Hạ Hồi còn vọng hồi chiêng.

(Hoàng Thi Thơ, Quang Trung đại phá quân Thanh)

Nhìn lại các giai đoạn chống ngoại xâm của dân tộc Việt Nam, ta nhận thấy kinh đô Thăng Long luôn chứng kiến những bước thăng trầm của lịch sử, mỗi địa danh mang đầy dấu tích oanh liệt của những anh hùng luôn đứng lên để giữ yên bờ cõi. Đây là khúc ngợi ca vùng đất thiêng, kinh đô nước Việt:

1. Cùng ngước mắt về phương

Thăng Long thành cao đứng
Trông khói sương chiều ám trên dòng sông
Nhị Hà còn kia, Nhị Hà còn đó!
Lũ quân chàng Tôn sập cầu trôi đầy sông.
Tháp đây! Gươm Thần đâu dưới nước biếc
Có chăng! Bao ngươì bao nhiêu luyến tiếc
Này phường này phố cũ. Này đường về Ô xưa!
Bóng xưa ngàn năm hồ phai khi tàn mơ.
ĐK: Thăng Long! Thành xưa!
Thăng Long, ngày nào cờ khoe sắc phấp phới
Loa vang xa chiêng thu không

Tiếng bát ngát trong trống thành
Bao năm qua các chốn cũ

Vẫn lấp lánh dáng tinh anh.
Thăng Long thành
Ơi Thăng Long! Ơi Thăng Long!

Ơi Thăng Long ngày nay
Dân trí sống yên vui chờ gió mới theo về
Bao ánh sáng tương lai từ khắp chốn theo về.
Ơi Thăng Long! Ơi Thăng Long!

Ơi Thăng Long ngày mai
Xây đắp dưới vinh quang bằng chí khí anh hùng
Ngời trang sử cũ: Thăng Long!

Thăng Long! Thăng Long thành.

2. Cùng tiến bước về phương

Thăng Long thành cao đứng
Những toán quân về đánh tan ngoại xâm
Cột cờ còn kia! Cột cờ còn đó!
Khắp nơi dồn theo lời tươi vui chờ ta.
Chúng ta muôn ngàn năm yêu sông suối
Khói mây trên thành đô yêu dấu ấy
Này phường này phố cũ, này đường về Ô xưa!
Nắng mai hồng lên đàn chim vang lời ca.

(vào ĐK)

(Văn Cao, Thăng Long hành khúc ca)

Những bài sử ca đã góp phần khắc họa hình ảnh của các anh hùng lịch sử, niềm tự hào về dân tộc và khêu gợi lòng yêu nước của mọi tầng lớp dân chúng, nhất là vào thập niên 1940-1950 khi đất nước còn đang chiến đấu giành lại độc lập cho nước nhà. Nền tân nhạc đang ở giai đoạn hình thành nhưng đã đóng góp những giai điệu hào hùng trong cuộc chiến đấu này.

II.THANH NIÊN CA

Có những bài hát với âm điệu vui tươi, phấn khởi khiến cho lòng người phơi phới, con tim rộn rã, biết yêu đời, yêu người. Để gọi những bài hát ấy, có thể mượn danh từ của nhạc sĩ Phạm Duy: thanh niên ca. Đó là bài hát dành cho thanh niên, nói lên tâm trạng, chí khí và ước vọng của thanh niên. Một dung mạo khác của âm nhạc miền Nam sử dụng, thừa hưởng các sáng tác của những nhạc sĩ ra đời từ khi nền tân nhạc hình thành và được tiếp nối sau đó. Đây cũng là niềm cảm hứng bất tuyệt để những nhạc sĩ trẻ tuổi muốn giãi bày tình cảm trong sáng trong cuộc sống dẫu còn nhiều nghịch cảnh và khó khăn trước tình hình đất nước chưa sạch bóng quân thù. Niềm yêu đời, yêu cuộc sống đã đưa họ tiến về phía trước với dáng vẻ hiên ngang của người thanh niên:

Còn gì vui hơn bước đường thanh niên
Ðường rắc toàn hương như là cỏ tiên
Hãy say sưa mà quên hết buồn đi
Gắng công lên đời đúc rèn tâm trí
Thanh niên ơi!
Dắt nhau lên đường cùng vui vang hát
Sánh vai cùng đi thanh niên ơi!
Ngắm trông phương trời đừng lùi bước
Và chớ phân ly…

(Thẩm Oánh, Thanh niên ơi)

Cờ bay lay hồn trai hờn mang

Vai kề mơ bình minh tươi sáng…

Phút say quên, thanh niên hát vang

Dập dập dồn thanh niên trên đường xa

Bước ra biên cương sánh chí hùng cường

Dập dập dồn thanh niên đem đầu xanh cứu nước

Tung bay khói lướt trùng dương…

(Văn Giảng, Thanh niên, thanh niên)

Nhưng không phải chỉ có những chàng trai, trong lớp tuổi thanh xuân còn có những cô gái cũng góp sức xây dựng cuộc đời:

Trông hoa xuân thắm tươi trên muôn cành

Lòng niên thiếu chan chứa hương xuân

Reo lên trong nắng mới trong vui mới

Vì chị em, ấy Hoa của đời.

ĐK: Này chị em khắp nước Nam

Dịu dàng như những đóa hoa,

Như những đóa hoa

Tô điểm thêm cho sơn hà.

Hồn thanh xuân khuyến khích ta

Nào chị em cất tiếng ca cùng cất tiếng ca,

Vui vẻ thêm cho nước non nhà

Sao cho cả thảy hăng hái cố gắng luôn,

Dù ngàn chông gai cùng nhau vui sống.

Làm sao cho khắp nước Nam

Đều rền vang tiếng hát ca, vang tiếng hát ca

Lòng vui tươi chiếu bao la…

(Thiếu nữ Việt Nam, nhạc Lưu Hữu Phước, lời Mai Văn Bộ, Lưu Hữu Phước, 1942)

Xuân thắm hoa lòng,

Trong gió thanh hương nồng

Nắng tưng bừng vờn áng yêu đào

Trong muôn tiếng ca, tiếng sơn hà thúc hối ta

Kìa đằng xa nguồn sống thanh cao

Sông núi đúc nên tâm hồn sắt son.

Quyết tâm nguyện đi giúp nước non

Đoàn ta bước mau cho đời ta càng cao

Bền gan tiếp giúp bao người lầm than

Đoàn ta bước mau cho đời ta càng cao

Mưa gió không hề sờn gan đá vàng

ĐK: Vui ca vang cùng tiến lên trên đường đời

Lời nguyền ước ghi nhớ chăm lo trau dồi

Vì quê hương giúp nhân dân cùng đoàn kết

Dắt tay nhau,

Nhìn gương giống nòi luyện chí cao…

(Việt nữ gọi đàn, nhạc Lưu Hữu Phước, lời Mai Văn Bộ,

Lưu Hữu Phước, 1943)

Sương trên cành còn thắm sắc mai
Hoa đua cười chào đón gió vui
Non nước bình minh

Uống ngàn muôn tia sáng.
Chim líu lo cười vang trời
Tung cánh bay chuyền khắp nơi
Ong bướm say màu nắng tươi
Trên đường rộng xa khơi…
Nào, nào thanh niên

Đường rộng còn chờ chân bước
Hồn mạnh, lòng dặn, chân kiên.
Cất tiếng lên ca lên anh em

Cho người đời chút thú êm đềm
Lòng nguyền giúp ích muôn người.

(Nguyễn Hữu Ba, Quãng đường mai)

Nhạc sĩ Hùng Lân cũng cất tiếng kêu gọi thanh niên:

Anh nghe chăng cung kèn rạng đông
Ðang uy linh lừng vang trên không
Ðang thiết tha hùng hồn

Khơi chí gan Lạc Hồng
Cháy lên nhuộm trên ánh hồng.
(Anh nghe chăng… ánh hồng)
Lời 1:
Ði! Đi đi thôi, tiến cho đến nơi sáng ngời
Quyết sống những phút

Tung hoành dọc ngang thật vẻ vang
Mang thân nam nhi

Hãy đem chí thi với đời
Ðường hoàng lẫm liệt

Dù sao cũng cứ hiên ngang.
ĐK:
Thanh niên Việt Nam, sao mai trời Nam
Ðường gai bon gót,

Bạo mà đi ta cứ bạo mà đi
Tương lai chờ ta, vinh quang đợi ta
Dầm sương dãi nắng,

Không khi nào nhục chí nam nhi.
Lời 2:
Ði! Anh em ơi, nước non nhắn bao tiếng mời
Nắng mới phấn chí

Chim đàn cùng ca nhịp bước ta
Ra tay tu mi, nước non chấn động tới trời
Bụi đường ghi tạc vết chân tráng sĩ đi qua.

(Hùng Lân, Rạng đông)

Nhạc sĩ Phạm Đình Chương ngợi ca tuổi trẻ với hình ảnh bình minh đem lại niềm tin yêu, sự phấn chấn và tuổi trẻ hiểu rằng phải đem sức thanh xuân để cống hiến cho cuộc đời:

Trời bình minh đem tươi sáng cho tuổi xanh
Lừng trong sương ta im nghe gió thơm lành
Ðang reo vang muôn đời thanh niên

Hãy xứng danh đây con Rồng cháu Tiên.
Kìa cỏ cây như say giấc mơ triền miên
Và lòng ta hôm nay quên hết ưu phiền
Giơ tay lên ca ngợi thanh niên
Hát, hát lên cho tấm lòng vững bền.
Chiều nao bên làng cũ, cô thôn nữ yêu kiều
Yêu anh tóc xanh màu,

Yêu tài trai rực rỡ đồng sâu.

Nhịp điệu hùng tráng xuyên suốt cả bài hát nhưng khi vào đoạn 2, tác giả dùng nhiều liên ba để tạo nét mới lạ như thúc giục người trai hăng hái lên đường:

Thanh niên, thanh niên hoa thơm tuổi thơ
Tương lai, tương lai đang mong chờ ta
Vai ta gánh sơn hà, tay ta giữ quê nhà
Lòng rộn ràng say sưa như xuân mới.
Vui lên, vui lên ca vang ngàn phương
Sao cho nơi nơi không mang sầu thương
Thanh niên chí kiêu hùng,

Gieo sức sống tưng bừng
Cùng hợp lực ta xây ngày mai sáng tươi.

(Phạm Đình Chương, Bài ca tuổi trẻ)

Đây thanh niên, sức mạnh vô cùng
Muôn nhát búa, phá tan xiềng xích
Đây thanh niên dũng cảm vô cùng
Tung ngục tù tiến lên.

Một đoàn người tươi trẻ, gái cùng trai
Ðang say sưa tranh đấu cho ngày mai
Muôn bước tiến nhịp hùng cường
Muôn tiếng thét điệu quật cường
Ði miên man tới phương trời tươi sáng.
Cả đoàn người hăm hở quyết xung phong
Ðang say sưa ôm ấp sâu trong lòng
Một lý tưởng: phụng thờ nước
Một ý chí: bảo toàn nhà
Một phong trào tuổi trẻ đứng vùng lên.

Lòng ta là sắc hồng tươi thắm
Của bầu trời đỏ rực lửa đấu tranh
Hồn ta là ánh vàng tươi sáng
Của sao mai chiếu rọi ánh bình minh.

(Thanh niên ca, nhạc Phạm Duy, thơ Ðào Duy Kỳ)

Hình ảnh đoàn người ra đi với lòng yêu nước nung nấu như giục bao lớp thanh niên cùng lên đường bảo vệ non sông:

Đường lên non thì cao, tình yêu nước nung nấu
Giọt sương hay hạt châu, dòng sông in ngàn sao
Lấy trời làm màn đất rừng làm giường
Thay đèn bằng màu ánh trăng.
Nhìn sông Ngân mộng say, nhìn con suối êm ái
Đường Ngưu Lang là mây, đường ta đi là đây
Gió ngàn là hồn, suối rừng là đàn
Ta hòa nhịp đời muôn phương…

(Xuân Tiên, Đường lên non)

Đôi khi cũng chỉ là giai điệu ghi lại cảm xúc tươi vui, rộn ràng trong cuộc sống cùng với thiên nhiên, nhạc sĩ Hoàng Quý dùng hình tượng của đàn chim bay trên trời cao để thể hiện hình ảnh thế hệ của ông cũng lên đường đi khắp đó đây để biết yêu quê hương mình:

Tiếng chim vang lừng gọi đàn trong sương sớm
Vang trong trời xa như giục lòng trong gió sương
Ngang mây thiết tha lời ca còn dư vang
Trông chim bay dần xa

Vui theo đàn như nhắn sang.
Thanh niên ơi đi lên

Trên con đường đầy tia nắng sớm
Ði đi thôi đi lên vui tươi cười vang hát ca.
Non sông thân yêu

Đón gót bước chân nhịp nhàng
Rộn đều với tiếng hát nức tâm hồn
Muôn chim vui ca khắp chốn gió lá hoa
Bao hương thơm đón tiếng gót bước lên đường
Ði đi thôi đi lên

Vui tươi cười trong sương gió nắng
Ði thăm qua non sông,

Đi cho lòng tha thiết yêu.

(Hoàng Quý, Tiếng chim gọi đàn)

Thế là từng đoàn người, lớp trước nối tiếp lớp sau, bỏ lại sau lưng những buồn thương để rồi dấn bước ra đi:

Đi lớp lớp đi lớp lớp người đi
Theo tiếng gió đưa tiếng hát gần xa
Đoàn người ra đi hôm mai trong hoa nắng
Nỗi vui mang theo qua đêm vắng
Nỗi buồn chìm vào ngày tháng

Không còn vương.
Xa thấp thoáng xa thấp thoáng từ xa
Chân bước bước đi cuốn những lời ca
Lời ca đưa chân ta đi trên muôn lối
Vút cao bay lên theo mây khói
Lắng trầm vào lòng rừng núi hay muôn loài…

(Xuân Tiên, Nguồn sống bao la)

Vậy là không chỉ bạn bè mà còn cả nhiều lớp thanh niên cùng lý tưởng biết ra đi để xây dựng ngày mai tươi sáng cho quê hương. Ra đi không phải trên con đường bằng phẳng mà đôi khi cũng gặp nhiều gian khó; dù vậy người thanh niên phải biết vượt đèo cao núi sâu, qua bao hiểm nguy, gai góc để đi tới trong niềm vui được thấy trời tự do: 

Đèo cao (dô ta) thì mặc đèo cao (dô ta)

Nhưng lòng yêu nước (dô ta) còn cao hơn đèo

(Dô ta dô ta là hò dô ta dô ta).

Anh em (dô ta) hăng hái hò reo (dô ta)

Vượt sông vượt núi (dô ta) vượt bao nhiêu đèo

(Dô ta dô ta là hò dô ta dô ta).

(Phạm Duy, Hò leo đèo)

1. Vượt đồi vượt nương. Dô!

Ði qua rừng hoang. Dô!
Hò đèo hò vang. Dô!

Men suối băng ngàn. Dô!

Sương rơi mênh mang. Dô!

Lấp che cây cành. Dô!

Chim muông trong hang. Dô! Líu lo kêu đàn.
ĐK: Nào cùng leo qua đồi núi cao.

Bao nhiêu gai góc đời 

Ðang giơ tay đón mời, mời đoàn ta đi tới.
Vượt rừng sâu lên đỉnh núi cao.

Trông bao la khắp trời

Anh em ta hát cười. Ðời tự do thắm tươi.
2. Vượt đèo cùng leo. Ơ dô!

Anh em hò reo. Ơ dô!
Rừng trầm hòa theo. Ơ dô!

Tiếng hát lên đèo. Ơ dô!
Chân đi cheo leo. Ơ dô!

Sống trong hiểm nghèo. Ơ dô!
Gương xanh trong veo. Ơ dô!

Vẫn trôi yêu kiều.

(vào ĐK)
3. Vượt hoài rừng hoang. Dô dô!

Ði trên đỉnh non. Dô dô!
Đường về bản thôn. Dô dô!

Suối dốc chân dồn. Dô dô!
Vun ngô trong nương. Dô dô!

Hát vui cô Mường. Dô dô!

Tay ôm cơm lam. Dô dô!

Biếu anh lên đàng.

(vào ĐK)
(Phạm Đình Chương, Hò leo núi)

Bước chân lên đường của lớp thanh niên mang theo niềm vui yêu đời với từng nhịp đàn và tiếng hát. Không chỉ vượt đèo vượt núi, bạn trẻ còn vượt sông, vượt biển miễn là có chí khí và ước mơ:

Đoàn tàu đi xông lướt gió qua ngàn sóng
Tiếng ca lừng vang ôm biết bao nhiêu oai hùng
Đoàn người đi theo gió kiếp sương hải hồ
Đi sống với bao tình nước
Gió mát trăng ngàn soi sáng
Từ Đại dương mưa gió thét reo ầm ĩ
Bắc dương mờ tan trôi xiết bao nhiêu con tàu
Đoàn người đi ôm chí sống nơi trùng dương
Tay quyết nắm tay lèo lái

Đến chốn mơ ngàn thét gào…
(Võ Đức Thu, Đoàn người trên biển cả)

Bạn cùng ta, nắm tay múa ca
Cho đời bừng sống dưới màn sương đông
Máu hồng thêm hăng bên lửa đêm bập bùng.
Tùng tùng tinh tùng, bình bùng binh bùng
Tang tình tang tình tính. Ta người chiến binh
Ra đời chiến chinh hiến thân vì nước
Muôn đời thề ước vang tiếng hùng anh
Nước biếc rừng xanh

Trong bốn phương tung hoành.
Rừng càng giá, thân này nào sá

Sương khuya lạnh lùng
Lửa càng bùng cháy nung hờn núi sông…
(Nguyễn Hữu Ba, Lửa rừng đêm)

Thanh niên Việt Nam bước lên như bao anh hùng
Của ngày lịch sử đã khơi nguồn anh dũng
Thanh niên Việt Nam bước lên, ta vẫy vùng
Lòng còn bừng reo ý hùng.
Kìa là đoàn người thanh niên
Nhào mình vào đời hy sinh
Hy sinh, thanh niên hy sinh cho dân.
Vui đi trong gian lao,

Say mê trong binh đao
Lửa hờn quật cường

Thanh niên muôn năm nêu cao.
Ðoàn trai đang lên là ta
Cùng nhau đi trên đường xa
Nhịp đều một nhịp oai nghiêm
Lời thề một lời linh thiêng
Thanh niên Việt Nam quyết tiến 
Thanh niên! Thống nhất, thống nhất!
Thanh niên! Hy sinh, hy sinh!
Thanh niên hiên ngang ra đi với đời.
Thanh niên! Quyết chiến, quyết chiến!
Thanh niên! Quyết thắng, quyết thắng! 
Thanh niên muôn năm nêu cao giống nòi.

(Phạm Duy, Thanh niên quyết tiến, 1947)

Một bài hát mang tính chất giáo dục dành cho lứa tuổi học sinh nhiều thế hệ như một hành khúc trong trẻo không thể không nhắc đến:

Học sinh là người Tổ quốc mong cho mai sau
Học sinh xây đời niên thiếu trên bao công lao
Lúc khắp quốc dân tranh đấu hy sinh cho nền độc lập
Học sinh nề chi tuổi xanh chung sức phấn đấu
Đem hết can tràng của người Việt Nam tiến lên.
ĐK1: Học sinh là mầm sống của ngày mai
Nung đúc tâm hồn để noi chí lớn
Theo các thanh niên sống vì giống nòi
Liều thân vì nước, vì dân mà thôi.
ĐK 2:
Học sinh là người mới của Việt Nam
Đã thoát ra một thời xưa tối ám
Đem sức thanh tân chống mọi suy tàn
Học sinh làm sáng đời dân Việt Nam.
ĐK 3:
Học sinh vào đời chiến thủ ngày nay
Nung đúc can tràng để binh lý chí
Trong lúc nước Nam ước mộ anh tài
Học sinh bền chí lập công từ đây.

(Lê Thương, Học sinh hành khúc)

1. Ánh mặt trời bừng lên sáng tươi

Ngàn tia nắng soi đời niên thiếu

Một cuộc đời say sưa

Trong trang sách soi đường

Cho thanh niên tới phương trời sáng tươi.

ĐK: Đi lên thanh niên!

Đón tương lai huy hoàng với sách đèn

Bầu trời đẹp bao la chờ đợi người tinh hoa

Với cuộc đời tràn đầy tương lai.

2. Bước lên đường ta vui hát vang

Đời niên thiếu huy hoàng nắng mới

Nền cộng hòa vui tươi

Trong gió mát thanh bình

Ta say sưa xây đắp ngày sáng tươi.

(vào ĐK)

(Vân Thanh, Học sinh tiến khúc)

Học sinh Việt Nam tương lai quốc gia

Luôn quyết tâm nêu sáng danh quê nhà

Bằng vui đời bút nghiên,

Bằng đêm ngày gắng siêng

Rèn luyện trí đức để dành mai sau.

Quyết tiến luôn học sinh nào

Sông núi đang vui chờ ta gánh

Quyết tiến luôn học sinh nào

Đừng bao giờ lãng phí ngày xanh.

(Minh Truyền, Học sinh ca)

Nhưng để lên đường, người thanh niên phải có sức khỏe vững vàng. Đó là ước mong và tâm nguyện của lớp trẻ. Năm 1946, nhạc sĩ Hùng Lân đã viết một bài hát hưởng ứng mang tên Khỏe vì nước. Bài hát nhanh chóng được phổ biến và trở thành bài hát chính cho phong trào thể dục thể thao. Ngày 26 tháng 5 năm 1946, nhân ngày hội khỏe đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, thanh niên và tự vệ Hà Nội đã trình diễn bài thể dục đồng diễn trên nền bài Khỏe vì nước:

Khỏe vì nước kiến thiết quốc gia
Đoàn thanh niên ta góp tài ba.
Tạo nguồn dân sinh mới

Hùng mạnh trong năm giới
Hợp lực xây hưng thịnh chung nước Nam.
Khỏe vì nước chí khí cương kiên
Giống Lạc Hồng uy hùng vô biên
Trong khốn nguy can trường

Sống thác ta coi thường
Việt Nam thanh niên anh dũng muôn năm.
Thanh niên ơi, hồn thiêng núi sông đợi chờ
Nơi tay ta toàn dân ngóng trông từng giờ
Mang máu anh hùng

Ta đừng làm nhơ máu anh hùng
Trai đất Việt phải nêu đèn sáng

Thế giới soi chung.
Dân sinh yếu nhược lôi ta đến đường vong quốc
Dân sinh dũng cường đưa ta tới đài vinh quốc
Mau gây lấy phong trào khỏe khắp nơi xa gần
Cho dân trí quật cường và hưng phấn
Nghìn đời không mờ ánh duy tân.

(Hùng Lân, Khỏe vì nước)

Trên tất cả, không chỉ người thanh niên mà cả toàn dân đều khắc ghi trong tim hình ảnh trọn vẹn bờ cõi đất nước Việt Nam luôn thống nhất cả ba miền vì trong đó muôn dân Việt đều cùng một giòng dõi Rồng Tiên, cùng cất tiếng hát hào hùng:

Nhà Việt Nam, Nam Bắc Trung

Sáng trưng Á Ðông
Bốn ngàn năm đó

Văn hóa xây đắp bao kỳ công
Người Việt Nam cân quắc bao anh hùng
Từng phen nức danh dưới trời Á Ðông.
Ai ơi đừng phân chia Nam Bắc Trung
Một nhà Việt Nam.

Nam Bắc Trung chung giòng
Dân con Việt Nam hằng mong
Bền tâm cố xây nhà Việt Nam.
Nam Quan cho đến Cà Mau
Là nhà Việt Nam non nước tươi một màu
Yên vui anh trước em sau
Ðừng có xa nhau mà lòng tan nát đau.
Khăng khăng thề tay nắm tay
Cùng khao khát say ánh vinh quang

Sáng soi ngợp trời
Nhà Việt từ đây

Trung Nam Bắc cùng một lòng mừng vui.

(Thẩm Oánh, Nhà Việt Nam)  

Việt Nam ta ô Việt Nam ta như đóa hoa xinh
Ô Việt Nam nhỏ bé quê hương đẹp mỹ miều.
Việt Nam ta ô Việt Nam ta như đóa hoa xinh
Ô Việt Nam nhỏ bé quê hương đẹp yêu kiều.
Việt Nam ta ô Việt Nam ta như đóa hoa xinh
Hoa là hoa trên núi trên sông và trên đồng.
Việt Nam ta ô Việt Nam ta như đóa hoa xinh
Hoa là hoa trên gấm trên nhung đẹp mê hồn.
Ta yêu hoa tha thiết hoa ơi

Như yêu người yêu dấu
Cho dù không còn hơi cuối.
Ta yêu hoa khi chết chưa thôi

Nhưng ta nguyện giữ gìn
Để ta được yêu muôn đời…
(Hoàng Thi Thơ, Việt Nam như đóa hoa xinh)

Những giai điệu sôi nổi của bao lớp thanh niên còn được tiếp nối mạnh mẽ hơn, hùng tráng hơn trong những bài hát như tiếng kèn tập họp, kêu gọi thanh niên lên đường:

1. Nào anh em ta

Cùng nhau xông pha lên đàng

Kiếm nguồn tươi sáng.
Ta nguyện đồng lòng điểm tô non sông
Từ nay ra sức anh tài.
Đoàn ta chen vai nề chi chông gai lên đàng
Ta người Việt Nam. Nhìn tương lai huy hoàng
Đoàn ta bước lên đàng

Cùng hiên ngang hát vang.
2. Nhìn non sông ta trời mây bao la muôn đời
Tâm hồn phơi phới
Mau nhìn hoàn cầu, khá trông năm châu
Cùng nhau tung chí anh hào.
Đoàn ta đi mau lòng trai không nao, lên đàng
Ta người Việt Nam. Nhìn non sông tưng bừng
Đoàn ta hát vang lừng nào tung bay chí trai.
3. Kìa gương trung kiên truyền lưu muôn năm
Lên đàng kết đoàn hùng tráng
Danh lừng Bạch Đằng, tiếng vang Chi Lăng
Đống tâm noi dấu anh hùng.
Ngày xưa ai đem tài cho quê hương bao lần
Khuông phò nhà Nam. Đoàn ta ghi trong lòng

Đời hy sinh anh hùng. Nhìn non sông thẳng xông.

(Lên đàng, Lưu Hữu Phước & Huỳnh Văn Tiểng, 1944)

Tuy là một bài hành khúc nhưng tác giả chỉ dùng thang âm ngũ cung, rất gần gũi với âm hưởng dân gian. Đó cũng là tiếng kèn xung trận của bao lớp thanh niên để từ đó khai sinh những bài kháng chiến ca trong giai đoạn chống Pháp, trong đó có những bài sau đó đã trở thành quốc ca của hai miền và những bài quân ca sau thời gian đất nước phân ly.

III.KHÁNG CHIẾN CA      

Nền tân nhạc Việt Nam ra đời giữa lúc đất nước đang chống giặc ngọai xâm, những chàng trai đất Việt một lòng vì non sông lên đường cứu nước. Các nhạc sĩ của thời điểm ấy phần lớn là lớp thanh niên đầy nhiệt huyết, họ cũng đứng trong hàng ngũ những người kháng chiến. Do đó nguồn cảm hứng nghệ thuật của họ đều liên quan đến vận mệnh đất nước và lòng yêu nước sâu sắc của bao thế hệ thanh niên. Những bài hát lãng mạn cách mạng là khúc dạo đầu cho những tình cảm hào hùng trong các nhịp điệu oai hùng được đẩy lên thành những bài ca thúc giục mạnh mẽ, hùng tráng vang lên trên mọi nẻo đường kháng chiến.

Nếu lấy một tên tuổi làm dấu gạch nối giữa những bài thanh niên ca phấn chấn, lạc quan đầy hào khí và những bài kháng chiến ca yêu nước, chúng ta liên tưởng đến nhạc sĩ Lưu Hữu Phước. Trong khi các tác giả cùng thời tìm vào cảm hứng lãng mạn trữ tình thì Lưu Hữu Phước vẫn gắn bó mật thiết với cảm hứng hùng tráng từ những hành khúc viết cho lứa tuổi thanh niên hoạt động trong những phong trào tập thể theo từng giai đoạn lịch sử và cuộc chiến đấu của dân tộc. Trước hoàn cảnh lịch sử nước nhà, ông kêu gọi bỏ việc học hành để lên đường cứu nước:

Xếp bút nghiên lên đường tranh đấu
Xếp bút nghiên coi thường công danh

Như phù vân
Sơn hà xao xuyến tiến ta tiến
Một lòng yêu non sông, vì dân ta liều thân.
Thấy đoàn ta tiến tới, nước non chào mời
Hèn thay đời nhàn cư, hèn thay vui yêu đương
Lúc quê hương cần người
Dứt làn tơ vương, giã trường lên yên
Hồn Việt Nam hùng thiêng

Từ ngàn xưa bừng chuyển
Kêu ta lên đường cứu quốc gia.

(Xếp bút nghiên, nhạc Lưu Hữu Phước,

lời Huỳnh Văn Tiểng, 1943)

Trong số những người lên đường, ông không quên lứa tuổi kế thừa, đó là lớp thiếu niên sẵn sàng nối tiếp ước vọng của lớp cha anh:

Thiếu sinh Việt Nam tiến lên họp đoàn
Trong đời mới, đi đầu gieo nguồn sống
Hồn non sông hướng đưa trẻ Việt Nam
Bầu nhiệt huyết đã hẹn thề phút thành công.
Tâm hồn trẻ thơ đẹp quá trăng rằm
Đời người sáng quắc ánh thiều còn thua
Trên làn trán ngọc khí thiêng gieo mầm
Dồn trong tâm huyết sức mạnh ngàn xưa.
Thiếu sinh! Thiếu sinh!
Chân bền chân, gan bền gan không nhụt chí.
Tương lai tổ quốc ở tay chúng mình
Nhiệm vụ thiêng ấy lo trọn hết tình
Thiếu sinh! Thiếu sinh!
Tia bình minh khơi lửa thiêng gây hùng khí
Trời Việt rạng sáng lung linh uy cường
Thiếu sinh đất Việt hùng liệt bốn phương.

(Lưu Hữu Phước, Thiếu sinh Việt Nam)

Tuy nhiên lớp người đi xung kích cứu nước vẫn là lực lượng thanh niên. Nhạc sĩ Lưu Hữu Phước gắn bó với hoạt động học sinh, sinh viên rất tích cực. Từ quê hương Ô Môn, Cần Thơ, ông lên Sài Gòn học Trường Petrus Ký, kết bạn với Huỳnh Văn Tiểng, Mai Văn Bộ thành lập nhóm Hoàng Mai Lưu. Nhóm tham gia phong trào Câu lạc bộ học sinh (Scola Club,1940) với hàng trăm hội viên học sinh. Năm 1937 Lưu Hữu Phước viết bài Non sông gấm vóc nhưng mới chỉ là bản phác thảo, chưa thành bài hát. Năm 1939 khi triệu tập đại hội học sinh tại hội quán Hội Nam kỳ Đức trí Thể dục (SAMIPIC), Lưu Hữu Phước đã sáng tác bài hát đầu tay để làm bài ca chính thức của câu lạc bộ là LaMarche des Etudiants (Hành khúc sinh viên) với lời ca bằng tiếng Pháp do Mai Văn Bộ viết:

Étudiants! Du sol l’appel tenace

Pressant et fort, retentit dans l’espace

Des côtes d’Annam aux ruines d’Angkor

À travers les monts, du sud jusqu’au nord

Une voix monte ravie:

Servir la chère Patrie!

Toujours sans reproche et sans peur

Pour rendre l’avenir meilleur

La joie, la ferveur, la jeunesse

Sont pleines de fermes promesses.

Điệp khúc:

Te servir, chère Indochine,

Avec cœur et discipline,

C’est notre but, c’est notre loi

Et rien n’ébranle notre foi!

Tạm dịch:

Nào sinh viên ơi!

Từ mặt đất nghe tiếng gọi bền bỉ

Như thôi thúc mạnh mẽ

Âm vang trong không gian

Từ bờ biển An Nam

Cho đến những phế tích Angkor

Qua bao đồi núi, từ Nam ra Bắc

Một tiếng nói vang lên đầy mê say:

Hãy phụng sự Tổ quốc thân yêu!

Không trách móc, không sợ hãi

Để có một tương lai tốt đẹp hơn

Niềm vui, sự nhiệt tình và tuổi trẻ

Luôn tràn đầy lời hứa hẹn vững chắc.

Điệp khúc:

Ta phục vụ Người, hỡi Đông Dương yêu quý,

Với lòng dũng cảm và kỷ luật

Đấy là mục đích, là pháp lệnh

Và không gì lay chuyển nổi niềm tin của chúng ta.

Sau khi ra Hà Nội học Trường đại học Y Dược, vào tháng 4-1941, ông cùng nhóm Hoàng Mai Lưu đặt lại lời ca tiếng Việt bài La Marche des Etudiants để trở thành bài hát Tiếng gọi thanh niên dành cho lớp thanh niên:

Nào anh em ơi, tiến lên đến ngày giải phóng
Đồng lòng cùng nhau ta đi sá gì thân sống

Cùng nhau ta tuốt gươm, cùng nhau ta đứng lên

Thù kia chưa trả xong thì ta luôn cố bền

Lầm than bao năm ta đau khổ biết mấy

Vàng đá gấm vóc loài muông thú cướp lấy

Loài nó hút lấy máu đào chúng ta

Làm ta gian nan, cửa nhà tan rã.

Bầu máu nhắc tới đó càng thêm nóng sôi

Ta quyết thề phá tan quân dã man rồi.

Vung gươm lên, ta quyết đi đến cùng

Vung gươm lên, ta thề đem hết lòng

Tiến lên đồng tiến, sá chi đời sống

Chớ quên rằng ta là giống Lạc Hồng!

(Tiếng gọi thanh niên, nhạc Lưu Hữu Phước,

lời Hoàng Mai Lưu)

Cuối năm 1941, để trở thành bài hát chính thức của Tổng hội Sinh viên Đông Dương, Ủy ban soạn phần lời cho bản nhạc này được thành lập gồm các sinh viên Đặng Ngọc Tốt, Mai Văn Bộ, Huỳnh Văn Tiểng, Nguyễn Thành Nguyên, Phan Thanh Hòa, Hoàng Xuân Nhị có nhiệm vụ sửa và viết thêm lời ca. Bài hát mang tên Sinh viên Hành khúc hoặc Tiếng gọi sinh viên. Chiều ngày 15-3-1942, Tổng hội Sinh viên tổ chức một buổi ca hát để lấy tiền giúp các bệnh nhân nghèo tại các bệnh viện được dùng làm nơi thực tập cho các sinh viên Khoa Y dược. Dịp này, Tổng hội Sinh viên muốn ra mắt bài hát chính thức này. Bài hát xuất bản năm 1943 nhưng rồi bị Pháp cấm, có 3 lời ca:

1. Này sinh viên ơi đứng lên đáp lời sông núi
Đồng lòng cùng đi đi đi mở đường khai lối
Kìa non sông nước xưa,

Truyền muôn năm chớ quên
Nào anh em Bắc Nam cùng nhau ta kết đoàn.
Hồn thanh xuân như gương trong sáng
Đừng tiếc máu nóng tài xin ráng.
Thời khó thế khó khó làm yếu ta
Dù muôn chông gai vững lòng chi sá
Đường mới kíp phóng mắt nhìn xa bốn phương
Tung cánh hồn thiếu niên ai đó can trường.
ĐK: Sinh viên ơi mau tiến lên dưới cờ
Anh em ơi quật cường nay đến giờ
Tiến lên cùng tiến gió tung nguồn sống
Cháy trong lòng ta ngàn mớ lửa hồng.

2. Này sinh viên ơi dấu xưa vết còn chưa xóa
Hùng cường trời Nam ghi trên bảng vàng bia đá
Lùa quân Chiêm nát tan, thành công Nam tiến luôn
Bình bao phen Tống Nguyên từng ca câu khải hoàn
Hồ Tây tranh phong oai son phấn
Lừng tiếng Sát Thát Trần Quốc Tuấn
Mài kiếm cứu nước nhớ người núi Lam
Trừ Thanh, Quang Trung giết hằng bao đám
Nòi giống có khí phách từ xưa chớ quên
Mong đến ngày vẻ vang, ta thắp hương nguyền.
(vào ĐK)3. Này sinh viên ơi muốn đi đến ngày tươi sáng
Hành trình còn xa chúng ta phải cùng nhau gắng
Ngày xưa ai biết đem tài cao cho núi sông
Ngày nay ta cũng đem lòng son cho giống dòng
Là sinh viên vun cây văn hóa
Từ trước sẵn có nhiều hoa lá
Đời mới kiến thiết đáp lòng những ai
Hằng mong ta ra vững cầm tay lái
Bền chí quyết cố gắng làm cho khắp nơi
Vang tiếng người nước Nam cho đến muôn đời.
(vào ĐK)(Lưu Hữu Phước, Tiếng gọi sinh viên)

Sau đó để đáp ứng lời kêu gọi chung cho toàn lực lượng thanh niên trong giai đoạn mới, bài hát đã được nhóm Hoàng Mai Lưu sửa đổi lời ca lần nữa vào tháng 4-1945. Đây được xem là bài ca của tổ chức Thanh niên Tiền Phong:

Này anh em ơi, tiến lên dưới cờ giải phóng
Đồng lòng cùng đi đi đi sá gì thân sống

Nhìn non sông nát tan thù nung tâm chí cao
Nhìn muôn dân khóc than,

Hờn sôi trong máu đào.
Liều thân xông pha ta tranh đấu
Cờ nghĩa phất phới vàng pha máu.
Cùng tiến quét hết những loài dã man
Hầu đem quê hương thoát vòng u ám
Thề quyết lấy máu nóng mà rửa oán chung
Muôn thuở vì núi sông nêu tiếng anh hùng.
Anh em ơi mau tiến lên dưới cờ
Anh em ơi quật cường nay đến giờ
Tiến lên cùng tiến gió tung nguồn sống
Cháy trong lòng ta ngàn mớ lửa hồng.

(Tiếng gọi thanh niên, nhạc Lưu Hữu Phước,

lời Hoàng Mai Lưu)

Với khí thế chiến đấu hăng say, trong hàng ngũ thanh niên tiền phong đã xuất hiện các cảm tử quân – tên gọi những chiến sĩ Vệ quốc Đoàn, dân quân tự vệ chiến đấu trong thời kỳ đầu kháng chiến chống Pháp, dám hy sinh thân mình để thực hiện những nhiệm vụ nguy hiểm. Đây là các bài ngợi ca những chiến sĩ ấy:

Tiến lên đường tới sa trường
Ta xứng danh là cảm tử quân
Tiến lên đường tới sa trường
Trong súng gươm chúng ta coi thường.
A! Ta nguyện đồng tâm giết tan quân thù
Tươi cười xông pha ở nơi chiến khu
Ta cùng nhau tiến khó khăn không lùi
Da ngựa bọc thây lòng ta vẫn vui.
Tiến lên đường tới sa trường
Ta xứng danh là cảm tử quân
Tiến lên đường tới sa trường
Trong súng gươm chúng ta coi thường.

(Hoàng Quý, Cảm tử quân)

Anh em trong đoàn quân du kích

Cùng vác súng lên nào
Đi lên đi lên xuyên qua rừng qua núi
Trong mây mù đêm tối vượt suối băng ngàn.
Giặc tiến tới đây súng kia cùng nhau cướp lấy
Nhằm cùng nhau bắn mấy viên là mấy quân thù
Đi lên xung phong ta hợp cùng dân chúng
Cướp lấy phần chiến thắng giải phóng giống nòi.

(Đỗ Nhuận, Du kích ca)

Vì nước suốt canh thâu

Trong đêm tàn chân lần đi

Núp sau muôn bóng mờ ta xông pha

Lướt qua sông qua hố

Qua giông tố mưa gió ầm ĩ

Ta nguyện thề quân tham giết không tha.

Này hỡi lũ đế quốc run lên, run lên đi

Chúng bay đã gần ngày bại vong

Trong tối toán quân đi âm thầm bổ vây 

Âm thầm đi giăng lưới quanh muôn bóng.

Mòn mỏi ánh sao lu soi bơ phờ trong rừng xa

Thoảng nghe bao tiếng rừng trong thâm u

Tiếng muôn hồn oan ức bay trong gió

Theo giúp đoàn ta

Đi diệt thù, giết tiêu tan lũ quân thù.

(Lưu Hữu Phước, Đoàn quân du kích)

Ðoàn quân du kích tiến
Khắp nơi tung hoành, ta đi lên, sức vô hình
Loài giặc nghe thấy run mình
Ðoàn quân du kích tiến
Giữ yên sao vàng ta xung phong

Giữ ruộng đồng kẻ một lòng cùng núi sông.
Cướp súng giặc, giết giặc!

Ðánh úp thù, giết thù!
Ðoàn quân du kích

Chiến đấu ngay bằng gươm giáo 

Cướp súng giặc, giết giặc!

Ðánh úp thù, giết thù!
Ðoàn quân du kích khiến Tây mất hồn.
(Phạm Duy, Dân quân du kích, Việt Bắc, 1947)

Trong đội ngũ các nhạc sĩ sáng tác xuất sắc trong giai đoạn này là nhạc sĩ Văn Cao. Ngoài các bài hát theo khuynh hướng trữ tình nổi bật nhất của trào lưu lãng mạn trong giai đoạn đầu của lịch sử tân nhạc Việt, Văn Cao còn sáng tác nhiều ca khúc mang âm hưởng hào hùng như Gò Đống Đa, Hò kéo gỗ Bạch Đằng Giang, Thăng Long hành khúc ca, Tiến quân ca, Tiến về Hà Nội, Chiến sĩ Việt Minh sau này đổi thành Chiến sĩ Việt Nam, Hải quân Việt Nam, Không quân Việt Nam, Công nhân Việt Nam…, vì vậy ông cũng đã trở thành một nhạc sĩ tiêu biểu của dòng nhạc kháng chiến. Những bài hùng ca của ông thường lấy cảm hứng từ những chiến công của bộ đội trong kháng chiến chống Pháp như Trường ca Sông Lô, Bắc Sơn:

Ôi còn đâu đây sắc chàm pha màu gió
Ðau lòng bao năm sống lầm than đây đó
Ai về châu xưa nhớ hồi máu thắm cây rừng
Còn vang khe núi tiếng quân oai hùng.
Lớp lớp chiến đấu Lạng Sơn tung bay cờ
Rồi vùng đồi núi nhớ bao nhiêu hận thù
Dân quân du kích cách mạng bừng mùa thu
Sao vương bóng cờ bay trên chiến khu.
ÐK: Bắc Sơn! Ðây hố sâu mồ chôn
Rừng núi ngân tiếng hú căm hờn
Bắc Sơn! Khi bóng trăng mờ sương
Bắc Sơn! Không bóng người dưới thôn.
Giặc Pháp tàn ác dày xéo
Từng xác ngập đất máu xương
Nhà đốt, cầm giáo cầm súng
Dân quân vùng ra sa trường.
Bắc Sơn! Nơi đó sa trường xưa
Bắc Sơn! Ðây núi rừng chiến khu!…

(Văn Cao, Bắc Sơn)

Sau bài Tiến quân ca, nhạc sĩ Văn Cao còn viết tiếp bài hát ca ngợi các chiến sĩ Việt Nam:

Bao chiến sĩ anh hùng
Lạnh lùng vung gươm ra sa trường
Quân xung phong,

Nước Nam đang chờ mong tay ngươi
Hồn sông núi khí thiêng ghi muôn đời.
Ngựa phi nơi xa kia nghe súng vang

Bên trời điệu kèn rộn ràng
Là trang nam nhi quyết chiến sa trường

Sống thác coi thường.

Mong xác trong da ngựa bọc thân thể trai.

Bừng nghe dư âm mênh mông
Khúc anh hùng ca reo nơi biên cương
Bao chiến mã lên đường
Giục lòng dân quân thi can trường
Nguyền tranh đấu cho giống nòi
Hận thù bao năm căm lòng đất nước tan tác
Xương máu đang khơi ngòi
Tiếng than nơi nơi, tháng năm dần trôi.
Thề phục quốc! Tiến lên Việt Nam!
Lập quyền dân! Tiến lên Việt Nam!
Ðài hạnh phúc đắp xây tự do
Việt Nam tranh đấu chống quân ngoại xâm.

(Văn Cao, Chiến sĩ Việt Nam, 1945)

Trong giai đoạn kháng chiến, nhạc sĩ Phạm Duy là người viết mạnh, viết khỏe. Các sáng tác của ông rất phong phú, dễ đi sâu vào lòng quần chúng. Bước đầu ông viết những bài hùng ca với hình ảnh mang tính chất cổ điển như tráng sĩ, gươm đao, cung kiếm hay là chinh phu, chinh phụ, chiến bào, chiến y… như trong các bài Chinh phụ ca, Gươm tráng sĩ, Đường ra biên ải… Năm 1946 toàn quốc nổi ra cuộc kháng chiến chống Pháp lần 2, ông gia nhập Đoàn Văn nghệ giải phóng của Phạm Văn Đôn. Bài hát ông sáng tác lúc ấy như sau:

Một mùa thu năm xưa

Cách mạng tiến ra đất Việt

Bừng ngàn tiếng

Thanh niên tung gông phá xiềng
Ðoàn người trai ra đi,

Miệng hô lớn: ”Quyết chiến”
”Quyết chiến”… chân oai nghiêm đều tiến.
Một ngày qua thanh niên giã từ giấc mơ
Phất cờ hồng nhuộm máu

Đấu tranh cho muôn kiếp sầu
Ðoàn người bao gian lao vì non nước:

”Quyết chiến”,”Quyết chiến”

Lúc chưa phai tuổi xanh.

Tuổi xanh như lúa mai, đời thanh niên sáng tươi
Thuở nay chinh chiến chờ đợi người
Về đây tay nắm tay, đài gươm ta đắp xây

Miệng hô câu hát vang trời mây. 
Cùng đi, đem máu lên đỏ ngọn cờ 
Cùng đi, đem sức trai đổ xuống bờ

Bờ ruộng xanh, tôi cùng anh

Ta tranh hùng chờ ngày hòa bình
Ðời màu hồng, nồng nàn sống vui tuổi xanh.

Ðường ta, ta cứ đi, nhà ta ta cứ xây
Ruộng ta, ta cứ cày đợi ngày
Ngày mai bao ấm no

Diệt xong quân Pháp kia
Cười vang ta hát câu Tự Do.

(Phạm Duy, Nhạc tuổi xanh)

Phạm Duy nói đến sự hân hoan của tuổi trẻ giai đoạn ấy khi cần phải xóa bỏ phố phường, biệt ly đời gấm hoa để về đồng quê xây lại kháng chiến:

Từ phố phường rời ra thôn quê
Anh em ta quyết chí về đồng hoang
Đem máu căm hờn về đồi nương
Dưới thôn ta xây hầm,

Lập bao chiến khu vững bền.
Đồng ruộng kia ta gieo hạt thù
Để mọc lên ngàn muôn cánh lúa
Vượt đồi cao, đồng xa,

Vượt núi, núi non
Nơi cô thôn, ta xây cánh đồng kháng chiến.
Từng đồi khoai, bụi sắn, nhạc lên oai hùng
Reo ca vang, bàn tay thanh niên.
Cùng đón chờ ngày vui vinh quang
Anh em ta sống với gió với trăng ngàn.
Đồng quê bát ngát
Nuôi toàn quốc đấu tranh muôn năm.
Đất cày thơm gió lên
Nghe nhịp sống tiến bao thanh niên.

(Phạm Duy, Về đồng hoang)

Nhờ cuộc kháng chiến người thanh niên mở rộng tầm mắt, thấy được cảnh đẹp của quê hương, của non sông gấm vóc:

Ðường Lạng Sơn âm u,

Gà bình minh kêu lơ thơ
Rừng êm ái thức giấc trong sương mờ
Ðồi núi bâng khuâng vươn vai
Vừa mới tan cơn mê say
Chợt nghe thấy tiếng chim hót vang trời.
Biên khu ù u! Biên khu ù u!
Tia vàng son xuyên qua lau mờ
Về trên suối khói lên làn mơ
Nắng trôi về, xuôi biết bao thương nhớ
Biên khu ù u! Biên khu ù u!
Nghe đồi nương khuyên nhau mong chờ
Người lên chốn đất thiêng rừng xa
Sống thanh bình cuộc đời khoai sắn ngô.
Ðồi nương xanh, xanh núi xanh lơ
Rừng cây xanh, xanh lá bên hoa
Màu áo chàm phất phơ trong mây mờ.
Nhà sàn cao tuy mái thô sơ

Người dừng chân bên suối nên thơ
Mùa đông tới lửa vui bếp lò…

(Phạm Duy, Rừng Lạng Sơn)

Trong thời gian hoạt động trong Ðoàn Văn nghệ Giải phóng, Phạm Duy có soạn bài hát nói lên nỗi vui của người thanh niên đi làm công tác văn nghệ trong kháng chiến:

Hướng về ngàn phương dạt dào ánh sáng
Ôi thiên nhiên huy hoàng

Cho người tràn ngập tâm hồn
Yêu nhân gian trong ngặt nghèo

Vươn sức sống
Ta đi trên đường mênh mông.
Tơ tình vừa rung theo cơn bão sống
Nước mắt hoen như ngày nhân loại

Ra đời vui xuân.
Ðàn nhịp trầm hùng, thơ ngâm dũng mãnh 
Ta biết ta kiêu hùng cùng thời gian.
Ôi dĩ vãng trầm luân
Những nỗi sầu vang nỗi lòng yếu đuối
Của cuộc đời u uất không lời…

(Phạm Duy, Đàn nhịp trầm hùng)

Một bài hát ông viết để hưởng ứng phong trào thi đua ái quốc trong giai đoạn này:

Anh có cây súng kia thì tôi có bàn tay thợ

Anh có cây cuốc này thì tôi có một cây đàn

Anh giết bao thực dân thì tôi cướp bao súng đạn

Anh có bông lúa vàng thì tôi có ngàn lời ca…

(Phạm Duy, Thi đua ái quốc)

Mặt khác, với thể hành khúc ông còn soạn một bài hát cho công tác địch vận:

Ngọn trào quay súng giết quân thực dân
Anh em ta mau lên đường

Về miền đất đai tự do
Ôi hiên ngang những anh hùng chiến sĩ
Coi khinh quân thù đã phá nhà tù đi
Về đây trong thi đua

Chiến công oai hùng một mùa
Về đây nghe rừng sâu

Hú hồn quân Pháp gian ác
Về đây ta hát vang trên đường

Quật cường huy hoàng
Về đây chia với nhau hạnh phúc. 
Quay súng, quay súng! Giết quân thực dân
Quay đầu gươm giết quân tham tàn
Việt Nam! Việt Nam!
Quốc gia tưng bừng đang đón chờ đàn con…

(Phạm Duy, Ngọn trào quay súng, Bắc Giang, 1947) 

Trong khi đó ở miền Nam có chiến khu An Phú Đông, nằm ngay sát trung tâm Sài Gòn. Vùng đất An Phú Đông-Thạnh Lộc và các xã lân cận là vùng có điều kiện thuận tiện để xây dựng phong trào kháng chiến. Chính vì vậy, nơi đây trở thành một trong những địa bàn hoạt động trong thời kỳ đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp. Những hình ảnh chiến đấu được nhạc sĩ Lê Bình vẽ lại sinh động:

1. Bên hàng dừa cao dòng sông mờ soi bóng
Nhớ những chiến binh trầm thây trên máu hồng
Cây tàn, nhà hoang, đường xưa ngập xương máu
Muôn thây bấp bênh giữa dòng trôi đến đâu.
Hôm nay ai nghe gió rú gọi hồn về
Ôi bao anh linh khuất bóng còn lời thề
Vươn lên mây cao khí uất tràn tràn đầy
Nghe dân quân Nam vẫn thét rền nơi đây.
ĐK: Đây An Phú Đông! Ôi! An Phú Đông
Ngày nào quân đi reo vang hùng dũng
Đây An Phú Đông! Ôi! An Phú Đông
Muôn đời uy linh sống với núi sông.
2. Sa trường là đây, ngàn cây còn vương máu
Tiếng súng vẳng xa từ đâu như thét gào
Con đò thường đưa đoàn quân qua muôn sóng
Hôm nay bến xưa vẫn còn ghi chiến công
Nơi đây dân quê sát cánh cùng thề nguyền
Xung phong đi lên thoát gót giày cường quyền
Nơi đây chôn thây chiến sĩ dòng Lạc Hồng
Khi nghe muôn dân hát khúc “Hờn non sông”.
(vào ĐK)

(Lê Bình, An Phú Đông)

Những bài hát hùng tráng vẫn tiếp tục được sáng tác bởi các nhạc sĩ đã đi vào cuộc chiến đấu hoặc trở thành chiến binh đứng trong hàng lớp những người cầm súng, đó là những bài quân ca một thời oanh liệt.

IV.QUỐC CA

Giữa năm 1944, Văn Cao hoạt động yêu nước tại Hải Phòng. Cuối năm 1944, Văn Cao về công tác tại báo Độc Lập đóng ở Bát Tràng, ngoại thành Hà Nội. Thời gian này ông gặp lại Vũ Quý, một cán bộ Việt Minh mà ông đã quen biết trước đó. Vũ Quý thuyết phục ông tham gia Việt Minh và sáng tác một ca khúc cho Mặt trận, vì anh em du kích ở Việt Bắc chỉ có mấy bài hát thanh niên thôi. Văn Cao bắt tay viết ca khúc đó chỉ vào một đêm tại căn gác số 171 phố Mongrant (nay là phố Nguyễn Thượng Hiền, quận Hai Bà Trưng, Hà Nội). Khi viết xong phần nhạc, Văn Cao đưa cho người bạn tên Đỗ Hữu Ích viết lời, hai người cùng xem lại và thế là hoàn thành bài hát, họ đặt tên cho tác phẩm là Tiến quân ca. Ban đầu bài hát có tính chất trang nghiêm, nhịp điệu chậm rãi, là một bài chính ca, được in trên báo Độc Lập tháng 11–1944. Ngay từ khi ra đời, bài hát được coi là bài hát chính thức của Mặt trận Việt Minh. Bài hát có hai lời như sau: 

Lời 1:

Đoàn quân Việt Minh đi, chung lòng cứu quốc

Bước chân dồn vang trên đường gập ghềnh xa

Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước

Súng đằng xa chen khúc quân hành ca.

Đường vinh quang xây xác quân thù

Thắng gian lao đoàn Việt lập chiến khu.

Thề phanh thây uống máu quân thù

Tiến mau ra sa trường. Tiến lên!

Cùng thét lên!

Chí trai là đây nơi ước nguyền!

Lời 2:

Đoàn quân Việt Minh đi, sao vàng phất phới

Dắt giống nòi quê hương qua nơi lầm than.

Cùng chung sức kiến thiết xây đời mới

Đứng đều lên gông xích ta đập tan.

Dù thây tan xương nát khôn sờn

Gắng hy sinh đời ta tươi thắm hơn

Từ bao lâu ta nuốt căm hờn

Vũ trang đâu lên đường!

Hỡi ai lòng chớ quên!

Bắc Sơn cùng Đô Lương, Thái Nguyên.

(Tiến quân ca, nhạc Văn Cao & lời Đỗ Hữu Ích, 1944)

Ngày 13-8-1945, tại Đại hội Quốc dân Tân Trào, chính phủ lâm thời đã chọn bài hát này làm quốc ca, được hát trong cuộc tuần hành ngày 17-8-1945. Trong khóa họp đầu tiên của Quốc hội nước Việt Nam Dân Chủ Cộng Hòa năm 1946, Tiến quân ca mới được chính thức chọn làm quốc ca. Lúc này bản quốc ca được nhiều nhạc sĩ và tác giả chỉnh sửa một số lời mới so với bản gốc, phần nhạc cũng có sửa đổi ở ô nhịp đầu tiên của bài hát (Văn Cao ban đầu viết 3 phách, nhưng cuối cùng bị sửa lại còn một phách rưỡi), nhịp điệu nhanh và hùng tráng hơn để trở thành một hành khúc. Ở câu đầu bài hát, hai chữ Việt Minh được đổi thành Việt Nam. Câu cuối bài hát được đổi thành Nước non Việt Nam ta vững bền. Câu này nguyên văn trước đó Văn Cao viết là Non sông ViệtNam ta vững bền, sau đó một quan chức văn hóa cao cấp sửa hai chữ đầu tiên thành Nước non. Tuy vậy Văn Cao thích hai chữ Non sông hơn là Nước non.

Năm 1945, sau khi Nhật đảo chính Pháp, chính quyền Nhật tuyên bố “trao trả độc lập” cho Việt Nam. Chính phủ Đế quốc Việt Nam được thành lập (từ tháng 3 đến tháng 8-1945), tuyên bố độc lập và Nội các Trần Trọng Kim quyết định chọn quốc thiều là bài Đăng đàn cung – một bài trong nhạc lễ của triều Nguyễn. Từ năm 1948, Thủ tướng Nguyễn Văn Xuân của Quốc gia Việt Nam (1948-1955) lại chọn bài hát Tiếng gọi sinh viên của Lưu Hữu Phước làm quốc ca và đổi tên là Tiếng gọi công dân, có sửa đổi một số lời ca. Vào tháng 3-1956, Quốc hội Lập hiến Việt Nam Cộng Hòa khai mạc, một trong những nhiệm vụ của Quốc hội là chọn quốc kỳ và quốc ca. Bài hát này được tiếp tục chọn làm quốc ca:

Này công dân ơi, quốc gia đến ngày giải phóng
Đồng lòng cùng đi hy sinh tiếc gì thân sống
Vì tương lai quốc dân, cùng xông pha khói tên
Làm sao cho núi sông từ nay luôn vững bền
Dù cho thây phơi trên gươm giáo
Thù nước lấy máu đào đem báo
Nòi giống lúc biến phải cần giải nguy
Người công dân luôn vững bền tâm trí
Hùng tráng quyết chiến đấu làm cho khắp nơi
Vang tiếng người nước Nam cho đến muôn đời.
Công dân ơi mau hiến thân dưới cờ
Công dân ơi mau làm cho cõi bờ
Thoát cơn tàn phá vẻ vang nòi giống
Xứng danh nghìn năm giống Lạc Hồng!

Cũng trong năm1956, Quốc hội Việt Nam Cộng Hòa khai mạc, một trong những nhiệm vụ của Quốc hội là chọn quốc kỳ và quốc ca. Một số nhạc sĩ đã tham dự cuộc thi tuyển sáng tác quốc ca, như Phạm Duy với bài Chào mừng Việt Nam, Hùng Lân dự thi với hai bài: Nhân dân Cách mạng Việt Nam và Việt Nam minh châu trời Đông, Ngô Duy Linh với bài Một Trời Sao, Ngọc Bích và Thanh Nam với bài Suy tôn Ngô Tổng thống.

Sau đây là hai bài hát dự thi:

Chào mừng nền Cộng hòa Việt Nam

Chào Dân chủ mới

Chiếu nguồn ánh sáng mọi nơi.

Chào muôn năm bao anh hùng chiến sĩ

Chào bao thanh niên anh dũng hy sinh

Chào mừng anh em! Chào mừng Đoàn kết!

Lấy ý chí quốc gia xây đời văn minh.

Chào mừng nhân dân! Chào mừng thế giới!

Quyết chiến đấu xây đời tự do đẹp tươi.

Hoan hô Độc lập! Hoan hô Hòa bình!

Bông hoa Á châu, đây dân Việt Nam.

Hoan hô nụ cười! Hoan hô cuộc đời!

Vui tranh đấu không quên bao tình người.

(Phạm Duy, Chào mừng Việt Nam)

Năm 1944, Hùng Lân sáng tác bài hát Việt Nam minh châu trời Đông lúc 22 tuổi, được giải nhất kỳ thi Âm nhạc Toàn quốc trong năm đó. Tác phẩm này sau được Quốc Dân Đảng dùng làm đảng ca từ năm 1945:

Việt Nam minh châu trời Đông

Việt Nam nước thiêng Tiên Rồng

Non sông như gấm hoa

Uy linh một phương

Xây vinh quang ngất cao bên

Thái Bình Dương

Từ ngàn xưa tài danh lừng lẫy khắp nơi

Tiếng anh hùng tạc ghi núi sông muôn đời

Máu ai còn vương cỏ hoa

Giục đem tấm thân xẻ với sơn hà.

Giơ tay cương quyết ta ôn lời thề ước

Hy sinh tâm huyết mong báo đền ơn nước

Dù thân này tan tành

Gói da ngựa cũng cam

Thề trọn niềm trung thành

Với sơn hà nước Nam.

(Hùng Lân, Việt Nam minh châu trời Đông)

Ủy ban chọn quốc ca trong Quốc hội rất khó khăn để chọn lựa và cuối cùng quyết định giữ lại bài Tiếng gọi công dân của Lưu Hữu Phước làm quốc ca của nước Việt Nam Cộng Hòa cho đến năm 1975.

V.QUÂN CA

Trong không khí chiến đấu của toàn dân, cả nước vang lên những hành khúc rộn ràng vang lên như thúc giục lòng người, nhiều nhất là những bài kháng chiến ca. Bên cạnh đó còn có những hành khúc vang lên từ lực lượng dự bị của bộ đội là các thiếu sinh quân. Bài hát dành cho lớp thiếu niên này là hành khúc của các lớp thiếu sinh quân:

Nhìn ngàn đám mây che mịt mùng rợp trời
Nhìn lớp lớp sóng trào từ muôn phương xa vời
Nhìn gió lốc cuốn bay mưa tuôn rơi
Đã giăng ngàn giông tố khắp nơi nơi
Cùng một lời thét vang trời Nam cùng một lời
Chúng ta nhìn gương người hào hùng ngàn đời
Cùng tiến đi nhanh chân ra sa trường
Chúng ta đi gìn giữ quê hương.
Đầy trời tiếng reo hò hòa cùng tiếng súng rền
Đoàn quân anh hùng liều mình xông pha tên đạn
Hồn nước thấm nhuần màu cờ máu ánh vàng
Cờ bay trong vinh quang trong tươi sáng.
Thề vì non sông, học sinh Trần Quốc Tuấn
Xua sài lang giữ yên biên thùy.
Thề vì tự do nào đoàn ta đi lên
Ngàn thuở nêu cao lá quốc kỳ.
Tiến, tiến, tiến theo lời non nước quyết tiến
Kề vai chen vai ta cùng đi trên đường dài
Tiến, tiến, tiến theo lời non nước quyết tiến
Gai góc chi sờn tấm lòng trai.
Tiến, tiến, tiến theo lời non nước quyết tiến
Đoàn quân anh linh ta thề phanh thây bạo tàn
Tiến, tiến, tiến theo lời non nước quyết tiến
Hi sinh cho Tổ quốc Việt Nam.

(Lưu Hữu Phước, Hành khúc Lục quân Trần Quốc Tuấn, 1946)

Đoàn thiếu sinh quân
Vượt đường chông gai và theo chí lớn
Khắp trời Việt, muôn dân đang cùng nhau reo hò
Quyết đi lên, nhịp nhàng

Theo chân toàn dân kháng chiến
Vang tiếng hò: Thiếu Niên, ta đi lên!
Đoàn chúng em đi
Đồng lòng em đi và em quyết thắng
Không phân biệt em Kinh

Hay là em Mán, Mường
Thái hay Đê, em là Việt Nam

Vùng lên chiến đấu
Khi căm thù dâng lên.
Đoàn ta vui tươi đi trong nắng vàng
Hồn ta vươn lên như ánh chiêu dương
Thiếu sinh quân! Thiếu sinh quân!
Như hoa mùa xuân đang tắm nắng vàng
Thiếu sinh quân! Thiếu sinh quân!
Đây măng mọc lên trong vườn hận thù
Còn vang dư âm oán thù bao lũ giặc
Giục ta đi lên thiếu sinh Việt Nam.

(Phạm Duy, Thiếu sinh quân)

Ngay từ năm 1945 tại chiến khu Mây Tào, Phạm Duy viết bài Xuất quân. Ở giai đoạn này, các bài hùng ca của ông có nhịp điệu hùng dũng nhưng ca từ vẫn mang đậm chất cổ điển:

Ngày bao hùng binh tiến lên
Bờ cõi vang lừng câu quyết chiến
Bước oai nghiêm

Theo tiếng súng đi tung hoành.
Quân Việt Nam đi hồn non nước xây thành.
Ði là đi chiến đấu, đi là đi chiến thắng
Ði là mang mối thù thiên thu.
Ði là đi chiến đấu, đi là đi chiến thắng
Bước lên đây người Việt Nam.

Kèn vang theo tiếng chân đang rồn rập xa xa
Tiếng gào thiết tha
Ngàn lời chính khí đưa, ầm ầm tiếng thét hòa
Rầm rầm tiếng súng sa trường xa.
Hồn say khi máu xương rơi tràn ngập biên khu
Oán thù khắp nơi, từng bụi lốc cuốn rơi
Từng giọt máu sáng ngời
Một đường kiếm thép oai hùng đưa.

Ở bài hát sau đây, hình ảnh trong ca từ không chỉ mang tính chất cổ điển mà còn mang chất siêu thực khi tác giả vẽ nên một đoàn quân ma đi trong rừng chiều:

Mờ trong bóng chiều

Một đoàn quân thấp thoáng
Núi cây rừng lắng tiếng nghe hình dáng
Của người anh hùng

Lạnh lùng theo trống dồn
Trên khu đồi hoang im trong chiều buông.
Ra biên khu trong một chiều sương âm u
Âm thầm chen khói mù
Bao oan khiên đang về đây hú với gió
Là hồn người Nam nhớ thù.
Khi ra đi đã quyết chí nuôi căm hờn
Muôn lời thiêng còn vang
Hồn quật cường nguyện

Mang đến phút chiến thắng
Sầu hận đời lấp tan.
Gươm anh linh đã bao lần vấy máu
Còn xác xây thành, thời gian luống vô tình.
Rừng trầm phai sắc, thấp thoáng tàn canh
Ơi người chiến sĩ vô danh…

(Phạm Duy, Chiến sĩ vô danh)

Bước đầu đi kháng chiến, trong một số bài hát Phạm Duy vẫn còn sử dụng hình ảnh ước lệ, cổ điển của chiến tranh thời xưa như gươm giáo, mài kiếm dưới trăng, sa trường, chiến y, xác không đầu, cánh tay rụng rời; còn âm nhạc với tiết tấu đan xen khi hùng tráng, khi ngâm ngợi:

Giờ đây xương máu đã phơi đầy đồng 
Giờ đây máu hồng đã nhuốm non sông. 
Ai nghe không sa trường lên tiếng hú 
Tiếng lầm than, những tiếng người đời quên 
Đi lang thang, tiếng cười vang rú 
Xác không đầu nào kia. 
Cười lên tiếng máu xé tan canh trường 
Nợ nần máu xương, ai đã trả xong! 
Lá rụng tơi bời đoàn quân tiến qua làng 
Từng thanh kiếm đứt ngang 
Từng lớp áo rách mướp 
Từng cánh tay rụng rời 
Qua làn mây trắng đoàn quân tiến qua làng 
Ầm rung tiếng sa trường 
Như nhắn nhủ người trai mài kiếm dưới trăng. 
Ai nghe không tiếng cười vang the thé 
Tiếng người la, những tiếng dồn dập xa 
Ai lang thang, tiếng cười lên chới với 
Xác không đầu mà vui. 
Người đi chiến đấu, xác rơi ngoài đồng 
Nợ nần máu xương, ai nấy trả xong!

(Phạm Duy, Nợ xương máu)

Ta là gươm tráng sĩ thời xưa
Bên mình chàng hiên ngang một thuở
Xưa nhớ tới người trai chí lớn
Xếp bút nghiên từ chốn thư phòng
Bàn tay xinh ai nhuốm máu hồng
Và nhuốm mầu non sông.
Gươm tung lên như gió như mưa
Như muôn nghìn đấng linh hồn xưa
Như bao năm lòng dân đợi chờ
Chuyển sức chàng trai tráng gươm đưa.
Ôi nhớ tới hồi thanh kiếm múa
Sức oai linh trừ hết quân thù
Đầu rơi trong muôn tiếng réo hò
Ghi dấu cùng ngàn thu
Đến nay gươm thần chưa hết bén
Ta mong chờ ai người nâng kiếm lên.

(Phạm Duy, Gươm tráng sĩ)

Từ niềm say mê của tuổi xuân Phạm Duy sáng tác liên tục trên đường kháng chiến, trong đó có nhiều bài hát dành cho Vệ quốc quân. Ông đã miêu tả hình ảnh của lớp lớp thanh niên những ngày phấn khởi lên đường:

Một đoàn người trai hiên ngang 
Ðeo trên vai nợ máu xương
Vui ra đi không buồn nhớ thương
Một nụ cười tươi trên môi, mắt sáng quắc
Ðang âm thầm hẹn cùng

Non nước đi muôn phương.
Một rừng cờ phấp phới 
Một màu vàng chiêu dương
Và một nền vinh quang bằng máu
Một trời Việt yêu dấu
Một trời Việt mênh mang
Giục đoàn người lên đường hiên ngang…

(Phạm Duy, Khởi hành)

Việt Bắc (ứ ư), Việt Bắc (ứ ư)
Chốn đây rừng rú (ú u),

Chốn đây rừng núi (ý y)
Chốn đây chiều sương âm u
Chốn đây toàn dân biên khu
Theo Cha già tiến ra một mùa Thu…
Rừng còn mịt mùng đang chờ loài giặc đến
Núi rừng chập chùng lên sẽ là mồ thực dân.

(Phạm Duy, Việt Bắc)

Ra biên cương! Ra biên cương! 
Thiết tha lòng gái 
Hôm nay nâng khăn hồng 
Đưa chân anh hùng ngàn phương. 
Ra biên cương! Ra biên cương! 
Khói hôn hoàng xuống men rừng 
Qua con sông khuất ngàn nẻo thương 
Trăng non dị thường, ngựa tung vó bước 
Hiu hiu, lá rơi lối mòn tuyết sương 
Sao băng trên vòm, mong qua đêm buồn 
Là ánh nắng đến, sáng soi tâm hồn

Người ngàn trùng quên niềm son phấn 
Biên ải như đuốc thiêng 
Ôi non nước linh truyền, ôi tiếng hát câu nguyền. 
Đời gai chông xin thề lưu luyến 
Biên ải xin hiến thân thấm thoát đã bao lần 
Bao người đi đền nợ máu xương. 
Người đi không về, 
Chắc rằng có người nhớ hương khói chiêu hồn 
Hiu hắt những chiều trận vong 
Đời vui thái bình cũng vì bao đời lính 
Tiếng hát công thành 
Thương nhớ những người tòng chinh.

(Phạm Duy, Đường ra biên ải)

Trong chiến dịch biên giới năm 1947, ông soạn một hành khúc mang tên của một địa chiến là Bông Lau:

Bông Lau, Bông Lau rừng xanh pha máu

Hương thơm sơn khê toàn dân ghi dấu

Khi quân ta tiến ra vung tay gươm chói lòa…

Bông Lau, Bông Lau, rừng xanh pha máu
Biên cương lưu danh nghìn đời về sau
Khi quân ta tiến ra là quân Pháp một đi không về…

(Phạm Duy, Bông Lau)

Năm 1949, nhạc sĩ Văn Cao đã viết bài hùng ca mô tả không khí oai hùng khi đoàn quân trở về Hà Nội:

Trùng trùng quân đi như sóng
Lớp lớp đoàn quân tiến về
Chúng ta đi nghe vui

Lúc quân thù đầu hàng
Cờ ngày nào tung bay trên phố
Trùng trùng say trong câu hát

Lấp lánh lưỡi lê sáng ngời
Chúng ta đem vinh quang sức dân tộc trở về
Cả cuộc đời tươi vui về đây.
Năm cửa ô đón mừng đoàn quân tiến về
Như đài hoa đón mừng nở năm cánh đào
Chảy dòng sương sớm long lanh.
Chúng ta ươm lại hoa

Sắc hương say ngày xa
Ôi phố phường Hà Nội xưa yêu dấu.
Những bông hoa ngày mai

Đón tương lai vào tay
Những xuân đời mỉm cười vui hát lên…
(Văn Cao, Tiến về Hà Nội)

Vệ quốc quân ngày mỗi phát triển với những binh đoàn chiến đấu, mạnh mẽ hơn cả là các chiến sĩ lục quân. Những bài hát xuất hiện như lời thúc giục đoàn quân tiến tới, tiếp bước cha ông bao đời chống quân giặc trong lịch sử để bảo vệ bờ cõi, non sông:

Dồn trong đêm vắng

Ngàn tiếng đồng loa vang lừng 
Đầu người lô nhô

Sát theo bờ núi sông hò reo 
Thây tan trong khói mây 
Tiến quân! Tiến quân theo! 
Nơi chốn sa trường

Dân Nam hồn thúc oai vang đời. 
Việt Nam hận đời đời 
Diệt quân Nguyên, quân lướt tới

Thây kề thây. 
Máu tuôn rơi theo mộ đường 
Mây nước chập chùng đi về đâu?
(Việt Nam hận đời đời… đi về đâu?)
Nhìn trong hơi gió

Thoảng bóng quân Nam lướt đi 
Thề cùng diệt tan giống tham tàn

Thúc quân vùng lên! 
Nơi đây đất nước Nam

Biết bao đấng anh linh 
Xác thân thay cùng

Cố tâm đền núi sông ơn nhà.

(Văn Giảng, Thúc quân)

Quyết tiến ta giống dân Lạc Hồng
Liều thân sống tranh đấu

Giữ gìn non sông
Quyết tiến khi nước non nguy biến
Máu anh hùng ngàn đời

Nhuộm thắm núi sông.
Quyết tiến ta hát vang reo hò
Lòng cương quyết

Tranh đấu cho ngày tự do
Quyết tiến khi nước non nguy biến
Bước anh hùng rạng danh

Nòi giống Tiên Rồng.
ĐK: Vết oai hùng ngàn xưa nay còn lưu dấu
Trên sử xanh nước Việt ngàn đời hùng anh
Chí quật cường toàn dân hy sinh tranh đấu
Khắp núi sông hùng mạnh nòi giống Tiên Rồng.
ĐK: Khúc khải hoàn cùng nhau ta đồng ca hát

Bao vẻ vang nước Việt ngàn trời rền vang

Ánh huy hoàng đời đời Việt Nam tươi sáng

Khắp sơn hà toàn dân đồng cất tiếng ca.

(Võ Đức Thu, Quyết tiến)

Một bài quân ca dành cho lực lượng lục quân này của một nhạc sĩ ở miền Trung từng tham gia kháng chiến. Bài hát với hình ảnh đoàn chiến binh oai hùng xông pha ra sa trường trong một tiết tấu mạnh mẽ:

Đường trường xa muôn vó câu bay dập dồn 
Đoàn hùng binh trong sương lướt gió reo vang 
Đi đi đi lời thề nguyền

Tung gươm thiêng thi gan tài 
Đời hùng cường quyết chiến đấu

Đoàn quân ra đi. 
Đây đoàn quân ra đi nhịp nhàng mang theo
Thiên hùng ca thắm tươi trời Nam bốn phương 
Ta anh hùng muôn quân phá tan cường binh 
Chí tang bồng mang theo khắp nơi tung hoành. 
Đường trường xa ta quyết đi cho đến cùng 
Nhịp trời mây đoàn quân cất bước đi mau 
Nơi biên cương muôn quân theo

Loa thét vang quyết chiến thắng

Thề một lòng chung sức

Xây Việt Nam quang vinh. 
Phá tan tành ầm ầm đoàn quân xông pha 
Thét oai linh tung gươm giết tan quân thù 
Đoàn hùng binh say sưa nhìn trong trời sương 
Ta anh hùng đời đời Lục quân Việt Nam. 
Xa nhìn thấp thoáng trong mây 
Muôn bóng quân Nam chập chùng

Xây thành vinh quang tiến lên

Muôn đời Lục quân Việt Nam.

(Văn Giảng, Lục quân Việt Nam)

Trong đội quân non trẻ của đất nước, chúng ta chưa có đầy đủ các binh chủng. Tuy nhiên bước đầu do nhu cầu chiến đấu, thời đó còn sử dụng ngựa rất nhiều trong việc chuyển tải vũ khí, đạn dược, sau đó phát triển mạnh mẽ thành những đơn vị kỵ binh để hành quân trong các trận chiến ở vùng đồi núi, nơi mà đường sá không thuận tiện:

Dưới ánh ô vàng rầm rầm đoàn hùng binh

Ta tiến, cuốn gió cát
Vó câu rập rền, trùng trùng cờ hồng

Lấp lánh bay trong oai nghiêm.
Trên đường tranh đấu bao lần ghi dấu

Quyết đắc thắng, thanh thế vang lừng non nước
Quân thù gian ác mong lòng xâm chiếm

Sơn hà Nam quốc là toàn bại vong.
Trống thúc lương tâm, kèn kêu nung chí
Ngắm bước vinh quang, tiền đồ còn dài
Hàng ngũ quân ta còn nhiều người tài
Dày đạp chông gai mở lối tương lai.
Núi sông đất Việt tăng vẻ huy hoàng

Oai thế Nam quốc lừng xa bốn phương.
Cố tiến! Dồn bước! Vùng lên!
Ta hăng hái trải sang nghìn trùng

Đoàn ngựa chiến ta băng đường rừng.
Đồi ruộng băng qua

Gò nổng xông pha, nào kể bao xa
Ta cương quyết phòng thủ quê hương

Giữ gìn thanh danh
Tinh thần thượng võ luôn tươi sáng

Ngàn thu của người Việt Nam.

(Nguyễn Minh Triết, Kỵ binh Việt Nam)

Nhạc sĩ Lê Yên tham gia kháng chiến chống Pháp, trong thời kỳ đầu ông sáng tác bài hát khắc họa hình ảnh những kỵ binh anh dũng với nhịp điệu tươi vui, hùng tráng:

Ngựa phi ngựa phi đường xa
Tiến trên đường cát trắng trắng xóa
Tiến trên đường nắng chói chói lóa
Cánh đồng lúa in sát chân trời mây mây xanh lam.

Ngựa phi ngựa phi vượt lên

Tiến lên đường chiến đấu cố gắng
         Hát lên lời “Quyết chiến! Quyết thắng!”

Giành cơm áo xây đắp cho tự do vững bền.
Ghìm từ từ ngọn đồi dốc chiều từ từ
Suối chân đèo nước chảy lừ lừ
Cờ tung gió bay vượt lên phất phới.

Đồi chập chùng sườn đồi vó ngựa ngập ngừng
Tiến trên đường thoáng rộng tưng bừng
Đàn chim trắng đang tự do vẫy vùng.

Đèo cao ta mau vượt phăng phăng
Qua núi rừng băng băng

Có sá chi suối sâu đèo cao
Giật cương ta cho ngựa ta phi

Ta cho ngựa ta lao
Lao mình trong nắng mưa dãi dầu.

Giật cương nào phi thật mau
Quyết phen này chí khí chiến đấu
Thắng quân thù cố chấp khát máu
Đền nợ nước

Xây đắp cho ngày mai thêm vinh quang.

Vượt lên đi, vượt gian lao
Vượt lên đập tan mọi mưu mô
Vượt gian lao vượt lên đi
Dựng xây hòa bình ngàn muôn năm.

(Lê Yên, Kỵ binh Việt Nam, 1945)

Nhạc sĩ Văn Cao từng mơ ước rằng trong tương lai ta sẽ có hải quân và không quân. Niềm mơ ước đó thúc giục nhạc sĩ hình dung hai binh chủng cũng oai hùng trong trí tưởng của mình. Đây là hình ảnh của chiến sĩ hải quân:

1. Toán chiến sĩ hải quân ra khơi hôm nay 
Bờ nước Nam gió khơi nồng máu say 
Ra đi không vương thê nhi 
Miền Bắc núi tuyết rét mướt 
Quen vui trong muôn phân ly 
Sống trên ngàn trùng sóng. 
Thân phơi trên Nam Băng Dương 
Nước xanh hồn Thái Bình Dương.
ÐK: Ra khơi sóng vang dạt dào 
Mênh mông sóng va thân tàu 
Nghe âm vang ù ù át tiếng máy rầm rầm 
Quân ca theo trầm trầm, tàu nhấp nhô. 
Mờ xa mây núi dần xa mây núi 
Ði không quên bến bờ chờ.
Ra đi trùng dương bát ngát 
Ngày về Tổ quốc ghi công. 
2. Hướng tới ánh hải đăng

Soi trong đêm sương 
Ðoàn chúng ta chí tang bồng bốn phương 
Thi gan trong cơn phong ba 
Tàu thét khói lướt gió tiến 
Khi trăng trên boong in phơi 
Giấc mơ người ngàn ngàn bến 
Xông pha chung quên đau thương 
Với gia đình lớn trùng dương. 
(trở lại ÐK) 
3. Quyết chiến thắng

Thủy binh ngăn quân xâm lăng 
Hồn Yết Kiêu, máu sông Ðằng nhớ chăng? 
Say men năm châu tha phương 
Ðời khát máu, khát gió mới 
Tay tung bao thây yêu thương 
Xuống chôn vùi mồ cá! 
Hy sinh sao nêu cao gương 
Nước Nam miền Thái Bình Dương. 
(trở lại ÐK)

(Văn Cao, Chiến sĩ Hải quân, 1945)

Và đây là hình ảnh chiến sĩ không quân tung hoành vượt trên mây xanh với ước nguyện quyết chiến để bảo vệ bờ cõi. Dù lực lượng hồi ấy còn non trẻ, chưa thể hình thành binh chủng không quân nhưng bài hát đem lại niềm tự hào cho các chiến binh cầm súng để giành lại độc lập cho nước nhà:

Giờ từng đoàn người vượt qua biên giới

Quyết chiến đấu
Ðã chiếm chiến công ngang trời
Giờ từng đoàn người vượt qua biên giới

Quyết chiến thắng
Ði không lo gì xác rơi.
Lúc đất nước muốn

Bao người con thân yêu ra đi
Hối tiếc tấm thân làm chi
Giờ thề một lòng vượt trên lưng gió

Quyết chiến thắng
Nhớ lấy phút giây từ ly.
Ta là đàn chim bay trên cao xanh
Khi nhìn qua khói những kinh thành xa
Ðôi cánh tung hoành vượt trên mây xanh
Ta là tinh cầu bay trong đêm trăng.
Ðây đó hồn nước ơi!
Không quân Việt Nam lướt trên ngàn mây gió
U u u u u u…
Ôi phi công danh tiếng muôn đời
Nhìn xa phi trường Việt Nam
Không quân ra đi cánh bay rợp trời.

U u u u u u…
Xa giang sơn ngắm nhìn về khắp nơi.
Đàn chim dù bay ngàn phương cũng về
Ðể rồi ngày ngày sống hòa nhịp đời
Cùng ngàn kiếp chim
Đoàn ta càng đi càng xa
Quyết khi về đem lại đây

Chiến công dù thân mồ quên lấp chìm.

        (Văn Cao, Không quân Việt Nam)

Cùng với bài quốc ca, các bài hát Lục quân Việt Nam của Văn Giảng, Chiến sĩ Hải quânvà Không quân Việt Nam của nhạc sĩ Văn Cao sau này cũng đã trở thành bài hát chính thức của các binh chủng của quân đội miền Nam.

Bên cạnh những bài hành khúc của người chiến sĩ, còn có những bài hùng ca giãi bày tình cảm thương mến dành cho những người trai ra đi vì sông núi, những người con thân yêu vì đất nước mà phải xếp bút nghiên lên đường:

Có những người anh tôi chưa biết tên 
Tha thiết cuộc đời đôi môi thắm duyên 
Quê hương trong khói lửa mùa chinh chiến 
Quên tình yêu riêng xông pha chiến tuyến. 
Có những người anh tôi quen đã lâu 
Năm tháng kề nhau chia bao khổ đau 
Thôn quê xa vắng hôm nào biệt ly 
Không ngại ngùng đi trong ánh nắng đào… 
Anh hỡi người trai đi trong gió sương 
Lưu luyến gì không khi xa cố hương 
Non sông hoa gấm đang chờ nơi anh 
Mang về vinh quang tự do no ấm. 
Ðâu những mùa xuân hoa khoe sắc tươi 
Ðâu những mùa thu nghe lá úa rơi 
Yêu sông yêu núi tươi cười ra đi 
Anh là người tôi thương mến muôn đời.

(Võ Ðức Hảo, Có những người anh)

Và khi trở về, họ được người dân đón mừng với biết bao thương mến đầy vơi, với bao lời hỏi han, chia sẻ:

Anh về Thủ đô nước Nam tự do 
Chút quà mừng anh chiến binh đường xa 
Là muôn tấm lòng thương yêu các anh 
Ðã hy sinh vì giống nòi. 

Anh về Thủ đô biết bao là vui 
Ðã để lại đây mến thương đầy vơi 
Người dân nước Việt thương yêu đón anh 
Ðón anh trai hùng bước qua… 

Anh về Thủ đô chúng tôi chờ mong 
Với vạn niềm tin với muôn tình thương 
Ðiểm tô phố phường người trai áo xanh 
Phố hoa pha màu lá rừng. 
Anh về Thủ đô ấm êm lòng tôi 
Ðứng lại gần nhau nói câu chuyện vui 
Chuyện hai chúng minh gặp nhau chốn đây 
Lúc quân dân cùng nắm tay.  

(Y Vân, Anh về Thủ đô)

Tác giả Minh Duy vốn là sinh viên Trường đại học Sư phạm Sài Gòn. Sau khi dự lễ đón đoàn quân chiến thắng trở về vào đầu thập niên 1960, với niềm xúc động trước hình ảnh đoàn quân oai hùng, ông trở về gác trọ và sáng tác ngay một bài hát rồi đem đến Đài Phát thanh Quân đội Sài Gòn. Nhạc sĩ Đan Thọ đã đón nhận, cho tập dượt và phát thanh bản nhạc này chỉ sau một tuần lễ:

Kìa đoàn quân chiến thắng trở về dưới nắng hồng
Cùng nhau hòa câu hát thành công 
Lớp lớp xanh phai màu thấy phất phơ ngang đầu 
Màu cờ tung bay trước gió. 
Kìa đoàn quân chiến thắng trở về với xóm làng 
Thành công còn ghi nơi đầu súng 
Những tấm gương kiêu hùng 

Thấp thoáng vui trong lòng 
Bầu trời Thủ đô đón mừng. 
Thủ đô ơi Thủ đô, đoàn quân ta đã về đây 
Tiếng reo vang vang dậy một trời 
Lớp lớp tinh kỳ bay phất phới 
Thủ đô ơi Thủ đô, đoàn quân ta đã về đây
Sau bao nhiêu ngày luôn ước mơ 
Ngày chiến thắng quay về chốn xưa… 
(Minh Duy, Bài ca chiến thắng)

Giai đoạn 1972-1974, nhạc sĩ Anh Việt Thu hợp tác với hãng Đĩa hát Việt Nam thực hiện một số băng nhạc cổ vũ tín hiệu hòa bình. Khi làm việc tại Phòng Văn nghệ Đài phát thanh Quân Đội, ông viết một bài hùng ca với nhịp điệu hùng dũng: 

Trên đầu súng ta đi Tổ quốc đã vươn mình

Trên lưỡi lê căm hờn hờn căm như triều sóng

Ôi xôn xao chiêng trống hối thúc

Đã giục giã khắp chốn rộn ràng

Ôi lửa thiêng dậy bập bùng

Tay đốt lửa tay vung kiếm.

Trên đầu súng xâm lăng

Xiềng xích với bạo tàn

Trên lưỡi lê nô lệ cùm gông phải gục ngã

Tay nâng niu cây súng súng thép

Với đạn đồng mới đã lên nòng

Và những loạt đạn đồng vàng

Vun lúa trổ tràn đồng sâu.

Cho quê hương ta rạng ngời

Cho yêu thương cao vời vợi

Cho quê hương ta những đóa tuổi xuân

Để mai đây nghe nắng dậy hòa bình

Ðể ông cha còn nắm đất phủ mình

Ôi quê hương ta nước Việt Nam

Từ đó dâng lên nhà máy với công trường

Những xí nghiệp, ngôi trường

Nhà thương và hầm mỏ

Ôi bao la thăm thẳm bát ngát

Cánh đồng vàng với lũy tre xanh

Và tiếng ê a đầu làng

Là kinh nguyện cầu cho người gục xuống.

(Anh Việt Thu, Trên đầu súng ta đi)

oOo

Nhìn lại ca nhạc trong thời gian chiến tranh, chúng ta nghe phần lớn những bài hát bày tỏ tâm trạng đau buồn của người dân trải qua những thảm cảnh lâu dài, điều đó là tình cảm tất yếu không tránh khỏi. Tuy nhiên, bên cạnh đó vẫn còn mãi những bài hát tự hào về lịch sử, về lớp thanh niên yêu nước sẵn sàng lên đường chống giặc ngoại xâm trong kháng chiến chống Pháp, trong bảo vệ lãnh thổ thiêng liêng của đất nước. Đó là những âm điệu hào hùng luôn gây niềm phấn chấn cho một dân tộc trải qua những cuộc chiến dằng dai khiến đất nước điêu linh. Những bài hùng ca luôn là niềm tin yêu mãnh liệt trong cuộc sống của bao thế hệ thanh niên trót sinh ra trong chiến tranh, đóng góp xứng đáng vào di sản âm nhạc của đất nước ta.

LỜI KẾT

Âm nhạc là tiếng kêu của con người, đôi khi là bản phác thảo của số phận con người. Sức truyền cảm của những giai điệu có thể là lực hấp dẫn cuốn hút những trái tim để rồi lưu giữ trong tâm hồn mỗi người. Nó có một vị trí quan trọng trong đời sống tình cảm của con người, một nhu cầu thực thụ trong đời sống tinh thần của một cá nhân, một xã hội, một cộng đồng. Con người được giao cảm với thế giới âm nhạc qua những giai điệu bài hát có thể gợi lên những niềm vui, nỗi buồn, những nhịp đập của hoan ca hay bi ca trong trái tim chúng ta. Âm nhạc cho ta biết rung động trước cái đẹp của thiên nhiên, của tình ái, của cuộc sống đời thường hay thế giới mộng tưởng. Thế giới âm nhạc với cung bậc âm thanh là đôi cánh diệu kỳ nâng tâm hồn con người bay lên cao. Âm nhạc đủ sức làm lòng người buồn bã nhưng cũng đủ sức làm phấn khởi tinh thần của nhiều thế hệ. Âm nhạc trung thành với cuộc sống thực tại nhưng đôi khi cũng từ thực tại bay bổng thành những giấc mơ tươi đẹp về cuộc sống. Người nhạc sĩ hát cho chính mình, cho bạn bè, cho lứa đôi, cho quê hương, cho thân phận. Đó là lời ru buồn bã của người mẹ trong đêm khuya, là tiếng reo vui của con suối trên bước đường giang hồ, là tiếng gầm thét của thác nguồn vang dội vào vách núi, là màu mây trắng lững lờ trên bầu trời xanh lơ của quê hương, là tiếng rì rào của ruộng lúa xanh um bên đường, là nhịp chèo khoan thai trên dòng sông lặng lờ trong một chiều buồn, là tiếng buồn nỉ non khi người tình xa vắng, là tiếng gào thét làm bùng lên ngọn lửa đấu tranh trong lòng người nhiệt thành và say mê trong trái tim của những chàng trai thế hệ… Tất cả âm thanh đó có thể tìm thấy trong các bài hát của chúng ta.

Âm nhạc của giai đoạn vừa qua cho ta hình dung được cảnh sắc thiên nhiên, cuộc sống trên quê hương Việt Nam, cho ta hiểu được thế giới tâm hồn của người Việt qua biểu hiện tác phẩm của người nghệ sĩ được bay bổng tự do trong niềm sáng tạo. Từ những trang sách trên đây, ta có thể nhận ra được một phác họa tổng quan về một giai đoạn lịch sử âm nhạc của Việt Nam. Thời kỳ đó được phát triển dựa trên những tính chất thiết yếu và được thể hiện như thế nào.

Trước hết, nghệ thuật nói chung và âm nhạc nói riêng ở đây đều có tính liên tục lịch sử. Những giá trị nghệ thuật cận đại có từ trước đều được chúng ta bảo lưu, kế thừa và phát triển. Mọi khuynh hướng nghệ thuật âm nhạc của bao thế hệ cha anh đều được đón nhận, gìn giữ với tình cảm trân trọng. Không hề có một sự đứt gãy, một sự phủ nhận quá khứ nào. Các tác giả được quần chúng yêu thích bao giờ cũng được ghi nhớ với những giá trị tinh thần họ để lại cho đời. Những giá trị đó như là nền tảng để những thế hệ sau tiếp tục bồi đắp, phát triển nguồn mỹ cảm; đồng thời với tinh thần khai phóng, họ dễ dàng tiếp nhận những trào lưu tư tưởng và nghệ thuật mới lạ để làm giàu cho tinh thần, miễn là phù hợp với đạo lý truyền thống của dân tộc. Chính nhờ vậy mà người nghệ sĩ có thể tạo một thế giới âm nhạc muôn màu muôn vẻ với những phong cách riêng, cá tính sáng tạo riêng để làm giàu có, phong phú và đa dạng cho sáng tạo và sinh hoạt âm nhạc chúng ta. Mặt khác, người nghệ sĩ được tự do có chính kiến riêng, có thể thiên về khuynh hướng này hoặc khuynh hướng khác mà không hề ai có quyền phê phán. Bởi vậy dù có khác biệt trong quan điểm, trong tính cách, họ vẫn có thể ở bên nhau, tôn trọng lẫn nhau và cùng sinh hoạt bên nhau để mang lại cái đẹp cho đời. Họ được chọn lựa con đường nghệ thuật riêng của chính mình. Tác phẩm của họ có thể mang màu sắc dân gian hay hiện đại, lãng mạn cách mạng hay lãng mạn trữ tình, chiến đấu hay phản chiến, hiện thực hay viễn mơ… tùy theo sở thích, sở trường, tâm lý cá nhân. Nhưng dù chọn con đường nào họ đều được tự do sáng tạo, không hề bị bó buộc, câu thúc hoặc bị áp lực phải theo một đường lối quy định nào đó. Tác phẩm âm nhạc không hề bị dẫn dắt theo một hệ quy chiếu chính trị hay quan điểm lịch sử nào cả.

Âm nhạc chúng ta bàn đến ở đây còn mang tính nhân bản, có nghĩa lấy con người làm cứu cánh. Với nguồn ảnh hưởng của triết thuyết mới được du nhập từ phương Tây, người nhạc sĩ luôn nhìn tha nhân như một hữu thể hiện sinh, vì vậy con người ở đây là con người của cá nhân có số phận, con người biết thương yêu, biết đau buồn hay hạnh phúc được thể hiện bằng những giai điệu rung lên tự trái tim mình. Âm nhạc như thế phục vụ cho con người, không vì một tập thể nào, một chính đảng nào, một lợi ích nào ngoài tâm tình biết hiến dâng cho đời của người nghệ sĩ. Thế giới âm nhạc của họ hướng tới mọi con người đang sống trong cùng một cộng đồng, biết ngợi ca cái hay, cái đẹp để con người nâng đôi cánh tâm hồn bay về thế giới thanh cao, về thế giới chân thiện mỹ, lấy cái đẹp của nghệ thuật để cứu rỗi tâm hồn.  

Âm nhạc của chúng ta mang rõ rệt nhất tính hiện thực. Người nhạc sĩ luôn bị ràng buộc với hiện thực trước mắt, luôn gắn bó với xã hội, với quê hương mình đang sống. Họ là chứng nhân thời đại đáng tin cậy. Từ đó họ nhận ra hoàn cảnh đất nước bị chia cắt, họ chia sẻ với biết bao cảm xúc của người trong cuộc. Người ra đi từ miền Bắc mang nỗi buồn phân ly, từ đó vọng lên những giai điệu buồn thương, tiếc nhớ về một quãng đời đã qua nơi cố hương cùng với biết bao kỷ niệm êm đềm một thời quá vãng. Họ luôn nhớ về mảnh đất xưa, nơi chôn nhau cắt rốn hoặc trải qua những đoạn đời thơ mộng. Song khi cảm xúc nguôi ngoai họ sẽ hòa nhập với cuộc sống trên quê hương mới sau khi cuộc chiến đi qua. Quê hương sẽ không còn cảnh điêu tàn vì khói lửa, mọi người bên nhau trọn niềm tin yêu, chung sức xây dựng cuộc sống mới trong khung cảnh thái hòa của đất nước. Âm nhạc lúc này cho ta nghe được tiếng reo hò, tiếng thương yêu của những tâm hồn biết hướng về một nẻo đường tương lai tươi sáng mà họ đã chọn lựa. Họ ca ngợi quê hương tươi đẹp qua những giai điệu tươi vui, rộn rã khi được đi qua mọi miền đất nước. Họ ca ngợi tình yêu qua lời ca vọng lên từ cõi lòng sâu kín khi được sống cuộc đời ấm êm. Mọi sắc thái tình cảm được gieo trên những cung bậc yêu thương bất tận.

Nhưng rồi không lâu sau đó người Việt lại rơi vào một thảm cảnh mới, tai ương lại đổ lên đầu họ. Bao khổ đau lại chất chồng vì chiến tranh lại trở về, khốc liệt hơn, bi thảm hơn, ai oán hơn. Bao con người ngã xuống trên quê hương, bao dòng máu đỏ trôi thành sông, bao xương trắng chất thành núi. Tiếng lòng thổn thức, trầm uất, đau đớn dài tận thiên thu vang lên dưới bao góc trời khói lửa tang thương được nhiều nhạc sĩ tài hoa thể hiện trọn vẹn trong nhiều bài ca chân thật của họ. Ta tìm thấy họ trong hình ảnh những chàng trai của thế hệ sinh ra trong chiến tranh bị cuốn vào những trận chiến đấu khốc liệt. Ở đây ta không nghe thấy lời ca mang âm hưởng của hận thù tàn bạo, của căm hờn sục sôi mà là tiếng lòng của những chàng trai phải xếp bút nghiên, rời quê nhà đi bảo vệ non sông trên khắp mọi miền đất nước. Họ rời mái trường cũ, đứng chung hàng ngũ cùng lớp trai thế hệ, vai súng vai đàn để giữ yên cuộc sống cho người dân. Đôi khi hoàn cảnh chiến tranh kéo dài trên đất nước khiến tâm hồn họ chùng xuống. Những trận chiến hung tàn, khốc liệt làm buồn lòng họ, những lúc đó những giai điệu phản chiến vang lên. Họ ước mong sao cho hết chiến tranh, hết cảnh điêu tàn, họ sẽ giã từ vũ khí, trả nợ tang bồng, mong có được ngày hòa bình để về lại quê xưa sống cuộc đời ấm êm bên người thân và gia đình.

Bên cạnh những dòng nhạc đó, ta còn thấy bao lớp trẻ đem sức mình đi xây dựng quê hương từ trong điêu tàn vì lửa đạn. Họ cất cao tiếng hát thanh xuân với niềm tin rực sáng, họ đến với đồng bào với cả nhiệt tình để xây một mái tranh quê, một giếng nước cho làng xóm, sửa lại lớp học xiêu vẹo cho đàn em thơ đến trường… Đó là thành quả của công tác xã hội mà người thanh niên tự đặt ra cho mình, ở đó luôn vang lên tiếng hát tập thể, của cộng đồng những người du ca biết yêu quê hương. Âm nhạc như thế đâu chỉ là tiếng lòng buồn bã của cảnh tang thương, của chết chóc mà còn là niềm vui rộn rã lan tỏa trong lòng thế hệ qua những hành khúc tươi sáng, yêu đời mà họ viết nên từ trong cuộc sống trước mắt.

Âm nhạc còn có mặt trên mọi nẻo đường, trong các sinh hoạt tập thể, cộng đồng đem lại sinh khí cho cuộc sống. Ở đó các lứa tuổi từ thiếu niên đến thanh niên cùng nhau được học kỹ năng sống trong các hội đoàn, ở đó họ không ngừng cất lên tiếng hát vui tươi, sinh động. Những bài ca rộn rã như thúc giục mọi trái tim biết yêu cuộc đời, yêu quê hương đất nước. Đó còn là những bài sử ca oai hùng nói lên niềm tự hào về lịch sử dân tộc, những tấm gương anh hùng qua các thời đại luôn là bài giáo dục sâu sắc cho bao thế hệ thanh niên. Đó còn là những hành khúc của bao lớp thanh niên từ những ngày kháng chiến chống Pháp cho đến những khúc quân hành của bao người trai đi vào cuộc chiến gìn giữ quê hương sau này.

Chính từ trong môi trường sáng tạo tự do, những nhạc sĩ của nền âm nhạc chúng ta có được điều kiện để viết nên những giai điệu từ những rung động chân thành của con tim, của cảm xúc dâng trào trước những đề tài không hạn chế. Và đề tài muôn thuở của người nghệ sĩ chính là tình yêu đôi lứa, một nguồn cảm xúc bất tận. Ở đó ta tìm thấy những tình cảm say đắm của yêu thương, những niềm vui của tình yêu trọn vẹn hay những nỗi buồn của tình yêu dang dở. Mọi sắc thái của tình yêu được bày tỏ trọn vẹn của biết bao thế hệ nhạc sĩ đã làm cho nền âm nhạc chúng ta phong phú và đa dạng. Và như thế ta có một nền âm nhạc với đông đảo các nhạc sĩ sáng tác với một khối lượng những bài tình ca đồ sộ lên đến hàng chục ngàn bài hát. Bên cạnh đó có biết bao ban nhạc, nhóm nhac với nhiều nhạc công và ca sĩ nhiều thế hệ liên tục lớp này đến lớp khác mang lại lời ca, tiếng hát làm đẹp cuộc sống trong suốt hai mươi năm dài chiến tranh trên dải đất đầy thương mến của chúng ta.

Cùng với các bộ môn nghệ thuật khác, âm nhạc đã giữ một vai trò lớn trong đời sống tinh thần của người dân Việt và đã để lại cho các thế hệ sau một di sản có giá trị trong lịch sử nghệ thuật văn hóa của dân tộc ta.

– HẾT-

TÀI LIỆU THAM KHẢO

I. SÁCH:

– Viện Sử học, Việt Nam, những sự kiện 1945-1975, hai tập, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 1975-1976.

– Lưu Văn Lợi – Nguyễn Hồng Thạch, Pháp tái chiếm Đông Dương  & chiến tranh lạnh, NXB Công An Nhân Dân, Hà Nội, 2002.

– Mai Văn Bộ, Từ Genève đến Paris, NXB Trẻ, TP.HCM, 2002.

– Nguyễn Hữu Đức, Việt Nam – những cuộc chiến chống xâm  lăng trong lịch sử, NXB Quân Đội Nhân Dân, Hà Nội, 2001.

– Giôdep A. Amtơ, Lời phán quyết về Việt Nam, NXB Quân Đội Nhân Dân, Hà Nội, 1985.

– Neil Sheehan, Sự lừa dối hào nhoáng, NXB Công An Nhân Dân, Hà Nội, 2003.

– Nhiều tác giả, Sài Gòn – Thành phố Hồ Chí Minh thế kỷ 20,  những vấn đề lịch sử – văn hóa, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.

– Nguyễn Quang Lê, Từ lịch sử Việt Nam nhìn ra thế giới, NXB Văn Hóa-Thông Tin, Hà Nội, 2001.

– Nhiều tác giả, Việt Nam – cuộc chiến không quên, NXB Quân Đội Nhân Dân, Hà Nội, 2001.

– Trần Thái Bình, Tìm hiểu lịch sử Việt Nam, NXB Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, 2001.

– Hoành Linh Đỗ Mậu, Tâm sự tướng lưu vong, NXB Công An Nhân Dân, Hà Nội, 1995.

– Trần Văn Giàu, Trần Bạch Đằng (chủ biên), Địa chí văn hóa  TP. Hồ Chí Minh, bốn tập, NXB TP. Hồ Chí Minh, 1998.

– Nguyễn Văn Tuấn, Chất độc da cam, dioxin & hệ quả,  NXB Trẻ, TP.HCM, 2004.

– Lý Chánh Trung, Đối diện với chiến tranh, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.

– Hồ Hữu Nhựt, Lịch sử giáo dục Sài Gòn – TP Hồ Chí Minh  (1698 – 1998), NXB Trẻ, TP.HCM, 1999.

– Nhiều tác giả, Lược sử Đoàn & phong trào thanh niên TP. Hồ Chí Minh (1954-1975), NXB Trẻ, TP.HCM, 2001.

– Thành Đoàn Huế, Những sự kiện lịch sử trong phong trào đấu tranh đô thị của thanh niên sinh viên học sinh Huế (1954-1975), Đoàn TNCS Hồ Chí Minh TP Huế xuất bản, Huế, 1989.

– Nguyễn Văn Lục, Hai mươi năm miền Nam 1955-1975, NXB Tiếng Quê Hương, Hoa Kỳ, 2010.

– Trần Hữu Tá, Nhìn lại một chặng đường văn học, NXB TP Hồ Chí Minh, 2000.

– Nhiều tác giả, Theo nhịp khúc lên đàng, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.

– Nhiều tác giả, Chúng ta đã đứng dậy, tập 2 (1969-1975), NXB Trẻ, TP.HCM, 2014.

– Nhiều tác giả, Nhân sĩ-trí thức Sài Gòn-Gia Định đồng hành cùng dân tộc (giai đoạn 1954-1975), 2 tập, UBMTTQ TP.HCM xb, 2013.

– Huỳnh Văn Tiểng, Bùi Đức Tịnh, Hoàng Mai Luu & các ca khúc trong  phong trào âm nhạc cách mạng, NXB Trẻ, TP.HCM, 2002.

– Huỳnh Văn Tiểng, Xếp bút nghiên lên đàng, NXB Trẻ, TP.HCM, 2002.

– Nhiều tác giả, Từ xếp bút nghiên lên đàng đến xuống đường dậy mà đi, NXB Trẻ, 2010.

– Huỳnh Ngọc Trảng, Cao Tự Thanh, Sưu tập về Nguyễn Thái Bình, Sở Văn hóa-thông tin Long An xuất bản, 1984.

– Huỳnh Văn Tòng, Lịch sử báo chí Việt Nam, NXB Trí Đăng, Sài Gòn, 1973.

– Lê Văn Nuôi, Sài Gòn, dậy mà đi (ký), NXB Trẻ & báo Tuổi Trẻ, TP.HCM, 2000.

– Lê Thanh Văn, Thỏ chống hùm, NXB Trẻ, TP.HCM, 1997.

– Võ Quê, Lửa đường phố, bản thảo, 2002.

– Lữ Phương, Cuộc xâm lăng về văn hóa và tư  tưởng của đế quốc Mỹ tại miền Nam Việt Nam, NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1981.

– Nhiều tác giả, Những tên biệt kích của chủ nghĩa thực dân mới trên mặt trận văn hóa- tư tưởng, NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1980.

– Phong Hiền, Chủ nghĩa thực dân mới kiểu Mỹ ở miền Nam Việt Nam, NXB Thông Tin Lý Luận, Hà Nội, 1984.

– Tú Ngọc, Nguyễn Thị Nhung, Vũ Tự Lân, Nguyễn Ngọc Oánh, Thái Phiên,  Âm nhạc mới Việt Nam – tiến trình và thành tựu,  Viện Âm nhạc, Hà Nội, 2000.

– V.A. Vakh’ramêep, Lý thuyết âm nhạc cơ bản, NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1982.

– Nguyễn Thị Nhung, Hình thức âm nhạc, NXB Giáo Dục, Hà Nội, 1997.

– Tống Ngọc Hạp, Danh từ âm nhạc, NXB Minh Tân, Paris, 1954.

– Nhiều tác giả, Almanach – những nền văn minh thế giới, NXB Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, 1999.

– Đỗ Huy, Mỹ học- khoa học về các quan hệ thẩm mỹ, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 2001.

– Nguyễn Hào Hải, Một số học thuyết triết học phương Tây hiện đại, NXB Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, 2001.

– Trần Thiện Đạo, Chủ nghĩa hiện sinh và thuyết cấu trúc, NXB Văn Học, Hà Nội, 2001. 

– Huỳnh Như Phương, Những nguồn cảm hứng trong văn học, NXB Văn Nghệ, TP.HCM, 2008.

– Trần Thái Đỉnh, Triết học hiện sinh, NXB Văn Học, Hà Nội, 2005.

– Nguyễn Tiến Dũng, Chủ nghĩa hiện sinh: lịch sử, sự hiện diện ở Việt Nam, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2006.

– Phạm Minh Lăng, S. Freud & tâm phân học, NXB Văn Hóa Thông Tin, Hà Nội, 2000.

– Dương Viết Á, Ca từ trong âm nhạc Việt Nam, Viện Âm nhạc, Hà Nội, 2000.

– Nhiều tác giả, Về đặc trưng của nội dung âm nhạc, NXB Văn Hóa, Hà Nội,   1985.

– Phan Cự Đệ, Hà Minh Đức, Nhà văn Việt Nam (1945- 1975), tập 2, NXB Đại Học & THCN, Hà Nội, 1983.

– Nguyễn Vy Khanh, Văn học miền Nam 1954-1975, Nguyễn Publishings, Toronto, 2016.

– Phan Cự Đệ, Văn học lãng mạn Việt Nam (1930-1945), NXB Văn Học,  2002.

– Đỗ Đức Dục, Chủ nghĩa hiện thực phê phán trong văn học phương Tây, NXB Khoa Học Xã Hội, Hà Nội, 1981.

– Hoàng Ngọc Tuấn, Văn học hiện đại và hậu hiện đại qua thực tiễn sáng tác và góc nhìn lý thuyết, NXB Văn Nghệ, 2002.

– Hoài Thanh, Hoài Chân, Thi nhân Việt Nam, 1942.

– Hoàng Tố Mai (chủ biên), Di sản văn học lãng mạn – những cách đọc khác, NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2017.

– Trần Mai Châu, Thơ Pháp thế kỷ XIX, NXB Trẻ, TP.HCM, 2003.

– Ramon Guthrie, George E. Diller, French literature and thought since the revolution, Harcourt, Brace Company Inc., USA, 1942.

– Paul Foulquié, L’existentialisme, Presses Universitaires de France, 1947.

– Encyclopédie de la Pléiade, Histoire des littératures II, Bruges, 1956.

– Claude Rostand, La musique allemande, NXB PUF, Paris, 1967.

– Kurt Pahlen, La grande aventure de la musique, bản dịch tiếng Pháp của Annie Mesritz, Collection Marabout, 1947.

– Nhiều tác giả, Văn Cao, cuộc đời và tác phẩm, NXB Văn Học, 1998.

– Nguyễn Trọng Văn, Phạm Duy đã chết như thế nào, Văn Mới xuất bản, Sài Gòn, 1971.

– Nhiều tác giả, Tiếng hát những người đi tới, NXB Trẻ, báo Thanh Niên, báo Tuổi Trẻ hợp tác xuất bản, TP.HCM, 1993.

– Nhiều tác giả, Tuyển tập thơ nhạc họa Việt, NXB Trẻ, TP.HCM, 1998.

– Nhiều tác giả, Nhạc sĩ Nguyễn Văn Tuyên và những ngày đầu của tân nhạc Việt Nam, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.

– Hội Nhạc sĩ Việt Nam, Nhạc sĩ Việt Nam, Hội NSVN xb, Hà Nội, 2007.

– Nhiều tác giả, Tiếng hát Việt Nam (1930-1963), NXB Văn Hóa, Hà Nội, 1975.

– Nhiều tác giả, 50 năm miền Nam ca hát, NXB Văn Nghệ & Hội Âm nhạc TP.HCM, 1996.

– Nhiều tác giả, Hát cho đồng bào tôi nghe, Hội Sinh viên sáng tác, Tổng hội Sinh viên Sài Gòn, 1970.

– Nhiều tác giả, Đồng bào ta cùng hát, Hội Sinh viên sáng tác, Tổng hội Sinh viên Sài Gòn, 1971.

– Tôn Thất Lập – Nguyễn Phú Yên, Tiếng ca giữ nước, Hội Sinh viên sáng tác, Tổng hội Sinh viên Huế, 1970.

– Nhiều tác giả, Trịnh Công Sơn – Rơi lệ ru người, NXB Phụ Nữ, Hà Nội, 2001.

– Nhiều tác giả, Trịnh Công Sơn cát bụi lộng lẫy, NXB Thuận Hóa – Tạp chí Sông Hương, Huế, 2001.

– Nhiều tác giả, Trịnh Công Sơn một người thơ ca một cõi đi về, NXB Âm Nhạc, Hà Nội, 2001.

– Nhiều  tác giả, Trịnh Công Sơn – cuộc đời âm nhạc thơ & suy tưởng, NXB Văn Nghệ TP.HCM, 2001.

– John C. Schaper, Trịnh Công Sơn Bob Dylan – như trăng và nguyệt?,  NXB Trẻ, TP.HCM, 2012.

– Trịnh Công Sơn, Tuyển tập những bài ca không năm tháng, NXB Âm Nhạc, Hà Nội, 1995.

– Trần Văn Khê, Hồi ký, năm tập, NXB Trẻ, TP.HCM, 2001.

– Trần Văn Khê, Trần Văn Khê & âm nhạc dân tộc, NXB Trẻ, TP.HCM, 2000.

– Trần Văn Khê, Văn hóa với âm nhạc dân tộc, NXB Thanh Niên, Hà Nội, 2000.

– Trần Văn Khê, Tính dân tộc trong âm nhạc Phạm Duy & Tình bạn Duy-Khê, Phương Nam Book, TP.HCM, 2013.

– Phạm Duy, Tân nhạc Việt Nam thuở ban đầu, NXB Trẻ, TP.HCM, 2006.

– Phạm Duy, Kỷ vật chúng ta, Gìn Vàng Giữ Ngọc, Sài Gòn, 1971.

– Nhiều tác giả, Tưởng nhớ nhạc sĩ Phạm Thế Mỹ, NXB Văn Học, 2010.

– Jason Gibbs, Rock Hà Nội & Rumba Cửu Long, NXB Tri Thức, 2008.

– Trương Quang Lục, Ca khúc vượt thời gian, tập 1&2, NXB Trẻ, TP.HCM, 2003.

– Nhiều tác giả, Tuyển tập 100 ca khúc tiền chiến, NXB Trẻ, TP.HCM, 2001.

– Đỗ Kim Bảng tuyển chọn, Nhạc tiền chiến, NXB Kẻ Sĩ, Sài Gòn, 1970.

– Tập nhạc Lưu Hữu Phước, Thành Đoàn Thành phố Hồ Chí Minh, 1976

– Trần Văn Bùi, Nhạc hồng, 20 bài hát dành cho thiếu nhi & học đường, Hướng Dương xuất bản, Sài Gòn, 1972.

– Nhiều tác giả, Sử ca Việt Nam, NXB Thanh Niên, TP.HCM, 2008.

– Hoàng Trọng, Một đời còn lại (tuyển tập ca khúc gồm 116 bài), bản vi tính do nhạc sĩ Hoàng Nhạc Đô, con trai đầu của nhạc sĩ Hoàng Trọng, chép lại và lưu giữ, 2005.

– Nhiều tác giả, Tuyển tập 101 ca khúc tiền chiến và lãng mạn, NXB Văn Hóa Thông Tin, TP.HCM, 2005.

– Thiếu nhi ca, tuyển nhạc dành cho thiếu nhi, NXB Khai Hóa, Sài Gòn, 1971.

– Hát từ đất mẹ, Văn Nghệ Quân Đội xb, Sài Gòn, 1969.

– Phạm Thế Mỹ, Trái tim Việt Nam, Đối Diện xb, Sài Gòn, 1971.

– Ta đi trên dòng lịch sử, tập 3 Phong trào Du ca Việt Nam xb, Sài Gòn, 1971.

– Hát cho những người sống sót, 12 nhạc sĩ du ca Việt Nam, Bút Nhạc xb, Sài Gòn, 1973.

– Khi mùa dứt chiến chinh, Đoàn Du ca Đà Nẵng ấn hành, 1973.

– 14 khuôn mặt Du ca Việt Nam, Hiện Đại xb, Sài Gòn, 1973.

– Anh Việt Thu, Đường chúng ta đi, Kẻ Sĩ xb, Sài Gòn, 1972.

– Những ca khúc một thời vang bóng, 1930-1950, NXB Hiện Đại, Sài Gòn, 1970.

– Lê Hữu, Âm nhạc của một thời, Tủ sách T.Vấn & Bạn hữu, ấn bản điện tử, 2017.

– Lê Thiên Minh Khoa, 9 thập kỷ ca khúc tân nhạc Việt Nam, NXB Hội Nhà Văn, 2019.

 – Phan Trang Hy, Phạm Duy và lời ca lắng đọng, NXB Hội Nhà Văn, Hà Nội, 2021.

1. BÁO CHÍ:

– Một số tạp chí ở miền Nam trước năm 1975:

Sáng Tạo, Thế Kỷ Hai Mươi, Văn, Văn Nghệ, Văn Học, Phổ Thông, Thời Nay,  Bách Khoa, Đối Diện, Đứng Dậy, Tin Văn, Việt, Hành Trình, Trình Bầy …

–  Một số nhật báo và tạp chí trong nước sau năm 1975:

Sài Gòn Giải Phóng, Tuổi Trẻ, Tuổi Trẻ Chủ Nhật, Thanh Niên, Văn Hóa & Thể Thao, Sông Hương, Kiến Thức Ngày Nay, Văn Học, Âm Nhạc, Nghiên Cứu Văn Hóa Nghệ Thuật…

– Bửu Nam, Trò chuyện với Trần Đình Sử…, tạp chí Sông Hương số 156, tháng 2-2002.

– Trần Đình Sử, Thơ mới và sự đổi mới thi pháp thơ trữ tình tiếng Việt, tạp chí Văn Học, số 6, tháng 11&12 -1993.

– Lê Huy Trâm, Ông Ninh – một hiện tượng văn hóa dân gian, tạp chí Văn Học, số 8, tháng 8 -1994.

– Vũ Tự Lân, Văn Cao – từ ca khúc lãng mạn đến ca khúc cách mạng, tạp chí Nghiên Cứu Văn Hóa Nghệ Thuật, số 6 (114), 1993.

– Jason Gibbs, Reform and tradition in early vietnamese popular song, www.vmdb.com.

– Jason Gibbs, The origins of vietnamese popular songs.

– Jason Gibbs, Nhạc tiền chiến: khởi đầu của ca khúc phổ thông Việt Nam, Nguyễn Trương Quý dịch, talawas, 3-2006.

– Eric Henry (University of North Carolina), Tan nhac: Notes toward a social history of vietnamese music in 20th century, Michigan Quartely Review, winter 2005, pp 135-147, www.umich.edu/~mqr/winter05.htm.

– Eric Henry, Phạm Duy và lịch sử Việt Nam hiện đại, Phố Tịnh dịch, Southeast Rewiew of Asian Studies 27, 2005, www.talawas.org, 22-11-2005.

– Trần Hữu Thục, Đi vào thế giới ca từ Trịnh Công Sơn,

– Trần Hữu Thục, Tính chất hiện thực trong nhạc kháng chiến của Phạm Duy,  http://phamduy.com/vi/am-nhac/chu-de/khang-chien-ca/5248

– Lê Trương, Phong trào Tâm ca (1965), talawas, 20-10-2004.

– Lê Trương, Phân tích các phong trào văn nghệ tranh đấu tại miền Nam từ 1965 đến 1969, talawas,

III. CD-ROM:

– Encylopédie Hachette multimédia1999

– Encarta encyclopedia 2002

IV. CD, VCD, DVD:

– Nhiều đĩa nhạc của các hãng băng đĩa trong nước và hải ngoại.

V. WEBSITE:

– http://www.google.com – http://www.vi.wikipedia.org

– http://www.panvietnam.com – http://www.hoatieu.com

– http://www.encarta.msn.com – http://www.vietnamwar.net

– http://www.ac-rouen.fr/pedagogie/equipes/lettres/

– http://www.poetes.com – http://www.netcenter-vn.net

– http://www.vdc.vn – http://www.hue.vnn.vn

– http://www.giaidieu.net – http://www.vnet.org/suoinguon

– http://www.vnexpress.net – http://www.dongtay.com

– http://www.saigoncd.com – http://www.saigonmusic.net

– http://www.vietmusic.net – http://www.music.netnam.vn

– http://www.ingeb.org

– http://www.vietmusic.com/kickass.at/vietlyrics

– http://www.freevn.org/ – http://www.dactrung.com

– http: www.yeunhacvang.com – http: www.nghenhacvang.net

– http://www.vietnhac.org – http://dongnhacxua.com

– http://www.vietfun.com – http://www.phamduymusic.com

– http://www.freekaraoke.com – http://www.duongdemui.com

– http://www.tlnet.com.vn/music/nhacvn

– http://perso.club-internet.fr/nmchau/

– http://membres.lycos.fr/

– http://vtnhac.phapviet.com/tinhca/nhacaudio

– http://www.honque.com/phongvan/

– http://www.vietglobal.net

– http://www.allaboutlyrics.com

– http://phieudu.servequake.com/vietlyric/

– http://tapnhac.virtualave.net/cgi-bin/ubb/

– http://www.ngayhomqua.info – http://cwt.trannam.info

– http://www.cinet.vnnews.com – http://www.viet-e.com

– http://www.nhuhoa.virtualave.net

– http://www.digital-info/luanhoan/

– http://www.tapnhac.net/nhacsi

– http://www.vietatreasure.phapviet.com

– http://vhvn.com/music/hqb-viscii.html

– http://home.wanadoo.nl/nhac.duca

– http://www.vannghe.net

– http://www.thingsasian.com/goto-article

– http://www.suutap.com – http://www.vmdb.com

– http://www.amnhac.dongtay.com

– http://www.viettreasure.com/amnhac/tinhca

– http://www.lyricsearch.net – http://www.lyrics.astraweb.com

– http://www.lyrics.blueaudio.com/artists

– http://www.vietlyrics.com

– http://www.audiomusic.info/lyrics – http://vn-style.com/vim

– http://www.vietmedia.com/music

– http://www.vncentral.com/lyrics

– http://www.ksvn.com – http://www.evietonline.com/nhac

– http://www.lyricenter.com – https://dongnhacvang.com/

– https://chiasenhac.vn/ – https://www.nhaccuatui.com/

– https://mp3.zing.vn/ – https://www.dongnhacxua.com/

– https://lyric.tkaraoke.com/ – http://www.mediafire.com/

– http://amnhacmiennam.blogspot.com

MỤC LỤC TẬP 2

CHƯƠNG VIII.   CHO NGƯỜI VÀO CUỘC CHIẾN                 

             I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

                II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

                     1. Mấy tháng quân trường.    

                 2.Tình đồng đội.

                     3. Trên bốn vùng chiến thuật.

                     4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

                     5. Xuân này con không về.

                     6. Một mai giã từ vũ khí.

                     7. Đêm nguyện cầu.

CHƯƠNG IX. PHONG TRÀO DU CA            

                I.  Sự hình thành phong trào Du ca.

               II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

                     2. Tuổi trẻ chúng tôi.

                     3. Đoàn ta ra đi.

                     4. Mơ ước hòa bình.  

CHƯƠNG X. NHẠC PHẢN CHIẾN…

                I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.              

               II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

              III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

   IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

CHƯƠNG XI. NHẠC TRẺ                                  …

                I. Các ban nhạc trẻ. 

               II. Hoạt động biểu diễn.

   III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

         trẻ phương Tây.

   IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XII. NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU…

     I. Quá trình hình thành và phát triển của

         phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

             1. Giai đoạn 1965-1969.

             2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

     II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

             1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

             2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

             3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

             4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

     III.  Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG  ĐỒNG                 

        I. Nhạc thiếu nhi.

               1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

             3. Bài hát về quê hương, đất nước.

             4. Bài hát mừng Trung thu.

             5. Bài hát vui chơi tập thể.

 II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

             1. Vui họp mặt.

             2. Vui cắm trại.

             3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XIV. TRUYỆN CA và TRƯỜNG CA …

     I.  Truyện ca.

                     1. Trầu cau.

                     2. Thiên thai.

                     3. Trương Chi.

                     4. Chú Cuội.

                     5. Ngưu Lang – Chức Nữ.

                     6. Trác Văn Quân.

                     7. Thiếu phụ Nam Xương.

                     8. Hoa thủy tiên.

                     9. Huyền Trân Công Chúa.

                   10. Lòng mẹ Việt Nam.

                   11. Nàng Bân.

                   12. Chuyện tình Lan và Điệp.

      II. Trường ca.

                    1. Lịch sử loài người.

                    2. Trường ca Sông Lô.

                    3. Hòn Vọng Phu.

                    4. Hội Trùng dương.

                    5. Con đường cái quan.

                    6. Mẹ Việt Nam. 

CHƯƠNG XV.   NHỮNG BÀI HÙNG CA TRONG NỀN TÂN NHẠC      

I. Sử ca.

           II. Thanh niên ca.

          III. Kháng chiến ca. 

          IV. Quốc ca.

V.  Quân ca.

* LỜI KẾT.                                                              

* TÀI LIỆU THAM KHẢO.                                    

* MỤC LỤC.                                                            

CHƯƠNG XIV

TRUYỆN CA VÀ TRƯỜNG CA

Bên cạnh nguồn cảm hứng về tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa, các nhạc sĩ còn tìm đến cảm xúc được gợi lên từ những câu chuyện dân gian đã ăn sâu trong tâm thức người Việt qua nhiều thế hệ hoặc là những câu chuyện đẹp từ trong văn chương. Đó là những bài truyện ca dạy con người bài học về đạo đức, về cái đẹp của tình yêu, của tình nghĩa vợ chồng, tình huynh đệ, nỗi thèm khát vĩnh cửu, niềm mơ ước bất tử…

Ngoài ra có những bài hát dài hơi được đúc kết trong một tổ khúc gồm nhiều bài có thể hát riêng hoặc hát kế tục nhau gọi là trường ca. Mỗi bài trong trường ca được diễn tả theo nội dung câu chuyện và theo cấu trúc giai điệu của mỗi bài tùy theo nguồn cảm hứng của tác giả. Ngoài các tác phẩm trường ca được nhắc đến dưới đây, còn có một số tác phẩm không phổ biến rộng rãi hoặc thất lạc như Triều vui thế hệ, Máu hồng sử xanh, Ngày trọng đại, Tiếng trống Diên Hồng của Hoàng Thi Thơ; Lửa thiêng, Hàn Giang dậy sóng, Con đường trước mặt, Những dòng sông anh em, Thêm một lần hoa nở… của Phạm Thế Mỹ.

I.TRUYỆN CA

1.TRẦU CAU

Ngày xưa, người nông dân Việt Nam đều biết đến sự tích Trầu Cau. Sự tích này đã được nhạc sĩ Phan Huỳnh Điểu kể lại trong bài hát Trầu Cau viết vào năm 1940. Đó là chuyện hai anh em nhà quan lang họ Cao rất giống nhau và thương yêu nhau thắm thiết. Người anh tên Tân Sinh và người em là Lang Sinh. Cả hai xin học nhà đạo sĩ họ Lưu và được thầy yêu mến và muốn gả con gái cho. Người con gái đem lòng yêu mến, muốn lấy người anh làm chồng, nhưng không phân biệt được ai là anh, ai là em. Một hôm, người con gái lấy một bát cháo và một đôi đũa mời hai người ăn. Thấy người em nhường người anh ăn, người con gái mới phân biệt được. Khi người anh có vợ thì người em rất buồn, nhưng người anh vô tình không biết. Một hôm hai anh em đi làm, tối mịt mới về; người vợ chạy ra vội ôm chầm lấy người em vì chàng bước vào nhà trước. Đúng lúc ấy, người anh cũng bước vào nhà, thấy vậy sinh nghi người em. Từ đấy người anh càng hững hờ với em hơn trước. Một buổi chiều, người em ngồi một mình buồn tủi, vội đứng dậy ra đi: 

Ngày xưa có hai anh em nhà kia
Cùng yêu thương ở cùng nhau

Bỗng đâu chia lìa.
Vì hai người cùng yêu mến

Một cô gái làng bên
Nhưng người anh

Được kết duyên cùng nàng.
Vì như thế nên người em

Lòng buồn rầu bỏ đi khỏi làng…

Chàng đi mãi cho đến khu rừng rồi đi thẳng vào rừng âm u. Trời bắt đầu tối, chàng vẫn cứ bước đi rồi dừng chân bên một con suối. Chàng ngồi nghỉ bên bờ, khóc thổn thức, cho đến khi sương lạnh thấm dần, chàng chết đi rồi biến thành một tảng đá:

Ôi ta buồn ta đi lang thang bởi vì đâu?
Kìa sông sâu dòng êm réo như gợi mối sầu
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn

Biết sao vơi niềm riêng
Kìa mây sầu giăng chơi vơi
Làm sao dừng cho nhắn đôi lời.
Dòng nước lờ trôi mây trắng cùng trôi

Qua chốn nào nơi xa xôi

Anh say sưa cùng ai

Đang xe mối tình duyên
Thôi hết rồi giấc mơ huyền.
Qua bao nhiêu ngày

Ta đi lang thang bởi vì đâu?
Ôi ta buồn ta đi quyên sinh cũng vì ai…
Tang tính tình

Tính tang tính tình bên sông sâu
Tình Lang sinh thành phiến đá

Sầu thương theo ngày qua.

Người anh về nhà không thấy em đâu, lẳng lặng đi tìm. Chàng đi mãi, sau cùng đến con suối xanh biếc đành ngồi bên bờ suối, tựa vào tảng đá. Chàng ngồi trong sương lạnh và khóc than hồi lâu, ngất đi và chết cứng, biến thành một cây mọc thẳng ngay bên cạnh:

Trông ngóng chờ tin

Không biết vì sao nên Tân sinh
Ra đi mong tìm em thương yêu

Nỗi niềm thương nhớ.
Qua bao ngày ta đi

Lang thang cố tìm em
Dòng sông êm đềm trôi cuốn

Như vương tiếng buồn.
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn

Biết sao ngăn niềm thương
Trời xanh cùng mây bay cao rừng sâu

Tìm em biết phương nào?
Nhìn chốn rừng hoang

Nghe tiếng rừng vang
Trong gió ngàn như than van
Bao nhiêu đau lòng

Sao ta đâu thấy hình em
Thôi hết rồi phút êm đềm.
Qua bao nhiêu ngày ta đi

Lang thang cố tìm em
Ôi ta buồn ta đi

Quyên sinh cũng vì em.
Tang tính tình tính tang tính tình

Tang tính tình bên sông sâu
Người Tân sinh gần phiến đá

Thành cây cau trồi lên.

Ở nhà, người vợ nóng lòng vội đi tìm chồng. Nàng đi mãi, cuối cùng gặp con suối sâu. Nàng không còn đi được nữa, ngồi tựa vào gốc cây than khóc. Chưa đầy nửa đêm mà nàng đã mình gầy xác xơ, thân mình biến thành một cây leo quấn chặt lấy cây không cành bên tảng đá:

Trông ngóng chờ tin không biết

Chồng sao nên bâng khuâng
Trong yêu thương nàng ra đi

Mong kiếm chồng yêu mến.
Đây cây rừng

Thông reo vi vu bóng chồng đâu
Dòng sông ơi

Nào ai sớt cho vơi mối sầu.
Nhìn nước cuốn lệ rơi tuôn
Biết sao vơi niềm thương
Làn mây chiều đang giăng tơ
Nhìn mây lòng man mác mong chờ.
Kìa gió rừng lên xao xuyến lòng em

Thương nhớ chàng ôi sao quên?
Mây ơi xin đừng bay

Cho ta nhắn vài câu
Cho thấy chồng bớt nguôi sầu.
Ôi đây cây rừng

Thông reo vi vu biết làm sao?
Đây hương hồn

Em xin theo anh đến trời cao.
Tang tính tình tính tang tính tình

Tang tính tình bên sông sâu

Niềm tương tư nàng chốc biến

Thành ra dây trầu xanh.
Lưu luyến tình xưa

Âu yếm trầu leo quanh thân cau
Qua bao năm tình thiêng liêng

Thắm cùng mưa nắng…

Câu chuyện làm ai nấy đều thương xót. Người dân gọi cây thẳng đứng là cây cau, cây dây leo là cây trầu, lại lấy tảng đá đem về nung cho xốp để ăn với trầu cau, cho miệng thơm và môi đỏ. Tình duyên của ba người vẫn keo sơn, thắm thiết, và tục ăn trầu của người dân Việt có từ đó.Về mặt âm nhạc, NS Phan Huỳnh Điểu sử dụng thang âm ngũ cung Bắc thuần nhất để gần gũi với tâm hồn người Việt hơn.

2.THIÊN THAI

Trong truyền thuyết Trung Hoa (Lưu Thần và Nguyễn Triệu) cũng như trong cổ tích Việt Nam (Từ Thức) kể rằng có người trần gian đi lên núi hái thuốc và gặp được tiên nữ rồi ở lại cung tiên. Câu chuyện đẹp này được nhiều nhạc sĩ kể thành ca khúc.

Chẳng hạn, trong bài hát Thiên Thai, Văn Cao kể chuyện Lưu Thần và Nguyễn Triệu là hai chàng trai rủ nhau đi lên núi Thiên Thai. Cảnh đẹp thiên nhiên đã cuốn hút hai chàng trai:

Tiếng ai hát chiều nay vang lừng trên sóng

Nhớ Lưu Nguyễn ngày xưa lạc tới Đào nguyên

Kìa đường lên tiên,

Kìa nguồn hương duyên

Theo gió tiếng đàn xao xuyến.

Phím tơ lưu luyến

Mấy cung u huyền

Mấy cung trìu mến

Như nước reo mạn thuyền.

Âm ba thoáng rung cánh đào rơi

Nao nao bầu sương khói phủ quanh trời.

Lênh đênh dưới hoa chiếc thuyền lan

Quê hương dần xa lấp núi ngàn

Bâng khuâng chèo khua nước ngọc tuyền

Ai hát trên bờ Đào nguyên…

Trong thiên nhiên tuyệt đẹp ấy, hai chàng gặp tiên nữ rồi cùng hai nàng kết duyên thành vợ chồng, sống bên nhau đầm ấm trong tiếng nhạc Nghê thường say đắm:

Thiên Thai chốn đây hoa xuân

Chưa gặp bướm trần gian
Có một mùa đào dòng ngày tháng

Chưa tàn qua một lần
Thiên tiên chúng em xin dâng

Hai chàng trái đào thơm
Khúc nghê thường này

Đều cùng múa

Vui bầy tiên theo đàn.
Đèn soi trăng êm

Nhạc lắng tiếng quyên

Dây đó nỗi lòng mong nhớ
Này khúc bồng lai

Là cả một thiên thu

Trong tiếng đàn chơi vơi.
Đàn xui ai quên đời dương thế
Đàn non tiên đàn khao khát

Khúc tình duyên.

Sau khi ở cảnh tiên một thời gian thì hai chàng chợt nhớ quê nhà, muốn về thăm. Khi trở lại quê hương thì cảnh vật hoàn toàn đổi khác, hỏi ra mới biết đã bao nhiêu đời đã đi qua. Người xưa không còn ai, lòng buồn vô hạn, hai chàng tìm đường trở lại nhưng than ôi, đường xưa lạc lối nên không tìm được cõi tiên nữa. Từ đó người ta chẳng còn thấy hình bóng hai chàng nơi nao.

Thế giới thần tiên đúng là nỗi thèm khát vĩnh cửu của con người: 

Thiên Thai! Ánh trăng xanh mơ

Tan thành suối trần gian
Ái ân thiên tiên em ngờ phút

Mê cuồng có một lần
Gió hắt trầm tiếng ca

Tiếng phách ròn lắng xa
Nhắc chi ngày xưa đó

Đến se buồn lòng ta
Đào Nguyên trước

Lưu Nguyễn quên trần hoàn
Cùng bầy tiên đàn ca bao năm
Nhớ quê chiều nào xa khơi

Chắc không đường về

Tiên nữ ơi!
Đào Nguyên trước

Lưu Nguyễn khi trở về
Tìm Đào Nguyên,

Đào Nguyên nơi nao?
Những khi chiều tà trăng lên
Tiếng ca còn rền trên cõi tiên.

Ngoài Văn Cao, còn có các nhạc sĩ khác cũng lấy câu chuyện này làm nguồn cảm hứng nhưng không phải để kể lể nội dung câu chuyện mà chỉ để diễn tả thiên nhiên tươi đẹp mà tác giả mường tượng ra bằng những giai điệu êm ái. Chẳng hạn Phạm Duy trong bài hát Tiếng sáo thiên thai:

Xuân tươi êm êm ánh xuân nồng

Nâng niu sáo bên rừng,

Dăm ba chú Kim đồng

(Hò xàng xê) Tiếng sáo,

Nhẹ nhàng lướt cỏ nắng

Nhạc lòng đưa hiu hắt,

Và buồn xa buồn vắng

Mênh mông là buồn!

Tiên nga, buông lơi

Tóc bên nguồn

Hiu hiu lũ cây tùng

Ru ru tiếng trên cồn.

(Hò ơi) làn mây ơi!

Ngập ngừng sau đèo vắng,

Nhìn mình cây nhuộm nắng,

Và chiều như chìm lắng,

Bóng chiều không đi…

Nhạc sĩ Võ Đức Thu thì phổ nhạc bài thơ Tống biệt của Tản Đà với nhịp điệu tango:

Lá đào rơi rắc lối Thiên thai

Suối tiễn oanh đưa những ngậm ngùi

Nửa năm tiên cảnh một bước trần ai

Ước cũ duyên thừa có thế thôi.

Ðá mòn rêu nhạt nước chảy huê trôi

Cái hạc bay lên vút tận trời

Trời đất từ nay xa cách mãi

Cửa động đầu non đường lối cũ

Nghìn năm thơ thẩn bóng trăng chơi.

3.TRƯƠNG CHI

Một câu chuyện tình diễm lệ khác trong cổ tích Việt Nam cũng được NS Văn Cao kể bằng những giai điệu tuyệt đẹp của dòng nhạc lãng mạn, đó là bài hát Trương Chi. Chuyện kể ngày xưa có nàng Mỵ Nương xinh đẹp tuyệt trần, con một vị đại thần. Nàng sống cô đơn trong cảnh trướng phủ màn che nhưng lòng luôn buồn bã. Cha nàng cho xây một căn nhà nhỏ bên bờ sông để nàng khuây khỏa. Hằng ngày nàng ra đó để thêu thùa, đọc sách, nhất là để nghe tiếng sáo của chàng Trương Chi, một thanh niên làng chài ven sông:

Một chiều xưa trăng nước chưa thành thơ

Trầm trầm không gian mới rung thành tơ

Vương vất heo may hoa yến mong chờ

Ôi tiếng cầm ca thu tới bao giờ.

Lòng chiều bơ vơ lúc thu vừa sang

Chập chùng đêm khuya thức ai phòng loan

Một cánh chim rơi trong khúc nhạc vàng

Đây đó từng song the hé đợi đàn.

Bỗng một thời gian Mỵ Nương không còn nghe tiếng sáo, vì quá thương nhớ tiếng sáo mà sinh bệnh. Không có ai chữa được bệnh của nàng.

Tây hiên Mỵ Nương khi nghe tiếng ngân
Hò khoan mơ bóng con đò trôi
Giai nhân cười nép trăng sáng lả lơi,

Lả lơi bên trời.
Anh Trương Chi,

Tiếng hát vọng ngàn xưa còn rung

Anh thương nhớ,

Oán trách cuộc từ ly não nùng.
Đò trăng cắm giữa sông vắng

Gió đưa câu ca về đâu?
Nhìn xuống đáy nước sông sâu

Thuyền anh đã chìm đâu!

Vô tình cha nàng biết được nguyên nhân của căn bệnh của con gái chính là tiếng sáo của Trương Chi. Ông liền mời chàng đến, thấy chàng xấu xí ông lệnh chỉ được thổi sáo từ ngoài sân vọng vào. Mỵ Nương nghe thấy tiếng sáo quen thuộc thì khỏi bệnh, xin được gặp người thổi sáo. Vừa thấy Trương Chi, Mỵ Nương đã vô cùng thất vọng vì dung mạo của chàng.Trương Chi về nhà bỗng thầm yêu trộm nhớ Mỵ Nương nhưng không được đền đáp. Chàng thất vọng và đau buồn cho thân phận nghèo hèn của mình, mang bệnh tương tư, rồi sầu héo dần mà chết. Người làng mang xác chàng đem chôn. Khi bốc mộ mọi người thấy một khối cầu trong suốt bèn đem gắn vào mạn chiếc thuyền cũ của chàng. Tình cờ, cha Mỵ Nương thấy viên hình cầu đẹp như ngọc liền mua về làm thành chiếc chén uống trà. Mỵ Nương muốn dùng thử. Nhưng vừa rót trà vào, nàng thấy trong chén trà hiện lên hình bóng Trương Chi, và tiếng sáo năm xưa hiện lên như than như trách. Nàng chạnh lòng nhớ lại mối tình đã qua. Một giọt nước mắt của nàng rơi xuống chén và chiếc chén bỗng tan tành.

Lòng bâng khuâng theo mưa đưa canh tàn
Về phương xa ai nức nở và than
Cùng với tiếng gió vương
Nhìn thấy ngấn nước

Lấp lánh in bóng đò xưa…

Kết thúc câu chuyện, Văn Cao gieo một nỗi buồn nhân thế như là một bài học dân gian:

Đàn đêm thâu

Trách ai khinh nghèo quên nhau
Đôi lứa bên giang đầu
Người ra đi với cuộc phân ly
Đâu bóng thuyền Trương Chi?

Nhạc sĩ Mạc Phong Linh và Mai Thiết Lĩnh cũng viết bài Chuyện tình Trương Chi – Mỵ Nương từ câu chuyện trên:

Ngày xưa Trương Chi sống cô đơn

Lênh đênh với con đò giữa dòng sông sâu
Khách qua nơi đây mấy kẻ hay

Cuộc đời anh nghệ sĩ giọng tiêu ngàn sầu.
Ngày tháng trôi đi như vô tư

Ngờ đâu cung cấm Mỵ Nương

Từng đêm nghe cung tiêu
Tha thiết canh thâu như rót vào tim

Bao nhiêu nỗi buồn vô bờ…

Tủi thân Trương Chi số vô duyên

Tim anh chết đi rồi kết thành ngọc châu
Biết tin đau thương ấy Mỵ Nương

Liền tìm viên ngọc quý tiện chung dùng trà.
Nào có ai hay trong chung kia

Hình Trương Chi bóng đò hiện lên

Như bao đêm xưa. Đau xót cho ai

Thương tiếc tình duyên

Nên nát ngọc vì lệ rơi.

Cũng với câu chuyện này, nhạc sĩ Phạm Duy không kể lể nhưng cũng bày tỏ cảm xúc với những giai điệu nhẹ nhàng, thắm thiết trong bài hát Khối tình Trương Chi viết năm 1952:

Đêm năm xưa khi cung đàn lên tơ

Hoa lá quên giờ tàn

Mây trắng bay tìm đàn

Hồn người thổn thức trong phòng loan.

Đêm năm xưa nghe cung đàn gây mơ

Âu yếm nâng tà quạt, hôn gió đưa về thuyền

Tưởng người trên sóng du thần tiên…

Đêm năm xưa tương tư người hò khoan
Ôm ấp bao mộng vàng

Cho tới khi gặp chàng
Thì đành tan vỡ câu chờ mong.
Đêm năm xưa trên con thuyền lẻ loi
Khi trót yêu người rồi xa cách nhau vì đời
Tủi hờn duyên kiếp bao giờ nguôi…
Đêm năm xưa ôm mối tình dở dang
Chôn đáy sông hồn cầm

Ai chết đêm nguyệt rằm
Nợ tình còn đó chưa đền xong.
Đêm năm xưa chưa nguôi lòng yêu ai
Duyên kiếp trong cuộc đời,

Đem xuống nơi tuyền đài
Để thành ngọc đá mong chờ ai.
Đêm năm xưa yêu dấu người xa xăm
Nâng chén trong lầu buồn,

Thương nhớ nơi ngàn trùng
Lệ sầu rơi xuống câu hò khoan.
Ôi duyên kia ai đã trả cho ai
Cho mắt rơi lệ rồi,

Cho chén tan thành lời
Để thành bài hát ru lòng tôi.

4.CHÚ CUỘI

Chú Cuội là một hình ảnh nên thơ từ trong truyện cổ tích được lưu truyền nên thành câu ca dao “Thằng Cuội ngồi gốc cây đa/ Để trâu ăn lúa, gọi cha ời ời/ Cha còn cắt cỏ trên trời/ Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên/ Ông thời cầm bút cầm nghiên/ Ông thời cầm tiền đi chuộc lá đa”. Câu chuyệnđược mọi người nhắc đến trong ngày rằm tháng tám.Nhìn lên mặt trăng, người ta thấy một vết đen rõ hình một cây cổ thụ có người ngồi dưới gốc, người ta gọi cái hình ảnh ấy là hình chú Cuội ngồi gốc cây đa….

Trong ngày Trung thu, chú Cuội và chị Hằng là hai nhân vật chính mà các em nhỏ quan tâm tới. Câu chuyện trong truyện cổ tích được thiếu nhi yêu thích, khêu gợi cho các em sự tưởng tượng phong phú phù hợp với lứa tuổi của các em cũng được các nhạc sĩ đan dệt thành những giai điệu êm ái:

Bóng trăng trắng ngà có cây đa to
Có thằng Cuội già ôm một mối mơ.
Lặng yên ta nói Cuội nghe
Ở cung trăng mãi làm chi.
Bóng trăng trắng ngà có cây đa to
Có thằng Cuội già ôm một mối mơ.
Gió không có nhà gió bay muôn phương
Biền biệt chẳng ngừng trên trời nước ta.
Lặng nghe trăng gió bảo nhau
Chị kia quê quán ở đâu?
Gió không có nhà gió bay muôn phương
Biền biệt chẳng ngừng trên trời nước ta.
Có con dế mèn suốt trong đêm khuya
Hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ
Đền công cho dế nỉ non
Trời cho sao chiếu ngàn muôn.
Có con dế mèn suốt trong đêm khuya
Hát xẩm không tiền nên nghèo xác xơ.
Sáng rơi xuống đồi sáng leo lên cây
Sáng mỏi chân rồi, sáng ngồi xuống đây.
Cùng trông ánh sáng cười vui
Chị em ta hãy đùa chơi.
Sáng rơi xuống đồi sáng leo lên cây
Sáng mỏi chân rồi, sáng ngồi xuống đây.
Các em thích cười muốn lên cung trăng
Cứ hỏi ông Trời cho mượn cái thang.
Mười lăm tháng tám trời cho
Một ông trăng sáng thật to
Các em thích cười muốn lên cung trăng
Cứ hỏi ông Trời cho mượn cái thang.

(Lê Thương, Thằng Cuội)

Cũng như nhạc sĩ Lê Thương, nhạc sĩ Phạm Duy cũng chỉ kể câu chuyện thoáng qua bằng những giai điệu nhẹ nhàng để các em vui chơi:

Thằng Cuội yêu chị Hằng Nga
Nói dối ông bà lên tới Mặt trăng
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Kể từ khi Cuội ra đi
Làng xóm không ngờ cũng nhớ Cuội ghê
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Cuội thì sau cuộc phiêu du
Cuội ngồi thương nhớ quê nhà xa xôi
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!
Cuội ngồi dưới ngọn cây đa
Để trâu ăn lúa kêu cha ời ời
Ố tang tình tang! Ố tang tình tình!…

(Phạm Duy, Một đàn chim nhỏ, 1957)

Trong một bài khác, Phạm Duy cũng kể câu chuyện thơ mộng này nhưng dành cho lứa tuổi lớn đầy mơ mộng hơn với nhịp điệu luân vũ:

Trăng soi sáng ngời treo trên biển trời
Tình ơi một đàn con trai
Rủ đàn con gái ra ngồi nhìn trăng.
Ra nghe chú Cuội ngồi gốc cây đa
Cuội ơi để trâu ăn lúa
Nhìn mây theo gió miệng ca bời bời.
Ta yêu cô Hằng đêm xưa xuống trần
Nàng ơi nàng về dương gian
Tìm người nuôi nấng cung đàn Hằng Nga
Xin đôi cánh vàng mượn chiếu mây non
Cuội ơi Cuội theo ánh sáng
Cuội lên cung vắng Cuội không về làng.
Ánh trăng vàng bên người đẹp yêu chồng
Khúc Nghê thường

Quên đường về dương gian
Ánh trăng vàng kìa là ánh trăng vàng
Đời dương thế có người trong đêm tối
Chờ sao chiếu mối tình của Hằng Nga
Đời đời mọc trăng tơ sáng lóa.
Trăng soi tóc thề đưa trai gái về
Tình ơi nửa đường thôn quê
Gặp đàn em bé hát vè một câu.
Câu thơ chú Cuội mà lấy tiên nga
Cuội ơi để trâu ăn lúa
Ngồi trên lưng gió tình yêu mặn mà.

(Phạm Duy, Chú Cuội, Chợ Neo, Thanh Hóa, 1948)

Nhạc sĩ Phạm Đình Chương nhân một đêm trăng bỗng liên tưởng đến câu chuyện chú Cuội nhưng được thêm thắt nhiều chi tiết thơ mộng để lôi cuốn các em hơn:

Đêm nay trăng chiếu qua làng

Có người ra ngắm trăng màng màng mơ

Trăng quê như lúa lên tơ

Ta ngồi nhặt ánh trăng thơ ngát tình.

Ai hay trăng sáng trong lành

Ấp ủ một mối duyên tình ngàn thu

Ai ơi say với trăng thâu

Lại đây mà lắng nghe câu chuyện này…
Ngày xưa, ngày xửa, chứ ngày xưa
Có chàng mục tử dối quê (mà) dối làng
Dối cha dối mẹ họ hàng
Trời đày anh sống Cung Hằng xa xa.
Anh mang tên Chú Cuội Già
Trăm năm ở với Hằng Nga yêu kiều
Tính tình tang.

Đàn tình reo (ớ ơ) vang ơ hờ…
Một hôm chàng bỗng thấy yêu
Và liều ăn cắp rất nhiều để cho
Rượu tiên, châu báu, hoa thơm
Đàn vàng, thơ ngọc để dâng Hằng Nga.
Ngọc Hoàng giận phạt Cuội ta
Đày xuống dương thế

Khiến xa lìa người thương
Để anh xa cách người thương
Khóc than mối tình

Trên đường trần gian.
Cho nên khi xuống dương trần
Sống đời mưa gió, âm thầm lẻ loi.
Anh đi gieo rắc muôn nơi
Cung đàn ai oán cho vơi nỗi buồn.
Đêm nao trăng sáng trăng tròn
Có mình anh đứng ôm đàn để mơ
Anh nay nói dối hơn xưa,
Vì mong lại kiếp Cuội Già gần em.

(Phạm Đình Chương, Kiếp Cuội già,1953)

5.NGƯU LANG – CHỨC NỮ

Ngưu Lang – Chức Nữ là truyện cổ tích có liên quan đến các sao Chức Nữ (Vega) và sao Ngưu Lang (Altair), dải Ngân hà và hiện tượng mưa ngâu. Trong truyện cổ tích Trung Hoa cũng có nhắc tới câu chuyện này nhưng nội dung không giống với truyện của Việt Nam. Ngưu Lang là vị thần chăn trâu của Ngọc hoàng Thượng đế, vì say mê một tiên nữ phụ trách việc dệt vải tên là Chức Nữ nên bỏ bê việc chăn trâu. Chức Nữ cũng vì mê tiếng tiêu của Ngưu Lang nên bê trễ việc dệt vải. Ngọc hoàng giận dữ, bắt cả hai phải ở cách xa nhau, người đầu sông Ngân, kẻ cuối sông, cho hai người mỗi năm được gặp nhau vào ngày bảy tháng bảy âm lịch khi cầu Ô Thước do chim ô (quạ) và chim thước (chim khách) kết cánh tạo ra. Khi tiễn biệt nhau, Ngưu Lang và Chức Nữ khóc sướt mướt. Nước mắt của họ rơi xuống trần hóa thành cơn mưa và được người dưới trần gian đặt tên là mưa ngâu.

Câu chuyện này được nhạc sĩ Thẩm Oánh từ rất sớm viết thành ca khúc thuộc loại tình buồn vì xa cách. Âm nhạc dìu dặt chạy trên cung thứ với nhịp điệu tango, đôi lúc có nốt biến hóa để thêm âm sắc cho phong phú giai điệu:

Một tuần ngâu mưa rơi buồn reo

Lá tung sầu theo nhớ nhung tiêu điều

Cơn cơn nơi phương trời

Tình tan vỡ muôn đời

Rầu rầu năm năm

Chức Nữ khóc Ngưu Lang

Niềm hận thương tràn khắp nhân gian.

Đều đều giọt mưa

Giọt mưa đều rơi suốt đời u ám

Nhịp cầu mong manh

Ô Thước bắc ghềnh

Vợ chồng ngâu buồn tủi trông nhau.

Ngồi xa mây gió

Vương mang hàng lệ thương

Trút nên mưa gieo sầu xuống đời

Một ngày gang tấc

Thôi Nam Bắc đôi nơi

Chàng với nàng ngậm ngùi chia phôi.

Câu chuyện thương tâm đem lại cho người trong cuộc những giọt lệ ngân cũng là những giọt mưa buồn tủi gieo chút xót thương cho người nghe mãi mãi đời sau:

Ngoài xa mưa gió, khóc vợ chồng ngâu

Vàng trút ngàn lá, ai nhớ ai sầu.

Một tuần ngâu sầu lắng canh thâu

Ngàn muôn kiếp sau khôn ngừng khóc nhau

Ôi duyên ngang trái thắm có chừng thôi

Ngân giang muôn đời còn nhiều lệ rơi.

(Thẩm Oánh, Vợ chồng ngâu)

Phạm Duy cũng viết một bài tình buồn vì chia lìa đôi lứa nhưng người nghe vẫn thấy được nhạc sĩ lấy cảm hứng từ câu chuyện Ngưu Lang-Chức Nữ:

Một người ngồi bên kia sông

Im nghe nước chảy về đâu
Một người ngồi đây trông hoa

Trôi theo nước chảy phương nào.
Trời thì mưa rơi mưa rơi

Không ngưng suối tuôn niềm đau
Người thì hẹn nhau sang sông

Mong cho chóng tạnh mùa ngâu.
Cuộc đời làm cho đôi bên

Yêu nhau cách một biển sâu
Hẹn hò tàn thu sang xuân

Bên nhau biết thuở ban đầu
Dù tình không nguôi

Đôi ta xin cho hứa vui về sau
Trời còn làm cho mưa rơi

Mưa rơi cách biệt dài lâu…
Nước vẫn trôi mau mắt vẫn hoen sầu
Đành để hồn theo nước trôi không màu
Số kiếp hay sao, không cho bắc cầu
Thì xin sông nước sẽ cho gần nhau.
Một người bèn ra ven sông

Buông theo nước cuồn cuộn mau
Một người chìm sâu trong khi mưa ngâu

Bỗng ngừng ngang đầu
Cuộc tình thương đau

Êm êm trôi theo nước xuôi về đâu
Hẹn hò gặp nhau thiên thu

Cho phong phú đời người sau.

(Phạm Duy, Hẹn hò)

6.TRÁC VĂN QUÂN

Tình sử Trung Hoa nói về Tư Mã Tương Như, tự Tràng Khanh (179 TCN-117 TCN), người ở Thành Đô đời nhà Hán. Người rất đa tài, văn hay, đàn giỏi. Khi lìa quê lên Tràng An để lập công danh, đến con sông đầu làng, Tương Như viết trên cầu một câu: “Bất thừa cao xa tứ mã, bất phục quá thử kiều” (Không ngồi xe cao bốn ngựa, không qua lại cầu này nữa). Vốn con người hào hoa rất mực, ông mua được một chức quan nhỏ; làm quan trong ít lâu, chán, cáo bệnh, qua chơi nước Lương, rồi trở về nước Thục. Đến đâu, Tương Như cũng dùng bút mực và cây đàn để giao thiệp bằng hữu. Trong khi đến đất Lâm Cùng, Tương Như vốn sẵn quen với Vương Cát là quan lệnh ở huyện, nên đến chơi. Cát lại mời Tương Như cùng đi dự tiệc ở nhà Trác Vương Tôn, vốn là viên ngoại trong huyện. Nghe tiếng Tương Như đàn hay nên quan huyện cùng Trác Vương Tôn yêu cầu đánh cho một bài.

Họ Trác vốn có một người con gái rất đẹp tên Văn Quân, còn nhỏ tuổi mà sớm góa chồng, lại thích nghe đàn. Tương Như được biết, định ghẹo nàng, nên vừa gảy đàn vừa hát khúc “Phượng cầu hoàng” (Chim phượng trống tìm chim phượng mái).

Trác Văn Quân nghe được tiếng đàn, lấy làm say mê, đương đêm bỏ nhà đi theo chàng. Đôi trai gái đó mở một quán nấu rượu. Vợ chồng cùng cặm cụi làm ăn. Sau Hán Vũ Đế đọc bài Tử hư phú của Tương Như, khen tài mới vời vào triều, ban chức tước. Lại sai chàng cầm cờ tiết, thay nhà vua về Ba Thục chiêu an bọn phụ lão tùng phục nhà Hán. Lần này thỏa chí bình sinh, Tương Như áo gấm vinh quy được người đón rước long trọng. Nhưng làm quan ít lâu, lại chán, cáo bệnh lui về quê. ⁽⁴⁾

Từ câu chuyện trên, nhạc sĩ Phạm Duy Nhượng đã bày tỏ cảm xúc quý mến về chuyện tình của hai người để viết thành bài ca với giai điệu êm đềm và tiết tấu dìu dặt của điệu luân vũ:

Có những chiều hoa, nồng nhạt say liên hoan
Bên những người hoa, ngạt ngào hương tóc phấn
Một chàng phiêu lãng, ôm đàn tới giữa đời
Đàn hôn làn tóc, người đẹp tươi nét môi
Mộng vương tà áo, nhạc giao tình chơi vơi!

Ta gửi về người ôi mấy cung đàn Tư Mã xưa

Yêu đôi mắt huyền xinh như dáng thuyền

Ai nhẹ lay màn the thấp thoáng?

Nàng nhẹ đôi gót hài dừng bên mái ngoài

Văng vẳng tiếng ai cười như mộng đời xa xôi.

Tư Mã người ơi, dừng đàn bên Văn Quân

Nâng phím hào hoa, kề làn môi giai nhân

Về nhà bên suối, cung đàn ấp má đào

Mộng chưa tàn khúc, Phượng Cầu lưu luyến nhau

Phượng ôi, đàn vắng tìm chim hoàng nơi nao?

(Phạm Duy Nhượng, Tà áo Văn Quân)

7.THIẾU PHỤ NAM XƯƠNG

Nhạc sĩ Thẩm Oánh trong bài hát Thiếu phụ Nam Xương đã kể lại câu chuyện cảm động bằng bài hát đầy kịch tính. Chuyện kể về người con gái Nam Xương, có tên là Vũ Thị Thiết, thường được gọi là vợ chàng Trương. Nàng là người có dung hạnh vẹn toàn, chồng là Trương Sinh tính tình hay ghen. Vũ Nương sắp đến kỳ sinh nở thì chồng bị gọi đi lính. Ở nhà Vũ Nương sinh con và chăm nom mẹ chồng rất mực chu đáo. Vì nhớ thương con, mẹ chồng nàng ngày càng ốm nặng rồi mất, nàng lo tang ma chu đáo như với cha mẹ đẻ mình. Để đỡ nhớ chồng, nàng hay đùa với con bằng cách chỉ cái bóng của mình lên vách và nói với con đó là cha Đản.

Ai đời còn nhớ chăng?

Xóm Nam Xương có một nàng

Lòng trinh muôn đời muôn kiếp

Mang đến tuyền đài cam ức ôm hờn.

Ôi đến bao tan.

Từ chồng ra đi chiến tranh phân kỳ

Rầu rầu chiếc thân tàn canh soi bóng

Ôm con nhớ thương ngợp lòng

Chờ ngày khang thái,

Tái lai rực hồng ánh dương.

Con thơ chiều đêm hoài kêu nhớ cha

Khi ánh đăng soi mờ bóng nhòa

Chỉ bóng tường dụ dỗ dối con thơ

Rằng:”Đây chính cha

Đêm tối mới về cùng con”.

Từ chiến trường trở về, Trương Sinh đau buồn ra thăm mộ mẹ, bế Đản theo. Ra đến đồng đứa trẻ quấy khóc vì đứa bé bảo Trương không phải là cha Đản, cha Đản đêm nào cũng đến, nhưng chẳng bao giờ bế Đản cả.

Rồi từ đó ánh đèn tàn đêm,

Hình nàng in trên vách tường,

Con giỡn đùa nô bóng cha rộn ràng

Nào ngờ đâu vì đó ly tan.

Người cha sau ít lâu hồi hương

Một sáng quang minh chim ngàn kêu đàn

Mừng mừng tủi tủi mang mang.

Nàng bế con ra:”Đây bố đã về cùng con”

Thằng bé kêu rằng:

“Không không bố tôi đêm tối mới về

Không không bố tôi đêm tối mới về

Không không bố tôi đêm tối mới về”.

Không cần hỏi cho rõ ngọn ngành, Trương đã nổi cơn ghen đánh đuổi Vũ Nương đi, không ai có thể khuyên can được. Không thể thanh minh được, Vũ Nương đành nhảy xuống sông tự vận, lấy cái chết để minh oan cho mình.

Ôi đau thương, ôi ly tan

Đau đớn cho nhau,

Chua xót cho nhau chim thương lìa đàn.

Ôi đau thương, ôi nguy nan

Cuồng ghen sôi máu

Phũ phàng dày đạp nát tan.

Trời thấu cho lòng thiếp chăng

Trinh chuyên mang oan phụ chàng!

Xin đem thân như hoa tàn trôi đi

Trôi khuất xuôi với nước dòng Hoàng Giang.

Trương Sinh tuy giận nhưng vẫn thương xót. Một buổi tối Đản chỉ vào cái bóng trên tường và nói “Đấy, cha Đản lại đến kia kìa”. Trương Sinh ân hận vô cùng nhưng việc đã rồi ⁽⁵⁾. Người đời sau lập miếu thờ bà trên bờ sông Hoàng Giang thuộc làng Vũ Điện, huyện Nam Xương (nay thuộc huyện Lý Nhân, tỉnh Hà Nam).

Bóng đêm mờ đèn khêu u uất

Chàng bồng con thơ in bóng lên tường.

Thằng bé vui mừng:

“Đây đây bóng cha đêm tối đã về,

Đây đây bóng cha đêm tối đã về

Đây đây bóng cha đêm tối đã về”.

Ôi nghi oan, ôi ly tan

Đau đớn cho nhau,

Chua xót cho nhau chim thương lìa đàn.

Ôi nguy nan, ôi đau thương

Cuồng ghen sôi máu lỡ rồi tình đã nát tan.

Bồng con đứng trông theo

Dòng Hoàng Giang

Tình oan ngập mây u ám,

Muôn năm mối hờn

Bao tan nơi cửu tuyền

Cho đời còn nhớ quên?

Nghe câu chuyện này, vua Lê Thánh Tông có làm bài thơ cảm tác về cái chết của vợ chàng Trương. Bài thơ này nhà vua cho khắc vào bia đá trước miếu bà: Nghi ngút đầu ghềnh tỏa khói hương/ Miếu ai như miếu vợ chàng Trương/ Ngọn đèn dầu tắt đừng nghe trẻ/ Làn nước chi cho lụy đến nàng/ Chứng quả đã đôi vầng nhật nguyệt/ Giải oan chẳng lọ mấy đàn tràng/ Qua đây mới rõ nguồn cơn ấy/ Khá trách chàng Trương khéo phụ phàng.

8.HOA THỦY TIÊN

Ngày xưa, có một ông phú hộ sinh được bốn người con trai. Khi biết mình sắp qua đời, ông gọi bốn người con đến, dặn dò các con phải chia gia tài của cha làm bốn phần đều nhau. Bốn người con hứa tuân lời cha trối lại, tuy nhiên vừa chôn cất cha xong thì ba người con đầu giành phần gia tài nhiều hơn người em út. Họ chỉ chia cho đứa em út một mảnh đất khô cằn. Người em út rất buồn, vừa thương nhớ cha, vừa buồn các anh xử tệ với em. Đang ngồi khóc một mình trước mảnh đất khô cằn, thì người em bỗng thấy một bà Tiên từ mặt ao gần đó hiện lên bảo:

–  Này con, thôi đừng khóc nữa. Khoảnh đất này của con có chứa một kho tàng  mà  các anh con không biết.  Kho tàng này chứa  nhiều mầm của  một loại hoa quý vô giá.  Mỗi năm, cứ đến mùa xuân  thì hoa đâm chồi nẩy lộc,  nở từng hàng chi chít trên đất đai của con. Con sẽ hái hoa, đem bán rất được giá. Nhờ đó, chẳng bao lâu thì con sẽ giàu có hơn các anh.

Quả thật, đến mùa xuân ấy, đúng như lời bà Tiên nói, mảnh đất khô cằn của người em bỗng nhiên mọc lên từng hàng hoa trắng, hương thơm ngào ngạt. Để nhớ đến ơn lành của bà Tiên, người em đặt tên cho loại hoa này là hoa Thủy Tiên.
Những người thích hoa, chơi hoa và những người giàu thi nhau đến mua hoa thủy tiên hiếm quý với giá rất đắt. Chẳng bao lâu, người em trở nên giàu có. Rồi cứ mỗi năm Tết đến, người em út lại giàu thêm, hơn ba người anh tham lam kia.
Người ta tin rằng hoa Thủy Tiên mang lại tài lộc và thịnh vượng. Do vậy, mỗi dịp Tết đến, chơi hoa thủy tiên trở thành một tục lệ đón Xuân. Những ngày cuối năm, thủy tiên được chăm sóc để hoa nở đúng giao thừa, hy vọng mang đến tài lộc sung túc và may mắn trong năm mới.

Câu chuyện dân gian như thế nhưng nhạc sĩ Lê Thương trong bài hát Hoa thủy tiên thì kể một câu chuyện khác. Về âm nhạc, tác giả hoàn toàn sử dụng thang âm ngũ cung xuyên suốt cả bài, ngoại trừ một nốt nhạc nằm ngoài ngũ cung nhưng cũng không kéo dài:

Một nghìn năm trước

Trong đời Trần Nam quốc

Có cô công chúa lòa

Cả đời nuôi nấng hoa.

Trời làm nắng gió

Sau một chiều giông tố

Các hoa trên gác lầu

Phải một cơn đớn đau.

Nàng bạch mẫu đơn

Trôi lạc mất con

Khấn xin công chúa lòa

Tạ đền nụ hoa cho bà.

Lòng nàng công chúa

Thương người và hoa quá

Đến đêm xin khấn trời

Xin đền nụ hoa đã rơi.

Nàng bày trên gác

Ước chừng mười tô nước

Khấn xin ba tháng ròng

Nhưng trời chỉ cho nước trong.

Ngày tháng chóng qua thu hè đã xa

Cuối đông năm đó

Trời cho nàng Thủy Tiên xuống đời.

Nằm chìm trong nước

Đang chờ thời gian lướt

Thấy cô công chúa lòa,

Cô nàng Thủy Tiên tiến ra

Trình bày trên bát

Ba lòng vàng thơm ngát

Khiến cho đôi mắt lòa

Của nàng công chúa sáng ra

Nàng mở mắt xong

Trông vào tô nước trong

Thấy xuân năm đó

Trời cho nàng Thủy Tiên xuống đời.

(Lê Thương, Hoa thủy tiên)

9.HUYỀN TRÂN CÔNG CHÚA

Huyền Trân công chúa(1287-1340) là công chúa đời nhà Trần, con gái của vua Trần Nhân Tông. Năm 1306, Huyền Trân công chúa được gả cho Quốc vương Chiêm Thành là Chế Mân (Jaya Sinhavarman III) để đổi lấy hai châu Ô, Lý (từ đèo Hải Vân, Thừa Thiên – Huế đến phía bắc Quảng Trị ngày nay). Một năm sau, Chế Mân chết, Huyền Trân công chúa được Trần Anh Tông sai Trần Khắc Chung đưa về nước.

Câu chuyện này được nhạc sĩ Nguyễn Hiền đưa vào âm nhạc với ca khúc Huyền Trân công chúa, nhưng chủ yếu để nói về tình cảm yêu thương của nàng công chúa khi bắt đầu rời quê hương để về xứ lạ. Đoạn đầu mang tính chất kể chuyện, âm điệu buồn man mác của một cung thứ:

Ngày xưa có nàng Huyền Trân công chúa 
Giữa lúc xuân thì đang độ thắm tươi mặn mà 
Đành lòng ra đi ôm một mối tình ban đầu 
Ô, Lý hai châu duyên nợ phấn son về đâu. 
Thuyền quyên má hồng vì yêu quê hương 
Đáp tiếng non sông 

Xa một bóng người tình chung 
Dù ngàn sơn khê vẫn mơ đến ngày sum vầy 
Muôn dặm xa xôi biệt ly người ơi… từ đây. 

         Nàng yêu quê hương đất nước, dù chia ly nhưng nàng vẫn mơ một ngày trở lại để được đoàn viên, được sống trong thanh bình và để trọn lời thề với người mình nặng lòng son sắt. Âm nhạc chuyển sang cung trưởng, giai điệu mang chút tin yêu và hy vọng:

Duyên kia lỗi hẹn thôi biết bao giờ 
Tìm lại nhịp đàn yêu thương 
Kinh kỳ hoàng hôn in bóng. 
Yêu ai trót nặng lời thề chưa phai 
Vẫn một lòng son sắt hoài 
Dù nổi trôi kiếp hoa rơi 
Muôn chim tiễn nàng công chúa lên đường 
Vượt ngàn trùng dặm quê hương 
Thanh bình khỏi cơn chinh chiến 
Giang san cách trở mịt mờ cô liêu 
Bóng nàng nhòa theo bóng chiều 
Mà lòng còn vương niềm yêu.

(Nguyễn Hiền, Huyền Trân công chúa)

10.LÒNG MẸ VIỆT NAM

Câu chuyện một bà mẹ Việt Nam cho bốn người con trai ra đi để giành lại độc lập cho nước nhà trong thời kháng chiến chống Pháp đã được nhạc sĩ Lê Thương kể lại với nhiều xúc cảm trong bài hát Lòng Mẹ Việt Nam. Những giai điệu nhẹ nhàng chạy trên ngũ cung, những ca từ dung dị để ca ngợi người mẹ anh hùng trong quá khứ:

Bà Tư bán hàng có bốn người con
Thằng Hai đã lớn ba em hãy còn
Học theo các trường nay đã thành khôn
Năm loạn lạc kia trong nước Việt Nam
Mấy con của bà đều lên lối đường
Đầu quân chiến trường

Theo chí người dân
Đem thân lên đường

Xông pha chiến trường
Đành lòng bỏ xa gia đình từ đó.

Thế là người con đầu lên đường theo lý tưởng người trai quên thân cứu nước, mong ước một ngày về vinh quang:

Kiếp sống tung hoành

Quên thân xác mình
Hằng mong ước

Thành công lớn về sau
Mưu sự tại nhân thành sự tại thiên
Suốt ba năm liền bà Tư mẫu hiền
Ngày đêm khấn nguyện

Cho mấy người con.

Nhiều năm liền mẹ thương nhớ đàn con, nguyện cầu cho con được bình an. Nhưng rồi tin dữ đưa về, đứa con của mẹ đã hy sinh ngoài chiến trường. Khi còn chiến đấu, người con nghĩ đến mẹ hiền nên viết thư nhờ bạn chiến đấu nếu sau này trở về gặp mẹ xin giấu tin xấu kẻo mẹ đau lòng:

Bà Tư nóng lòng đêm nhớ đàn con
Gần đây vài tháng có nghe tiếng đồn
Người con lớn bà đang sống ngoài xa
Nhân cuộc hành binh

Tháng chín vừa qua
Đứa con của bà chẳng may mắc nạn
Ngày nay đã nằm trên chiến địa xa.
Đem hung tin về người kia lỗi thề
Vì người con trai ước rằng khi chết
Chớ nói cho bà tin anh vĩnh biệt
Kẻo đem nói thiệt thân mẫu tủi thân.
Anh để một thư nhờ người gửi đưa
Chiếc thư mong chờ ngày sau độc lập
Rằng con sẽ gặp mẹ đứng chờ con.

Mẹ hiền vẫn ngày đêm cầu nguyện cho đàn con. Ba lá thư của mẹ lại được gửi về thăm mẹ, còn mẹ thì một lòng hiến dâng con mình cho nước non:

Bà Tư thắp đèn cầu khấn người con
Bà xin cho mấy đứa em hãy còn
Ở trong núi rừng anh dẫn về cho.
Song một ngày kia ba lá tình thư
Nói con bây giờ đường xa cách trở
Vậy xin kính thờ đôi chữ bình an.
Thương con bao tình đem ba tấm hình
Bà thề nguyện dâng con mình cho nước
Thân con lưu lạc mẹ xin phó mặc
Đời con muốn đặt Tổ quốc ở trên.
Thư rằng mẹ xin thành mẹ Việt Nam
Có con sa trường chỉ mong ước rằng
Ngày sau nước còn công ấy nhờ con.

Nhạc sĩ ngợi ca lòng mẹ thương con bao la biển trời không chỉ với một người mẹ mà ông còn khái quát đó là hình ảnh của tất cả bà mẹ Việt Nam:

Nguyện dâng tấm lòng mẹ vẫn chờ mong
Để đàn em bé mai sau nhớ rằng
Đời con đó là tất cả tình thương.
Sau ngày lìa nôi đến nấm mộ hoang
Đã sinh con rồi là thương suốt đời
Mà thương tất cả lầm lỗi của con
Qua bao nhiêu thời can qua ngóng đợi
Từng thằng con qua bao mùa chinh chiến
Khi con trở về can qua đã nguội
Chỉ còn con người sống sót mà thôi.
Thương về Việt Nam hàng vạn thằng con
Đã hi sinh đời qua bao chiến thời
Mẹ xin nhắn lời tưởng nhớ từng con.

11.NÀNG BÂN

Nàng Bân là con gái của Ngọc Hoàng nhưng khác với nhiều chị em của mình, nàng Bân chậm chạp và có phần vụng về. Tuy nhiên, nàng Bân vẫn được cha mẹ yêu chiều. Ngọc Hoàng và Vương Mẫu thương con thua em kém chị nhưng không biết làm cách nào, mới bàn nhau lấy chồng cho nàng để nàng biết thêm công việc nội trợ trong gia đình.

Chồng nàng Bân, cũng là một người trên thế giới nhà trời. Nàng yêu chồng lắm. Thấy mùa rét đã đến, nàng định tâm may cho chồng một cái áo ngự hàn. Nhưng nàng vụng về quá, khi bắt đầu rét, nàng Bân đã bắt đầu công việc song cứ loay hoay mãi, tìm được cái nọ thì thiếu cái kia, se được chỉ thì chưa có kim, đưa sợi vào dệt thì thoi, suốt lại hỏng. Đến nỗi trời đã sắp sang xuân rồi mà chỉ mới may trọn được đôi cổ tay.

Nhưng nàng Bân vẫn không nản chí. Nàng may mãi qua tháng giêng rồi hết tháng hai, cho tới khi áo may xong thì vừa lúc trời hết rét. Nàng Bân buồn lắm. Thấy con âu sầu, Ngọc Hoàng gạn hỏi. Khi biết chuyện Ngọc Hoàng cảm động bèn làm cho trời rét lại mấy hôm để chồng nàng mặc thử áo.

Từ đó thành lệ, hàng năm vào khoảng tháng ba tuy mùa rét đã qua, mùa nóng đã tới nhưng có lúc tự nhiên rét lại mấy hôm, người ta gọi cái rét đó là rét nàng Bân. Tục ngữ có câu: “Tháng giêng rét đài, tháng hai rét lộc, tháng ba rét nàng Bân” là vì thế.

Từ câu chuyện này, nhạc sĩ Thẩm Oánh đã viết thành ca khúc Nàng Bân, ngợi ca tấm lòng trung trinh của người phụ nữ. Bài ca viết theo lối recitativo, âm điệu chậm buồn, tiết tấu tự do kể lể:

Ngày xưa có một năm

Trời làm rét buốt căm căm

Trần gian khôn xiết cơ hàn
Nàng Bân thương xót cho thân chồng

Hai sương một nắng

Băng giá vì trời đông.
Cam quyết bền tâm nguyện

Thề khuya sớm chăm dệt áo
Trời sinh vốn tay vụng về,

Chí bền rồi thành có sao.

Đến đây âm nhạc được đưa vào nhịp luân vũ, tiết tấu có nhanh hơn:

Nghe chăng cuộn tơ rền,

Canh khuya dệt tơ mềm
Buồng tơ nhịp say quay đều trìu mến
Canh khuya một bóng

Canh khuya một đèn
Tơ vương rối tơi bời

Tay se buốt xương rời.
Nhân thế nghe chăng

Tiếng thoi đưa suốt mùa giá
Ðây buồng óng tơ ngà

Ánh trăng mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ

Kết nên tơ giữa ánh mơ
Man mác vương hương thề

Nhắc cho đời nghĩa phu thê.

Sau âm điệu buồn, từ đây âm nhạc tươi sáng hơn vì được tác giả chuyển sang cung trưởng, diễn tả niềm yêu thương tha thiết của người vợ đối với chồng:

Chăm chút dệt tơ, đêm tiếp đêm

Lòng vẫn ước nguyện
Cầu mong chóng xong

Áo ngự hàn khoác cho chồng
Rồi kim thất lạc đường tà

Mặc ngày tháng nước dần điều hòa
Thời gian như thoi đưa

Vụt thoăn thoắt qua
Nàng Bân gắng công cùng sức

Hết đêm sang ngày lo lắng

Mong suốt trong mùa đông

Cần xong áo tình chung.

         Âm nhạc lại trở về lối kể lể chậm buồn như lời than thở, tuy có lúc le lói một chút tươi sáng nhưng rồi cũng trở lại như cũ:

Ngày lướt qua ngày hết rồi mùa đông
Nàng Bân may áo cho chồng chưa xong
Bóng khuya một canh đèn tắt trời giá
Tay kim rã rời, tơ rối tơi bời.
Xuân về đưa thắm, muôn hoa phô cười
Xuân về oanh yến hót ca mừng vui
Xuân về quang minh nắng reo màu ấm
Áo chồng miệt mài may vẫn chưa xong.

Câu chuyện vẫn theo giọng kể lể và kết thúc trong niềm

vui sướng của người vợ cuối cùng cũng thỏa được ước mơ của nàng. Âm nhạc có màu sắc sáng sủa hơn để rồi kết thúc bằng lời ngợi ca của người đời dành cho nàng Bân:

Nhân thế nghe chăng

Tiếng kim châm rút tà áo
Ôi mềm đống tơ ngà

Ánh trăng mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ

Kết xe tơ rực ánh mơ
Man mác vương hương

Thề nhắc cho đời nghĩa phu thê.
Hôm nao cuộn tơ rền

Canh khuya dệt tơ mềm
Cuộn tơ nhịp say quay đều trìu mến
Hôm nay xuân tới, ngày đông qua rồi
Tâm can rối tơ lòng,

Bao lâu áo chưa xong.
Nàng Bân xót xa thương chồng,

Giận mình u mê ngu tối

Không chút tinh anh
Một đông ba tháng đêm ngày hoài công
Cố may áo chồng, xuân rồi chửa xong.

Mau gấp tay kim

Xuân ấm tươi sang rồi đây
Chiều xuân còn vương gió se hàng cây
Tha thiết van xin

Xuân rét thêm cho vài tuần
Cầu trời ban phúc cho áo mau xong.
Nhân thế nghe chăng

Tiếng kim châm rút tà áo
Ðây mềm gấm tơ ngà

Ánh xuân mờ vương nét hoa
Say sưa mối duyên thơ

Kết xe tơ rực ánh mơ
Man mác vương hương thề

Nhắc cho đời nghĩa phu thê.

Ngọc Hoàng trông xuống trần gian

Thấy tấm lòng kiên trinh hiếm có
Bèn ban thêm một ngày gió buốt hơn đông
Cho nàng Bân sung sướng

Khoác áo cho chồng.
Từ đó dưới trần tháng ba mỗi cuối mùa xuân

Lại thêm có hôm cực rét
Cho đời nhắc đến nàng Bân.
Muôn đời gương kiên trinh treo cao trong sáng
Tích áo ngự hàn.

12.CHUYỆN TÌNH LAN VÀ ĐIỆP

Một chuyện tình rất phổ biến sau khi tác phẩm Tắt lửa lòng, một tiểu thuyết lãng mạn nổi tiếng của nhà văn Nguyễn Công Hoan, ra đời. Soạn giả Trần Hữu Trang đã biên kịch lại và chuyển thể thành vở cải lương Lan và Điệp vào năm 1936. Riêng về âm nhạc, hai nhạc sĩ Mạc Phong Linh & Mai Thiết Lĩnh đã dựa vào câu chuyện này để viết thành ba ca khúc mang tên Chuyện Tình Lan Và Điệp 1, 2, 3.

Lan và Điệp là tên hai nhân vật trong tác phẩm – hai cái tên trở thành huyền thoại từ đó. Truyện kể về cuộc tình lãng mạn, bi ai giữa chàng học trò nghèo tên Điệp và cô gái cùng quê tên Lan. Hai gia đình hứa gả con và kết tình thông gia với nhau, tình cảm hai nhà gắn bó keo sơn:

Tôi kể người nghe đời Lan và Điệp

Một chuyện tình cay đắng
Lúc tuổi còn thơ

Tôi vẫn thường mộng mơ

Đem viết thành bài ca.
Thuở ấy Điệp vui như bướm trắng

Say đắm bên Lan
Lan như bông hoa ngàn

Thương yêu vô vàn
Nguyện thề non nước sẽ không hề lìa tan.
Chuông đổ chùa xa, chiều tan trường về

Điệp cùng Lan chung bước
Cuối nẻo đường đi, đôi bóng hẹn mùa thi

Lan khóc đợi người đi
Lần cuối gặp nhau,

Lan khẽ nói thương mãi nghe anh
Em yêu anh chân tình

Nếu duyên không thành
Điệp ơi Lan cắt tóc quên đời vì anh.

Điệp sau khi thi lần đầu bằng Thành chung bị trượt, đến khi thi lần hai thì gặp ông Phủ Trần là bạn học khi xưa với bố của Điệp, ông Phủ có hứa giúp đỡ Điệp đỗ kỳ thi này và còn tìm việc làm cho tại Phủ. Điệp bị mắc lừa khi ông ta tìm mọi cách ép Điệp cưới con gái ông để tránh mọi dị nghị của xã hội. Gia đình Lan và Điệp hết sức buồn rầu vì việc này. Biết chuyện lỡ làng, Lan đành cắt tóc vào chùa đi tu:

Nhưng ai có ngờ, lời xưa đã chứng minh

Khi tình tan vỡ
Lan đau buồn quá khi hay Điệp đã

Đi xây mộng gia đình.
Ai nào biết cho ai,

Đời quá chua cay duyên đành lỡ vì ai
Bao nhiêu niềm vui cũng vùi chôn từ đây

Vùi chôn từ đây.
Lỡ một cung đàn, phải chăng tình đời

Là vòng dây oan trái
Nếu vì tình yêu Lan có tội gì đâu

Sao vướng vào sầu đau.
Nàng sống mà tim như đã chết
Riêng bóng cô đơn đôi môi xinh phai tàn
Thương thay cho nàng
Buồn xa nhân thế náu thân cửa Từ Bi.

Nhưng chỉ sau vài tháng thì Điệp ly dị rồi đi tìm ngôi chùa nơi Lan tu và giật chuông hỏi thăm nhưng Lan không tiếp, còn cắt dây chuông.

Tôi viết vào đây, chuyện nối tiếp

Tình yêu hai mái đầu
Ước mộng đẹp tươi, tuổi đương xuân

Mà sao chia lứa đôi
Từng đêm Lan khóc thầm trong cay đắng
Sớm ly tan vì duyên kiếp dở dang

Hoa thơm mau tàn
Ai hay cho nàng, cánh chim lìa đàn.
Lan gói niềm riêng tìm quên lãng

Ngày qua bên mái chùa
Sớm chuông chiều kinh mặc thời gian

Dần trôi trong tái tê
Nàng không sao xóa tình yêu xưa cũ
Dẫu cho con thuyền neo bến đường tu
Lan không mong chờ, nhưng Lan bây giờ

Mấy ai nào ngờ.
Những chiều phai nắng, nàng thường ra

Ngồi bên gốc bồ đề
Đem bao tâm sự gửi vào hư vô

Vì Lan cố tìm quên
Nhưng một ngày kia nàng bắt bướm

Đặt kề bên cánh lan
Hoa cùng với bướm, ép chung một trang sách

Chôn cùng một nấm mồ.
Ai đã từng yêu, cảm thông nỗi niềm

Đau thương với nàng
Mối tình đầu tiên nàng đành chôn vùi

Theo đôi bướm hoa
Sầu cho thân gái, tình duyên ngang trái
Tiếng chuông đêm dài như tiếng thở than
Như đem tin buồn, như gieo hoa tàn

Đến cho đời nàng.

Nàng sống cô đơn, buồn tủi. Điệp lại đến thăm, hai người không nói gì, chút ân tình thôi đành để lại kiếp sau:

Chiều kia lũ chim trên cành buồn không ca

Chim hỡi xót thương ai
Hàng cây đứng im âm thầm nhìn mây bay

Che tím phía chân trời.
Một con đò vắng đứng bơ vơ bên kia sông
Nước trôi lững lờ

Nghe chừng mang bao thương tâm
Rồi một thân lữ khách lên đò

Qua bến sông nét mặt u sầu.
Chiều nay cũng như bao lần rồi

Lan ra sân đứng khóc cô đơn
Chợt nghe tiếng chuông

Reo từng hồi xa xa

Ai đến viếng thăm chùa,
Trời vô tình đã khiến xui nên cơn ly tan
Cớ sao vẫn còn

Xui người yêu đi thăm Lan
Điệp nhìn Lan không nói
Đôi lòng chung đắng cay

Ứa lệ không lời.
Điệp ơi, duyên lỡ làng rồi

Thôi đành chờ kiếp sau
Đừng đem ân tình thương nhớ

Đến đây chỉ thêm sầu.
Cánh cửa trần tu, khép lại rồi

Mà chuông còn reo mãi
Lan giận đời nên nàng

Cắt đứt dây chuông từng lưu luyến.

Điệp buồn bã ra đi, quyết chí gầy dựng cơ nghiệp. Sau đó  Điệp làm việc ở bệnh viện,  tình cờ nhận được một bệnh nhân sắp chết là Lan.  Điệp khi đó mới biết rằng  Lan vì quá buồn nên ôm hận mà sinh bệnh rồi qua đời.

Đời Lan khác chi

Như một cành hoa xuân

Hương sắc sớm phai mau

Một đêm gió mưa

Bên ngọn đèn quạnh hiu

Lan đã trút linh hồn.

Ngoài xa từng tiếng cuốc kêu thương

Ôi thê lương, gió than não nề

Trong màn đêm nghe đau thương
Từng hồi chuông ngao ngán

Ngân dài như khóc than

Tiễn một linh hồn.

Những giai điệu buồn thương xuyên suốt bài hát đã để lại những cảm xúc đậm đà, sâu lắng cho biết bao thế hệ người nghe chứng tỏ được tài năng của người nghệ sĩ.

II.TRƯỜNG CA

1.LỊCH SỬ LOÀI NGƯỜI

Có lẽ nhạc sĩ Lê Thương là người viết trường ca sớm nhất. Đó là bài Lịch sử loài mgười, gồm hai đoạn được Ban Tiếng Thùy Dương của Đài Phát thanh Việt Nam biểu diễn với các ca sĩ Lê Thương, Châu Kỳ, Đức Quỳnh, Thái Thanh (đoạn 1) và Lê Thương, Đức Minh, Đức Quỳnh, Thái Thanh (đoạn 2). Ngoài bài hát còn có lời diễn giải của tác giả.

 Đoạn 1:
Trông trời mờ ám
Dòng nước xanh vẫn trôi ra ngoài,

Ra khơi ngoài
Trong khuya vắng
Nhìn cố hương thêm tủi niềm thương
Như buồm đời gió
Lòng héo khô trong cơn mong chờ
Gửi mơ hồ mù khoan
Nhờ tháng năm trôi theo xa xăm.

         Đó là tiếng than của đoàn người đau khổ sống cùng cực trên một dải trường giang từ trước. Họ là đám vong thần nhà Lê thường bị tên thuyền trưởng hành hạ. May thay cô con gái thuyền trưởng, nàng Mộc Lan, lại là hiện thân của lòng thương xót. Tại một bến kia, để an ủi đám tù nhân, nàng Mộc Lan kể cho họ nghe một câu chuyện. Đó là lịch sử của loài người, mà cũng là lịch sử của lòng thương xót trải ba nghìn năm lịch sử. Câu chuyện ấy như sau:

Hồi thiên địa còn hoang mang
Người tiên sống cạnh đám người phàm
Ai không nhà ở núi đá
Uống nước nguồn ngửi hương hoa
Đời an hòa cuộc sống thiết tha
(Đời an hòa cuộc sống thiết tha).
Loài cỏ cây nhiều khi biết nói
Các muông cầm sum hòa đùa vui
Với giống người nhởn nhơ suốt đời
(Với giống người nhởn nhơ suốt đời).
Rồi sau trời lìa núi với non
Rồi sau trời lìa thác với sông
Bắt giống cầm thả lên không trung
Bắt thú rừng đuổi nơi sơn lâm
Bắt giống người vào thế gian mênh mông.
Mưa gió mưa gió
Giông tố giông tố, nguy biến nguy biến đó…
Một đời nguy khó, núi với non

Thú muôn cây rừng
Tiết đông lạnh lùng.
Trải bao thiên thu, trải bao thiên thu
Đời đông dân cư, đời đông dân cư
Chia nhau sống riêng tộc đoàn
Lập nên giang san, lập nên giang san
Lập nên quê hương, lập nên quê hương.
Sau đông đúc như chim ngàn
Rải trong dương gian,

Người đi muôn phương.
Mưa gió mưa gió, giông tố giông tố
Nguy biến nguy biến đó, một đời nguy khó
Suốt tháng năm sống trong nhọc nhằn
Sống trong tật nguyền.
Từ năm sơ khai, từ năm sơ khai
Ngược sang tương lai

Ngược sang tương lai
Đem mong ước đi tung hoành
Bày ra đua tranh, bày ra đua tranh
Bày ra đao binh, bày ra đao binh
Đem đâm chém nhau tan tành
Trải bao trăm năm, đời bao thương tâm.
Đoạn 2:Đó là lịch sử đau xót của loài người. Đó cũng là số phận của muôn vật muôn loài từ ngàn xưa. Từ lúc:

Người đi tìm hạt giống trồng cây
Người đi tìm mảnh đá làm dao
Từ khi người tìm ra lửa đào
Đến khi làm được súng giết nhau
Lòng con người cũng

Chưa nguôi ác tàn đâu.
Không, loài người không phải tự nhiên mà tàn ác mà chính vì lẽ sinh tồn. Vì một số mạng khắt khe run rủi mà loài người phải tranh đấu diệt trừ lẫn nhau đó thôi. Nhưng cũng lắm khi vì những lẽ tham ô, những mộng bá đồ mà trở nên tàn ác. Thôi, nói làm chi nhiều những chuyện buồn thảm đó:

Xuân qua rồi dẫn thu qua
Rồi đông đưa lại dẫn xuân về
Dương gian còn mãi dương gian
Hận dân sinh còn vẫn chưa hàn
Mây tan thành nước mưa trôi
Rồi bay lên về kiếp tan hồi.
Đi trong cuộc sống gian truân
Bàn chân ta dầy nếp phong trần.
Luật đời từ xưa

Buộc ta phải luôn tranh đấu
Tranh đấu để chống thời gian
Tranh đấu để tránh lầm than
Tranh đấu để kiếm bạc vàng.
Từ cơn đớn đau tình duyên
Ngả sang khát khao bạc tiền
Đời ta không lúc nào yên
Đời ta không lúc nào yên.
Đường trường vạn lý

Bước đi dặm muôn trùng
Nhìn vào sử ký

Bước chân ra hãi hùng
Qua bao thác ghềnh

Đi tìm một ngày mai
Thắng bao nghịch cảnh

Vẫn còn đi suốt đời.
Trông trời mờ ám
Dòng nước xanh vẫn trôi ra ngoài,

Ra khơi ngoài
Trong khuya vắng nhìn cố hương

Thêm tủi niềm thương
Như buồm đời gió lòng héo khô

Trong cơn mong chờ
Gửi mơ hồ khoan nhờ tháng năm

Trôi theo xa xăm.

         Rồi chiếc thuyền chở đoàn người đau khổ trôi mãi trên dải trường giang. Về đến quê cha đất tổ về hạnh phúc đơn thuần. Hay về cõi vô chừng của biến đổi.

2.TRƯỜNG CA SÔNG LÔ

Trong cuộc kháng chiến chống Pháp, chiến dịch Thu-Đông năm 1947 đã có được nhiều chiến công rực rỡ, trong đó có chiến công của pháo binh tại dòng sông Lô, một trong năm con sông lớn nhất miền Bắc. Ngày 24 tháng 10 năm 1947, tại đoạn sông Lô gần ngã ba sông Lô – sông Chảy đã diễn ra trận chiến đấu ác liệt của bộ đội pháo binh và dân quân du kích địa phương bắn cháy hai tàu chiến của giặc, gây thiệt hại các tàu chiến khiến khác, tiêu diệt hàng trăm tên lính Pháp.

Chiến công rạng rỡ này đã là nguồn cảm hứng dồi dào cho nhiều nhạc sĩ viết nên những tác phẩm nổi tiếng. Chính trong năm 1947 này, liên tiếp nhiều ca khúc thấm đẫm chất anh hùng ca ra đời. Đó là Lô Giang của Lương Ngọc Trác, Chiến sĩ sông Lô và Bình ca của Nguyễn Đình Phúc, Chiến thắng Việt Bắc của Phạm Ngữ, Đoàn quân sông Lô của Lưu Hữu Phước, Tiếng hát trên sông Lô của Phạm Duy và Trường ca Sông Lô của Văn Cao. 

Vào thời gian ấy, Văn Cao có chuyến đi lên Việt Bắc vào đúng lúc giặc Pháp thua trận đang trên đường rút quân trở về. Nhạc sĩ đã chứng kiến những xóm làng ven sông bị địch đốt phá và cảm nhận những niềm vui trên khuôn mặt người dân sau chiến thắng sông Lô. Họ trở về với xóm làng, dựng lại nhà cửa trong những đêm gió rét mùađông. Dòng sông Lô bình dị, hiền hòa bao nhiêu năm nay giờ đây trở nên hùng vĩ, bao la và rực sáng trong lòng người nghệ sĩ. Những cảm xúc dâng tràn trong lòng nhạc sĩ khiến Văn Cao đã viết nên Trường ca Sông Lô.

Bài hát như một khúc hùng ca và bi ca xen lẫn trong tâm tưởngngười nghệ sĩ. Mở đầu là giai điệu dàn trảitrong một tình cảm xót xa nhưng không bi lụy khi nhạc sĩ khắc họa nên hình ảnh những bờ lau cháy loang lổ bên những xóm làng tàn tạ trong màu xám của khói súng chiến tranh:

Sông Lô sóng ngàn Việt Bắc

Bãi dài ngô lau núi rừng âm u
Thu ru bến sóng vàng từng nhà mờ biếc

Chìm một màu khói thu
Sông Lô, sóng ngàn kháng chiến

Cháy bờ lau thưa đã tàn thôn trang
Ai qua bến nắng hồng

Lặng nhìn màu nước sông Lô xưa.

Nếu đoạn nhạc mở đầu khoan thai với cung re trưởng vừa chấm dứt thì tác giả chuyển đoạn sang cung sol trưởng với tiết tấu nhanh, rộn rã để vẽ nên quang cảnh sinh động khi người dân hân hoan trở về quê cũ:

Trên dòng sông trở về đoàn người

Reo mừng vui trên sóng nước biếc

Trôi đầy sông bao đám xác thù
Dân hân hoan nghe sóng réo vi vu xa xa
Đường ngập người vang gió lá vi vu hiền hòa.
Sông mênh mông như bát ngát hát.

Bằng những giai điệu như những đường nét hội họa, tác giả phản ánh trung thực cuộc chiến đấu tưởng như đang xảy ra trước mắt với tất cả tình cảm hăng say đầy khí phách của người chiến sĩ:

Thây giặc trôi trở về ngập bờ

Sông gầm vang tiếng súng trái phá
Bao rừng thu như bát ngát người
Dân hoan hô chiến sĩ pháo binh

Việt Nam ghi công
Tiếng trái phá quân thù

Ngập chìm dòng Lô
Đây dòng Lô, đây dòng Lô.

Câu nhạc đến đây chậm dần để chuẩn bị một chuyển doạn khác. Từ cung sol trưởng tác giả đưa đoạn nhạc sang cung si trưởng một cách khéo léo, tài tình:

Đoàn quân thời chinh chiến ca rằng

Đây Volga, đây Dương Tử, đây sông Lô

Đây sóng căm hờn vút cao

Sóng lấp lánh vàng sao

Ngàn chiến sĩ sông Lô
Chiến sĩ sông Lô

Thân rừng áo sương đang ca rằng
Giờ mồ thực dân, sóng lấp cát vàng
Chiến sĩ sông Lô oai hùng

Đấu tranh gào kêu vang sóng

Đây giặc Pháp tàn trong căm gan toàn dân.

Để khắc họa cảnh thê lương sau cuộc chiến đấu, tác giả cho câu nhạc chậm dần và trở về cung si thứ để rồi ngay sau đó khi mô tả cuộc sống vui của người dân, ta thấy giai điệu rộn rã trở lại và đoạn nhạc trở về cung si trưởng:

Về trong đêm gió rét

Từng sân vui bóng người quanh lửa hồng
Nền khô trơ than xám

Đêm chìm đợi ánh chiêu dương.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa dân buông lưới
Phan Lương vui bóng thuyền

Lều dựng lên ven sông
Bóng người sầm uất bến Then.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa chí kiến thiết

Bên sông Lô đắp nhà
Bao dân trong khu Mười

Mơ thành người sông Lô.
Đời vui vút lên, đời vui sướng về.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa chí chiến đấu
Đây tay trai Việt Bắc
Sông Lô đang xuôi mau

Tin về đồng lúa reo mừng
Rung trong bao hương nồng

Mừng một mùa chiến công.

Tác giả tiếp tục vẽ nên cuộc sống thường nhật sau ngày chinh chiến: rừng lại lên xanh, người dân lưới cá, mọi người cùng nhau xây lại đời mới:

Vui hát ca hòa vui hát ca dân vui nắng

Như chim xuân thấy mùa
Và đài hoa lưu luyến

Xanh rừng đầy lá búp non.
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa những lưới mắc

Ta vui khoang cá đầy
Tay ta, tay dân chài

Xuôi ngược dòng sông Lô.
Từng quăng lưới xa

Từng vây lưới giặc
Vui hát ca hòa vui hát ca

Hòa với ánh sáng

Ta đang xây đời mới
Sông Lô nuôi dân thiên thu

Đã hòa mạch máu bao người
Sông xuôi quanh co về

Hòa mạch cùng với xuôi.

Để kết thúc trường ca, tác giả bày tỏ niềm kiêu hãnh về chiến công và tự hào về dòng sông Lô lịch sử. Âm nhạc trở về với cung re trưởng chủ đạo của bài ca:

Dòng sông Lô trôi, dòng sông Lô trôi
Mùa xuân tới nước băng qua ngàn
Nước in ven bờ xanh ôm bóng tre

Dòng sông Lô trôi.

Nhạc sĩ Phạm Duy có nhận xét về Trường ca Sông Lô của Văn Cao trong hồi ký của mình như sau: “Trường ca sông Lô phải là đỉnh cao nhất của nhạc kháng chiến nói riêng, của tân nhạc Việt Nam nói chung”.

2.HÒN VỌNG PHU

Trường ca Hòn Vọng Phu của Lê Thương được viết trong khoảng thời gian 1943 tại Bến Tre cho đến năm 1947, ngợi ca hình ảnh người phụ nữ trung trinh ôm con mòn mỏi chờ đợi chồng đi chinh chiến đến nỗi phải hóa đá. Trên đường vào miền Nam, hình ảnh tượng đá núi Vọng Phu ở tỉnh Phú Yên đã ảnh hưởng mạnh nhất tới cảm xúc của Lê Thương. Ông giải thích: “Núi Vọng Phu ở Phú Yên tại một vùng địa lý hơi man rợ, thâm u là đá đẹp nhất, xem từ biển nhìn vào làm cho tôi cảm mến… Có thể nói, những câu thơ trong Chinh Phụ Ngâm đã in sâu vào tiềm thức những ngày tôi còn học ở nhà trường. Rồi với những ấn tượng thắng tích đá Vọng Phu qua truyền thuyết thiếu phụ ôm con mòn mỏi trông chồng đến nỗi hóa đá, đã hằn sâu trong tâm tư tôi, nay gặp ngoại cảnh núi sông hùng vĩ hiện ra trước mắt, đó là môi trường thuận lợi tác thành những giai điệu trong nhạc phẩm Hòn Vọng Phu 1”⁽¹⁾. Nhận xét về tác phẩm này, nhà phê bình Đặng Phú Phong viết: “Ngôn ngữ trong Hòn Vọng Phu được thăng hoa đầy tính thẩm mỹ. Lời hát quyện chặt với hồn nhạc ngũ cung Việt Nam. Hơn 70 năm sau, sức sống của trường ca bất tử này vẫn vượt qua mọi giới hạn của thời thế và tiếp tục âm vang”.⁽²⁾

Hòn Vọng Phu là tác phẩm nổi trội trong sự nghiệp âm nhạc của Lê Thương bởi âm nhạc mang âm hưởng ngôn ngữ dân tộc, đặc biệt đậm chất ngũ cung, cùng ca từ hoa mỹ được chắt lọc với việc sử dụng nhiều địa danh trên đất nước hoặc các điển cố văn học. Lê Thương cho biết đã nghiền ngẫm tác phẩm Chinh phụ ngâm của Đoàn Thị Điểm và ca từ của ông ảnh hưởng nhiều từ áng văn này. Chẳng hạn trong bài thứ nhất có tên Đoàn Người Ra Đi, tác giả biến hóa từ câu thơ Trống Tràng thành lung lay bóng nguyệt để cho ra giai điệu câu đầu tiên của bài hát:

Lệnh vua hành quân trống kêu dồn
Quan với quân lên đường

Đoàn ngựa xe cuối cùng

Vừa đuổi theo lối sông

Phía cách quan sa trường
Quan với quân lên đường

Hàng cờ theo trống dồn
Ngoài sườn non cuối thôn

Phất phơ ngậm ngùi bay.

Tiếp đó là từ Thiên San, tức Thiên Sơn, là tên ngọn núi ở phía tây bắc Trung Hoa, được tác giả đưa vào thơ để vẽ nên hình ảnh tươi đẹp khi đoàn quân ra đi như tô đậm thêm nét hào hùng:

Qua Thiên San kìa ai tiễn rượu vừa tàn
Vui ca xang rồi đi tiến binh ngoài ngàn
Người đi ngoài vạn lý quan san
Người đứng chờ trong bóng cô đơn.

Tác giả dùng lại điển cố trong Chinh phụ ngâm qua câu Tới Man Khê bàn sự Phục Ba để rồi viết nên câuBên Man Khê còn tung gió bụi mịt mùng. Còn Tiêu Tương cũng là địa danh hai con sông  thuộc  tỉnh  Hồ  Nam,  Trung  Hoa; chỗ hợplưu ở Linh Lăng gọi là Tiêu Tương, tượng trưng cho sự ly biệt:

Bên Tiêu Tương còn thương tiếc nơi ngàn trùng…

Chàng ra đi không hẹn ngày về khiến cho nàng mang niềm thương nhớ khôn nguôi, để rồi:

Bao nhiêu năm bồng con
Đứng đợi chồng về
Bao nhiêu phen thời gian

Xóa phai lời thề

Giai điệu dồn dập níu kéo nhau trong cung re thứ như vẽ nên hình ảnh đoàn quân nối tiếp nhau ra sa trường, rồi cuối cùng âm nhạc chậm lại để kết thúc một cao trào của xúc cảm:

Người tung hoành

Bên núi xa xăm
Người mong chồng

Còn đứng muôn năm.

Bài hát như một hành khúc oai nghiêm với nhịp điệu hùng tráng, rắn rỏi. Tuy vậy sau giây phút hào hùng của buổi xuất quân là một nốt lặng của một thứ tình cảm buồn thương, tiếc nuối.

Với bài hát thứ hai, nhạc sĩ Lê Thương cho biết: “Bài Ai Xuôi Vạn Lý (Hòn Vọng Phu 2) là cuối năm 1945 sang 1946, tôi theo kháng chiến tỉnh Mỹ Tho đi từ Cai Lậy, thuộc Nhiêu, Vĩnh Kim qua sông, đi với các em phần đông là học sinh Petrus Ký mà tôi là trưởng đoàn ca nhạc với những bài thanh niên, lịch sử và riêng Hòn Vọng Phu 1 nghêu ngao qua các làng dừa từ Thành Triệu, An Khánh, Phú An Hòa, Quới Sơn, Giao Long, Giao Hòa, cho đến Dòng Sầm, gần Bình Đại…”⁽³⁾. Ở bài hát này, ta thấy tác giả không còn là người đóng vai kể chuyện nữa mà như hóa thân thành người chinh phụ để kể lể tâm tình, để chiêm nghiệm cuộc đời con người trong chiến tranh. Thế là chàng đã ra đi, còn nàng vẫn nơi đây, hoài công đứng đợi trong niềm mong ước sắt son:

Người vọng phu trong lúc gió mưa
Bế con đã hoài công để đứng chờ
Người chồng đi đã bao năm

Chưa thấy về
Đá mòn nhưng hồn

Chưa mòn giấc mơ…

Đến đây nguồn cảm xúc của tác giả đậm đà, tha thiết khiến giai điệu và ca từ trở nên lung linh, tuyệt diệu. Thiên nhiên được nhân cách hóa như sẻ chia được tấm lòng người chinh phụ: khi chàng ra đi thì cỏ cây còn trẻ thơ, mà giờ đây khi nàng còn đứng trông theo chàng thì cây đã thành cổ thụ. Ôi thời gian đằng đẵng trôi qua mà không biết chàng ở nơi đâu:

Khi tướng quân qua đồi

Kéo quân, quân theo cờ
Đoàn cỏ cây hãy còn trẻ thơ

Cho đến bây giờ

Đã thành đoàn cổ thụ già
Mà chờ người đi mất từ ngàn xưa
Nàng đứng ôm con

Xem chàng về hay chưa?

Về hay chưa?

Tác giả bày tỏ sự thông cảm cho tình cảnh của nàng, giãi bày sự thương cảm của mình trước sự kiên gan đợi chờ của nàng mà không biết đến ngày nào định mệnh xóa được cho nàng nỗi đau ly biệt:

Có ai xuôi vạn lý

Nhắn đôi câu giúp nàng,
Lấy cây hương thật quý

Thắp lên thương tiếc chàng.
Thôi đứng đợi làm chi

Thời gian có hứa mấy khi

Sẽ đem đến trả đúng kỳ

Những người mang mệnh biệt ly…

Chuyển qua lời 2 và lời 3 của bài hát, vẫn là nhịp điệu khoan thai, người nhạc sĩ không chỉ còn sự thương cảm, chia sẻ mà tình cảm của ông được đẩy lên ở mức cao hơn, đó là sự ngưỡng mộ, kính phục: người chinh phụ đã trở thành “Bà” ngự trị trong trái tim nhân gian:

Trời chuyển mưa trong tiết tháng ba
Suốt năm nước nguồn tuôn đổ xuống “Bà”…

hoặc:

Một nghìn năm vừa mới thoáng qua
Núi non nao lòng nức nở khóc “Bà”…

Câu chuyện tưởng như đã chấm dứt, nhưng không, người nhạc sĩ với óc tưởng tượng, sức liên tưởng phong phú đã vẽ nên những hình ảnh đẹp đẽ, thơ mộng: núi non cảm động trước tình yêu của nàng chinh phụ nên rủ nhau quần tụ bên nàng để rồi trở thành dãy Trường Sơn của nước Việt, hoặc đứng xa hơn ngưỡng mộ nàng để cuối cùng trở thành những hòn đảo trên biển xa khơi. Tác giả lại muốn biến dòng sông Cửu Long thành chín con rồng thiêng muốn đem tin tốt lành cho nàng nhưng núi non trùng điệp cản ngăn khiến

chúng kêu than nơi thâm u xa thẳm:

Nên núi non thương tình

Kéo nhau đi thăm nàng
Nằm thành Trường Sơn

Vạn lý xuyên nước Nam.
Dâng lá hoa suối nguồn

Với muông chim vô vàn

Bầy cảnh Nam Bắc đầy cỏ hoa
Như cố khuyên nàng trở về

Chớ đừng để xuân tàn
Nhiều đồi rủ nhau kéo thành

Đảo xa ra tới khơi ngàn…
Xem chàng về hay chưa, về hay chưa?

Chín con long thật lớn

Muốn đem tin tới nàng

Núi ngăn không được xuống

Chúng kêu ca dưới ngàn
Ta cố đợi nghìn năm

Một nghìn năm nữa sẽ qua
Đến khi núi lở sông mòn

Mới mong tới Hòn Vọng Phu…

Hóa ra nhạc sĩ vẫn chưa muốn kết thúc câu chuyện khi đã ngàn năm qua nàng trở thành tượng đá trơ gan cùng tuế nguyệt. Bởi vì non sông chưa thoát khỏi chiến chinh, người đời còn phải mài kiếm vì nợ chưa đền trả. Vì thế chàng phải trở về trao kiếm lại cho đứa con, để nó tiếp nối đời trai Việt cầm kiếm đi viễn chinh:

Có con chim nhỏ bé

Dám ca câu sấm thề
Cuối thu năm Mậu Tý

Tướng quân đem kiếm về.

Đời mong đợi thằng con

Ngày nào nó xuống núi non
Xuất chinh với cả mối thù

Nối lại giống nòi chinh phu…

Thời điểm năm 1947 là lúc nhạc sĩ Lê Thương trở về lại Sài Gòn, cũng là thời gian ông viết bài Hòn Vọng Phu 3, có tên là Người Chinh Phu Về, để hoàn tất trường ca bất hủ của mình. Sau khi giới thiệu hòn Vọng Phu ở phía Nam, tác giả muốn kết thúc câu chuyện có hậu nên phác họa hình ảnh người chinh phu cưỡi ngựa mang kiếm trở về trong tiết tấu dồn dập, mạnh mẽ:

Đường chiều mịt mù

Cát bay tỏa bước ngựa phi
Đường trường nếp tàn y

Hùng cường vẫn còn bay trong gió
Bóng từ xa sắp dần qua

Bóng chàng chập chùng vượt núi non cũ
Với hành lương độ đường

Chiếc hùng gươm danh tướng
Dưới tà huy đếm nhịp đi vó ngựa phi.

Dấn bước tang bồng giữa nơi núi rừng
Bên nợ tình thâm, bên nợ giang san
Bên đồi ai oán, bên rừng đa đoan

Tiễn đưa bóng chàng.

Sau khi người chinh phu trở về, tiết tấu trở lại khoan thai để tác giả vẽ nên cảnh đẹp thiên nhiên như đồi núi, sông nước, những địa danh của đất nước thân yêu:

Đường Vạn Xuyên, đường Cổ Lũy
Duyên núi sông vẫn chưa thắm hòa.

Đò vạn lý, đò ải quan

Đò rừng lá nước trong
Bao cá lội từng đàn
Thành Cổ Loa, đền Vạn Kiếp
Bao tháng năm dấu chưa xóa nhòa…

Vượt Hoành Sơn, vòng thành Huế
Mong tới nơi cố thôn ước thề.

Từ dạ đất miền Đồng Nai
Lời hẹn hứa tương lai

Đang chúc mừng chàng về…

Nhạc sĩ Lê Thương nói: “Người Chinh Phu Về (Hòn Vọng Phu 3) với tình nghĩa vợ chồng đổi sang tình nghĩa non sông, nhìn đứa con để trao cho nó thanh kiếm sơn hà. ‘Trao nó đi gây lại cơ đồ’. Linh tính làm người Việt Nam giữa thời khói lửa vẫn đinh ninh là Hạnh Phúc vẫn là mục tiêu không kỳ hạn mà dân tộc phải tìm lâu dài cho đến khi quân bình được những cảm tình trái ngược mà lẽ đời sôi động của cuối thế kỷ đã lôi cuốn bao lớp người vào lãng phí sinh mạng như vào hận tủi bi thiết của nhân sử nòi Việt”.⁽⁴⁾

Tiếng núi non lưu luyến tấc lòng

Bao nghìn năm

Tiếng gió cồn như tiếng trống dồn

Buổi khuya vắng

Từ bóng cây ngôi mộ bên đường
Từ mái tranh bến đình trong làng
Nguồn sử xanh âm thầm vẫn sống
Bao mối thương vang động trong lòng.

Với tình cảm sâu sắc như thế, NS Lê Thương không chấm dứt bài hát theo tích xưa đã kể mà muốn nêu cao tinh thần yêu nước thương nòi của biết bao thế hệ con dân Việt Nam luôn sẵn sàng lên đường chống ngoại xâm. Bởi vậy mà nàng chinh phụ trao lại đứa con cho chàng sau khi nói lên lời thống thiết:

Hỡi người chinh phu, anh hùng non sông

Trao người con quý cho người trông nom

Thiếp xin lỗi thề.

Và rồi chàng nghe lời nhắn nhủ thiết tha đó như một lời vang vọng của non sông:

Núi đá thu

Rêu đã lấp mờ bao nghìn xưa
Thấy đứa con

Xanh ngắt tới hồn còn trông đó

Cầm chiếc gươm thân phụ di truyền
Chàng bế con trao lại gươm bền
Rồi chỉ vào sơn hà biến cố
Trao nó đi gây lại cơ đồ.

Bài trường ca khép lại bằng lời ngợi ca chí khí của người chinh phu và tấm lòng trung trinh của người chinh phụ, một hình ảnh tuyệt đẹp cho đến ngàn đời sau:

Chiếc báu gươm

Chinh khách đã trao cho thằng con
Chí khí cao đã nối mãi còn tại non nước

Chàng đã ghi trong sử xanh đời
Một mối duyên chung vạn kiếp người
Từ nghìn sau bên đồi phơi đá
Dân chúng đem ca tụng duyên Bà.

Người vọng phu
Người vọng phu

Cho đến ngàn đời, cho đến ngàn đời
Người người còn nhớ
Nhớ Hòn Vọng Phu.

4.HỘI TRÙNG DƯƠNG

Đây là trường ca duy nhất của nhạc sĩ Phạm Đình Chương. Ông đã bỏ ra bốn năm để hoàn thành tác phẩm Hội trùng dương, gồm một đoạn mở đầu và ba phiên khúc mang tên ba dòng sông tiêu biểu cho ba miền của đất nước: Tiếng sông Hồng, Tiếng sông Hương, Tiếng sông Cửu Long. Tâm tình của ba dòng sông được tác giả biểu tượng hóa bằng tâm tình của ba thiếu nữ, mỗi người một tâm tình riêng nhưng đều hòa chung lại để rồi gặp nhau chung một đại dương. Tiếng lòng của ba thiếu nữ cũng là tiếng lòng của dân tộc, tiếng lòng từ triệu con dân của một đất nước gấm hoa.

         Mở đầu cho tiếng lòng đó chính là giai điệu kiêu hãnh của ba dòng sông vượt qua bao đèo cao dốc thẳm để về hội ngộ trong lòng biển Đông bao la. Nhịp điệu khoan thai và giai điệu đầy chất hùng dũng của lời biển gọi:

Trùng dương! Chốn đây ngàn phương
Có ba dòng sông cuốn xuôi biển Đông

Nhắc câu chờ mong.
Về khơi, sóng muôn triền tới
Nước non buồn vui

Đây hội trùng dương đầy vơi.
Sóng muôn triền tới, sóng xô về khơi

Như muôn tình mới
Vươn sức người bừng giữa đời.

Giai điệu xô đẩy trong cung Do trưởng mở ra một khung trời tươi sáng cho bức tranh sinh động của cuộc đấu tranh sinh tồn của người dân Việt trong lịch sử.

           Mở đầu cho cuộc đấu tranh ấy chính là tâm sự của dòng sông miền Bắc: đó là Tiếng sông Hồng. Những người dân của buổi đầu sơ khai ấy mang nỗi niềm trông cậy và nương tựa vào nhau để kiếm sống nên giai điệu mang tính chất kể lể trong cung Do thứ nhẹ nhàng, nhưng rồi kết thúc đoạn đầu này tác giả cho giai điệu trở lại cung Do trưởng để diễn tả niềm tin mạnh mẽ của cộng đồng:

Chiều nay nước xuôi dòng đại dương
Có em tên sông Hồng

Dâng sóng tuôn trên nguồn
Vẩn vơ nắng quái vương trên phù sa
Có những cô thôn mờ xa

Đón bầy dân đánh cá
Về đây trai gái sống vui một miền
Quanh năm anh cuốc em liềm

Vun xới ruộng mùa lúa chiêm.

Niềm vui cuộc sống vừa được nhen nhúm nhưng tiếp đó vẫn là hơi thở của cuộc sống dãi dầu mưa nắng, giai điệu trở về cung Do thứ:

Từ thượng du nước trôi về trung châu
Ấp ôm đồng ruộng sâu

Bên người áo nâu dãi dầu.

Nhưng niềm tin đầy ắp đã đem lại cho người dân buổi đầu ấy tâm trạng tươi vui, khoái hoạt để rồi mơ ước một tương lai tươi đẹp. Tiết tấu dồn dập, rộn rã trở lại và nghe ra hùng hồn hơn:

Hò ơi! Gối đầu trên Lào Cai, Việt Trì
Em nằm tóc xõa bãi cát dài
Thả hồn mơ tới Thái Bình qua Sơn Tây.
Hò ơi! Nhớ ngày nao

Dân chúng lên đường
Đem thịt xương ngăn giữ nương đồng
Đem hy sinh thắm tô sông Hồng.
Nằm mơ xuân vinh quang

Trở về cho non sông
Và ngày nao nơi nơi

Trút sạch buồn thương
Là ngày em mơ duyên người lập công.

Nghe hết Tiếng sông Hồng, tác giả đưa ta vào miền Trung để nghe cô gái Huế buông lời than thở. Câu nhạc mở đầu Tiếng sông Hương nghe nhẹ nhàng như lời gió vi vu, thoảng câu hò man mác trên sông. Giai điệu thuộc điệu Nam, chạy trên ngũ cung ai xứ Huế (do, re non, fa già, sol, la non):

Miền Trung vọng tiếng
Em xinh em bé tên là Hương Giang
Đêm đêm khua ánh trăng vàng mà than
Hò ơi! Phiên Đông Ba buồn qua cửa chợ
Bến Văn Lâu thuyền vó đơm sầu.
Ơi hò! Ơi hò!

Câu hò là lời tự sự của cô gái quê sống cuộc đời mưa nắng trong cảnh nghèo khổ, đau thương. Giai điệu của đoạn nhạc xen kẽ giữa hai loại ngũ cung do, re, fa, sol, la và ngũ cung re, mi, sol, la, si với tiết tấu khoan thai:

Quê hương em nghèo lắm ai ơi
Mùa đông thiếu áo hè thời thiếu ăn
Trời rằng trời hành cơn lụt mỗi năm, à ơi
Khiến đau thương

Thấm tràn ngập Thuận An
Để lan biển khơi, ơi hò ơi hò.

Sau lời tự sự buồn bã là tâm trạng hân hoan, giai điệu trở lại rộn ràng, dồn dập như đoạn điệp khúc của bài Tiếng sôngHồng kể trên:

Hò ơi! Ai là qua là thôn vắng
Nghe sầu như mùa mưa nắng

Cùng em xót dân lều tranh chiếu manh.
Hò ơi! Bao giờ máu xương hết tuôn tràn
Quê miền Trung thôi kiếp điêu tàn
Cho em vang khúc ca nồng nàn.
Ngày vui, tan đao binh

Mẹ bồng con sơ sinh. Chiều đầu xóm

Xôn xao đón người trường chinh
Ngậm ngùi hân hoan tiếng cười đoàn viên.

         Vào đến miền Nam, ta cũng nghe lời gió vội vàng, tưởng như lời chào mừng của một miền đất hiếu khách, thân thiện. Vì thế suốt bài hát Tiếng Cửu Long, tác giả chỉ sử dụng thuần nhất cung Do trưởng để ta cảm nhận giai điệu vui tươi trong một tiết tấu dồn dập:

Ô! ồ! ô! Đây miền Nam.
Nước sông dâng cao cá lội ngù ngờ
Nước xanh xanh lơ bóng in cây dừa.
Về về đây miền Đồng Nai có Cửu Long
Cuồn chảy dâng trời Nam mạch sống.
Một sáng em ra khơi Vĩnh Long vui cười
Và Cần Thơ, Long Xuyên

Lừng hương cau lúa chín
Đời vươn lên thuyền ghé bến
Sống no nê dân quê một miền
Kìa nắng thương dân đây

Nắng khô đồng lầy

Chiều tới. Ô ô ô ô… Ô ô ô ô…
Hò lơ hò lờ hò. Hò lơ!

Đến đây tác giả không quên đưa vào một câu hò miền Nam, giai điệu chạy trên ngũ cung hơi Nam giọng oán (do, mi, fa, sol, la) để kết thúc phiên khúc này:

Chẻ tre bện sáo ơ cho dầy
Ngăn ngang ơ ơ sông Mỹ ơ ơ

Có ngày gặp em.

Trong điệp khúc của bài Tiếng Cửu Long, tác giả cho ba dòng sông cùng lên tiếng, đó là tiếng lòng của ba chị em ở ba miền nhưng cũng là tiếng lòng của người dân Việt: bày tỏ niềm tin yêu vào đất nước toàn vẹn trong tự do và mãi mãi vinh quang bên bờ biển Đông:

Ô! ồ! ô! Ra biển khơi.
Trùng dương! Ba chị em là ba miền
Nhưng tình thương đem nối liền
Gặp nhau ven trời biển Đông thắm duyên

Hẹn nhau pha hòa sóng lan bốn phương trời
Vang dội tiếng tranh đấu bao người
Cho quê hương ấm no muôn đời.
Giờ đây bao tâm tư, rộn ràng như câu thơ
Hội Trùng Dương tay tay siết chặt cùng hô
Dựng mùa vinh quang hoa đời tự do.
Lời quê hương Hội Trùng Dương. ⁽²¹⁾

5.CON ĐƯỜNG CÁI QUAN

         Sau ngày chia cắt đất nước, nhạc sĩ Phạm Duy bắt đầu thai nghén tác phẩm dài hơi mang tên Con Đường Cái Quan – trường ca đầu tiên viết về đất nước, nguồn cảm hứng bất tận của ông từ những ngày đi vào kháng chiến chống Pháp. Đến năm 1960 tác phẩm mới hoàn tất. Hãy nghe nhạc sĩ giới thiệu tác phẩm này: “Trường caCon Đường Cái Quan đưa ra một lữ khách đi trên con đường xuyên Việt, đi từ Ải Nam Quan cho tới mũi Cà Mau, đi từ ngày mới lập quốc cho tới khi đã hoàn thành xứ sở, đi trong lịch sử và lòng dân, đi tới đâu cũng có tiếng dân chúng địa phương ca hát chúc tụng lữ khách đi nối liền được lòng người và đất nước”.⁽⁵⁾

         Trường ca gồm có ba phần. Phần thứ nhất, người lữ khách bắt đầu ra đi từ miền Bắc, khúc ca mang tính chất hào hùng của người đi mở đất. Phần thứ hai, người lữ khách đi qua miền Trung, nghe tình thương yêu chan chứa của người dân ở đây nhưng vẫn có chút xót xa cùng với tâm trạng của nàng Huyền Trân. Phần thứ ba, người lữ khách vào đến miền Nam, bày tỏ sự vui mừng của con người đã vượt cả chiều dài đất nước để hoàn thành trọn vẹn con đường xuyên nước Việt. Trường ca gồm 19 đoản khúc, phần lớn tác giả sử dụng thang âm ngũ cung của ba miền, có chuyển hệ (metabole) hoặc có lúc dùng thang âm thất cung của Tây phương.

        Mở đầu cho phần thứ nhấtlà đoản khúc Anh Đi Trên Đường Cái Quan với lời ca của một cô gái cắt cỏ với giai điệu chạy trên ba âm (re, la, do) có chuyển hệ (sol, si, re) ở câu cuối:

Hỡi anh đi đường cái quan.

Dừng chân đứng lại
Dừng chân đứng lại.

Cho em đây than đôi lời
Đi đâu vội mấy anh ơi…

Người lữ khách trả lời bằng một hành khúc mang tên Tôi Đi Từ Ải Nam Quan, lời ca kể về nguồn gốc lịch sử ngàn đời của dân tộc với niềm tự hào của người con dân nước Việt. Ở đoản khúc này, tác giả sử dụng nhiều quãng tư, quãng năm và quãng tám rất đặc trưng của dân ca, đặc biệt có nhiều tam liên âm (re, la, re – la, mi, la – sol, re, sol); nhiều chuyển cung ngọt ngào từ cung La thứ, sang Do trưởng, Sol trưởng, Mi thứ để rồi kết thúc ở cung La trưởng:

Tôi đi từ ải Nam Quan

Sau vài ngàn năm lẻ
Chia đôi một họ trăm con

Đã lên đường
Năm mươi người ngược núi rừng
Đã dựng vòng biên ải
Năm mươi người trẩy theo sông

Tới khơi chừng…

Giai điệu của đoản khúc này được lặp lại ở đoản khúc 6 (Tôi Đi Từ Lúc Trăng Tơ):

Ra đi từ lúc trăng tơ

Trăng một miền hoa cỏ
Trăng lên đầu của ô xa vẫn chưa mờ
Im nghe lời Thủ Đô chào

Ôi lời mừng đông đảo
Đi trong lịch sử dân ta

Luống nghẹn ngào…

         Ðoản khúc thứ ba mang tên Ðồng Ðăng Có Phố Kỳ Lừa, tác giả đã sử dụng điệu ru con miền Bắc:

Ðồng Ðăng có phố Kỳ Lừa

Có nàng Tô Thị đứng chờ đợi ai…

Thế là người lữ khách từ biệt miền thượng du, có người dân vùng rừng núi hát tiễn đưa. Tác giả dùng điệu hát lượn trong đoản khúc 4 mang tên Người Về Miền Xuôi:

Người về miền xuôi

Đem theo tình người miền núi
Nhà sàn lả lơi

Đứng bên đường hoang vắng soi
Đưa chân anh qua đồi

Cơm lam đem theo người
Lên cao anh ôm trời

Để dòng suối lẻ loi…

Người lữ khách về đến miền trung du. Qua bến đò ngang, gặp cô lái đò ở đây hát mừng Này Người Ơi:

Này người ơi ghé bến (y) sang sông
Lên đường đi tới bõ công em chèo thuyền
Mừng người đi tìm thấy tình duyên
Con đường đất nước nối liền lòng dân…

Giã từ sông Thương, người ra đi từ lúc trăng tơ, về đến thủ đô với nhà cửa thân yêu nhưng rồi lữ khách cũng phải giã từ Thăng Long Hà Nội, giã từ Tháp Rùa để vào đến miền Trung.

Phần thứ hai của trường ca bắt đầu từ đây với tiếng reo mừng của lũ trẻ trong đoản khúc thứ bảy mang tên Ai Đi Trong Gió Trong Sương. Giai điệu bài này mô phỏng giai điệu của bài hát Lý con sáo Huế:

Ai đi trong gió trong sương (ơ)
Phải mau (ơ) phải mau

Để mà tới người ơi
Kẻo đường (ơi), người ơi còn xa
Kẻo đường (ơi), người ơi còn xa!

Lữ khách gặp một bà mẹ ôm con, ru rằng Ai Vô Xứ Huế Thì Vô, giai điệu chạy trên hệ thống tứ âm (tetratonique) mi, la, si, re:

À á ơ a a à á ơi
Ai vô xứ Huế thì vô
Chớ sợ truông nhà Hồ

Chớ sợ phá Tam Giang à ơi…

Vào đây đi qua các thôn xóm, gặp lúc ngày mùa, lữ khách lắng nghe tiếng hò của người dân quê trên ruộng đồng, dưới mái nhà tranh. Đoản khúc 9 Ai Đi Trên Dặm Đường Trường mang âm điệu câu hò giã gạo của xứ Huế:

Hò hô hò hò ơi hò
Ai đi trên đường là dặm đường
Đi mô mà vội vã à, cùng là hò khoan…
Năm tê trong lúc sang xuân
Tôi theo Công chúa Huyền Trân

Tôi lên đường…

Lữ khách muốn được như nàng Huyền Trân ngày xưa, đi vào phía Nam bằng cả tấm lòng vì nước non. Người nghe tưởng như tiếng hát của nàng còn vọng lên trong đoản khúc 10 Nước Non Ngàn Dặm Ra Đi. Ta nghe giai điệu trong bài này là thang âm ngũ cung hơi ai của xứ Huế (re, mi, sol, la, si): 

Nước non ngàn dặm (à a a) ra đi
Nước non ngàn dặm (à a a ra) đi
Dù đường thiên lý xa vời

Dù tình cố lý chơi vơi
Cũng không dài

Bằng lòng thương mến người.

Bước đi vào lòng (ừ ư ư) muôn dân
Bước đi vào lòng (ừ ư ư) muôn dân
Bằng hồn trinh nữ mơ màng
Bằng tình say đắm ơi chàng
Ước nuôi dần hòa bình trong ái ân…

Đến đây tác giả đột ngột chuyển hệ sang thang âm ngũ cung khác (do, re, mi, sol, la), lại sử dụng tứ âm (re, sol, la, do) tạo hiệu quả cảm xúc lạ lùng nhưng rất ngọt ngào:

         Nhưng ánh tháp vàng, cây quế giữa rừng
Chỉ một mùa tang là hương là sắc (ứ) tan
Tàn cả tình yêu vì hận còn gieo
Đất nước cháy theo với ngọn lửa thiêu…

Rồi người lữ khách vội vã ra đi, để lại sau lưng dòng sông Hương và giọng hò của cô gái Huế. Đoản khúc 11 Gió Đưa Cành Trúc La Đà thoảng nghe âm điệu câu hò trên sông nước:

Người về chưa ghé sông Hương
Đã nghe tiếng gọi đôi đường đắng cay
Anh đi mau ơ để nối lại duyên may
Tình xưa là nghĩa cũ

Anh đắp xây cho thiệt bền…

Lữ khách cất tiếng hát qua đèo để vào vùng đất có ruộng đồng ven biển. Đoản khúc 12 Tôi Xa Quê Nghèo Ruộng Nghèo lặp lại giai điệu đoản khúc số 9:

Hò hô hò hò ơi hò
Tôi xa quê nghèo là ruộng nghèo
Tôi leo qua cồn cát (à) vượt đèo Hải Vân…

Vua Lê dắt lính vô Trung
Anh theo Chúa Nguyễn

Vượt Cù Mông anh qua đèo
Để núi cao ngơ ngác trông theo

Để tháp son thương nhớ trong chiều…

Hò hô hò hò ơi hò
Lênh đênh ven bờ là biển sâu
Hương thơm là thoang thoảng (à)

Đất mầu miền Nam…

Phần thứ ba của trường ca: Vào Miền Nam. Đến đây là đoản khúc 13 Anh Đi Đường Vắng Đường Xa. Người lữ khách nghe tiếng hò hỏi han của cô gái miền Nam:

Hò ơ ơ ớ ơ… hò
Bớ anh đi đường vắng đường xa
Dừng chân đứng lại (i ì)
Hò ơ ơ ớ ơ… hò
Nghe em đây ca đôi lời
Chiều về trên cánh Đồng Nai
Chờ người xây đắp ngày mai…

Người lữ khách mừng rỡ, hát khúc hành ca Nhờ Gió Đưa Về với âm điệu rộn ràng, khỏe khoắn. Đoạn đầu bài hát tác giả dùng cung La thứ, đến đoạn sau chuyển sang La trưởng:

Nhờ gió đưa về, về miền gió chan hòa
Thơm lòng đất phù sa

Trời nắng huy hoàng

Trời sưởi ấm con đường
Cho ta vô miền sông nước…

Có mái tóc xuề xòa

Có khóe mắt thiệt thà
Đôi môi xinh hàm răng xít xa
Có áo ngắn mặn mà

Có tiếng nói đậm đà
Người yên lành như một giấc mơ.

Cô gái miền Nam ước mong được đi bên cạnh lữ khách trên con đường và trong cuộc đời. Đoản khúc 15 mang tên Đi Đâu Cho Thiếp Theo Cùng là lời giãi bày mộc mạc, chất phác của cô gái:

Đi đâu cho thiếp theo cùng
Đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam
Ví dầu tình có dở dang
Thì cho thiếp gọi đò ngang thiếp về…

Người lữ khách tình trong như đã, thấy nàng bén duyên nên muốn ở lại cùng nàng:

Tới đây lạ xứ quen người
Trăm bề nhũn nhặn

Đừng cười tôi nghe
Ví dầu tình bén duyên thề
Thì xin kết bạn đền nghì trúc mai…

Từ biệt miền Bắc với tâm trạng của nàng Tô Thị, vào miền Trung với mối tình đất nước của nàng Huyền Trân nhưng vào tới miền Nam, người lữ khách tìm được mối tình duyên với cảnh và người nơi xứ lạ. Lữ khách kết duyên với cô gái miền Nam, ước hẹn một cuộc sống đầy tình nghĩa. Dân chúng miền Nam hát mừng đôi vợ chồng mới trong đoản khúc 16 Đèn Cao Châu Đốc Gió Độc Gò Công với âm hưởng điệu Hò lơ:

Hò lơ hó lơ lắng tai nghe

Tiếng ai đang hò lờ

Hò lơ hó lơ
Đèn nào cao cho bằng đèn Châu Đốc
Gió nào độc cho bằng gió Gò Công
Vợ chồng son đã nuôi lòng ước mong
Thuận vợ chồng sẽ cùng tát Biển Đông…

Thế là đôi vợ chồng son với mối lương duyên đằm thắm, với hạnh phúc đơm hoa đã cùng vượt sóng Cửu Long về miền Hậu Giang xây tổ ấm để sống cuộc đời bền chặt bên nhau. Đoản khúc 17mang tên Cửu Long Giang và Về Miền Nam là một hành khúc lạc quan, yêu đời, viết theo nhạc thuật Tây phương cung La trưởng:

Cửu Long Giang

Gió về vui trên sóng sông
Uốn quanh như chín con rồng

Ôm chặt đứa con
Người từ Tiền Giang đi về xa xăm
Cuối con đường say đắm

Là miền rộng thênh thang…

Đôi vợ chồng trẻ và dân chúng cùng hòa ca khi cùng ở lại miền Nam. Tình cảm vui vầy gần như chưa dứt, tác giả kết thúc đoản khúc ở bậc 5:

Về miền Nam ôi quê hương mới ơi
Về Cần Thơ khơi kinh, khơi nước ngòi
Về Hà Tiên ta tiễn Chúa ra đảo khơi
Về Cà Mau ta đốt biết bao lửa vui…
Về miền Nam… Về miền Nam
Người về đây trong gió bình an…

Đến đây xây cuộc sống mới trên đất màu mỡ miền Nam, đôi vợ chồng hát lời cảm ơn cuộc đời. Đó là nội dung đoản khúc 18 Giã Ơn Cái Cối Cái Chầy và Về Miền Nam. Đoạn đầu là một khúc nhạc dạo theo điệu hò ru miền Nam:

Giã ơn (ơ) cái cối cái chầy
Đêm khuya (ơ) giã gạo, có mầy (ơ) có tao
Giã ơn (ơ) cái nhịp cầu ao
Đêm khuya (ơ) vo gạo, có tao (ơ) có mầy.

Tiếp đó là đoạn sau lặp lại giai điệu với đoản khúc 17 và là một hành khúc. Đó là lời ca hát của người dân quê chào mừng đôi vợ chồng son:

Về miền Nam đem theo sương gió xưa
Về đồng khô đem cơn mưa rét về
Người về đây thương nhớ lắm con đường xa…
Đường về đây… Đường về đây
Trời về Tây nghe gió (ư) cuồng (ư) bay…

Thế là người lữ khách đã đi tới cuối con đường xuyên Việt, con đường nối liền một dải Bắc Nam. Tạm dừng chân ở đây, lữ khách ước mong con đường cái quan sẽ có ngày tan ranh giới để người được mãi mãi đi trong lòng dân tộc, đi trong một duyên tình dài… Đoản khúc19 mang tên Đường Đi Đã Tới là đoạn kết của cuộc hành trình trên con đường cái quan:

Đường đi đã tới… Lòng dân đã nối…
Người tạm dừng bước chân vui người ơi
Người mơ ước tới…

Đường tan ranh giới

Để người được mãi…            

Đi trong một duyên tình dài

Con đường thế giới xa xôi.

Trong lòng dân chúng nơi nơi.

Trường ca Con Ðường Cái Quan cho ta thấy bước chân lên đường của người lữ khách đi trên con đường thiên lý của đất nước. Người ra đi từ đồi cao dốc thẳm của miền biên ải cho đến vùng trung du rồi giã từ cô gái trên sông Thương với lòng quyến luyến khôn nguôi. Người lại đến thủ đô, nhìn Tháp Rùa, Hà Nội cổ kính rồi ra đi mà lòng rưng rưng, nghẹn ngào. Người lữ khách vào đến miền Trung, nghe tiếng chuông chùa vọng lại, nghe tiếng ru con xứ Huế, tiếng hò giã gạo vang lên trong thôn xóm nhân lúc ngày mùa. Bước chân người lữ khách chợt lặng lẽ, lắng hồn khi đi qua những tháp Hời, tưởng như còn nghe tiếng nức nở của nàng Công Chúa Huyền Trân. Người lại vượt đèo Cù Mông, xa dần đất quê nghèo, ruộng nghèo, xa dần cồn cát, đồi núi để rồi đến trước vùng biển mênh mông. Nhưng rồi giấc mộng phiêu du khiến ngưởi lữ khách đi tiếp vào miền Nam, dừng chân và xây cuộc đời nơi cùng trời cuối đất. Thế là người lữ khách đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Người lữ khách đã đi trọn vẹn trên con đường của giang sơn gấm vóc, đi trong lịch sử chiến đấu kiên cường, đi trong tình yêu quê hương và cả tình yêu lứa đôi, còn đi cả trong lòng của người dân Việt mến yêu nữa.

6.MẸ VIỆT NAM

Sau khi ngợi ca những người mẹ cụ thể trên nhiều miền đất nước, Phạm Duy đã khái quát hóa hình ảnh người mẹ bằng một trường ca mang tên Mẹ Việt Nam viết năm 1963-1964. Tác giả đã giãi bày về tác phẩm này: “MẸ VIỆT NAM là một âu ca, ca tụng Mẹ Tổ quốc và những Mẹ điển hình trong truyền kỳ lịch sử nước nhà, đề tài và cảm hứng nhắm dựa vào Tình thương yêu và Tính hiếu hòa, tính tình này đã sinh tồn mạnh mẽ trên đất ta và phải được truyền đi trong thế giới tàn nhẫn hiện tại. Ðây là một trường ca trong đó, lúc trẻ tuổi, MẸ VIỆT NAM được biểu tượng bằngÐẤT MẦU tươi tốt, đa tình, nền tảng của gia đình, ruộng nương, làng nước. Khi đứng tuổi, MẸ hiện thân là NÚI NON sắt đá, trong sự hi sinh ròng rã, vẫn bền bỉ đợi chờ và che chở người chinh phu chưa hết nợ đao binh. MẸ còn âm thầm xót thương lũ con SÔNG NGÒI, có những đứa dại dột, hiếu thắng, phản bội MẸ vì sự tranh giành lẫn nhau, gây oán hận phân chia, làm nát tan lòng MẸ. Vào lúc tuổi già, MẸ trở thành BIỂN CẢ đại lượng bao dung, kêu gọi và ôm đón đàn con giang hồ, thành công hay thất bại. Nước mắt vui mừng của MẸ lúc gặp con bốc lên trời cao làm mây đầy đặn và ấm áp, bay đi rửa sạch địa cầu bằng ơn mưa móc, nối chặt chu kỳ trường ca MẸ VIỆT NAM”.⁽⁶⁾ 

Trường ca gồm bốn phần: Đất mẹ, Núi mẹ, Sông mẹ, Biển mẹ, gồm 21 ca khúc hát liên tục và một chung khúc để kết thúc trường ca.

Phần Đất mẹ gồm 5 bài: Mẹ ta, Mẹ xinh đẹp, Mẹ chờ mong, Lúa mẹ, Mẹ đón cha về, ngợi ca người mẹ trên quê hương, đồng ruộng thật giản dị với phục sức mộc mạc nhưng luôn xinh đẹp. Trong bản Tình Ca, Phạm Duy có viết: “Tấm áo nâu, những mẹ quê chỉ biết cần lao… Tấm áo nâu, rướn mình đi từ cõi rừng cao” thì tấm áo nâu sồng ở đây của mẹ càng gần gũi hơn vì tấm áo nâu đã mang cả hồn lịch sử và sông núi:

Mẹ Việt Nam, không son không phấn
Mẹ Việt Nam, chân lấm tay bùn
Mẹ Việt Nam, không mang nhung gấm
Mẹ Việt Nam, mang tấm nâu sồng…

(Mẹ ta)

Nhưng mẹ không chỉ xinh đẹp với dáng vẻ bề ngoài tươi tắn xuân tình mà mẹ còn tiêu biểu cho những đức tính tốt đẹp như nét dịu dàng, sự tảo tần, chịu thương chịu khó:

Mẹ mong (ý) mong chồng

Cũng như là ruộng sâu nông
Ruộng cứng hay mềm cũng êm đềm

Đón lưỡi cầy tìm da thơm
Mẹ cười trong gió sương.

Ôi Mẹ Việt Nam
Dâng tấm thân nhuộm nắng nâu ròn.

Mẹ Việt Nam
Đây ruộng đồng trinh.

Mẹ khát khao mầm, mầm tươi ngon
Mẹ Việt Nam. Trời Đông ánh dương hồng
Cũng như chiều vàng mênh mông
Có đàn chim én lượn trên đất xinh
Chứa chan tình, là tình mong chờ.

Mẹ Việt Nam.

(Mẹ xinh đẹp)

Mẹ chờ mong ngày trông tháng đợi
Đợi Thần Trai đội đá vá trời.

Với hồn Nữ Oa
Mẹ giơ tay đón. Với tình nước non

Mẹ còn chờ mong.
(Mẹ chờ mong)

Mẹ còn có lòng bao dung, nhân ái và thủy chung nồng thắm nhưng cũng rất anh hùng:

Ôi Mẹ Việt Nam
Năm tháng lo gạo gánh nuôi chồng
Mẹ Việt Nam. Đêm ngày thầm mong
Lửa bếp thơm nồng tình uyên ương.

Mẹ Việt Nam.

Mẹ yêu (ý) yêu chồng

Có khi Mẹ là Châu Long
Nợ trả thay chồng vẫn giữ lòng

Trắng như ngần và sạch trong
Mẹ là Tiểu Kính Tâm. Lên chùa giải oan
Ôi xót thương trẻ khóc trong vườn

Trẻ con hoang

Ôi Mẹ từ bi. Giọt máu rơi này

Mẹ nhận là con…

Việt Nam có anh hùng

Mắt nhung và môi son
Giữa mùa Xuân giết giặc
Yêu nước non, hé môi cười
Nụ cười thanh bình. Mẹ Việt Nam…

(Mẹ đón cha về)

Những đức tính cao quý, đẹp đẽ đã kết tinh trong hình ảnh của Mẹ Việt Nam. Tác giả đã nhắc đến Nữ Oa để nói đến chí lớn đội đá vá trời; Châu Long để nói sự đảm đang toàn vẹn; Kính Tâm: lòng nhân ái vô bờ; thiếu phụ Nam Xương: sự trung trinh tiết liệt; Trưng Nữ Vương: chất anh hùng nữ lưu. Với sự liên tưởng những hình ảnh trong lịch sử để tôn vẻ đẹp của mẹ – một bà mẹ của dân gian gần như huyền thoại, Phạm Duy đã cho ta trái tim nồng nàn hơn trong tình yêu dành cho Mẹ.

Về âm nhạc, trong phần này tác giả sử dụng thuần nhất thang âm ngũ cung đúng của miền Bắc (re, fa, sol, la, do) với nhiều tiết tấu nhịp nhàng, tình tứ, đong đưa cùng với giai điệu tươi tắn, nhiều luyến láy hoa mỹ của nhạc ngữ dân gian như tô thêm nét xuân hồng phơi phới, đầy tin yêu của Mẹ thời xuân sắc.

Phần Núi mẹ cũng có 5 bài (Mẹ hỏi, Mẹ bỏ cuộc chơi, Mẹ trong lòng người đi, Mẹ trả lời, Mẹ hóa đá). Phần này mô tả mẹ qua hình tượng núi Vọng Phu để nói về sự chờ đợi người chồng sẽ trở về sau cơn binh lửa. Mở đầu là câu hỏi của Mẹ, báo hiệu cho không khí chinh chiến và tâm thế phân ly sầu hận như một định mệnh của người dân Việt. Đó là một câu ngâm mang giai điệu của hơi oán:

Lính vua lính chúa lính làng
Trời ơi giết bao nhiêu giặc

Cho chàng, chàng phải đi?

(Mẹ hỏi)

Đúng là tiếng gõ cửa của định mệnh đã vang lên. Mẹ không còn nét tươi hồng phơi phới của ngày qua, giờ đây mẹ phải từ bỏ hội vui để tiễn người đi vào nơi gió cát mịt mù:

Gió mùa xuân

Mẹ bâng khuâng hỏi
Hoa trên đồi, hoa trên đồi sớm tối còn tươi
Giữa ngày xuân mới, giữa hội mùa vui
Sao vắng tiếng cười?

Sao vắng bóng người?
Tiếng trống, trống năm xưa

Trống đổ, đỏ đêm khuya
Trên trường thành trăng ngả

Cho tàn cuộc vui nhỏ
Cho ai tiễn đưa người

Ra đi chốn xa vời, hỡi ai…

Nắng sẽ sẽ không đi

Bóng Mẹ ngả trên đê
In hình người chiến sĩ

Cho Mẹ nhìn con trẻ
Con ơi hỡi cha kìa

Mau ra đón cha về với con.
(Mẹ bỏ cuộc chơi)

Giai điệu khúc hát này chính là giai điệu của bài Mẹ xinh đẹp nhưng nội dung đã khác biệt, ở đó là tâm thế u uất, khắc khoải của Mẹ trước hiện thực chiến chinh. Nhưng rồi Mẹ bỗng nhiên mạnh mẽ trở lại, bởi vì âm thanh hùng dũng ở đâu vang tới, hay đó là âm thanh từ nội tâm sâu thẳm của Mẹ:

Đường lên, lên núi Lam
Đường sang, sang Thất Sơn
Đường tới những chiến công ngọn nguồn
Hoành Sơn nghiêng dãy nằm
Vạn Kiếp chốn dung thân
Đường đưa ta đến với người thương.

Một hành khúc mà tác giả đã sử dụng thang âm ngũ cung hơi ai của nhạc Huế (do, re, mi, sol, la), có lúc chuyển hệ sang ngũ cung đúng (re, fa, sol, la, do) – một sự kết hợp nhuần nhuyễn, khéo léo. Âm điệu hào sảng, tự hào khi nhìn đàn con ra đi giết giặc rồi cũng trở về với Mẹ:

Ra đi còn nhớ ngày nao
Nuôi con Mẹ vẫn nguyện cầu
Người sinh ra có nhau
Phải thương nhau mến nhau
Nhưng đã có biết bao phen khổ đau
Giặc xâm lăng nước nhà
Phải cứu lấy dân ta
Thì ta lên núi với Mẹ già…

(Mẹ trong lòng người đi)

Mẹ nhìn tới trước tương lai với ánh mắt đầy tin yêu, quả cảm nhưng quay nhìn lại sau lưng thì là ánh mắt u hoài với nỗi sầu chất ngất. Người trai đã ra đi chiến đấu thì mẹ lại về chăm đàn con, săn sóc vườn dâu rồi ngày ngày trông về nơi xa. Cứ thế nỗi chờ mong bất tận mà đứa con thì chẳng trở về, mẹ mỏi mòn nên hóa đá nghìn thu:

Gió mùa đông

Mẹ không thấy mỏi
Đứng trông về, đứng trông về

Bốn cõi trời xa
Xót người nông phu

Chắp từng manh áo
Thương gái gánh về

Thùng bánh ế cuối ngày.

Biết mấy nỗi thương vay

Thấy trẻ nhỏ giơ tay
Con ngựa người vất vả

Xe nặng nề qua ngõ
Thương thi sĩ hay buồn

Cho nên mẹ hóa ra hòn núi cao.

(Mẹ hóa đá)

Phần Sông mẹ gồm 5 bài (Muốn về quê mẹ, Sông còn mải mê, Sông vùi chôn mẹ, Sông không đường về, Những dòng sông chia rẽ), nói đến những dòng sông chia cắt như hình ảnh những đứa con còn trăm mối ngổn ngang, chia lìa nhau trong cuộc tử sinh nên không về với mẹ.Mở đầu là một khúc ru nhẹ nhàng:

Chiều chiều ra đứng bờ sông
Muốn về quê mẹ, muốn về quê mẹ
Mà không có đò. Mà không có đò.
(Muốn về quê mẹ)

Sông không có đò là dòng sông bị chia cắt khi đất nước phân ly. Câu hát khiến cho lòng người thêm quặn đau. Để rồi khi dừng lại trên bước đường giong ruổi, tác giả liên tưởng những dòng sông lịch sử làm nên tên tuổi sáng ngời trong lòng người dân Việt. Giai điệu mạnh mẽ của những câu hò rộn rã trên sông:

Sông Hồng cuộn sóng

Lôi cuốn sông Lô
Sông Đà, sông Đuống

Trôi xuống sông Cầu
Nghe Bạch Đằng Giang

Chôn bao nhiêu xác quân Tàu
Sông nào cũng muốn đến trước

Tranh lấy công đầu.
Khoan hời hò khoan
Sông còn ngổn ngang

Cho nên chưa được bình an
Khoan hời hò khoan
Sông còn mải mê

Cho nên chưa về Mẹ quê
Khoan hời hò khoan.

Khoan hời hò khoan.
(Sông còn mải mê)

Đứng trước dòng sông là nhớ về mẹ lẫm liệt Hai Bà Trưng trầm mình dưới dòng Hát Giang rửa nhục anh hùng, là nhớ tấm lòng trung trinh yêu chồng của nàng thiếu phụ Nam Xương nhưng rồi sông cũng đã vùi chôn mẹ để mẹ được giải oan:

Nhớ xưa, nhớ mẹ, nhớ mẹ xưa
Mẹ xuống sông rửa nhục anh hùng
Mẹ trôi trên dòng sông Hát
Nước ngược xuôi đưa mẹ đi muôn nơi.
Nhớ chăng, nhớ mẹ, nhớ mẹ chăng
Chôn đáy sông mối hận yêu chồng
Chàng Trương có buồn thương khóc
Rước mẹ lên, nước thiêng sẽ giải oan…

(Sông vùi chôn mẹ)

Đứng trước dòng sông chia cắt, tác giả dường như thấy dòng sông đổi sang màu máu như vẳng lại tiếng kêu cứu của mẹ rằng các con đừng vọng tưởng để anh em lại chém giết nhau. Mẹ khuyên đàn con đừng quên lời của mẹ:

Ai bảo là sông

Ơi sông không đổi mầu luôn
Sông đỏ như máu tranh đấu sông nâu
Sông nghèo xanh yếu kêu cứu sông giầu
Sông nhuộm vàng mau

Chia nhau uốn khúc khoe mầu
Sông rồng lôi kéo lũ rắn đi cắn sông đào
Khoan hời hò khoan
Sông tìm vẻ vang cho nên quên lời mẹ khuyên
Khoan hời hò khoan
Không tìm tình thương

Cho nên không đường về tim
Khoan hời hò khoan khoan hời hò khoan.
(Sông không đường về)

Sông không tìm đường về vì những đứa con tứ tán với suy tưởng khác nhau. Sông đã cách chia nhau từ trong truyền thuyết, trong xếp đặt của thiên nhiên, của lịch sử và của lòng người:

Nước đi là nước không về
Chia đôi dòng nước chia lìa dòng sông
Chia đôi bên bờ bến lạnh lùng
Cho Ngưu Lang và Chức Nữ ngại ngùng
Chia đôi dòng sông Thương
Nước bên đục bên trong
Nước ân tình đổi

Thành ra nước căm hờn.
Chia sông Gianh

Phân tranh mộng đồ vương
Chia con sông Bến Hải buồn thương…
Chia anh em vì quên tiếng gia đình
Chia tay chân và cắt đứt ngang mình…

Mẹ ta với một đời lận đận những buồn vui và đau đớn của một đàn con lạc lối. Mẹ đau như ai cắt thịt chia xương, trái tim mẹ hằn in vết thương lòng, nhưng rồi mẹ cũng chỉ mong ước được thấy đàn con sẽ trở về trong lòng mẹ. Giai điệu được viết với cung si giáng thứ cùng với tiết tấu chậm buồn nghe ra đậm chất áo não:

Nước sông trôi bềnh bồng

Thiếu bao nhiêu mặn nồng
Vì dòng sông

Dòng sông chia rẽ đôi đường.
Lũ con lạc lối đường xa
Có con nào nhớ mẹ ta thì về. 

(Những dòng sông chia rẽ)

Liên hệ với hoàn cảnh đất nước bị cắt chia sau biến cố lịch sử, qua khúc hát này Phạm Duy đã diễn tả được niềm đau thương, nỗi bi phẫn của dân tộc qua bao nhiêu nước mắt, bao nhiêu xương máu trên mảnh đất này.

        Phần Biển mẹ gồm 7 bài: Mẹ trùng dương, Biển Đông sóng gợn, Thênh thang thuyền về, Chớp bể mưa nguồn, Phù sa lớp lớp mây trời cuộn bay, Mẹ Việt Nam ơi, Việt Nam – Việt Nam. Mẹ ưu tư phiền muộn, khổ đau vì những dòng sông chia rẽ qua thời gian dài chất ngất nên Sông mẹ cũng phải bạc đầu để trở thành Biển mẹ.Giờ đây hình ảnh mẹ là hình ảnh của biển, luôn ôm ấp vỗ về như câu ru của sóng trùng dương:

Sóng vỗ miên man như câu

ru êm của mẹ dịu dàng
Nước biếc mênh mông như đôi tay ôm

Của mẹ trùng dương

Mẹ Việt Nam cho quê hương muối trắng
Thêm thơm mâm cơm mặn nồng
Me còn cho con luôn luôn tôm to cá lớn

Tươi ngon đầy thuyền
Mẹ hiền không lên bão tố

Mẹ già không đem nỗi khó
Mẹ là mẹ nhà cho mưa với gió hiền khô…

Mẹ bây giờ chỉ còn nỗi thương nhớ những đứa con xa và mong ước chúng trở về bên mẹ… Âm điệu ngân nga tha thiết với lời ru đằm thắm, dịu dàng:

Ngày ngày vươn vai ra khơi

Đón ánh dương soi con tim bồi hồi
Chiều chiều chơi vơi
Không nguôi thương thương

Nhớ nhớ con trong cuộc đời
Mẹ tìm con trong gió Bắc
Mẹ về phương Nam nắng gắt
Tình nhà mở cửa

Đem ra góp với bao la.
Sóng vỗ êm êm như khuyên

Con nên trở lại mẹ hiền
Gió rít thông reo như kêu

Con mau trở về mẹ yêu.

(Mẹ trùng dương)

Về với mẹ là về với mênh mông biển cả, về với con sóng gọi thuyền viễn xứ hoặc gọi thuyền từ miền ngoài để cùng về trong lòng mẹ:

Biển Đông gợn sóng tứ bề
Gọi thuyền viễn xứ quay về Biển Đông
Hà à a hơ ơ hờ. Hà à a hơ ơ hờ
Sông ra đi từ khi non dại
Từ miền ngoài sông lại Việt Nam
Có từ núi tuyết rừng son
Cũng về biển mẹ thành con một nhà.
(Biển Đông sóng gợn)

Về với mẹ thì buồm căng gió lộng, về với lớp sóng vui tươi rộn ràng, về với cuộc sống ấm áp. Giai điệu là một hành khúc rộn rã rồi kết khúc bằng một câu dân ca miền Bắc:

Thuyền về trên lớp sóng vui

Trên sóng vui
Đàn con về với, với

Với biển khơi, khơi mẹ già
Mẹ già đang đón chờ ta, đang đón ta
Có đàn chim én, én, én từ xa về rồi
Quê ta đẹp lắm mẹ ơi, ơi mẹ ơi.
Biển êm sóng lặng, lắng

Lắng nước nôi, nôi hiền lành
Về đây xây đắp mối tình

Một mối tình
Về đây xây đắp mối tình

Ôi tình Việt Nam.

Tình tính tang tang tính tình
Yêu mẹ già thương mẹ ta
Ðàn con nhớ nhớ yêu nhau
Ðàn con nhớ nhớ thương nhau.

(Thênh thang thuyền về)

Các con đã về bên mẹ thì “vui buồn chút lệ rơi, vui buồn khóc lại cười” và mẹ xem như “đền bồi cho máu về tim”. Rồi những đứa con dù đôi lúc có lạc loài cũng trở về kêu tên mẹ bao dung vô bờ trong nỗi thương yêu ngập tràn:

Chúng con đã về khát khao hơi mẹ
Chúng con xin thề giữ thơm quê mẹ
Cuộc đời rồi phai tàn sau thế giới
Chỉ còn tình yêu của mẹ mà thôi.

(Mẹ Việt Nam ơi)

Chung khúc Việt Nam Việt Nam là một hành khúc tuyệt đẹp về âm nhạc lẫn ca từ. Một khúc anh hùng ca tô thắm hình ảnh đất nước cùng ước mơ của người con dân Việt là vươn tới tương lai yên vui để xây đắp tình người:

Việt Nam, Việt Nam

Nghe tự vào đời
Việt Nam, hai câu nói bên vành nôi.

Việt Nam, nước tôi

Việt Nam, Việt Nam tên gọi là người
Việt Nam, hai câu nói sau cùng khi lìa đời…

Việt Nam Việt Nam Việt Nam

Quê hương đất nước sáng ngời
Việt Nam Việt Nam Việt Nam muôn đời.

Những năm tháng cuối đời, nhạc sĩ Phạm Duy có một bức thư tâm nguyện (không ghi ngày), trong đó có đoạn: “Tôi nghĩ rằng tôi có quyền nuôi một nguyện vọng đóng góp vào sinh hoạt âm nhạc trong nước bằng một ca khúc có tính chất xưng tụng nước ta nhan đề Việt Nam, Việt Nam sáng tác từ 1960, rút trong trường ca Mẹ Việt Nam, là một tổ khúc kêu gọi sự đoàn kết dân tộc dưới bóng Mẹ Tổ quốc thiêng liêng và độ lượng…” ⁽⁷⁾ .Vào tháng 6-2012, GS Trần Văn Khê có viết trong một bức thư: “Với hai trường ca này, Duy đã nói về một Việt Nam hoàn toàn chung nhất, vẽ nên một bức tranh Việt Nam đầy đủ địa lý tới văn hóa, từ chiều dài lịch sử đến bề sâu tâm hồn, từ tư tưởng triết lý đến quan niệm nhân sinh… để thấy rằng Việt Nam đẹp đến nhường nào, từ trong nội tại tâm hồn đến cảnh vật bên ngoài, luôn lấp lánh cái bóng dáng hòa bình, yêu thương, nhân ái, người vì người, sống chết cho nhau”…⁽⁸⁾   

Để khắc họa hình tượng người mẹ trong âm nhạc của mình, ngoài tâm tình tha thiết để ngợi ca, xưng tụng, Phạm Duy thường dùng nhạc ngữ Việt Nam để chuyển tải nội dung sao cho người nghe nhận ra đó chính là hình ảnh người mẹ Việt Nam, quê hương Việt Nam, nhận ra cảm giác gần gũi, ấm áp với những âm hưởng đã ăn sâu bao đời trong tâm thức người Việt. Ngoài ra Phạm Duy còn vận dụng sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa nhạc ngữ phương Tây với nhạc ngữ dân tộc để làm giàu ngôn ngữ âm nhạc của chính mình. Viết về mẹ như trên, ông thường dùng thang âm ngũ cung miền Bắc trong lời ru con, chạy trên ngũ cung do re fa sol la hoặc trong lối ngâm thơ chạy trên ngũ cung re fa sol la do, đôi khi chuyển hệ (métabole) sang ngũ cung re mi sol la si. Kể cả trong bài chung khúc với tính chất mạnh mẽ, ông vẫn trở về với âm hưởng dân tộc. Cái tài hoa của người nghệ sĩ chính là ở khả năng đó. Vì vậy bài hát về Mẹ Việt Nam của Phạm Duy dễ đi vào lòng người và đã để lại dấu ấn khó phai qua bao thế hệ người yêu nhạc Việt Nam.

___________

CHÚ THÍCH:

(1) Đặng Phú Phong, Nhạc sĩ Lê Thương & 70 năm Hòn Vọng Phu, https://sites.google.com/site/ccamnhac/ccan-116(2) https://vi.wikipedia.org/wiki/Ng%C6%B0u_Lang_Ch%E1%BB%A9c_N%E1%BB%AF

(3) Đặng Phú Phong, Nhạc sĩ Lê Thương & 70 năm Hòn Vọng Phu, https://sites.google.com/site/ccamnhac/ccan-116

(4) Đặng Phú Phong, bài đã dẫn.

(5) (6) Con đường cái quan, trường ca của Phạm Duy, rút trong tờ báo Sáng Dội Miền Nam, số đặc biệt Giang  Sơn Gấm Vóc, in xong ngày 15-4-1960.

(7) (8) “Nhạc sĩ Phạm Duy: tâm nguyện cuối đời”, báo Thanh Niên, 30-1-2013.

MỤC LỤC TẬP 2

CHƯƠNG VIII.   CHO NGƯỜI VÀO CUỘC CHIẾN                 

             I. Giai đoạn 1 (1955-1960)

                II. Giai đoạn 2 (1960-1975)

                     1. Mấy tháng quân trường.    

                 2.Tình đồng đội.

                     3. Trên bốn vùng chiến thuật.

                     4. Anh tiền tuyến em hậu phương.

                     5. Xuân này con không về.

                     6. Một mai giã từ vũ khí.

                     7. Đêm nguyện cầu.

CHƯƠNG IX. PHONG TRÀO DU CA            

                I.  Sự hình thành phong trào Du ca.

               II. Tổ chức phong trào Du ca.

III. Nội dung ca khúc phong trào Du ca.

1. Nhận diện quê hương.

                     2. Tuổi trẻ chúng tôi.

                     3. Đoàn ta ra đi.

                     4. Mơ ước hòa bình.  

CHƯƠNG X. NHẠC PHẢN CHIẾN…

                I. Vài nét về khuynh hướng phản chiến.              

               II. Phản chiến trong âm nhạc miền Nam.

              III. Nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn.

   IV. Nhạc phản chiến của Miên Đức Thắng.

CHƯƠNG XI. NHẠC TRẺ                                  …

                I. Các ban nhạc trẻ. 

               II. Hoạt động biểu diễn.

   III. Phổ biến bài nhạc gốc và phóng tác lời ca nhạc

         trẻ phương Tây.

   IV. Sáng tác mới của nhạc trẻ miền Nam.

CHƯƠNG XII. NHẠC SINH VIÊN TRANH ĐẤU…

     I. Quá trình hình thành và phát triển của

         phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

             1. Giai đoạn 1965-1969.

             2. Giai đoạn từ 1970 đến 1975.

     II. Nội dung ca khúc của nhạc sinh viên tranh đấu.

             1. Cuộc đấu tranh trực diện trên đường phố.

             2. Khêu gợi lòng nhân ái và tình tự dân tộc.

             3. Ca ngợi truyền thống oai hùng của dân tộc.

             4. Niềm hy vọng và mơ ước hòa bình.

     III.  Dấu ấn của phong trào nhạc sinh viên tranh đấu.

CHƯƠNG XIII. NHẠC THIẾU NHI VÀ NHẠC CỘNG  ĐỒNG                 

        I. Nhạc thiếu nhi.

               1. Bài hát ca ngợi tuổi thơ.

2. Bài hát về yêu thương gia đình, trường lớp, thầy cô.

             3. Bài hát về quê hương, đất nước.

             4. Bài hát mừng Trung thu.

             5. Bài hát vui chơi tập thể.

 II. Nhạc sinh hoạt cộng đồng.

             1. Vui họp mặt.

             2. Vui cắm trại.

             3. Bài ca sinh hoạt tôn giáo.

4. Bài ca sinh hoạt Hướng đạo.

CHƯƠNG XIV. TRUYỆN CA và TRƯỜNG CA …

     I.  Truyện ca.

                     1. Trầu cau.

                     2. Thiên thai.

                     3. Trương Chi.

                     4. Chú Cuội.