HÌNH MINH HỌA:
“Người Mỹ lập quốc để tránh một ông vua.
Hai trăm năm rưỡi sau, họ phát hiện nhà vua… biết dùng truyền hình trực tiếp.”
Có những ngày đọc tin nước Mỹ mà người ta có cảm giác đang đọc nhầm sử ký cuối triều đại.
Một tổng thống kiện cơ quan thuế của chính mình.
Rồi Bộ Tư pháp của chính ông đứng ra dàn xếp.
Rồi nhà nước cam kết sẽ không điều tra thuế ông nữa.
Rồi lập quỹ gần hai tỷ đô-la để bồi thường cho những người trung thành với ông.
Trong khi đó, những cảnh sát từng đổ máu bảo vệ Quốc hội Mỹ lại phải chạy ra tòa để ngăn tiền thuế dân Mỹ chảy vào tay những kẻ từng đánh họ.
Còn ngoài phố, súng vẫn nổ.
Người vẫn chết.
Những đứa trẻ vẫn phải học cách trốn đạn trong đền thờ.
Đúng vào lúc nước Mỹ chuẩn bị thổi nến sinh nhật 250 năm nền cộng hòa, người ta bỗng nghe trong hành lang quyền lực… tiếng dép của triều đình vọng trở lại.
________________________________________
MỞ
Người Mỹ lập quốc năm 1776 không phải chỉ để chống thuế trà.
Họ nổi dậy vì sợ một điều lớn hơn:
sợ vua.
Họ sợ một con người đứng cao hơn luật pháp.
Sợ một chính quyền coi quốc gia là tài sản riêng.
Sợ một triều đình nơi lòng trung thành quan trọng hơn công lý.
Cho nên họ viết ra Hiến pháp.
Họ chia quyền lực thành ba nhánh.
Họ dựng nên cái gọi là:
“checks and balances” — kiểm soát và đối trọng.
Nói cách khác:
họ xây hàng rào để ngăn nước Mỹ biến thành triều đình.
Nhưng lịch sử luôn có óc khôi hài rất đen.
Gần hai thế kỷ rưỡi sau ngày lập quốc,
nước Mỹ bỗng phát hiện:
muốn làm vua thời hiện đại
không cần ngai vàng,
không cần long bào,
chỉ cần:
• một đảng đủ sợ hãi,
• một bộ máy đủ trung thành,
• một đám đông đủ cuồng tín,
• và một hệ thống truyền thông đủ ồn ào.
Thế là triều đình xuất hiện trở lại.
________________________________________
1. HOÀNG ĐẾ KIỆN KHO BẠC… RỒI THẮNG CHÍNH MÌNH
Ngày xưa trong các triều đại phong kiến,
tham quan lấy ngân khố nuôi phe cánh thường phải làm ban đêm.
Còn ở nước Mỹ hôm nay,
mọi thứ diễn ra giữa ánh đèn truyền hình.
Donald Trump kiện IRS đòi 10 tỷ đô-la.
Rồi Bộ Tư pháp dưới quyền ông đứng ra dàn xếp.
Rồi IRS cam kết:
sẽ không tiếp tục điều tra thuế Trump, gia đình Trump và các công ty liên hệ.
Đọc tới đây, người ta không biết mình đang đọc tin pháp lý hay đọc chiếu chỉ miễn tội thời phong kiến.
Ngày xưa vua Louis XIV từng nói:
“Ta chính là quốc gia.”
Ngày nay có cảm giác khẩu hiệu mới là:
“Ta chính là Bộ Tư pháp.”
Đó không còn là tam quyền phân lập nữa.
Đó là nhà vua tự kiện mình,
rồi tự xử thắng mình,
rồi lấy tiền dân mở tiệc ăn mừng chiến thắng.
________________________________________
2. QUỸ “CHỐNG VŨ KHÍ HÓA” HAY NGÂN KHỐ BAN THƯỞNG CÔNG THẦN?
Bi hài nhất là cái quỹ gần 1,8 tỷ đô-la mang tên:
“Quỹ Chống Vũ Khí Hóa.”
Nghe cứ như tên một chương trình cứu trợ nhân đạo.
Nhưng điều khiến nước Mỹ lạnh gáy là:
quỹ ấy có thể được dùng để chi tiền cho những người từng tham gia vụ bạo loạn ngày 6 tháng 1.
Nghĩa là:
• người đánh cảnh sát có thể được bồi thường,
• còn cảnh sát phải đi kiện để ngăn chuyện đó xảy ra.
Lịch sử chắc hiếm có màn châm biếm nào đen hơn vậy.
Hai cảnh sát từng chống bạo loạn ở Điện Capitol giờ phải ra tòa để bảo vệ… két sắt của nền dân chủ.
Ngày hôm đó họ bị đánh bằng cờ Mỹ.
Bị đạp dưới chân những người tự nhận là “yêu nước.”
Và hôm nay họ lại phải chứng kiến khả năng tiền thuế dân Mỹ được chuyển cho chính những kẻ từng hành hung mình.
Một nền cộng hòa bắt đầu hấp hối khi:
• trung thành được tưởng thưởng,
• còn trách nhiệm trở thành trò cười.
________________________________________
3. QUỐC HỘI MỸ BẮT ĐẦU SỢ TỔNG THỐNG HƠN SỢ CHIẾN TRANH
Trong lúc ấy, Donald Trump nói về thủ tướng Israel bằng giọng của một bá chủ thời phong kiến:
“Ông ấy sẽ làm bất cứ điều gì tôi muốn.”
Câu nói ấy đáng sợ không phải vì Israel.
Mà vì nước Mỹ.
Bởi khi một tổng thống bắt đầu nói như hoàng đế,
thì Quốc hội mới chợt nhớ ra:
họ từng được lập ra để ngăn chuyện ấy.
Cho nên vài thượng nghị sĩ Cộng hòa lần đầu tiên quay sang ủng hộ hạn chế quyền khai chiến của Trump với Iran.
Không phải vì họ bỗng yêu hòa bình.
Mà vì họ bắt đầu hiểu:
khi quyền lực cá nhân vượt lên trên thể chế,
thì chiến tranh chỉ còn là tâm trạng của một người đàn ông.
La Mã không chết khi Caesar bước qua sông Rubicon.
La Mã chết khi Thượng viện bắt đầu sợ Caesar hơn sợ mất nền cộng hòa.
Washington hôm nay bắt đầu có mùi vị ấy.
________________________________________
4. TRONG LÚC ĐẾ CHẾ TRANH CÃI… MÁU VẪN CHẢY NGOÀI PHỐ
Giữa tất cả những trò đấu quyền lực ấy,
một đền thờ Hồi giáo ở San Diego bị tấn công.
Một nhân viên bảo vệ chết khi cố chắn đạn cho trẻ em.
Trong khi các chính trị gia tranh cãi:
• ai là nạn nhân của “đàn áp chính trị,”
• ai đáng được bồi thường,
• ai bị “vũ khí hóa,”
thì ngoài đời thật,
máu vẫn chảy trên nền xi măng của một ngôi đền.
Đó là điều buồn nhất của nước Mỹ hôm nay.
Đế chế nói về tự do bằng micro.
Nhưng dân thường nghe bằng tiếng súng.
Một bên tranh luận về vinh quang nước Mỹ.
Một bên dạy con cách núp dưới ghế khi có tiếng đạn.
Một bên nhân danh yêu nước.
Một bên ôm xác người thân.
________________________________________
KẾT
Nền cộng hòa không chết trong một đêm.
Nó chết rất chậm.
Đầu tiên,
luật pháp bắt đầu phục vụ phe phái.
Rồi công lý phục vụ lòng trung thành.
Rồi chiến tranh trở thành ý chí cá nhân.
Rồi ngân khố quốc gia biến thành phần thưởng cho cận thần.
Và cuối cùng,
người dân không còn biết mình đang sống trong một nền cộng hòa
hay trong một triều đình được truyền hình trực tiếp 24 giờ mỗi ngày.
Người Mỹ từng nghĩ họ đã chôn vùi vĩnh viễn hình bóng nhà vua vào năm 1776.
Nhưng lịch sử rất thích chơi trò tái chế.
Hai trăm năm rưỡi sau,
triều đình quay lại.
Không cần ngai vàng.
Không cần vương miện.
Không cần long bào.
Chỉ cần:
• những chính trị gia sợ mất ghế hơn mất nền cộng hòa,
• những đám đông giận dữ hơn hiểu biết,
• và một nhà lãnh đạo tin rằng:
quốc gia là phần nối dài của bản ngã mình.
Điều khiến người ta cười ra nước mắt nhất là:
Tất cả chuyện ấy
vẫn đang diễn ra
nhân danh…
“bảo vệ nền dân chủ.”
________________________________________
GHI CHÚ THÊM
• Chính quyền Trump đạt thỏa thuận dàn xếp vụ Trump kiện IRS đòi 10 tỷ USD và đồng thời lập “Quỹ Chống Vũ Khí Hóa” trị giá gần 1,8 tỷ USD.
• Một tài liệu bổ sung do quyền Bộ trưởng Tư pháp Todd Blanche ký còn cam kết IRS sẽ không tiếp tục điều tra các hồ sơ thuế cũ liên quan đến Trump, gia đình và các công ty liên hệ.
• Hai cảnh sát từng bảo vệ Điện Capitol ngày 6/1/2021 đã kiện chính phủ để ngăn quỹ này vì lo ngại tiền có thể rơi vào tay những người từng tham gia bạo loạn.
• Một số nghị sĩ Cộng hòa lần đầu tiên bỏ phiếu nhằm hạn chế quyền khai chiến của Trump đối với Iran, phản ánh lo ngại ngày càng tăng về quyền lực tổng thống.
• Cùng thời điểm, vụ nổ súng tại đền thờ Hồi giáo ở San Diego cho thấy tình trạng cực đoan và bạo lực chính trị vẫn tiếp tục lan rộng trong xã hội Mỹ.
Minh Hạo – Ghi chép – Ngày 20, 5, 2026
*Bài do CTV/TVBH gởi.
