Khoảng đâu năm 2004, tôi có về Việt Nam vài tuần. Lúc đó Dạ Thảo đã qua lại Việt Nam, có thể đang ấp ủ dự án xây Làng Nghệ Sĩ Đào Nguyên tại Đà lạt. Thời gian đó Thận Nhiên cũng đã về Việt Nam, có dẫn tôi đến quán cà phê Huy Tưởng và tiệm ăn của Nguyễn Nhật Ánh, gặp vài anh em văn nghệ quen tên của Sài Gòn.
Tôi không nhớ Thận Nhiên hay tôi báo tin và Dạ Thảo gọi điện thoại báo sẽ về Sài Gòn gặp chúng tôi. Đụng lúc có cả Ian Bùi từ Mỹ và Thảo Hương, tức nhạc sĩ Jazzy Dạ Lam là ái nữ của nhạc sĩ Trương Tuyết Mai từ Đức về nước, Dạ Thảo mời cả nhóm bạn đến quán Cục Gạch ăn tối. Đó là một quán ăn trang nhã, có lối kiến trúc cổ điển khác lạ lúc bấy giờ. Nghe bảo chủ nhân là một kiến trúc sư bạn của Dạ Thảo, về sau Cục Gạch được nhắc đến đó đây khi vợ chồng Angelina Jolie và Brad Pitt có đến ăn tối khi sang Việt Nam.
Tôi vẫn còn nhớ hôm đó, Dạ Thảo lái xe jeep từ Đà Lạt về, mang áo thun quần lính rằn ri trông rất bụi. Trang phục cũng ít nhiều thể hiện một phần tính cách con người và nó đúng với tính cách phiêu bạt của Dạ Thảo: họa sĩ Đào Nguyên Dạ Thảo, bạn chúng tôi trong nhóm Ô Thước của tạp chí Văn Học Nghệ Thuật Liên-Mạng thời Phạm Chi Lan.
Dạ Thảo là kỹ sư điện toán, làm việc cho một hãng viễn thông lớn ngay Dallas. Lúc đó Dạ Thảo đã có nhiều tranh, có lẽ được vẽ trong thời gian theo học tại đại học Texas A&M. Bức tranh truyền thần quen thuộc với bạn bè là tranh vẽ vợ chồng Tổng thống George Bush, nghe bảo còn đang được trưng bày tại bảo tàng viện George Bush tại Texas.
Dù cùng thành phố, chúng tôi không gặp nhau thường xuyên trong những cuộc tụ họp tại nhà Phạm Chi Lan, ngoài những dịp họp mặt đông đúc bạn bè Ô Thước từ xa về họp mặt. Đơn giản là Dạ Thảo bận rộn với những công việc hay dự án đầy tính nghệ sĩ, có phần lãng mạn hơn là kinh doanh. Hay cũng vì thời gian đó Dạ Thảo sang Anh làm việc, mang theo cả một dự án nghệ thuật sang Cookham tại ngoại ô London. Không nhớ Dạ Thảo hay ai trong nhóm đặt nó là làng Cúc Khâm, nghe như tên một phố cổ Hà Nội. Dự án Cúc Khâm không thành, Dạ Thảo về lại Mỹ.
Trước khi về Việt Nam, Dạ Thảo cũng đã mở một quán cà phê rất nghệ sĩ tại Dallas. Chúng tôi có tổ chức họp mặt nhóm Ô Thước tại đây và nhà thơ Nguyễn Xuân Thiệp cũng giới thiệu thi tập Tôi Cùng Gió Mùa của ông nơi này. Quán cà phê cũng không thành công, Dạ Thảo về Việt Nam, lại mở quán cà phê ngay Sài Gòn đón tiếp nhiều văn nghệ sĩ và thực hiện dự án xây làng nghệ sĩ nói trên, báo chí bên Việt Nam có viết bài về dự án này.
Chúng tôi gặp lại nhau khi Dạ Thảo về lại Mỹ sau một thời gian dài, dắt theo một “tác phẩm” là cô con gái xinh đẹp và lanh lợi, nói tiếng Việt rất sỏi, mang tên họa sĩ nổi tiếng Dali. Tôi chẳng biết dự án của Dạ Thảo tại Việt Nam ra sao, chỉ biết Dạ Thảo muốn mang Dali về hẳn lại Mỹ với một môi trường giáo dục phù hợp hơn cho trẻ nhỏ. Rồi từ Texas, Dạ Thảo lại dẫn con sang California. Thế giới này dường như nhỏ bé và mọi nơi chốn đều như trong bàn tay của Dạ Thảo, thay đổi chỗ ở dễ dàng và liên tục như vậy.
Chúng tôi không gặp nhau nhiều. Thỉnh thoảng Dạ Thảo về lại Dallas, chúng tôi hẹn ăn trưa hay Dạ Thảo bay về họp mặt khi có các cuộc tụ họp bạn bè tại Dallas. Hai năm trước, khi sang Little Sài Gòn họp lớp cùng bạn học cũ, tôi có nhắn tin Dạ Thảo, định rằng nhà báo Đinh Quang Anh Thái sẽ chở tôi lên nhà Dạ Thảo ăn trưa nhưng rốt cuộc lại không thành vì tôi không đủ thời gian. Đó là lần cuối cùng tôi nói chuyện qua điện thoại với Dạ Thảo. Lần Dạ Thảo dắt Dali sang Virginia, anh em bên đó cũng nhắn tôi sang chơi, tôi không sang được dù trước đó vẫn thường xuyên bay qua gặp bạn bè. Gặp nhau là cái duyên, chia phôi là cái số. Người ta thường tiếc những điều không làm, không sống vì những lý do chính đáng nhưng lắm lúc có thể thu xếp.
Chúng tôi vẫn giữ liên lạc qua mạng. Năm trước, Dạ Thảo gởi tặng tôi ba cuốn sách mà Dạ Thảo vẽ minh họa và trình bày. Cuốn hồi ký Hoàng Đức Nhã do nhà báo Đinh Quang Anh Thái chấp bút, tập thơ Nguyễn Tư Phương và một tuyển tập trường ca của Nguyễn Đức Tùng. Sau này, Dạ Thảo và Đinh Trường Chinh là hai họa sĩ trong nhóm chúng tôi đã vẽ tranh minh họa cho khá nhiều sách báo phát hành tại hải ngoại. Tôi có viết vài dòng giới thiệu ba cuốn sách, nhận xét là minh họa của Dạ Thảo hầu như lấy gam đen làm nền. Có lẽ gam màu vô thức. Dạ Thảo cười, nụ cười trong trẻo luôn thành tiếng như ngoài đời và đăng thêm lên cả chục bìa sách hầu hết vẽ gam đen, bảo rằng không để ý cho đến khi tôi hỏi.
Tôi chẳng là người quá tâm linh nhưng đôi lúc tự hỏi, phải chăng vũ trụ có lắm điều chẳng lý giải bằng lý trí hay khoa học? Có thể chỉ là sự ngẫu nhiên mà cũng có thể là những dự cảm đời sống. Người bạn chủ biên Phạm Chi Lan thân thiết của chúng tôi thường viết về cái chết rồi qua đời rất sớm. Dạ Thảo là người lạc quan, tươi vui tại sao lại thích gam màu đen? Và rồi tôi tự lý giải, dẫu có thích những gam màu sặc sỡ, con người rồi cũng sẽ trở về nơi khởi đầu. Điều gì đã đi, đã sống, đã đối xử nhau trong chặng đường đã qua mới quan trọng.
Di nguyện của Dạ Thảo là rải tro xuống biển San Diego, nơi Dali sẽ theo học đại học trong vài năm tới. Tôi ngậm ngùi hiểu tấm lòng của một người mẹ muốn gần gũi, bảo bọc con gái. Nghĩ về Dali khi bước vào đời không còn mẹ. Tôi nghĩ rồi đây Dali sẽ thường ra biển, ngồi nhìn những cánh hải âu tung cánh hay những con thuyền ngoài khơi mà nhớ mẹ. Nhớ một người bạn họa sĩ quý mến trong mắt bạn bè của mẹ, nhớ một cánh chim phiêu hốt đi qua cuộc đời này mà vẫn còn mang nỗi khắc khoải khi rời xa con.
Seattle, 09/2026
ĐYT
*Bài do CTV/TVBH gởi.
