Tôi nghĩ đây là lúc người Mỹ, bất kể thuộc đảng nào, cần đặc biệt quan tâm.
Ngày 19/9, Nhà Trắng bắt đầu thực thi lệnh của Tổng thống Donald Trump cấm phóng viên của CNN, MS NOW và Politico vào tác nghiệp trong khuôn viên Nhà Trắng. Thẻ báo chí của các phóng viên bị vô hiệu hóa hoặc thu hồi khi họ đến làm việc.
Lý do Trump đưa ra rất rõ: ông cáo buộc những cơ quan truyền thông này thường xuyên đưa “fake news”, thậm chí gọi những thông tin ông không thích là “fiction and lies”. Trump còn ám chỉ những cơ quan truyền thông khác có thể sẽ bị cấm tiếp theo. (Reuters)
Đây không còn đơn thuần là chuyện một tổng thống cãi nhau với báo chí. Nó đụng trực tiếp đến một nguyên tắc căn bản của nền dân chủ Mỹ: Tu chính án I của Hiến pháp bảo vệ quyền tự do báo chí.
Báo chí không có nhiệm vụ làm tổng thống vui. Báo chí cũng không có nhiệm vụ đặt những câu hỏi mà tổng thống thích nghe.
Nhiệm vụ của báo chí là theo dõi chính quyền, kiểm tra những gì chính quyền nói và làm, đặt câu hỏi, điều tra, phân tích, đưa ra nhiều quan điểm khác nhau để người dân có thông tin mà tự mình đánh giá.
Một phóng viên có thể đặt câu hỏi rất khó chịu. Một bài báo có thể chỉ trích chính sách của tổng thống. Một cơ quan truyền thông có thể đưa ra cách diễn giải mà tổng thống cho là sai.
Tổng thống hoàn toàn có quyền phản bác. Ông có thể tổ chức họp báo và nói: “Thông tin này sai ở đâu? Đây là bằng chứng của tôi.” Ông có thể tranh luận với phóng viên. Ông có thể chỉ trích CNN, MS NOW, Politico hay bất cứ cơ quan truyền thông nào.
Nhưng quyền lực của tổng thống không nên biến thành quyền thưởng cho những cơ quan báo chí làm ông hài lòng và trừng phạt những cơ quan làm ông khó chịu.
Đó chính là điểm pháp lý đáng quan tâm nhất trong vụ này.
Các chuyên gia về Tu chính án I đã đặt vấn đề rằng việc loại một cơ quan báo chí khỏi hoạt động báo chí vì quan điểm hoặc nội dung đưa tin có thể cấu thành “viewpoint discrimination” — tức phân biệt đối xử dựa trên quan điểm.
Tất nhiên, Nhà Trắng có quyền đặt ra những quy định hợp lý về an ninh và việc tiếp cận các khu vực hạn chế. Quyền vào Nhà Trắng không phải là một tấm vé tuyệt đối cho bất kỳ phóng viên nào.
Nhưng nếu lý do loại một cơ quan truyền thông đơn giản là: “Tôi không thích những gì anh viết về tôi”, thì câu chuyện hoàn toàn khác.
Và đây chính là điều khiến vụ việc có khả năng rất cao trở thành một cuộc chiến pháp lý.
CNN đã tuyên bố họ có quyền theo Hiến pháp thực hiện nhiệm vụ đưa tin mà không bị chính phủ cản trở. Politico nói sẽ “vigorously defend” quyền theo Tu chính án I. MS NOW tuyên bố sẽ thực hiện “mọi bước cần thiết” để bảo vệ quyền tự do báo chí của mình. (CBS News)
Nói cách khác: khả năng các cơ quan này đưa vụ việc ra tòa là rất cao.
Và đây cũng không phải lần đầu một cuộc đối đầu như vậy xảy ra.
Trong nhiệm kỳ đầu của Trump, Nhà Trắng từng thu hồi thẻ báo chí của phóng viên CNN Jim Acosta sau một cuộc họp báo căng thẳng. CNN kiện và một thẩm phán liên bang yêu cầu Nhà Trắng khôi phục thẻ của Acosta.
Năm 2025, chính quyền Trump cũng đối đầu pháp lý với Associated Press sau khi hạn chế quyền tiếp cận của AP. Một thẩm phán liên bang đã yêu cầu khôi phục quyền tiếp cận của AP đối với các không gian dành cho báo chí tại Nhà Trắng, dù cuộc tranh chấp pháp lý vẫn tiếp tục ở cấp phúc thẩm.
Cho nên, lần này không chỉ là câu chuyện của CNN, MS NOW hay Politico.
Nó đặt ra một câu hỏi lớn hơn: Một tổng thống có thể dùng quyền tiếp cận Nhà Trắng để thưởng cho báo chí “ngoan” và trừng phạt báo chí “không ngoan” hay không?
Nếu câu trả lời là có, thì ngày mai không chỉ CNN hay MS NOW bị cấm.
Một cơ quan truyền thông bảo thủ cũng có thể bị cấm nếu một tổng thống tương lai không thích cách họ đưa tin.
Hôm nay là CNN. Ngày mai có thể là Fox News. Ngày kia có thể là bất cứ ai.
Đó là lý do tự do báo chí không phải là quyền dành riêng cho những người chúng ta thích.
Tự do báo chí đặc biệt quan trọng khi báo chí nói những điều chính quyền không muốn nghe.
Và cũng cần nói cho công bằng: báo chí không phải lúc nào cũng đúng. Nhà báo có thể sai. Có thể đưa tin thiếu chính xác. Có thể thiên lệch. Nếu đưa thông tin sai, họ phải chịu trách nhiệm theo luật pháp và trước công chúng.
Nhưng phương thuốc cho một bài báo sai không phải là tổng thống nổi giận rồi đóng cửa phòng báo chí đối với cơ quan báo chí đó.
Phương thuốc là phản biện bằng sự thật, bằng dữ liệu, bằng tranh luận — và nếu có vi phạm pháp luật thì bằng tòa án.
Một nền dân chủ trưởng thành phải chịu đựng được những câu hỏi khó chịu.
Một tổng thống quyền lực nhất thế giới càng phải chịu được điều đó.
Bởi vì Nhà Trắng không phải tài sản riêng của tổng thống. Đó là nơi làm việc của người đứng đầu chính phủ Hoa Kỳ, được vận hành bằng tiền thuế của người dân Mỹ.
Và các phóng viên không đến đó để làm tổng thống vui. Họ đến đó để hỏi những câu hỏi mà người dân Mỹ muốn được trả lời.
Nếu chỉ những câu hỏi làm tổng thống sướng mới được phép đặt trong Nhà Trắng, thì đó không còn là phòng báo chí nữa. Nó gần giống… phòng massage chính trị!
Và tôi hy vọng các cơ quan truyền thông lần này sẽ không chỉ đấu tranh cho quyền của riêng họ.
Họ đang đấu tranh cho một nguyên tắc lớn hơn: Chính quyền phục vụ người dân. Báo chí phục vụ công chúng. Không bên nào có nhiệm vụ làm bên kia vui lòng.
Lê Diễn Đức
*bài do CTV/TVBH gởi.
