Minh họa: Một ô cửa sổ có những con mắt được khoét thủng, đang nhìn ra từ các ô kính.
MỘT NGƯỜI XEM BÀI TAROT TRÊN TIKTOK CÁO BUỘC TÔI TỘI GIẾT NGƯỜI. CUỘC ĐỜI TÔI ĐẢO LỘN.
Tác Giả: Rebecca Scofield
Nguyên tác: The NYT: A TikTok Tarot Card Reader Accused Me of Murder. My Life Turned Upside Down.
[ChatGPT chuyển ngữ; T.Vấn biên tập & hiệu đính]
[Tiến sĩ Scofield là trưởng khoa Lịch sử tại Đại học Idaho.]
Đó là một ngày Lễ Tạ ơn với bầu trời xanh trong rực rỡ. Tôi đang đứng trong công viên, lắng nghe các con mình chơi đùa, thì mở một video TikTok của một người phụ nữ tôi chưa từng gặp. Bà ta đưa lên ảnh đại diện hồ sơ giảng viên cùng thông tin liên lạc của tôi, rồi tuyên bố rằng tôi đã dàn dựng vụ sát hại bốn sinh viên tại trường đại học nơi tôi làm việc, Đại học Idaho. Bà ta còn khẳng định tôi đang che đậy một mối quan hệ tình cảm không thích hợp với một trong những nạn nhân.
Tôi không hề quen biết bất kỳ sinh viên nào trong số đó. Họ mới bị sát hại cách thời điểm tôi xem video đúng 11 ngày. Người buộc tội tôi chẳng biết gì về tôi, sống ở Texas và chỉ dựa vào những lần xem bài tarot để đưa ra các cáo buộc của mình.
Trong những tuần tiếp theo, khi tôi cùng cộng đồng nơi mình sinh sống đau buồn trước thảm kịch, người có sức ảnh hưởng trên TikTok này đăng tải hơn một trăm video, liên tục khẳng định rằng tôi đã thực hiện vụ giết người hàng loạt gồm bốn nạn nhân. Những video ấy thu hút hàng triệu lượt xem. Tôi bị nhấn chìm trong những cuộc gọi, tin nhắn, bình luận và thư điện tử, nhiều trong số đó khiến tôi kinh hãi hoặc mang tính đe dọa. Và người bị nhắm đến hoàn toàn có thể là bất kỳ ai.
Bạn không thể đứng vững trong không gian số. Tôi không bị xe buýt đâm trúng, cũng không bị ai đấm vào mặt.* Thế nhưng, tôi đã tận mắt chứng kiến thế giới trực tuyến có thể trở nên chân thực hơn cả thế giới vật lý như thế nào. Ngay cả sau khi hung thủ thực sự bị bắt và kết án, những lời buộc tội nhằm vào tôi vẫn tiếp diễn. Và dù những cáo buộc phi lý đến mức không tưởng ấy được một người tôi chưa từng gặp đưa ra trên mạng, chúng vẫn được khuếch đại bởi những người xem nhẹ dạ và các nền tảng vận hành bằng thuật toán; tác hại của chúng thấm vào mọi mặt đời sống của tôi. Dần dần, tôi nhận ra rằng tất cả chúng ta đều phải chịu trách nhiệm về thế giới trực tuyến mà mình đang sống, và tất cả chúng ta đều phải chống lại khuynh hướng lan truyền những lời dối trá của nó.
Dĩ nhiên, những người xung quanh tôi đều hiểu những lời buộc tội ấy thật nực cười. Thế nhưng, khoảng cách giữa điều tôi biết là sự thật và những điều sai trái mà người ta sẵn sàng tin theo đã đẩy tôi vào một dạng luyện ngục. Tôi tuyệt vọng mong được ở bên đồng nghiệp, sinh viên và bạn bè trong những ngày chúng tôi cùng đau buồn, nhưng cuối cùng tôi lại bị cô lập. Tôi không đến trường nữa, chuyển các lớp học sang hình thức trực tuyến và ngừng sử dụng mạng xã hội. Tôi không còn ngủ ngon; thay vào đó, tôi đi đi lại lại ngoài hành lang trước phòng các con, vô cùng kinh hãi trước ý nghĩ rằng chúng có thể bị hãm hại bởi kẻ đang ám ảnh với tôi, bởi bất kỳ ai tin theo người đó, hoặc bởi chính kẻ thực sự chịu trách nhiệm về những vụ giết người.
Khi giới truyền thông ngày càng chú ý đến câu chuyện, mối quan hệ của tôi với ngôi nhà mình cũng thay đổi. ** Tôi cảm thấy có lẽ mình đang tan rã, đang phân hủy — rằng tôi không còn là một con người có thật nữa. Nếu khuôn mặt và cái tên không còn thuộc về tôi, thì tôi là ai?
Là một giáo sư lịch sử, tôi biết rằng những công nghệ truyền bá lời nói từ lâu đã luôn làm biến đổi sự thật. Máy in đã giúp những lời lẽ của các nhà lãnh đạo tôn giáo mang tư tưởng cách mạng như Martin Luther làm lung lay quyền lực của Giáo hội Công giáo, bằng cách thuyết phục mọi người rằng họ có quyền tự mình đọc lời Chúa. Phát thanh đã góp phần thúc đẩy sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít ở Hoa Kỳ và châu Âu.
Các nền tảng số viết lại thực tại của chúng ta theo một cách sâu sắc hơn nhiều. Việc tìm ra sự thật thông qua phân tích lịch sử đòi hỏi rất nhiều thời gian, và ngay cả khi ấy, kết quả thường cũng chỉ là một phần sự thật mà thôi. Mạng xã hội phá hủy quá trình đó. Dù nhiều nhà sáng tạo nội dung đặt ra những tiêu chuẩn nghiên cứu nghiêm túc cho chính mình, họ không phải chịu sự ràng buộc nghề nghiệp bởi các bộ quy tắc ứng xử chính thức hay quy trình thẩm định. Những câu chuyện lẽ ra phải được xử lý một cách thận trọng và tôn trọng lại trở thành trò giải trí. Có lẽ vì thế mà, bất chấp việc đã có người bị bắt, nhận tội và bị kết án trong vụ sát hại các sinh viên, năm tháng vẫn trôi qua mà những lời buộc tội nhằm vào tôi không hề biến mất.
Không ai cần phải tìm kiếm những lời cáo buộc nhắm vào tôi — thuật toán của TikTok đơn giản là tự động đưa chúng đến trước mắt họ. Cơ chế cuộn vô tận, video tự động phát và những thuật toán săn mồi đem lại cho người xem lượng dopamine tương tự như các chất gây nghiện khác. Và với mỗi lượt xem, người sáng tạo nội dung lại tiến gần hơn đến việc có được nhà tài trợ hoặc được nền tảng trả tiền.
Để chống lại những động cơ khuyến khích bóp méo sự thật ấy, chúng ta cần một phong trào phản kháng. Một lựa chọn là rút lui khỏi không gian số. Sau hàng chục năm thử nghiệm gần như không được kiểm soát, ngày càng nhiều người — đặc biệt là người trẻ — lựa chọn những đợt thanh lọc kỹ thuật số, quay về với điện thoại bàn và máy nghe nhạc MP3. Chúng ta có thể chọn lướt qua những câu chuyện không thể kiểm chứng, và chỉ theo dõi những nhà sáng tạo nội dung minh bạch về quá trình nghiên cứu của họ.
Chúng ta có thể tìm cách buộc các nền tảng chịu trách nhiệm về những nội dung độc hại mà chúng phát tán. Một đạo luật liên bang của Hoa Kỳ, Điều 230, bảo vệ các nền tảng trực tuyến khỏi nhiều vụ kiện phỉ báng; điều đó có nghĩa là chỉ cá nhân mới phải chịu trách nhiệm pháp lý về thông tin sai lệch, ngay cả khi chính nền tảng góp phần lan truyền chúng. Các đề xuất cải cách Điều 230 rất đa dạng: từ việc bổ sung những ngoại lệ dành cho các trường hợp đặc biệt nghiêm trọng cho đến xóa bỏ hoàn toàn quyền miễn trừ trách nhiệm của các công ty mạng xã hội. Nếu những công ty kiếm hàng tỷ đô la từ các nền tảng này không chịu bảo vệ chúng ta, thì chúng ta còn có thể tìm đến biện pháp nào khác?
Chúng ta có thể khởi kiện. Luật về hành vi phỉ báng tồn tại để nhắc nhở mọi người rằng tự do ngôn luận cũng đi kèm nghĩa vụ phát ngôn một cách có trách nhiệm. Tôi đã khởi kiện thành công người vu cáo mình, nên tôi sẽ không giả vờ rằng đây là một con đường dễ dàng hay đơn giản. Nhưng đó là việc cần thiết, như một lời cảnh báo gửi đến những kẻ khác có ý đồ tương tự.
Chúng ta cũng có thể chia sẻ câu chuyện của mình. Với bất kỳ ai từng trở thành mục tiêu của những lời lẽ độc địa hoặc sai sự thật trên các nền tảng này: xin đừng cảm thấy xấu hổ. Bạn không đơn độc. Mỗi ngày, số người như chúng ta lại càng nhiều hơn. Đừng âm thầm chịu đựng sự bất công này.
Bảo vệ sự thật đòi hỏi sự kiên định, nhưng nghĩ cho cùng, điều đó chưa bao giờ khác đi. Năm 1892, một đám đông người da trắng kéo đến trụ sở của Ida B. Wells,*** nhà hoạt động người da đen chống nạn hành hình không qua xét xử và đấu tranh cho quyền bầu cử của phụ nữ, nhằm phá hủy máy in của bà, vì nghĩ rằng như thế có thể khiến bà im tiếng. Họ đã không thành công. Ngay trong năm ấy, bà cho xuất bản cuốn sách nhỏ chống nạn hành hình không qua xét xử nổi tiếng nhất của mình.
Hơn một thập niên sau, vào năm 1903, Annie Oakley,*** nữ thiện xạ lừng danh, đã theo đuổi 55 vụ kiện phỉ báng để bảo vệ danh tiếng của mình, sau khi các tờ báo đăng một câu chuyện bịa đặt rằng bà bị bắt quả tang ăn cắp để nuôi thói nghiện cocaine. Bà sẽ dành nhiều năm đấu tranh với một trong những người đàn ông quyền lực nhất trong giới truyền thông Hoa Kỳ để minh oan cho mình. Ida B. Wells và Annie Oakley có lẽ không đồng tình với nhau về nhiều vấn đề. Nhưng cả hai đều tin vào sức mạnh tiếng nói của chính mình và quyền được đính chính sự thật.
Tất cả chúng ta đều chịu trách nhiệm về thế giới mà mình tạo ra. Tôi từng có rất nhiều mục tiêu trong đời. Bị công khai buộc tội những tội ác ghê tởm mà mình không hề gây ra không phải là một trong số đó. Đến tận hôm nay, tôi vẫn phải đối mặt mỗi ngày với những hậu quả dai dẳng của các lời buộc tội ấy. Nhiều năm mất ngủ và căng thẳng đã dẫn đến những vấn đề thể chất lẫn tâm lý, những vấn đề sẽ định hình phần đời còn lại của tôi.
Nhưng những người từng phải chịu tổn hại trực tuyến không được kiểm soát cần phải lên tiếng, phải hét lên, phải phẫn nộ. Nếu chúng ta không thể công khai chịu đựng nỗi đau và sự nhục nhã của việc bị phanh toang trước mắt mọi người, để ai cũng có thể nhìn vào và bình phẩm, thì chúng ta không thể phản kháng; và con cái chúng ta sẽ thừa hưởng một thế giới được thiết kế để thông tin sai lệch lan tràn. Tôi muốn các con mình, các cháu trai cháu gái của tôi và các sinh viên của tôi được sống trong một thế giới của hy vọng và sự thật.
Vì vậy, trước khi chính bạn cũng bị buộc tội giết người trên internet, hãy đặt câu hỏi về những nội dung mình đang tiếp nhận hoặc tạo ra. Hãy tự hỏi liệu những nền tảng thu lợi từ việc tạo điều kiện cho thông tin chưa được kiểm chứng lan truyền có nên tiếp tục được miễn trừ trách nhiệm hay không. Và hãy nhớ rằng điều tưởng như chỉ là trò giải trí vô hại có thể định hình không chỉ cuộc đời của từng cá nhân, mà cả tiến trình lịch sử.
Rebecca Scofield
Chú Thích:
*. “You cannot stand in digital spaces.” (nguyên văn tiếng Anh) — một câu cố ý gây cảm giác chông chênh
ChatGPT chuyển câu này thành “Bạn không thể đứng vững trong không gian số”. Trong nguyên tác, câu văn có vẻ nghịch lý: không gian số không phải nơi chốn vật lý để một người có thể đứng, nhưng những tổn hại xảy ra ở đó lại có sức nặng rất thật. Câu tiếp theo — “Tôi không bị xe buýt đâm trúng, cũng không bị ai đấm vào mặt” — làm nổi bật sự đối lập giữa thương tổn vô hình và hậu quả hữu hình.
**. Ngôi nhà bị mất đi những bức tường
Đoạn tác giả cảm thấy ngôi nhà như không còn tường là một trong những đoạn mạnh nhất. Sự xâm phạm danh tiếng trên mạng không dừng lại ở màn hình; nó làm biến đổi cảm giác an toàn trong không gian riêng tư. Cánh cửa, cửa sổ — những vật vốn giúp ngăn cách bên trong với bên ngoài — giờ trở thành nguồn đe dọa. Từ đó, câu hỏi “Nếu khuôn mặt và cái tên không còn thuộc về tôi, thì tôi là ai?” đưa bài viết vượt khỏi vấn đề phỉ báng để chạm đến khủng hoảng về bản sắc.
***. Từ Ida B. Wells và Annie Oakley đến mạng xã hội hôm nay
Hai ví dụ lịch sử không chỉ nhằm chứng minh rằng tin giả đã tồn tại từ lâu. Chúng cho thấy việc bóp méo sự thật và hủy hoại danh tiếng đã có lịch sử riêng, nhưng những người bị tấn công vẫn tìm cách giành lại quyền kể câu chuyện về chính mình. Điểm khác biệt của thời đại số là tốc độ, quy mô lan truyền và những lợi ích kinh tế có thể gắn liền với sự phẫn nộ của đám đông.
Có một điểm được giữ nguyên trong tinh thần bài viết: tác giả không chỉ yêu cầu các nền tảng phải chịu trách nhiệm. Bà cũng chất vấn chính người xem — những người có thể vô tình khuếch đại lời vu cáo bằng một lượt xem, một lần chia sẻ hay một bình luận. Vì thế, lời kêu gọi cuối bài không đơn thuần là “đừng tin tin giả”, mà còn là hãy tự hỏi mình đang góp phần tạo ra thế giới nào.
