Có một chút hài hước, một chút ngậm ngùi và cả một nỗi xúc động rất khó gọi thành tên khi nhìn thấy tấm biển đường mang tên Bùi Giáng.
Cả một đời phiêu bạt, rong chơi giữa cõi người, ông từng hỏi:
“Bàn chân bước người đi về một thuở
Lá phân vân bờ bến cát sương rung
Trời khuya khoắt phiêu du trăng bỡ ngỡ
Người đi đâu sông nước lạnh vô cùng.”
Vậy mà cuối cùng, người đi đâu chẳng biết, chỉ biết tên ông đã ra… đứng đường!
Nghĩ cũng lạ. Một người cả đời chẳng chịu đứng yên trong bất cứ khuôn phép nào, thơ không chịu nằm yên trong nghĩa chữ, tâm hồn không chịu trú ngụ trong những điều thiên hạ cho là bình thường, giờ lại được người đời đặt tên cho một con đường. Có biển chỉ dẫn, có điểm đầu, điểm cuối, có chiều dài, chiều rộng hẳn hoi.
Trong khi thơ ông thì làm gì có điểm đầu, điểm cuối!
Người ta có thể đo một con đường bằng cây số, nhưng lấy gì đo được những bước chân phiêu bạt của một thi sĩ? Người ta có thể đặt tên ông lên một tấm biển, nhưng làm sao đóng khung được một tâm hồn từng rong chơi giữa thực và mộng, giữa tỉnh và say, giữa tiếng cười ngất ngưởng và nỗi buồn thăm thẳm của phận người?
Có lẽ ở đâu đó, Bùi Giáng đang cười.
Cười cái sự đời kỳ lạ. Khi còn sống, có những người bị xem là lạc lõng giữa nhân gian. Đến khi họ đi rồi, nhân gian lại tìm cách giữ họ ở lại. Khi còn sống, họ đi giữa phố phường như một kẻ không nhà. Đến khi khuất bóng, người đời lại lấy tên họ đặt cho một con đường để thiên hạ ngày ngày tìm đến.
Nhưng nghĩ cho cùng, được đặt tên đường đâu phải là điều lớn lao nhất đối với một thi sĩ. Điều lớn lao hơn là sau bao nhiêu năm, vẫn có người đọc thơ ông mà bỗng thấy lòng mình lạnh đi trước một câu hỏi:
“Người đi đâu sông nước lạnh vô cùng.”
Bởi cái lạnh ấy đâu chỉ của riêng Bùi Giáng. Đó là cái lạnh của những cuộc chia ly, những mái nhà không còn người đợi cửa, những bàn chân đi mãi mà chẳng thể quay về một thuở đã xa.
Phận người là vậy. Khi còn sống, ta mải miết đi tìm một chỗ đứng giữa cuộc đời. Đến khi nằm xuống, chỗ đứng ấy có còn quan trọng nữa không?
Có người để lại nhà cửa, tiền bạc. Có người để lại những con đường mang tên mình. Có người chẳng để lại gì ngoài một nỗi nhớ trong lòng người khác.
Và cũng có biết bao người đi qua cuộc đời này, lặng lẽ như chiếc lá, chẳng một tấm biển nào ghi tên, chẳng một dòng sử sách nào nhắc tới. Nhưng họ đã từng sống, từng yêu thương, từng khổ đau, từng gánh cả một gia đình trên đôi vai bé nhỏ. Một đời người như thế, lẽ nào lại ít ý nghĩa hơn một cái tên được khắc trên đá?
Bùi Giáng viết “đi về một thuở”. Càng sống lâu, càng thấy chữ thuở ấy đau đáu. Bởi mỗi người chỉ có một thuở để làm người. Một thuở để yêu, để mất, để sai lầm, để tha thứ. Một thuở để rong chơi, rồi một ngày phải bỏ lại tất cả.
Và có lẽ, cái đẹp nhất của bốn câu thơ ấy chính là Bùi Giáng không trả lời câu hỏi người đi đâu. Ông để câu hỏi ấy trôi giữa sông nước, để mỗi chúng ta tự hỏi mình trong một buổi chiều nào đó, khi tóc đã bạc, khi những người thân yêu lần lượt đi xa, khi ngoảnh lại mới hay cả đời mình cũng chỉ là một chuyến đi ngắn ngủi.
Hôm nay, nhìn tấm biển đường mang tên ông, gã bỗng nghĩ: người ta đã tìm được một con đường để đặt tên Bùi Giáng, nhưng Bùi Giáng thì có lẽ vẫn đang đi trên con đường không tên của riêng mình.
Rốt cuộc, một đời người không phải dài hay ngắn ở số năm đã sống, cũng chẳng lớn lao hay nhỏ bé ở tấm biển mang tên mình. Điều còn lại là khi ta đã đi xa, có còn ai vì một câu thơ, một lời nói, một chút ân tình mà dừng bước nhớ thương?
Thôi thì, xin chào ông, người thi sĩ của những cuộc rong chơi!
Một đời đi giữa nhân gian, cuối cùng cũng được nhân gian mời ra… đứng đường.
Mà biết đâu, chính từ con đường ấy, ông lại tiếp tục cuộc phiêu du của mình, qua những bước chân người chưa từng biết mặt.
Và giữa phố xá đông đúc, có một kẻ ngẩng nhìn tên ông, bất giác nghe lòng mình vang lên câu hỏi cũ:
“Người đi đâu sông nước lạnh vô cùng…”
Nguyễn Quốc Chính
*Bài do CTV/TVBH gởi.
**Đường Bùi Giáng nằm tại phường Hòa An, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng. Con đường này dài khoảng 570m, rộng 7,5m, có điểm đầu giao với đường Bùi Hiển.
