Lịch sử hiện đại của Hoa Kỳ cho thấy một nghịch lý quen thuộc: lật đổ một chính quyền thì nhanh, nhưng xây dựng hòa bình và dân chủ sau đó thì gần như bất khả. Nếu Washington tin rằng việc bắt giữ Tổng thống Nicolás Maduro sẽ mở đường cho ổn định và dân chủ ở Venezuela, thì đó không chỉ là một đánh giá lạc quan—mà là sự lặp lại của những sai lầm chiến lược từng khiến Mỹ sa lầy hàng thập kỷ ở Trung Đông và Nam Á.
1. IRAQ: BẮT SADDAM, MỞ CỬA CHO HỖN LOẠN
Năm 2003, Mỹ tiến vào Iraq với lý do vũ khí hủy diệt hàng loạt—một lập luận sau đó không bao giờ được chứng minh. Chỉ trong vài tuần, chế độ của Saddam Hussein sụp đổ; Saddam bị bắt vào cuối năm 2003. Nhưng chiến thắng quân sự nhanh chóng đã che lấp một thảm họa chiến lược.
• Giải thể quân đội Iraq và loại bỏ bộ máy cũ đã đẩy hàng trăm nghìn quân nhân có vũ trang ra ngoài xã hội.
• Khoảng trống quyền lực tạo điều kiện cho chiến tranh du kích, khủng bố, nội chiến sắc tộc–tôn giáo.
• Sự trỗi dậy của các nhóm cực đoan—đỉnh điểm là ISIS—kéo Mỹ vào một cuộc chiến hao người tốn của suốt nhiều năm.
Bài học Iraq rất rõ: bắt được nguyên thủ không đồng nghĩa với kiểm soát được đất nước; ngược lại, nó thường kích hoạt giai đoạn bạo lực tàn khốc hơn.
2. AFGHANISTAN: 20 NĂM SA LẦY VÌ CHIẾN TRANH DU KÍCH
Tại Afghanistan, Mỹ lật đổ Taliban chỉ trong vài tháng sau 2001. Nhưng điều theo sau là hai thập kỷ chiến tranh du kích trước một lực lượng không cần chiếm thành phố, không cần chiến thắng quy ước—chỉ cần tồn tại và làm đối phương mệt mỏi.
• Taliban dựa vào địa hình, mạng lưới địa phương, và tâm lý “kháng ngoại xâm”.
• Mọi dự án “xây dựng quốc gia” đều phụ thuộc vào an ninh—mà an ninh thì không bao giờ bền vững.
• Kết cục năm 2021 cho thấy: chính quyền do Mỹ hậu thuẫn sụp đổ trong vài tuần, còn Taliban trở lại nắm quyền.
Bài học Afghanistan: dân chủ không thể tồn tại dưới họng súng, và càng không thể nảy mầm trong một xã hội bị chia cắt bởi chiến tranh.
3. VENEZUELA: MỘT CUỘC CHIẾN DU KÍCH LÂU DÀI ĐANG CHỜ ĐỢI?
Nếu Maduro bị bắt, Venezuela không tự động trở thành một nền dân chủ. Ngược lại, các điều kiện rất thuận lợi cho một cuộc chiến tranh du kích kéo dài:
• Lực lượng vũ trang và bán vũ trang: quân đội, dân quân Bolivariana, các nhóm colectivos thân chính quyền—nhiều nhóm có động cơ sinh tồn và kiểm soát lãnh thổ.
• Địa hình: rừng rậm, núi non, biên giới dài—thuận lợi cho chiến tranh bất đối xứng.
• Tâm lý dân tộc chủ nghĩa: bắt nguyên thủ bằng vũ lực dễ bị khung hóa thành “xâm lược”, tạo chính danh cho kháng chiến.
• Can dự khu vực: biên giới với Colombia, Brazil, Caribbean mở ra không gian hậu cần và di chuyển.
Trong kịch bản này, Mỹ có thể thắng trận mở màn nhưng thua cuộc chiến dài hạn—đúng mô hình Iraq–Afghanistan.
4. ẢO TƯỞNG “DÂN CHỦ SAU CAN THIỆP”: BẦU CỬ KHÔNG THỂ NẢY MẦM TRONG CHIẾN TRANH
Dân chủ đòi hỏi hòa bình, tính chính danh, và đồng thuận xã hội tối thiểu. Sau một hành động vũ trang:
• Hai phe đối lập vũ trang sẽ tranh giành quyền lực.
• Bạo lực chính trị sẽ thay thế cạnh tranh chính trị.
• Bầu cử tự do—nếu có—chỉ là hình thức, dễ bị thao túng, hoặc bị hoãn vô thời hạn “vì an ninh”.
Lịch sử cho thấy: chiến tranh không mở đường cho lá phiếu, mà thường giết chết nó.
KẾT LUẬN: LỊCH SỬ ĐANG CẢNH BÁO MỸ
Bắt Maduro có thể là một chiến dịch ngắn ngày. Nhưng đối phó với một Venezuela hậu can thiệp—bị chia rẽ, vũ trang, và kháng cự—sẽ là bài toán nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ. Iraq và Afghanistan không chỉ là ký ức; đó là bản đồ sai lầm.
Nếu Mỹ lặp lại con đường ấy, thì vấn đề không phải là liệu có sa lầy hay không, mà là sa lầy bao lâu và với cái giá nào—cho người Venezuela, cho binh sĩ Mỹ, và cho trật tự quốc tế.
Hoài Linh Ngọc Dương
*Bài do CTV/TVBH gởi.
