ANNE CARSON, Cuộc đời, sự nghiệp văn chương và hành trình đổi mới thi ca đương đại
MARGARET CHRISTAKOS: SHORT TALKS CỦA ANNE CARSON: LỜI GIỚI THIỆU
SHORT TALKS
NHỮNG ĐỐI THOẠI NGẮN
MỞ ĐẦU
Một buổi sáng sớm, người ta thấy thiếu mất những từ ngữ. Trước đó, từ ngữ vẫn còn nguyên. Sự kiện thì có, gương mặt thì có. Aristotle bảo rằng trong một câu chuyện hay, mọi chuyện xảy ra đều bị một chuyện khác thúc đẩy. Một ngày nọ, có người nhận thấy có những vì sao nhưng không có từ ngữ, tại sao? Tôi đã hỏi rất nhiều người, tôi nghĩ đó là một câu hỏi hay. Ba bà lão đang cúi mình trên đồng. Hỏi chúng tôi làm gì? họ nói. Thế rồi chẳng mấy chốc, tôi hiểu ra rằng họ biết tất cả những gì cần biết về những cánh đồng phủ tuyết, những mầm cây xanh lam pha lục, và loài cây mang tên “sự táo bạo”, thứ mà các nhà thơ vẫn nhầm với hoa violet. Tôi bắt đầu chép lại mọi điều được nói ra. Những dấu chữ từ từ kiến tạo một khoảnh khắc của tự nhiên, không cần đến sự nhàm chán của một câu chuyện. Tôi nhấn mạnh điều này. Tôi sẽ làm bất cứ điều gì để tránh nhàm chán. Đó là công việc của cả một đời người. Bạn không bao giờ có thể biết đủ, không bao giờ có thể làm đủ, không bao giờ có thể dùng các dạng nguyên mẫu và phân từ một cách đủ kỳ quặc, không bao giờ có thể cản trở dòng chuyển động một cách đủ thô bạo, không bao giờ có thể rời khỏi tâm trí đủ nhanh.
Trong năm mươi ba tập sổ, tôi chép lại mọi điều đã được nói ra, những thứ cách nhau những khoảng cách mênh mông. Mỗi ngày, tôi đọc các tập sổ vào cùng một giờ, cho đến hôm qua, có mấy người đàn ông đến mang chúng đi. Họ đặt chúng vào một cái hòm. Khóa lại. Rồi tất cả chúng tôi cùng ngắm nhìn phong cảnh. Chỉ thị của họ rất rõ ràng: tôi phải bắt chước một tấm gương như mặt nước (nhưng nước không phải là gương, và nghĩ như thế thật nguy hiểm). Thực ra, suốt thời gian ấy tôi chỉ chờ họ rời đi để có thể bắt đầu điền vào những phần mình đã bỏ sót. Vậy là tôi chỉ còn lại ba tập sổ (tôi đã giấu chúng). Tôi phải cẩn thận với những gì mình ghi xuống. Aristotle nói về tính xác suất và tính tất yếu, nhưng điều kỳ diệu thì có ích gì, một câu chuyện không chứa những con rồng độc thì có ích gì? Ừ thì, bạn không bao giờ có thể làm đủ.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ HOMO SAPIENS
Bằng những vết khía nhỏ, người Cro-Magnon ghi lại các tuần trăng trên cán công cụ, vừa làm vừa nghĩ về nàng. Động vật. Chân trời. Gương mặt trong chậu nước. Trong mọi câu chuyện tôi kể, luôn có một thời điểm mà tôi không thể nhìn xa hơn nữa. Tôi ghét thời điểm ấy. Đó là lý do người ta gọi những kẻ kể chuyện là mù — một lời chế giễu.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ HY VỌNG
Chẳng bao lâu nữa, tôi hy vọng sẽ sống trong một ngôi nhà hoàn toàn bằng cao su. Hãy thử nghĩ xem tôi sẽ đi từ phòng này sang phòng khác nhanh đến thế nào! Chỉ cần nảy một cú thật tốt là đến nơi. Tôi có một người bạn từng bị bom xăng thiêu rụi đôi bàn tay trong chiến tranh. Giờ đây, một lần nữa, anh sẽ học cách chuyền bánh mì trên bàn ăn. Học hỏi là sự sống. Thực ra, tối nay tôi hy vọng sẽ mời anh đến nhà. Học hỏi có cùng màu sắc với sự sống. Anh ấy thường nói những câu như thế.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ CHỦ NGHĨA MÀU-SÁNG
Ánh nắng làm người châu Âu chậm lại. Hãy nhìn những con người bị mê hoặc kia trong tranh Seurat. Hãy nhìn Monsieur, ngồi sâu lắng đến thế. Một người châu Âu đi đâu khi ông ta “đang chìm trong suy tư”? Seurat — lão phù thủy ánh sáng — đã vẽ ra nơi ấy. Nó nằm ở phía bên kia của sự chú tâm, cách đây một chuyến thuyền dài lười nhác. Ở đó là một buổi chiều Chủ nhật, chứ không phải chiều thứ Bảy. Seurat đã làm điều này rõ ràng bằng một phương pháp đặc biệt. Ma méthode, ông gọi thế, giọng khá cáu kỉnh, khi chúng tôi hỏi ông. Ông bắt gặp chúng tôi đang vội vã băng qua những bóng râm xanh lạnh, chẳng khác nào những kẻ ngoại tình. Dòng sông đang mở ra rồi khép lại đôi môi đá của nó. Dòng sông đang ép Seurat vào môi mình.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ GEISHA
Vấn đề geisha và tình dục xưa nay vẫn phức tạp. Có người có, có người không. Thực ra, như bạn biết đấy, những geisha đầu tiên là đàn ông (những anh hề và tay trống). Những câu đùa bỡn táo tợn của họ khiến khách khứa bật cười. Nhưng đến năm 1780, “geisha” đã có nghĩa là phụ nữ, và hoạt động kinh doanh đầy quyến rũ của các trà quán đã bị đặt dưới sự kiểm soát của chính quyền. Một số geisha là nghệ sĩ và tự gọi mình là “trắng”. Những người khác, mang các biệt danh như “mèo” hay “người nhào lộn”, dựng những túp lều mỗi đêm trên lòng sông rộng, để rồi biến mất trước bình minh. Điều quan trọng là phải có một người để khát khao. Dù tấm chăn có dài, hay đêm có quá dài, hay bạn được chỉ cho chỗ này để ngủ hoặc chỗ kia để ngủ, thì vẫn phải có một người để chờ, cho đến khi nàng đi ngang qua và cỏ khẽ lay động, một quả cà chua nằm trong lòng bàn tay nàng.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ GERTRUDE STEIN, KHOẢNG 9 GIỜ 30 TỐI
Lạ thật. Tôi không hề biết! Ngày hôm nay đã kết thúc.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ TÀI VẼ CỦA ÔNG ẤY
Ông thường khuyến khích tôi đi lại trong xưởng vẽ. Không bao giờ bắt tôi giữ một tư thế nào. Ông vẽ mà không nhìn vào giấy. Vẽ trên sàn nhà. Hãy đi theo những đường nét, ông nói, hãy để ý đến những gì xung quanh. Một cánh tay gầy khiến gương mặt buồn hơn. Khi miêu tả những cái bóng, ông trở nên nhỏ bé, tinh quái.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NHÀ Ở
Đây là một việc bạn có thể làm nếu không có nhà: đội nhiều chiếc mũ — có lẽ ba, bốn chiếc. Khi trời mưa hoặc có tuyết, hãy tháo chiếc mũ nào bị ướt ra.
Thứ hai, làm chủ một ngôi nhà là vấn đề nghi thức. Nghi thức chủ yếu có chức năng phân biệt chiều ngang với chiều dọc. Bắt đầu ngày mới trong nhà là “thức dậy”. Ban đêm, bạn sẽ “nằm xuống”. Khi lão Tio Pedro đến uống trà, bạn sẽ “nói to lên”, bởi dạo này thính lực của ông “đang suy giảm”. Nếu vợ ông đi cùng, bạn nhớ phải “dọn dẹp sạch sẽ” nhà bếp và phòng khách, để khỏi “tụt hạng” trong mắt bà. Nhìn hai người ngồi sát bên nhau trên ghế trường kỷ, hút chung một điếu thuốc, bạn cảm thấy “lòng mình nhẹ bổng”.
Những mô hình lên và xuống này có thể được mô phỏng bên ngoài ngôi nhà, bằng những họa tiết dọc và ngang trên quần áo. Những đường nét ấy không khó tạo ra. Mũ không cần được trang trí như vậy, bởi chúng sẽ tự “chồng chất lên” đầu bạn, với tư cách những chiếc mũ, tự thân chúng, nếu bạn đã hiểu chỉ dẫn ban đầu của tôi.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NHỮNG NỖI THẤT VỌNG TRONG ÂM NHẠC
Prokofiev bị ốm nên không thể đến dự buổi biểu diễn bản Sonata cho piano số Một của mình, do một người khác trình diễn. Ông nghe tác phẩm qua điện thoại.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NƠI ĐỂ ĐI DU LỊCH
Tôi đã đi du lịch đến một nơi đổ nát. Có ba cánh cổng đứng hé mở và một hàng rào bị đứt đoạn. Đó không phải là tàn tích của một thứ gì khác cụ thể. Một nơi chốn đã xuất hiện ở đó rồi đổ sầm xuống. Sau đó, nó cứ thế trở thành tàn tích của một nơi chốn. Ánh sáng rơi xuống nó.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ LÝ DO MỘT SỐ NGƯỜI THẤY TÀU HỎA THÚ VỊ
Chính là những cái tên Northland Sante Fe Nickle Plate Line Delta Jump Dayliner Heartland Favourite Taj Express, chính là những ô cửa sổ dài sáng đèn, những chiếc ghế bọc nệm sang trọng, những người hút thuốc, những toa giường nằm, những câu hỏi trên sân ga, người phụ nữ Pháp đang nhìn tôi từ bên kia lối đi, chẳng bao giờ biết được, những ngọn đèn nhỏ bật sáng phía trên đầu, những vùng phát sáng trong đêm, tiếng lật trang sách khẽ khàng đến mức có thể làm đau má, dĩ nhiên ở nhà tôi có một người chung thủy, chính là những bãi đường ray xanh lam, những đèn chuyển ghi đỏ, thanh sô-cô-la chưa bóc, đôi tất cổ ngắn nhỏ xíu nhăn nhúm kỳ lạ, tàu tăng tốc lên 130 kilômét một giờ, những hàng cây đen chen chúc bên đường, những cây cầu ầm ầm lướt qua, cặp kính đọc sách khiến nàng trông như Racine hay Baudelaire, tôi chẳng còn nhớ là ai, nhét những chiếc bóng của mình vào miệng nàng, qui sait même qui sait — ai biết được, mà ai biết được cơ chứ.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ CÁ HỒI
Theo Kawabata, trong thơ haiku có nhiều cách diễn đạt khác nhau về cá hồi. “Cá hồi mùa thu”, “cá hồi rỉ sét” và “cá hồi xuôi dòng” là một vài cách gọi ông nêu ra. “Cá hồi mùa thu” và “cá hồi rỉ sét” là những con cá hồi đã đẻ trứng. Kiệt sức, mệt mỏi rã rời, chúng đang xuôi về biển. Dĩ nhiên, ông nói thêm, đôi khi cũng có những con cá hồi trải qua mùa đông trong các vũng nước sâu. Chúng được gọi là “cá hồi còn lại”.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ OVID
Tôi nhìn thấy ông ở đó, trong một đêm như đêm nay nhưng mát lạnh, vầng trăng thổi qua những con phố đen. Ông ăn tối rồi đi bộ về phòng. Chiếc radio đặt trên sàn. Mặt số xanh lục phát sáng của nó rền lên khe khẽ. Ông ngồi xuống bàn; những người sống kiếp lưu đày viết biết bao nhiêu thư từ. Giờ đây Ovid đang khóc. Đêm nào, vào khoảng giờ này, ông cũng khoác nỗi buồn lên người như một bộ y phục rồi tiếp tục viết. Trong thời gian rảnh, ông tự học ngôn ngữ địa phương (tiếng Getae), để sáng tác bằng thứ tiếng ấy một trường ca mà sẽ chẳng bao giờ có ai đọc.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ TỰ KỶ
Cô không thể nghe rõ những gì bác sĩ đang nói đó là một người đàn bà to lớn màu xám vui vẻ ngôn ngữ của nó là những tiếng vang rền những lời vẫy gọi những tảng đá những lời khoe khoang những chiếc boomerang những chiếc mũ quả dưa. Anh trai ư? Hãy kể tôi nghe về anh trai cô? Từ đầu ngòi bút chì của nó, nó ăn gì, ánh sáng ư? the thé hơn tiếng chuột rít, nó xẻ bức tường sau lưng cô thành những gì nó nhảy vào đó màu xanh lam và chộp lấy chúng tự cắt lìa mình tận gốc giờ đây trôi dạt trên lớp màng wayland ấy nơi thứ gì lang thang ở đằng kia, lang thang mãi, tất cả những lưỡi dao chia lìa ấy của cô thứ gì bay đi trong cuộc trò chuyện suốt đời cô và ăn cứ tiếp tục ăn cứ tiếp tục đi giả sử chúng đang lang thang đâu đó ngoài kia, chẳng hạn Công viên Trung tâm, cứ ăn ăn ăn ai biết chúng gây ra những tổn hại gì ăn ánh sáng ư?
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ PARMENIDES
Chúng ta tự hào vì mình là những con người văn minh. Nhưng sẽ ra sao nếu tên gọi của mọi vật hoàn toàn khác đi? Chẳng hạn, Italy. Tôi có một người bạn tên Andreas, người Ý. Anh từng sống ở Argentina cũng như ở Anh, và còn sống một thời gian ở Costa Rica. Bất cứ nơi nào sinh sống, anh cũng mời mọi người đến nhà ăn tối. Đó là một công việc vất vả. Mì với atisô. Đào. Nụ cười sâu thẳm của anh không bao giờ tắt. Nếu tên riêng của Italy hóa ra lại là Brzoy thì sao? — Andreas có tiếp tục đi khắp thế gian như vầng trăng phiêu bạt, với ánh sáng vay mượn của mình, hay không? Tôi e rằng chúng ta đã không hiểu điều anh nói, cũng chẳng hiểu những lý do của anh. Chẳng hạn, nếu mỗi lần anh nói “các thành phố”, điều anh thực sự muốn nói lại là “ảo tưởng”, thì sao?
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ SỰ TƯỚC ĐOẠT TRINH TIẾT
Những hành động của đời sống chẳng có bao nhiêu. Đi vào, đi đi, bí mật ra đi, băng qua Cầu Than Thở. Và khi anh làm nhục tôi, tôi nhận ra rằng sự nhục nhã cũng là một hành động. Chuyện xảy ra ở Venice, nó khiến dây thanh âm sưng phồng. Tôi rền vang đi khắp Venice, bên dưới và bên trên những cây cầu, nhưng anh đã biến mất. Cuối ngày hôm ấy, tôi gọi điện cho anh trai anh. Giọng cô bị làm sao thế? anh ấy hỏi.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NHỮNG ĐIỀU LỚN VÀ NHỎ
Những điều lớn lao là gió, cái ác, một con ngựa chiến thiện chiến, các giới từ, tình yêu không bao giờ cạn, cách người ta chọn vua. Những điều nhỏ bé gồm có bụi bẩn, tên gọi của các trường phái triết học, tâm trạng và việc không có tâm trạng, giờ giấc chính xác. Xét tổng thể, những điều lớn lao nhiều hơn những điều nhỏ bé, vậy mà những điều nhỏ bé còn nhiều hơn những gì tôi đã viết ở đây; nhưng liệt kê chúng ra thật khiến lòng nản chí. Khi nghĩ đến bạn đang đọc những dòng này, tôi không muốn bạn bị bắt giữ, bị ngăn cách khỏi chính đời mình bởi một tấm lưới thép lót kính, như một nàng Elektra nào đó.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NHỮNG QUY TẮC PHỐI CẢNH
Một mánh khóe tồi. Sai lầm. Gian dối. Đó là cách Braque nhìn nhận phối cảnh. Tại sao? Braque bác bỏ phối cảnh. Tại sao? Braque cho rằng kẻ dành cả đời vẽ những khuôn mặt nhìn nghiêng rồi sẽ đi đến chỗ tin rằng con người chỉ có một mắt. Braque muốn chiếm hữu trọn vẹn các sự vật. Ông đã nói rõ điều đó trong những cuộc phỏng vấn được công bố. Nhìn những mặt phẳng nhỏ bé, lấp lánh của phong cảnh lùi xa khỏi tầm tay mình khiến Braque cảm thấy mất mát, thế là ông đập vỡ chúng. Nature morte, Braque nói.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NIỀM HẠNH PHÚC ĐƯỢC YÊU THƯƠNG
Ngày này qua ngày khác, ngay khi thức dậy, tôi đã nghĩ đến bạn. Ai đó đã đặt tiếng chim kêu lên không trung như những viên ngọc.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ BRIGITTE BARDOT
Brigitte Bardot đang rình mồi. Nàng muốn gì, một nô lệ ư? Để thỏa mãn những cơn thèm khát của mình và tạo ra những bức ảnh tuyệt đẹp. Nô lệ của ai? Nàng chẳng quan tâm, nàng không bao giờ tự trách mình. Bằng dầu, nàng sẽ khiến kẻ nô lệ sáng bóng lên. Hoàn hảo. La folie, nàng sẽ tự nhủ.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ SỰ HIỆU CHỈNH
Kafka thích chỉnh đồng hồ nhanh hơn giờ thực tế một tiếng rưỡi. Felice cứ chỉnh nó về đúng giờ. Thế nhưng trong suốt năm năm, hai người đã suýt kết hôn. Ông lập một danh sách những lý lẽ thuận và chống lại hôn nhân, trong đó có việc không thể chịu đựng nổi sự tấn công của chính cuộc đời mình (thuận), và cảnh những chiếc áo ngủ được trải sẵn trên giường cha mẹ lúc mười giờ rưỡi (chống). Cơn xuất huyết đã cứu ông. Khi các bác sĩ ở viện điều dưỡng khuyên ông đừng nói nữa, ông để lại những câu văn bằng thủy tinh khắp sàn nhà. Một trong những câu ấy nói rằng Felice vẫn còn quá nhiều sự trần trụi ở bên trong.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ VAN GOGH
Lý do tôi uống rượu là để hiểu bầu trời vàng, bầu trời vàng vĩ đại, Van Gogh nói. Khi nhìn thế giới, ông thấy những chiếc đinh gắn màu sắc vào sự vật, và ông thấy những chiếc đinh ấy đang đau đớn.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NHỮNG VIÊN ĐÁ NGỦ
Camille Claudel sống ba mươi năm cuối đời trong một viện tâm thần, tự hỏi tại sao, viết thư cho người anh trai là nhà thơ, người đã ký những giấy tờ đưa bà vào đó. Hãy đến thăm em, bà nói. Hãy nhớ rằng em đang sống ở đây cùng những người đàn bà điên, ngày dài lắm. Bà không hút thuốc, cũng không đi dạo. Bà từ chối điêu khắc. Dù người ta đưa cho bà những viên đá ngủ — đá cẩm thạch, đá granite và đá porphyry — bà vẫn đập vỡ chúng, rồi nhặt những mảnh vỡ lên và đem chôn bên ngoài tường viện vào ban đêm. Ban đêm là lúc đôi bàn tay bà lớn lên, lớn mãi, cho đến khi trong bức ảnh, chúng trông như hai phần cơ thể của một người nào khác được đặt nặng lên đầu gối bà.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ VIỆC ĐI LÙI
Mẹ cấm chúng tôi đi lùi. Người chết đi như thế, mẹ thường nói. Mẹ lấy ý tưởng ấy ở đâu ra? Có lẽ từ một bản dịch tồi. Rốt cuộc, người chết không đi lùi, nhưng họ đi phía sau chúng ta. Họ không có phổi nên không thể gọi với theo, nhưng họ rất muốn chúng ta ngoảnh lại. Nhiều người trong số họ là những nạn nhân của tình yêu.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ CHỐNG THẤM
Franz Kafka là người Do Thái. Ông có một người em gái, Ottla, cũng là người Do Thái. Ottla kết hôn với một luật gia, Josef David, không phải người Do Thái. Khi các đạo luật Nuremberg được áp dụng tại Bohemia–Moravia vào năm 1942, Ottla, người đàn bà trầm lặng, đề nghị Josef David ly hôn. Ban đầu ông từ chối. Bà nói về những hình dạng trong giấc ngủ, về tài sản, về hai cô con gái của họ và về một cách tiếp cận hợp lý. Bà không nhắc đến — bởi khi ấy bà vẫn chưa biết từ ấy — Auschwitz, nơi bà sẽ chết vào tháng Mười năm 1943. Sau khi thu xếp căn hộ ngăn nắp, bà đóng gói một chiếc ba lô và được Josef David đánh bóng giày thật kỹ. Ông bôi lên giày một lớp mỡ. Giờ thì chúng chống thấm nước rồi, ông nói.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NÀNG MONA LISA
Ngày nào ông cũng rót câu hỏi của mình vào nàng, như người ta rót nước từ bình này sang bình khác, và nước lại trào ngược về phía ông. Đừng nói với tôi rằng ông đang vẽ mẹ mình, dục vọng, vân vân. Có một khoảnh khắc nước không nằm trong bình này cũng chẳng nằm trong bình kia — cơn khát ấy mới lớn làm sao, và ông tưởng rằng khi tấm toan hoàn toàn trống rỗng, ông sẽ dừng lại. Nhưng đàn bà rất mạnh mẽ. Nàng hiểu những chiếc bình, nàng hiểu nước, nàng hiểu cơn khát của phàm nhân.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ KẾT THÚC
Ánh sáng và sự chiếu sáng khác nhau ở điểm nào? Có một bức khắc axit của Rembrandt mang tên Ba Cây Thập Giá. Đó là bức tranh về mặt đất, bầu trời và đồi Calvary. Một khoảnh khắc trút mưa xuống tất cả, bản khắc tối dần. Tối hơn nữa. Rembrandt đánh thức bạn vừa kịp lúc để nhìn thấy vật chất loạng choạng bước ra khỏi những hình thể của nó.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ SYLVIA PLATH
Bạn có xem mẹ cô ấy trên truyền hình không? Bà nói những điều trần trụi, cháy sém. Bà nói: Tôi nghĩ đó là một bài thơ tuyệt vời, nhưng nó làm tôi đau lòng. Bà không nói nỗi sợ rừng rậm. Bà không nói lòng căm ghét rừng rậm, tiếng khóc giữa rừng hoang, chặt phăng nó đi, chặt đi. Bà nói quyền tự quản, bà nói cuối con đường. Bà không nói tiếng ngân nga giữa không trung, thứ mà bạn đến đây để tìm, chặt đi.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ VIỆC ĐỌC
Một số người cha ghét đọc sách nhưng thích đưa cả gia đình đi du lịch. Một số đứa trẻ ghét du lịch nhưng thích đọc sách. Thật kỳ lạ khi họ thường xuyên trở thành những hành khách trên cùng một chiếc ô tô. Tôi thoáng nhìn thấy những bờ vai hùng vĩ, sắc nét của dãy Rockies qua khoảng trống giữa các đoạn văn trong Madame Bovary. Bóng mây uể oải lang thang trên cái cổ họng bằng đá khổng lồ của nàng, lần theo những sườn mình phủ đầy linh sam. Từ những ngày ấy, mỗi khi nhìn thấy lông mọc trên da thịt phụ nữ, tôi lại nghĩ: Rụng lá ư?
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ MƯA
Đêm tôi ra đi, mọi thứ đen hơn cả ô liu. Khi tôi chạy ngang qua những cung điện, lòng vui sướng một cách kỳ lạ, trời bắt đầu đổ mưa. Rốt cuộc, đó là một ý tưởng kỳ diệu biết bao — những hình thể nhỏ bé ấy! Tôi có thể lạc lối trong lúc đếm chúng. Ai là người đầu tiên nghĩ ra điều ấy? Ông đã mô tả nó với những người khác như thế nào? Ngoài khơi, trời cũng đang mưa. Mưa chẳng rơi trúng ai.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ LẠC ĐÀ KHÔNG BƯỚU VICUÑA
Là một loài vật trong huyền thoại, vicuña sống rất tốt ở những vùng núi lửa phía bắc Peru. Ánh sáng giáng xuống nó như Milton giáng xuống các con gái mình. Nghe thấy không? — họ đang lặng lẽ đếm dưới hơi thở. Khi bạn cầm lấy chiếc rìu, hãy lắng nghe. Tiếng vó ngựa. Gió.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ BỘ SƯU TẬP TOÀN THỂ
Từ thuở nhỏ, ông đã mơ có thể giữ bên mình mọi đồ vật trên thế gian, xếp thành hàng trên các kệ và tủ sách. Ông phủ nhận sự thiếu hụt, sự lãng quên, thậm chí cả khả năng một món đồ nào đó bị thất lạc. Trật tự tuôn ra từ Noah thành những hình tam giác xanh lam, và khi cơn cuồng nộ thuần khiết của những hệ thống phân loại dâng lên quanh ông, nhấn chìm cuộc đời ông, những người khác gọi chúng là sóng. Một thế giới những con người ấy đã chết đuối.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ CHARLOTTE
Cô Brontë, cô Emily và cô Anne thường cất đồ khâu vá đi sau giờ cầu nguyện, rồi cả ba đi thành hàng một, vòng quanh chiếc bàn trong phòng khách cho đến gần mười một giờ đêm. Cô Emily đi bộ chừng nào còn có thể, và khi cô mất, cô Anne cùng cô Brontë tiếp tục việc ấy — giờ đây, tim tôi đau nhói khi nghe tiếng cô Brontë đi đi lại lại, một mình, cứ thế bước tiếp.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ BỮA TỐI CHỦ NHẬT VỚI CHA
Con có định đặt chiếc ghế trở lại đúng chỗ của nó không, hay cứ để mặc nó ở đó, trông chẳng khác nào một cái tử cung? (Ban công nhà chúng tôi là ban công tháng Sáu lộng gió.) Con có định để mặc gương mặt bị những ham muốn xung đột làm méo mó của mình trút xuống chúng ta suốt bữa ăn, hay sẽ chỉnh đốn lại bản thân để ít ra chúng ta còn có thể thưởng thức món tráng miệng? (Chúng tôi chặn các góc của mọi thứ trên bàn bằng những đạo luật nhỏ bằng bạc đặc.) Con có định cứa toạc cổ họng mình vào những cái đầu chim gõ kiến ấy như mọi tối Chủ nhật, hay sẽ chỉ ngồi yên lặng trong khi Laetitia chơi kèn clarinet cho chúng ta nghe? (Cha tôi, người hút một loại xì gà có tên Dimanche Éternel — Chủ nhật Vĩnh cửu — dùng những chiếc đầu ấy làm gạt tàn.)
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ CHÀNG TRAI TRẺ TRONG ĐÊM
Đêm xuống, chàng trai muốn người ta chở mình đi vòng quanh tiếng thét. Nó nằm giữa thành phố, nhìn ngược lại chàng bằng sức nóng của nó và những vũng thịt hồng như hoa hồng. Dung nham khủng khiếp rực sáng trong linh hồn chàng. Chàng cứ đi xe và nhìn.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ BÀI HỌC GIẢI PHẪU CỦA TIẾN SĨ DEYMAN
Một mùa đông lạnh đến nỗi, khi đi trên phố Breestraat, chỉ cần chuyển từ chỗ có nắng sang bóng râm, bạn cũng cảm thấy sự khác biệt chảy dọc hộp sọ mình như nước. Đó là mùa đông đói kém năm 1656, khi Black Jan cặp với một cô gái điếm tên Elsje Ottje và hai người đã sống khá sung túc được một thời gian. Nhưng vào một ngày tháng Giêng giá buốt, người ta bắt gặp Black Jan đang trộm nhà một thương nhân buôn vải. Hắn bỏ chạy, ngã xuống, đâm dao vào một người đàn ông và bị treo cổ ngày hai mươi bảy tháng Giêng. Chắc hẳn bạn đã biết chuyện gì xảy ra với hắn sau đó: thời tiết lạnh cho phép tiến sĩ Deyman hướng con mắt đích thực của y học vào Black Jan suốt ba ngày. Người ta tự hỏi liệu Elsje có bao giờ nhìn thấy bức tranh của Rembrandt hay không, bức tranh cho thấy tên trộm tình nhân của nàng trong một góc nhìn chính diện bị rút ngắn dữ dội, đến mức những lòng bàn chân nguyên vẹn của hắn dường như gần chạm vào khối đại não đã bị phanh mở. Cắt, cắt sâu vào để tìm ra nguồn gốc của vấn đề, tiến sĩ Deyman đang nói thế, khi ông tách hai bên bộ não ra như người ta vạch tóc. Nỗi buồn đang lần mò bò ra khỏi đó.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ HOA LAN
Chúng ta sống bằng cách đào đường hầm, bởi chúng ta là những con người bị chôn sống. Với tôi, những đường hầm bạn đào sẽ có vẻ kỳ quặc, chẳng dẫn đến đâu, như những đóa lan bị bật rễ. Nhưng hương thơm thì không bao giờ tàn lụi. “Một Cậu Bé đã bỏ nhà đi khỏi Amherst cách đây vài Ngày,” Emily Dickinson viết trong một bức thư năm 1883, “và khi được hỏi cậu định đi đâu, cậu trả lời: Vermont hoặc châu Á.”
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ KHỔ SAI
“Je haïs ces brigands!” — “Ta căm ghét lũ cướp ấy!” Một ngày nọ, tại Omsk, một nhà quý tộc tên M-ski nói thế khi sải bước đi ngang qua Dostoevski, đôi mắt lóe lên. Dostoevski đi vào trong rồi nằm xuống, hai tay đặt sau đầu.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ CHÂN LÝ CÓ THỂ TÌM THẤY TRONG GIẤC MƠ
Bị một chân lý bất ngờ chộp lấy, tôi bật dậy lúc bốn giờ sáng. Từ grip, phát âm là “gripe”, chỉ được dùng cho thị trấn, thành phố và nơi cư trú; từ gripe, phát âm là “grip”, có thể dùng để chỉ con người. Trong giấc mơ, tôi nhìn thấy hai phần của chân lý này được nối với nhau bằng một sợi dây dài ba dặm bện từ tóc phụ nữ. Và đúng vào khoảnh khắc ấy, tất cả những câu hỏi về việc linh hồn nam và nữ sát hại lẫn nhau — những câu hỏi lẽ ra sẽ được giải đáp ngay khi tôi kéo sợi dây — bỗng đứt phựt, rồi rơi thành một khối xuống lại vực đá nơi tôi đang ngủ. Chúng ta là một nửa rồi lại một nửa, chúng ta là phần gốc cụt của ngôn ngữ.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ VẾT THƯƠNG ĐÊM THẾ GIỚI CỦA HÖLDERLIN
“Vua Oedipus có lẽ đã có thừa một con mắt,” Hölderlin nói rồi tiếp tục leo lên. Phía trên ranh giới cây cối, mọi thứ trống trơn như mặt trong cổ tay. Đá vẫn còn. Tên gọi vẫn còn. Những cái tên rơi xuống người ông, rít lên.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ CẢM GIÁC MÁY BAY CẤT CÁNH
Ừ thì, bạn biết đấy, tôi tự hỏi, có thể đó là tình yêu đang chạy về phía cuộc đời tôi, hai tay giơ cao, hét lên: mua nó đi, món hời quá còn gì!
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NHIỆM VỤ CỦA TÔI
Nhiệm vụ của tôi là mang những gánh nặng bí mật thay cho thế gian. Người ta tò mò nhìn theo. Chẳng hạn, sáng hôm qua, lúc mặt trời mọc, bạn có thể đã thấy tôi trên đê chắn sóng, mang theo băng gạc. Tôi còn mang những ý tưởng không đúng lúc, những tội lỗi nói chung, hoặc bất cứ hành động sai trái nào đã bị hạ xuống cùng với bạn vào giờ khắc này. Hãy tin tôi. Con vật đang chạy nước kiệu có thể khiến những trái tim đỏ trở lại màu đỏ.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ CHỦ NGHĨA KHOÁI LẠC
Vẻ đẹp khiến tôi tuyệt vọng. Tôi chẳng còn quan tâm tại sao nữa, tôi chỉ muốn thoát đi. Khi nhìn thành phố Paris, tôi khao khát quấn hai chân quanh nó. Khi nhìn bạn nhảy múa, tôi cảm thấy một sự mênh mông vô tình, như một thủy thủ giữa vùng biển lặng gió đến chết. Những ham muốn tròn căng như quả đào nở rộ trong tôi suốt đêm, tôi không còn nhặt nhạnh những gì rơi xuống nữa.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NHÀ VUA VÀ LÒNG CAN ĐẢM CỦA ÔNG
Ông đứng dậy, mang nặng nỗi ngờ vực không biết nên bắt đầu từ đâu. Ông ngoảnh nhìn chiếc giường, nơi đặt viên đá mài. Ông nhìn ra thế gian, nhà tù thực nghiệm nổi tiếng nhất thời đại ấy. Phía bên kia những cọc tra tấn, ông chẳng nhìn thấy gì. Vậy mà ông vẫn nhìn thấy.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ NƠI TRÚ ẨN
Bạn có thể dùng trái tim cá để viết lên tường, là nhờ phốt pho. Người ta ăn nó. Dọc theo bờ sông có những túp lều như thế. Tôi viết những dòng này để nói với bạn những điều sai lạc hết mức có thể. “Khi rời đi, hãy thay cánh cửa vào chỗ cũ,” dòng chữ viết. Giờ thì bạn hãy nói cho tôi biết điều đó sai lạc đến mức nào, nó phát sáng được bao lâu. Nói tôi nghe.
ĐỐI THOẠI NGẮN VỀ BẠN LÀ AI
Tôi muốn biết bạn là ai. Người ta vẫn nói về một tiếng gọi vang lên trong hoang địa. Xuyên suốt Cựu Ước, có một tiếng nói — không phải tiếng nói của Đức Chúa, nhưng biết điều gì đang ở trong tâm trí Đức Chúa — cứ cất lên mãi. Trong khi chờ đợi, bạn có thể giúp tôi một việc. Bạn là ai?
[ChatGPT chuyển ngữ từ SHORT TALKS (1992); T.Vấn biên tập và hiệu đính]
