“NGỰA BIỂN” TỪ ĐÂU CHUI RA?
TẬP THƠ “NGOÀI LUỒNG” ĐẦU TIÊN TRONG PHONG TRÀO “TỰ XUẤT BẢN” SAU “ĐỔI MỚI”
Hồi đó, không khí rạo rực sau “Đổi mới”, sau hiệu lệnh “thả cương văn nghệ” chưa từng nghe từ các bậc đế vương đỏ: “Tự cứu mình trước khi Trời cứu!” Phận mình cũng xoay chuyển 180 độ: Một thằng ở “cõi ấy” về 3 năm trước, được trao trọng trách giữ tờ tạp chí của một Tổng Công ty lớn & giàu có nhất Việt Nam (SEAPRODEX)! Từng được lãnh 1 chiếc xe đưa nhà văn Nguyên Ngọc đi chơi dọc bờ biển từ Cà Mau đến Huế!
Sướng nhất là các nhà xuất bản được thoải mái bán giấy phép cho bất cứ ai tự bỏ tiền ra in sách (tác giả tự in hoặc bán bản thảo cho “đầu nậu” in)! Miễn là duyệt nội dung không có gì “phản động, đồi trụy” lộ liễu! Mấy năm trời mình và vợ con sống nhờ dịch truyện tiếng Pháp, mua giấy phép (nhiều nhất là của Sở Văn hoá TT Lâm Đồng), tự bỏ tiền in. Giấy đen xì, mà mỗi cuốn in hàng vạn bản, bán hết veo, vì người đọc sau bao nhiêu năm (miền Bắc từ 1954, miền Nam từ 1975) bị cắt đứt với văn chương thế giới, nay như nắng hạn gặp mưa rào! Nhớ nhất là cuốn “Con chó vàng” (Le chien jaune) truyện trinh thám của G. Simenon, in tới 40 ngàn cuốn. Và cuốn “100 bài thơ tình thế giới” (mình chủ biên và cùng dịch), nhà thơ Chế Lan Viên viết tựa “hình như chưa có một công trình nào tập họp được nhiều thơ hay về tình yêu trên thế giới như tập này” (mua giấy phép Sở VH TT Vũng Tàu-Côn Đảo). Các bạn trong nhóm cùng đầu tư in sách sợ Thơ khó bán, vợ chồng mình bèn lãnh cả 15 ngàn bản (bây giờ có ai dám in tập thơ 15000 bản???), chở xe đạp đi… bỏ mối cho tất cả các sạp sách báo khắp Sài Gòn, mỗi sạp mươi cuốn, hẹn bán được mới lấy tiền. Sau một tháng, bán hết!
Thế là, đi đến quyết định táo bạo: mua giấy phép tự xuất bản mấy chục bài thơ cất trong sổ tay suốt từ những năm 1960, thứ thơ “bàng thống” như cách gọi của anh Văn Cao trong buổi gặp gỡ đầu tiên ở nhà anh hồi đó, tức là thứ thơ giờ đây gọi là “ngoài luồng”. Tên tập thơ được định rất nhanh: “Ngựa biển”.
HAI BÀ ĐỠ MÁT TAY: HOẠ SĨ HOÀNG NGỌC BIÊN, GIÁM ĐỐC XUẤT BẢN TRƯƠNG VĂN KHUÊ
Do cái duyên gặp gỡ với hoạ sĩ Hoàng Ngọc Biên, cũng là nhà văn-dịch giả, có lẽ là hoạ sĩ Việt Nam duy nhất được đào tạo bài bản (ở Nhật) về đồ hoạ ấn loát. Từ ngay khi mới vào SG sau 1975, đến chơi quán nước anh bán ở lề đường Trương Minh Giảng (tức Lê Văn Sĩ bây giờ) và mượn sách tiếng Pháp trong tủ sách nhà anh. Sau đó anh là người giúp mình trình bày 2 tờ tạp chí chuyên ngành: tờ “Sáng tạo” của Uỷ ban khoa học kỹ thuật thành phố mà mình là Thư ký toà soạn và tờ “Seaprodex” của Tổng công ty Xuất khẩu Thuỷ sản mà mình phụ trách. Nên việc đầu tiên nghĩ đến là phải có 1 quyển Thơ thật đẹp do anh trình bày!
Đọc bản thảo, anh nhận lời ngay! Chắc là do cảm tình cả với Thơ lẫn với tác giả!
Có 3 chuyện đáng nói trong khi làm việc với anh về tập thơ.
Một: Chùm thơ lạ lùng nhất trong tập, viết ra như “vô thức” trong những giây phút hoang mang nhất trong một Sài Gòn hỗn loạn, mất phương hướng sau 1975, mình dè dặt đặt tên là “Thể nghiệm 80”. Anh hỏi: “Ông không tin đó là thơ à?” Mình ngẫm nghĩ, thay vài cái tên (thơ ngẫu hứng, đoản khúc, ảo khúc), cuối cùng loé lên: “Thơ vụt hiện”! (năm 2003, được mời sang Mỹ nói chuyện về Thơ, mình nghĩ mãi dịch “vụt hiện” sang tiếng Anh là gì, Happening (chợt xảy ra) hay Fulguration (chớp loé), cuối cùng chọn Flashing (chớp sáng)!)
(Sau này nhà thơ Bùi Minh Quốc xin mình cái tên ấy để đặt cho bài thơ “Thơ vụt hiện trước bàn thẩm vấn” của anh).
Hai: Chọn khổ sách nào cho đẹp và độc đáo, chưa ai làm?
Chợt nhìn thấy trên bàn nhà anh Biên những tờ nhạc bướm in ở Sài Gòn trước 1975, khổ vuông, mình hỏi: “Khổ này nhé?”. Anh tán thành!
Thế là anh quyết định khổ in 17,5 X 19 cm. Anh cho biết khổ này sẽ tốn giấy hơn khổ thông thường (13 X 19 cm) nhưng mình chịu chơi!
Khi sách ra, khổ sách lạ đúng là gây ấn tượng không nhỏ. Từ đấy, mình quyết chọn khổ vuông cho hầu hết tập thơ của mình, cũng như sau này khi làm 2 tập Bến lạ và Ô mai cho anh Đặng Đình Hưng. Và từ đó tới nay thấy khá nhiều bạn làm thơ khác cũng chọn khổ vuông như thế.
Ba: Tranh bìa và phụ bản
Sau khi sách ra, anh Hoàng Ngọc Biên mới cho biết anh đã làm 40 phác thảo mới ra được bức tranh ưng ý làm bìa tập thơ: Đầu con ngựa cổ cao thẳng căng tung bờm vọt lên trên lớp sóng biển!
Năm 2017, khi đến thăm anh ở San Jose, thấy anh dựng bức hoạ “Ngựa biển” trên bàn phòng ngủ! Thật cảm động: anh đã đem theo nó từ Việt Nam và giữ nó bên mình suốt bao năm!
Anh còn công phu vẽ 3 phụ bản và trình bày dàn trang cực đẹp, chủ quan mình cho là một trong số tập thơ trình bày đẹp nhất, sang trọng nhất từ trước (đến cả nay).
Dư luận sau khi sách ra, kể cả những bài “uýnh” thơ HH cũng đều nhất trí khen tập thơ sang trọng, đẹp quá (càng khen hình thức để càng chê nội dung???)
Đến việc lựa nhà xuất bản. Do cái duyên trước đó (1987) mình được bạn nối khố là Trần Hoài Dương ở NXB này đặt dịch truyện “The Jungle’s Book” của R. Kipling (mình đặt tên là “Mowgli người sói”) cho NXB. Sách bán chạy. Năm 1988 bèn rủ Giám đốc NXB là Trương Văn Khuê chung vốn để tái bản, cũng bán chạy! Vậy là mình “chọn mặt gửi vàng “Ngựa Biển”. Trương Văn Khuê ủng hộ! Sau khi sách ra, anh Khuê mới “lộ bem”: An ninh đòi xem bản thảo của mình, anh quyết không cho, nói: “Duyệt bản thảo là trách nhiệm của NXB. Sách ra rồi, nếu có chuyện sai phạm thì các đồng chí cứ làm việc!” Nhờ tinh thần “đổi mới” đang lên cao toàn xã hội, nhờ bản lĩnh của anh, cũng nhờ uy thế của một sinh viên CS hoạt động bí mật trước 1975 cùng với nhiều quan chức đương thời, giám đốc Khuê đã bảo vệ được quyền xuất bản của mình! Vậy mà sau khi sách ra, trên tạp chí “Tác phẩm văn học” của Hội Nhà văn, có ý kiến của nhà thơ Tế Hanh rằng nghe nói HH phải mất 3 chỉ vàng để được NXB in tập thơ này. Mình vội viết ngay thư phản đối việc vu khống bôi nhọ cả mình lẫn NXB, và nhà thơ T.H đã phục thiện viết lời cải chính và xin lỗi đàng hoàng.
Tập thơ ra đời còn có duyên với nhà thơ Đỗ Trung Quân. Lúc đó anh làm việc ở nhà in Thanh Niên. Chính tay anh đã đánh máy bản thảo và chăm sóc cho việc in tập thơ.
HỌP MẶT BẠN BÈ KHI SÁCH RA
Tình cờ là lúc các anh Văn Cao, Hoàng Cầm, Trần Dần, Dương Tường đang vào SG chơi! Thế là buổi họp mặt thật vui diễn ra, mọi người ký tên vào 2 cuốn Ngựa Biển vừa ra lò! Văn Cao, Thuý Băng (vợ Văn Cao), Hoàng Cầm, Trần Dần, Dương Tường Nguyễn Duy, Đỗ Trung Quân, nhà điêu khắc Nguyễn Hải, hoạ sĩ Ca Lê Thắng, hoạ sĩ Đào Trọng Lưu, nhà văn Trần Hoài Dương, con trai THD là Trần Lê Quỳnh (sau là nhạc sĩ và nhà báo BBC), nhà văn Nhật Tuấn, nhà văn Chinh Văn (người biện tập tập thơ này), nhà báo Nguyễn Trọng Chức…
Một vài lời ghi thú vị vào sách hôm ấy:
“Yêu thơ HH mặc dù có lúc cãi nhau”(Hoàng Cầm)
“Có thể một ngày ta cách xa” (Văn Cao)
“Cuối cùng là phải giải thích cuộc sống – sự giải thích rất biết bao? Thế rồi con người bao giờ cũng khiêm nhường” (Nguyễn Hải)
“gửi H.H
NƯỚC MẤT – ^NGK”OR CÒN?
Tưmã Gãy Trần Dần
Sàigđô – Hè và nho I’- 88
“Mọi thứ bọt biển đều phù du. Chỉ những sóng ngầm ở lại” (Chinh Văn).
Bút tích chữ ký bạn bè trong buổi họp mặt
Tại phòng sách kiêm garage nhà anh HNB ở San Jose 2017.
Hoàng Hưng
©T.Vấn 2023
