Huy Quoc Phan, 43 tuổi, đã bị giam giữ tại một trung tâm giam giữ ở Louisiana từ giữa tháng 4 trong khi chờ trục xuất về Việt Nam. Anh đã trốn khỏi đất nước khi còn là một đứa trẻ và đã được bảo vệ khỏi việc trục xuất mặc dù đã bị kết án hình sự khi còn là một thiếu niên. Ảnh: Amy Phan
USA Today: 50 years after Vietnam War, refugees swept up by Trump’s immigration crackdown
(Chuyển ngữ tiếng Việt: ChatGPT; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)
50 Năm Sau Chiến Tranh Việt Nam, Một Người Tị Nạn Việt Nam Bị Cuốn Vào Cuộc Trấn Áp Di Dân Của Chính Quyền Trump
Tác giả: Eduardo Cuevas, USA TODAY
Suốt hơn một tháng qua, một người đàn ông gốc Việt 43 tuổi đã bị giam giữ trong một trung tâm di trú ở bang Louisiana, chờ xem liệu mình có bị trục xuất về quốc gia mà anh từng bỏ trốn khi còn là một cậu bé hay không.
Anh Huy Quốc Phan, hiện có vợ và con là công dân Hoa Kỳ, là một trong hàng ngàn người từng đến Mỹ với tư cách người tị nạn sau khi Chiến tranh Việt Nam kết thúc, và giờ đây đang trở thành mục tiêu bị trục xuất.
Làm việc tại một kho hàng ở bang Alabama, Phan đã thụ án 15 năm tù vì dính líu đến một vụ cướp dẫn đến cái chết của một chủ tiệm.
Vợ anh – chị Amy, 39 tuổi, kết hôn với anh được sáu năm – cho biết chị biết về tội danh đó, vốn xảy ra khi anh mới 17 tuổi.
“Tôi không vì chuyện đó mà trách anh ấy khi chúng tôi gặp nhau,” chị nói. “Tôi nghĩ ai cũng xứng đáng có cơ hội thứ hai.”
Trong nhiều thập niên, cả các chính quyền Cộng hòa lẫn Dân chủ đều đồng thuận – ít nhất là đối với những người nhập cư từ Việt Nam, quốc gia mà Hoa Kỳ đã rút khỏi trong ô nhục cách đây 50 năm. Dù người nhập cư từ các quốc gia khác thường xuyên bị trục xuất sau khi mãn hạn tù, người Việt lại được phép ở lại.
Nhưng điều đó không còn nữa.
Trong nhiệm kỳ đầu tiên của mình, Tổng thống Donald Trump đã tìm cách chấm dứt chính sách đặc biệt đó. Và bốn tháng sau khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai, ông đang đẩy mạnh nỗ lực trục xuất hàng triệu người nhập cư, trong đó có cả người Việt Nam.
Bà Tricia McLaughlin, trợ lý Bộ trưởng tại Bộ An ninh Nội địa, nói rằng những người như Phan xứng đáng bị trục xuất vì có tiền án hình sự.
“Dưới sự lãnh đạo của Tổng thống Trump và Bộ trưởng An ninh Nội địa Kristi Noem, Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) vẫn đang bảo vệ người dân Mỹ bằng cách bắt giữ và trục xuất những người nước ngoài phạm tội,” bà McLaughlin tuyên bố trong một email gửi báo giới.
Quy chế bảo vệ với tư cách người tị nạn
Năm mươi năm sau sự sụp đổ của Sài Gòn, những thay đổi chính sách hiện nay đang khiến hàng ngàn người tị nạn Việt Nam như anh Phan rơi vào tình trạng lấp lửng, theo lời ông Quyên Mai, giám đốc điều hành tổ chức phi lợi nhuận Vietnamese American Organization có trụ sở tại California.
“Chúng tôi cảm thấy như bị bỏ rơi một lần nữa,” ông nói.
Tính đến cuối tháng Năm, chính quyền Trump đã cố gắng trục xuất ít nhất một người đàn ông gốc Việt sang Nam Sudan, cùng với những di dân khác. Vào ngày 27 tháng Năm, các quan sát viên ghi nhận ít nhất một chuyến bay trục xuất dường như đã hạ cánh tại Hà Nội.
Về mặt lịch sử, Việt Nam thường không chấp nhận các trường hợp bị trục xuất từ Hoa Kỳ, ngoại trừ một giai đoạn trong nhiệm kỳ đầu tiên của ông Trump. Khi nhậm chức, Tổng thống Joe Biden phần lớn đã ngưng các vụ trục xuất như vậy.
Cả chính quyền Trump lẫn chính phủ Việt Nam đều không phản hồi các câu hỏi liên quan đến bất kỳ thay đổi nào trong các thỏa thuận về việc giam giữ người nhập cư Việt Nam hoặc hồi hương những người bị trục xuất.
Dù chưa rõ chính xác bao nhiêu người Việt Nam sẽ bị ảnh hưởng, một luật sư di trú ở Atlanta cho biết ông đang đại diện cho hơn một tá người đang bị giam giữ. Theo các thỏa thuận giữa hai quốc gia, khoảng 8.600 người nhập cư gốc Việt đã được bảo vệ khỏi bị trục xuất dù đã có án tích và lệnh trục xuất trước đó, theo lời luật sư Lee Ann Felder-Heim, người phụ trách quyền lợi di dân tại tổ chức phi lợi nhuận Asian Law Caucus có trụ sở tại San Francisco.
Sau Tháng Tư Đen năm 1975, làn sóng đầu tiên gồm 125.000 người tị nạn từ Việt Nam đã đến Hoa Kỳ. Đến năm 2000, gần một triệu người Việt đã định cư tại đây, theo Viện Chính sách Di cư (Migration Policy Institute). Phần lớn trong số họ đã trở thành thường trú nhân.
“Chính phủ Hoa Kỳ từng cam kết với những người được nhận vào nước này dưới diện tị nạn rằng họ sẽ được bảo vệ,” giáo sư Jana Lipman, chuyên ngành lịch sử tại Đại học Tulane và là người nghiên cứu về cộng đồng người tị nạn Việt Nam, cho biết.
Anh Phan thuộc nhóm người đến Mỹ trước năm 1995, thời điểm Hoa Kỳ và Việt Nam bình thường hóa quan hệ sau 20 năm kết thúc chiến tranh.
Một vụ kiện được giải quyết vào năm 2021 đã ngăn chặn việc giam giữ kéo dài đối với những người nhập cư sớm này. Chính quyền Biden từng hạn chế việc trục xuất họ. Nay chính quyền Trump đang tìm cách khởi động lại chương trình trục xuất.
“Đây là một trở ngại lớn đối với chương trình trục xuất của tổng thống,” ông Andrew Arthur, học giả thường trú về luật và chính sách tại Trung tâm Nghiên cứu Di trú (Center for Immigration Studies), một tổ chức tư vấn theo khuynh hướng bảo thủ, nhận định.
Việt Nam là một trong những quốc gia “cứng rắn nhất” trong việc chấp nhận người bị trục xuất, ông nói thêm. Và chính sách trục xuất của ông Trump, theo ông, là “nhìn về phía trước” thay vì bị chi phối bởi một cuộc chiến đã diễn ra cách đây nửa thế kỷ.
Vượt Biển Tìm Tự Do
Lần cuối cùng Phan nhìn thấy Việt Nam là từ trên một con thuyền.
Anh sinh năm 1982 trong một gia đình nông dân tại Bến Tre, một tỉnh nông nghiệp thuộc đồng bằng sông Cửu Long ở miền Nam Việt Nam.
Theo đơn xin tị nạn của người cô mà USA TODAY đã xem qua, thân nhân của anh – bao gồm cả ông ngoại – từng chiến đấu trong các lực lượng dân quân thân Việt Nam Cộng Hòa, được Hoa Kỳ hậu thuẫn. Họ bị đưa vào các trại “học tập cải tạo” của chính quyền cộng sản mới và bị ép lao động khổ sai. Chính quyền cũng đã tịch thu một phần đất đai của gia đình.
Trong hoàn cảnh đất nước còn tan hoang sau chiến tranh, cha mẹ anh quyết định gửi Phan – khi ấy mới 7 tuổi – đi cùng cô ruột là bà Lê Thị Phan, khi đó 25 tuổi, và con gái của bà mới 3 tuổi. Họ vượt biên bằng thuyền, và vào năm 1989, đã đến được một trại tị nạn ở Malaysia, theo hồ sơ ghi lại.
Huy Quốc Phan đã trốn khỏi Việt Nam khi còn nhỏ và đến Hoa Kỳ với tư cách là người tị nạn. Anh đã được bảo vệ khỏi việc trục xuất mặc dù đã bị kết án hình sự khi còn là thiếu niên. Hiện đã 43 tuổi, chính quyền Trump đang tìm cách trục xuất anh về Việt Nam. Ảnh: Amy Phan
Hai năm sau, các viên chức di trú Hoa Kỳ đã chấp nhận Phan và người thân của anh vào Mỹ với quy chế tị nạn.
Anh còn nhớ rất rõ khoảnh khắc đầu tiên nhìn thấy nước Mỹ.
“Mỹ sáng rực như cây thông Noel,” anh kể qua điện thoại từ trung tâm giam giữ với USA TODAY. “Thật kỳ diệu.”
Cả gia đình định cư tại vùng đô thị Atlanta.
Anh học tiếng Anh, phát triển chất giọng miền Nam, và trở thành người phiên dịch cho gia đình. Anh còn chăm sóc hai người em họ nhỏ hơn.
Những Lựa Chọn Sai Lầm và Sự Chuộc Lỗi
Phan bỏ học giữa chừng khi đang học lớp 9 và chuyển đến sống với những thanh niên Việt Nam khác. Anh kể rằng mình đã ngưỡng mộ sai người.
Vào ngày 3 tháng 7 năm 1999, khi mới 17 tuổi và thiếu tiền thuê nhà, anh cùng bốn người khác quyết định cướp một quán cà phê của người Việt. Các điều tra viên mô tả họ là những khách hàng tự hình thành một “nhóm cướp bộc phát”.
Một vài người trong nhóm đã đánh đập chủ tiệm đến chết để ép ông giao tiền, theo tường trình của tờ Atlanta Journal-Constitution thời điểm đó.
Phan bị xét xử như người trưởng thành và thụ án gần 15 năm trong một nhà tù ở Georgia, theo hồ sơ. Một thẩm phán di trú đã ban hành lệnh trục xuất cuối cùng đối với anh vào năm 2002, khi anh còn trong tù. Trong thời gian bị giam giữ, anh đã lấy được bằng GED (tương đương tốt nghiệp trung học) và các chứng chỉ đào tạo kỹ thuật.
Kể từ khi được trả tự do vào năm 2015, gia đình anh cho biết anh không hề có thêm vấn đề gì với pháp luật.
Phan cho biết anh từng làm việc bảy ngày mỗi tuần tại tiệm pizza Little Caesar’s và một tiệm làm móng cho đến khi gặp Amy qua một trang web hẹn hò trực tuyến. Anh tìm được công việc ổn định tại một kho hàng để có thêm thời gian bên cô.
Gia đình họ – nay đã có một bé nhỏ – đã chuyển đến bang Alabama vào năm ngoái để sống gần chị gái của Amy, người vừa qua đời vào tháng Hai.
Bị Bắt và Giam Giữ
Vào ngày 14 tháng Tư, khi đang chờ con trai riêng 11 tuổi và con trai ruột 3 tuổi thức dậy, Phan nghe tiếng gõ cửa. Khi đó là đầu kỳ nghỉ xuân, anh nghĩ có thể bạn bè của con riêng đến chơi sớm.
Nhưng không phải vậy. Đó là các đặc vụ ICE (Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan) cùng với lực lượng U.S. Marshals (cảnh sát liên bang), họ còng tay anh.
Amy tỉnh dậy khi nghe tiếng chồng gọi từ phòng khách, nơi cô thấy nhiều đặc vụ đang đứng xung quanh chồng mình, bị còng tay.
Phan vô cùng hoang mang. Giấy phép lao động của anh vẫn còn hiệu lực đến tháng Chín. Họ nhắc lại tội danh khi anh còn vị thành niên.
“Tôi đã làm sai trong quá khứ, nhưng giờ tôi không làm gì sai cả,” Phan nói.
Trong hai ngày, vợ anh không biết anh ở đâu. Cuối cùng anh được gọi một cuộc điện thoại kéo dài một phút để báo rằng anh đang được chuyển đến Trung tâm Giam giữ LaSalle ở Jena, bang Louisiana — nơi chính quyền Trump đã từng đưa nhiều người bị giam giữ, bao gồm cả cựu sinh viên Đại học Columbia Mahmoud Khalil.
Trong một video TikTok có hơn 940.000 lượt xem, Amy khẩn cầu: “Xin hãy trả chồng tôi về cho tôi.”
Trên một tờ giấy cũ kỹ đề “Gửi người có thẩm quyền”, người quản lý của Phan và gần một chục đồng nghiệp đã viết thư gọi anh là “một người đáng kính, một người lãnh đạo trong công ty, và là thành viên quý giá của cộng đồng.” Họ hy vọng tòa án sẽ cân nhắc lá thư của họ.
Phan đã nhận được lệnh trục xuất, nhưng anh không thể thực hiện lệnh đó khi vẫn còn bị ICE giam giữ.
Amy, người chưa từng đi máy bay kể từ khi còn là em bé, giờ đang tự hỏi không biết cuộc sống ở Việt Nam sẽ như thế nào.
(Eduardo Cuevas hiện đang làm việc tại Thành phố New York.)
I. TỔ CHỨC & CƠ QUAN LIÊN QUAN
1. ICE (Immigration and Customs Enforcement)
Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Hoa Kỳ: Một cơ quan thuộc Bộ An ninh Nội địa (DHS), chịu trách nhiệm thực thi luật di trú, bao gồm việc truy bắt và trục xuất những người không có tình trạng pháp lý hoặc phạm tội tại Hoa Kỳ.
2. U.S. Marshals
Lực lượng Cảnh sát Liên bang Hoa Kỳ: Một trong những cơ quan thực thi pháp luật lâu đời nhất của Mỹ, có nhiệm vụ truy bắt tội phạm liên bang, bảo vệ nhân chứng, và hỗ trợ thực thi các lệnh của tòa án liên bang.
3. Department of Homeland Security (DHS)
Bộ An ninh Nội địa: Bộ liên bang phụ trách bảo vệ nước Mỹ khỏi các mối đe dọa nội địa, bao gồm quản lý biên giới, di trú và các vấn đề an ninh quốc gia.
4. LaSalle Detention Center (Trung tâm giam giữ LaSalle)
Một cơ sở giam giữ di dân nằm ở Jena, bang Louisiana, do tư nhân vận hành và được hợp đồng với ICE để giam giữ những người nhập cư đang chờ trục xuất hoặc quyết định của tòa.
5. Asian Law Caucus
Tổ chức Pháp lý Người Mỹ gốc Á: Một tổ chức phi lợi nhuận tại San Francisco chuyên bảo vệ quyền lợi pháp lý của người Mỹ gốc Á, đặc biệt trong các vấn đề về nhập cư, phân biệt đối xử và quyền dân sự.
6. Center for Immigration Studies (CIS)
Trung tâm Nghiên cứu Di trú: Một viện nghiên cứu có xu hướng bảo thủ, ủng hộ việc siết chặt chính sách nhập cư, thường được trích dẫn trong các đề xuất hạn chế di trú của Đảng Cộng hòa.
II. NHÂN VẬT CHÍNH & LIÊN QUAN
1. Huy Quốc Phan
Người đàn ông gốc Việt, đến Mỹ theo diện tị nạn năm 1989. Từng bị kết án khi còn là thiếu niên trong một vụ cướp dẫn đến chết người. Sau 15 năm thụ án và được phóng thích, anh lập gia đình và sinh sống hợp pháp tại Alabama. Hiện bị ICE giam giữ và đối diện với nguy cơ bị trục xuất về Việt Nam.
2. Amy Phan
Vợ của Huy Quốc Phan, công dân Mỹ, mẹ kế của con trai riêng của Phan và mẹ của con trai ruột. Là người lên tiếng mạnh mẽ bảo vệ chồng qua mạng xã hội (TikTok) và các phương tiện truyền thông.
3. Quyen Mai
Giám đốc điều hành của tổ chức phi lợi nhuận Vietnamese American Organization, có trụ sở tại California, chuyên hỗ trợ cộng đồng người Mỹ gốc Việt, đặc biệt những người bị ảnh hưởng bởi các chính sách di trú.
4. Jana Lipman
Giáo sư lịch sử tại Đại học Tulane, chuyên nghiên cứu về cộng đồng người tị nạn Việt Nam tại Hoa Kỳ và các chính sách tiếp nhận tị nạn sau chiến tranh Việt Nam.
5. Andrew Arthur
Học giả luật và chính sách di trú tại Center for Immigration Studies, thường xuyên bảo vệ các chính sách di trú cứng rắn của chính quyền Trump.
6. Mahmoud Khalil
Một người bị ICE giam giữ tại cùng trung tâm với Phan (LaSalle), từng là sinh viên tại Đại học Columbia. Được nhắc đến để minh họa việc giam giữ người nhập cư không giới hạn chủng tộc hay trình độ.
III. BỐI CẢNH LỊCH SỬ & CHÍNH SÁCH
1. Tháng Tư Đen (Black April)
Chỉ ngày 30 tháng 4 năm 1975, khi chính quyền Sài Gòn sụp đổ, đánh dấu sự kết thúc của chiến tranh Việt Nam và sự khởi đầu của làn sóng người tị nạn Việt Nam ra nước ngoài.
2. Thỏa thuận Mỹ – Việt về trục xuất (2008)
Một thỏa thuận không chính thức giữa Hoa Kỳ và Việt Nam nêu rõ rằng những người Việt đến Mỹ trước năm 1995 (trước khi hai nước bình thường hóa quan hệ) sẽ không bị trục xuất về Việt Nam, bất kể tiền án.
3. Chính sách của chính quyền Trump (2017–nay)
Chính quyền Trump trong cả hai nhiệm kỳ đã thúc đẩy chính sách siết chặt di trú, mở rộng đối tượng bị trục xuất – bao gồm cả những người tị nạn có tiền án hình sự dù đã định cư lâu dài tại Mỹ.
