1.
Sau ngày 30/4/75, phải chịu hơn ba mươi năm bị cấm đoán, bị đố kỵ, bị gạt ra khỏi các hoạt động âm nhạc trong nước, dòng nhạc Boléro mới hồi sinh mạnh mẽ, xuất hiện tưng bừng đồng loạt trên các sân khấu ca nhạc giải trí cùng các đài truyền hình, phát thanh khắp cả nước, chưa kể nhiều ‘nhà đài’ còn đua nhau tung ra tiết mục rất ăn khách là thi hát nhạc Boléro đơn ca, song ca…
Đúng ra, dù Boléro – những cung điệu buồn buồn rất quen thuộc này từng bị vài ý kiến chê là sến, rẻ tiền, nhưng dòng nhạc đại chúng này chưa bao giờ chết. Từ lâu lắm rồi, trước lẫn sau tháng 4/75, lặng lẽ thôi nhưng Boléro luôn có mặt cùng đám dân nghèo đô thị, từ những nhóm anh em thợ thuyền thích đàn hát lê la bụi đời, đám pê-đê hát đám ma cho đến dân ăn xin, bán kẹo kéo phát loa ca nhạc ngoài đường phố…
Tôi còn nhớ, sau ngày học cải tạo về là chà lết kiếm sống với các nghề thợ vịn như phụ hồ, phụ chạy ống nước… thì đâu khoảng năm 1980, trong một đêm dự đám ma một anh bạn đạp xe ba bánh bị xe vận tải đụng chết, tôi đã mê mãi hát hò với hai bạn thợ hồ cùng một tay đàn đang làm bốc vác trái cây ở chợ Cầu Ông Lãnh. Phải nói đêm ấy quá đả, vừa vì men rượu hà thủ ô đám ma nhà nghèo vừa vì mối duyên văn nghệ tuyệt vời nảy sinh khi bọn tôi chơi hết mình các liên khúc Boléro.
Đàn, hát theo liên khúc hẳn không mới lạ gì đối với các quý vị sành ca hát và thường tụ họp bạn bè để hát xướng vui chơi. Nhưng cho đến nay tôi vẫn còn thắc mắc là không rõ ai – nhạc sĩ chuyên nghiệp hay dân đàn, hát nghiệp dư– đã quá thông minh khi nghĩ ra cách đàn, hát Boléro cực kỳ sống động cho nhiều người có thể cùng tham gia vui chơi như thế? Bên nhạc pop-music Âu Mỹ, dân nghe nhạc chẳng lạ gì dạng non-stop music, như các băng non-stop Disco hải ngoại một thời chẳng hạn. Tương tự, kiểu chơi liên khúc Boléro – có thể biến điệu nhanh/chậm chút đỉnh thành Slow boléro, Rumba, Chachacha, Tango Habannera cũng được – cho phép hát trích đoạn của từng ca khúc và luân phiên hát nối tiếp nhau thành vô số khúc hát, kéo dài tới sáng cũng được. Và Trời thương, kho tàng nhạc Boléro Việt Nam, chỉ riêng phần nhạc cũ, tích lũy đến trước tháng 4-75 cũng đã quá phong phú mà cho đến nay vẫn chưa có thống kê chính thức nào công bố tổng cộng đã có bao nhiêu ca khúc thuộc dòng nhạc này.
Ở đám ma ấy, giống một cuộc thi hát có thách thức nhẹ nhàng, giọng nam trầm của ba ca sĩ thuộc hạng “chưa thằng nào ngán thằng này” gồm tôi và các bạn thợ hồ cứ luân phiên nhau cất lên trong đêm thức trắng. Các bạn kia hát Đời tôi cô đơn, Kẻ ở miền xa, Rừng lá thấp, Con đường xưa em đi, Đường xưa lối cũ…, tôi đáp lại với Những ngày xưa thân ái, Những bước chân âm thầm, Nắng chiều, Trăng sáng miền quê ngoại …
Nhất định phải kể đến công lao của tay đàn/phu bốc vác. Khi đệm cho liên khúc Boléro, người đệm phải chịu mệt, mỏi tay vì không được tạm dừng giữa hai bài mà cần đệm liên tục ở cùng gam LA mineur hay SOL mineur, miễn vừa với giọng trung bình, chung chung của cả bọn “ca sĩ” ngồi đó. Một người mới xong khúc hát của mình, tay đàn sẽ đệm dạo ngay 4 trường canh Boléro và người hát kế tiếp phải cất giọng ngay khi dứt khúc dạo. Nếu chưa tìm ra bài thì có thể cáo lỗi, xin thêm 4 trường canh nữa. Được châm chế như thế rồi mà vẫn không hát nối tiếp được sẽ bị phạt uống một ly, không chờ ly “xây tua”.
Tôi nhớ đã đề nghị bạn phu bốc vác nghỉ xả hơi một chút, cứ giao cây guitar cũ mèm, trầy trụa kia cho tôi đệm thế vài bài. Rồi dù không chuyên nghiệp như anh bạn mới quen, tôi đệm cũng coi như OK, cũng chân phương, đúng nhịp. Lúc đến lượt hát, tôi đã cao hứng hát bài có lời mở đầu là Chiều nay ra khơi… gì đó để tự đệm điệu Beguin Rock ưa thích của mình.
Rốt cuộc, show liên khúc Boléro của bọn tôi gần 2 giờ sáng mới chịu tẹc, nếu không phải đi làm sớm sáng mai thì còn kéo dài nữa. Cả bọn đều mệt thật sự nhưng đều thật vui trong mối đồng cảm tiếng-hát-dân-nghèo. Chỉ mới lần đầu gặp nhau, cùng uống rượu cùng đàn hát đả đời với nhau là đã tình-thương-mến-thương! Nghe bạn bè áo rách ngồi dựa vào cái quan tài hạng bèo của mình hát hò như thế, chắc anh bạn phu xe ba bánh của chúng tôi đang nằm trong hòm rất hài lòng. Chừng như có tiếng anh gõ thành hòm, nói vọng ra: “Được lắm, hát nữa đi các bạn! Đưa ly đây! Vô!”.
2.
Không hiểu sao, cái cứ gọi đại là “sự nghiệp” ca hát bụi đời của tôi lại rất âm tính, theo nghĩa cứ dính hoài vào đám ma và đêm tối. Hình như, thường ở các đám ma thì nhất định người ta mới cùng nhau có những đêm thức trắng? Sau đám tang anh bạn phu xe ba bánh, ở một đám ma khác, tôi lại có dịp “giao lưu” văn nghệ, lần này là với mấy bạn bóng hát rong, nghe nói từ bên hẽm Đội Có, Phú Nhuận qua hát một đêm mà chỉ lấy chút thù lao “hữu nghị”.
Bữa đó, bọn tôi cũng chơi liên khúc Boléro, tay đàn vẫn đệm riết một nhạc điệu, vẫn dạo 4 trường canh giữa hai khúc hát, nhưng tôi lại học được một kiểu hát, soạn nên ca khúc ngắn tại chỗ rất ngộ nghĩnh và cũng không thể biết do ai đề xướng. Đó là, thay vì phải lục trí nhớ về các ca khúc Boléro quen thuộc ngày trước để hát trích đoạn, nay cứ tùy hứng lấy mấy câu ca dao, đồng dao vốn đều là thể thơ lục bát, cũng cắt khúc ra thành các chi câu rồi phổ vô điệu Boléro và khi hát cứ tha hồ sửa, ‘chế’ thêm thế này thế khác từ các câu ca dao nguyên mẫu cho vui! Mỗi người đến lượt có thể hát 2-3 cặp lục bát được phổ nhạc tại chỗ như thế là xong “nhiệm vụ”.
Kết quả là, trong khi hầu hết các ca khúc Boléro của các nhạc sĩ thường thảm buồn, hợp với các gam Mineur áo não, thì các câu ca dao đem ‘cắt khúc’ rồi phổ Boléro lại vui nhộn và hài hước, hợp với các gam Majeur phấn chấn. Thí dụ như :
Anh đi /em ở lại nhà/
Con thơ bóp mũi /mẹ già đuổi đi.
Hay:
Ví dầu / cầu ván đóng đinh /
Cầu tre lắt lẻo / gập ghình khó đi.
Khó đi / mẹ dắt con đi /
Con đi trường học /mẹ đi trường đời.
Tôi còn hát luôn câu ca dao cải biên học được qua những ngày bị ủy ban phường chỗ tôi ở kêu đi làm thủy lợi, đào kênh đắp đê tối tăm mặt mũi ở vùng Củ Chi:
Trúc xinh / trúc đứng đầu đình /
Em xinh / em đứng / dưới sình cũng xinh!
3.
Hẳn là mấy loại liên khúc Boléro hay ca dao lục bát phổ Boléro kiểu bụi đời như trên rất dễ bị giới phê bình âm nhạc cùng các ông cán bộ quản lý âm nhạc, mấy nhạc sĩ công chức xem là loại âm nhạc thấp kém, nhạc tầm-bậy-tầm-bạ, bởi chỉ là đám lao động nghèo, quậy mới hát bậy bạ cho vui với nhau, hay chỉ được trình diễn tùy hứng, tự phát bởi bọn hát rong hay tụi pê-đê hát đám ma… Dù sao mặc lòng, đối với nhiều người nghe nhạc, vốn thuộc về nhiều tầng lớp, thành phần khác nhau, đặc biệt là với đám dân nghèo/lao động ở các đô thị, bấy lâu nay Boléro vẫn cứ là niềm vui giản dị và dễ dàng để bà con/anh em mình chia xẽ cùng nhau, cũng là hơi thở ra sảng khoái cho lúc nghỉ ngơi, thư giản trong cuộc sống đa đoan…
P.N.
(Sydney, đầu xuân 2025)
*Trích tập tản văn LÃNG ĐÃNG VỚI CÀ PHÊ&NHẠC @ PhamNga, TỦ SÁCH TRẺ xuất bản (ID: 22503) 2017.
*Bài do CTV/TVBH gởi.
