Cơn sốt từ bộ phim chuyển thể của Christopher Nolan không chỉ khiến phòng vé toàn cầu sôi động mà còn tác động đến ngành du lịch Hy Lạp, đến mức Thủ tướng của nước này là Kyriakos Mitsotakis đã gọi điện cảm ơn đạo diễn Christopher Nolan vì bộ phim The Odyssey, ca ngợi tác phẩm này đã góp phần khơi dậy sự quan tâm toàn cầu đối với văn hóa Hy Lạp cổ đại. Ngành xuất bản cũng ăn theo, khi cuốn trường ca The Odyssey của Homer có tuổi đời 2700 năm bỗng trở thành… bestseller trong mùa Hè năm nay. Ở VN, Omega+ cũng cho tái bản và thậm chí còn in 500 ấn bản đặc biệt phục vụ độc giả sưu tầm.
Tôi mua Illiad và Odyssey từ năm 2013, cũng chỉ đọc dăm chục trang rồi để phủi bụi trên giá. Mãi đến mùa Hè năm nay mới lôi ra đọc lại, một lần đọc lướt trước khi xem phim, một lần đọc kĩ hơn sau khi xem phim. Lần đọc thứ 2, ngoài việc “soi” bản chuyển thể của Nolan đã lược bỏ những gì và hiện đại hoá những gì để phù hợp với thời đại và thị hiếu công chúng đương đại, tôi còn quan tâm đến bản Việt hoá của dịch giả Đỗ Khánh Hoan, một tên tuổi đã nghe danh từ lâu, nhưng đọc về ông còn hơi ít.
Ông là một giáo sư văn chương, học giả, nhà ngôn ngữ học, biết gần 10 ngôn ngữ, trong đó có tiếng Latin và Hy Lạp cổ (Acient Greek). Nhìn công trình dịch thuật của ông không khỏi thán phục: ngoài hai trường ca Illiad & Odyssey được ông dịch từ tiếng Hy Lạp cổ; ông còn dịch Platon Toàn Tập (Complete Works of Plato), gồm 30 đối thoại, hơn 2.200 trang, hoàn thành sau hơn 10 năm làm việc; Don Quixote của Miguel de Cervantes, dịch từ tiếng Tây Ban Nha… và rất nhiều kiệt tác của các nhà văn lớn Nhật Bản như Akutagawa, Soseki, Tanizaki, Kawabata, Mishima, Kenzaburo, Kobo Abe…
Với Illiad và Odyssey, ông cũng mất hơn 10 năm để dịch hai thi phẩm đồ sộ này thành văn xuôi nhưng vẫn bay bổng chất thơ. Ông hoàn thành bản dịch Illiad vào năm 2005 và Odyssey vào năm 2008, lúc đã gần 80 tuổi. Mỗi cuốn ông đều viết phần Khái lược (khoảng 50-70 trang) và dày đặc các chú thích công phu giúp độc giả tiếp cận tác phẩm cổ xưa này.
Odyssey của Homer là trường ca dài 12.110 câu thơ, chia thành 24 khúc, mỗi khúc dài ngắn khác nhau, ngắn nhất là khúc 6 (331 câu), dài nhất là khúc 4 (847 câu), đánh số theo ký tự từ alpha đến omega.
Trong Khúc 1 mở đầu sử thi, ông dịch: “Hỡi Thi thần, xin kể cho bản nhân hay chuyện người ấy, người trăm phương nghìn kế đã cướp phá thành Troa thiêng liêng, sau đó lang thang góc biển chân trời, gặp nhiều sắc dân, tới nhiều thành phố, hiểu phong tục, tập quán của họ, người trải qua vô vàn gian truân, lo lắng ngấm ngầm vò xé tâm can khi lênh đênh trên biển cả, quyết tâm phấn đấu sống còn, cùng lúc lèo lái đưa đồng đội trở về với gia đình, nhưng không thể, dù cố gắng hết sức. Họ mất mạng vì việc làm bất chính…”.
Đoạn dưới đây, trích từ bài tôi viết trên Vnexpress:
“Tại Việt Nam, nhiều độc giả biết đến The Odyssey qua bản dịch trực tiếp từ tiếng Hy Lạp cổ của học giả Đỗ Khánh Hoan, xuất bản lần đầu năm 2013. Lối chuyển ngữ của ông tạo cảm giác như đang đọc một thiên cổ tích phương Đông, vừa gần gũi vừa giàu chất thơ.
Ông Việt hóa tên gọi nhân vật theo sắc thái biểu cảm: Calypso thành “Yêu mị”, Circe là “Yêu phụ”, Sirens là “Yêu nữ”; Polyphemus được gọi là “Dã nhân độc nhãn”. Các vị thần cũng mang cách xưng hô quen thuộc với độc giả Á Đông, như Zeus là “Chúa tể”, Poseidon là “Hải thần”. Cách dịch không hoàn toàn bám sát từng từ, mà linh hoạt chuyển tải tinh thần nguyên tác, tạo nên một The Odyssey vừa giữ được cốt lõi thần thoại Hy Lạp, vừa hòa vào cảm thức văn hóa phương Đông.
Trong phần khái lược dài 70 trang về tác giả Homer và trường ca Odyssey, dịch giả Đỗ Khánh Hoan nhấn mạnh rằng: “Đọc Odyssey hôm nay không chỉ đơn thuần là đọc một thiên sử thi, mà còn là đọc hành trình gần ba nghìn năm của văn minh phương Tây”.
Dịch giả Đỗ Khánh Hoan (1934-2023) từng tốt nghiệp ngành văn học Anh tại Viện Đại học Sài Gòn, sau đó ông tiếp tục nhận bằng thạc sĩ tại University of Sydney (Australia) và tiến sĩ văn học Anh tại Columbia University (Hoa Kỳ). Ông nổi tiếng với các bản dịch tiếng Việt của những tác phẩm kinh điển thế giới như Iliad, Odyssey, Don Quixote, thơ Tagore, và toàn tập đối thoại của Plato và rất nhiều kiệt tác của văn chương Nhật Bản. Với vốn ngoại ngữ uyên thâm và phương pháp dịch học thuật, ông được xem là một trong những dịch giả và học giả có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong thế kỷ 20 của Việt Nam.
Ông được biết đến là một người thông thạo khoảng mười ngoại ngữ, bao gồm tiếng Anh, Pháp, Hy Lạp cổ, La-tinh, Tây Ban Nha, Ý và Nhật. Phong cách dịch thuật của Đỗ Khánh Hoan đặc trưng bởi tính nguyên bản chân thực, tinh thần trung thành tối đa với tư tưởng gốc và nỗ lực xóa bỏ rào cản ngôn ngữ để đưa cảm xúc thời cổ đại đến thẳng với độc giả hiện đại.
(…)
Không ai còn biết Homer thực sự là ai. Nhưng hơn hai mươi bảy thế kỷ sau, người kể chuyện vô danh ấy vẫn khiến một học giả Việt Nam dành cả đời dịch từng câu thơ Hy Lạp cổ, khiến Christopher Nolan theo đuổi nhiều năm một bộ phim quay hoàn toàn bằng máy IMAX, và khiến hàng triệu độc giả hôm nay mở lại cuốn sách tưởng chỉ còn nằm trong thư viện. Đó có lẽ là định nghĩa đẹp nhất của một tác phẩm kinh điển: Không bao giờ ngừng được kể lại, bởi mỗi thời đại đều tìm thấy chính mình trong hành trình trở về của Odyssey.”
Lê Hồng Lam
*Bài do CTV/TVBH gởi.
