Nina HB Lê: THẮNG BẠI MỘT CHỮ NHÂN

Cuộc bầu cử giữa kỳ ngày 3 tháng Mười Một vừa qua đã đem lại một chiến thắng lớn cho đảng Dân Chủ, giành lại quyền kiểm soát cả hai viện Quốc Hội. Làn sóng đổi chiều không dừng ở Washington mà lan đến các nghị viện tiểu bang và chính quyền địa phương. Ngay tại Little Saigon, những gương mặt lâu năm trên chính trường cũng được thay thế.

Báo chí đã đưa ra nhiều lời giải thích: kinh tế, giá sinh hoạt, chiến tranh, chính sách di trú, sự chia rẽ và nỗi bất mãn đối với chính quyền. Những lý do ấy đều có trọng lượng.

Nhưng theo tôi, còn một sức mạnh góp phần làm nên kết quả này.

Lòng tử tế của người Mỹ.

Không phải lòng tử tế trong diễn văn, nơi những chữ tự do, công bằng, nhân đạo bao giờ cũng được nói lên trang trọng. Tôi muốn nói đến lòng tử tế khiến một người không thể thản nhiên khi thấy hàng xóm bị bắt đi, trẻ nhỏ mất người chăm sóc, người lao động không dám bước ra khỏi nhà.

Khi những cảnh ấy xảy ra ngay trên đường phố nhà mình, chính sách không còn là chuyện tranh luận xa xôi. Một người có thể không đổi ý vì một bài diễn văn, nhưng có thể xét lại lá phiếu khi thấy người hàng xóm lương thiện bị đối xử như kẻ thù.

Đó là lúc lòng tử tế trở thành một sức mạnh chính trị.

Với người Việt từng đi qua cảnh lưu vong, sức mạnh ấy lẽ ra không xa lạ. Nửa thế kỷ trước, chính nó đã giúp chúng ta tìm được một quê hương mới.

.

Nước Mỹ chưa bao giờ là một xứ sở toàn hảo. Lịch sử nước Mỹ có chế độ nô lệ, kỳ thị chủng tộc, những đạo luật khép cửa trước người ngoại quốc. Nhưng cũng trên đất nước này, biết bao người đã đứng lên bênh vực những người không cùng màu da, tín ngưỡng hay nguồn gốc với mình.

Giữa lòng bao dung và sự hẹp hòi, nước Mỹ không phải lúc nào cũng chọn đúng. Những giá trị đáng quý của xứ sở này được giữ lại chính nhờ những người không chịu để nó chọn sai mà không lên tiếng.

Năm 1975, sau khi miền Nam Việt Nam sụp đổ, Tổng thống Gerald Ford, một người Cộng Hòa, đã mở đường đón người tị nạn Đông Dương.

Không phải người Mỹ nào cũng muốn đón chúng ta. Đất nước họ vừa trải qua một cuộc chiến dài, tổn thất và chia rẽ. Có người sợ mất việc, lo thêm gánh nặng. Có người chỉ muốn khép lại mọi chuyện liên quan đến Việt Nam.

Bởi vậy, mở cửa không phải một quyết định dễ dàng.

Nhưng đã có những nhà thờ quyên góp tiền bạc, quần áo, vật dụng. Biết bao gia đình đứng ra bảo trợ người xa lạ, chưa biết tiếng Anh, chưa quen đường sá, chưa biết ngày mai sẽ sống ra sao.

Họ không đợi chúng ta thành công rồi mới giúp. Khi ấy, phần đông chúng ta chưa có gì để chứng minh ngoài hoàn cảnh cần được cưu mang.

Từ hai bàn tay trắng, các bậc cha mẹ đã tảo tần nuôi con ăn học. Nửa thế kỷ sau, những đứa trẻ tị nạn ngày nào đã thành bác sĩ, kỹ sư, nhà giáo, nhà thơ, dân biểu. Cộng đồng người Việt gây dựng được chỗ đứng bằng mồ hôi, nước mắt và ý chí của mình.

Nhưng kể câu chuyện ấy mà quên những bàn tay đã đưa ra đón chúng ta thì mới kể được một nửa.

.

Tôi nghĩ đến những bàn tay năm xưa mỗi khi đọc những câu chuyện về các gia đình di dân đang sống trong sợ hãi ở nước Mỹ hôm nay vì các cuộc truy quét của Cơ quan Di trú ICE.

Tại Minneapolis, một bé gái 12 tuổi có kinh lần đầu. Chuyện vốn rất đỗi bình thường bỗng trở thành việc phải nhờ đến cả cộng đồng. Em không dám ra tiệm mua băng vệ sinh vì khu phố đang có các cuộc truy quét của ICE. Người cha cũng không dám rời chỗ làm để về nhà. Cuối cùng, một mục sư phải nhờ những người hàng xóm và các thiện nguyện viên mang băng vệ sinh đến nhà.

Marisol, một người mẹ Mễ, để ba đứa con ở quê nhà, sang Mỹ kiếm sống và gửi tiền về nuôi con. Sau những năm lưu lạc, bị lừa gạt và bóc lột, chị tìm được việc tại một nhà giữ trẻ ở Minneapolis. Những đứa trẻ chị chăm sóc trở thành niềm an ủi cho nỗi nhớ con mình.

Rồi những cuộc truy quét bắt đầu. Chị phải ở nhà, kéo kín màn cửa. Công việc, bạn bè, những đứa trẻ, tất cả ở bên kia một cánh cửa chị không dám bước qua.

Một gia đình Venezuela có hồ sơ xin tị nạn đang chờ giải quyết và giấy phép làm việc còn hiệu lực cũng sống trong cảnh tương tự. Đứa con trai mười chín tuổi đau răng phát khóc. Cha mẹ không dám đưa con đi nha sĩ vì sợ bị bắt giữ.

Người tị nạn, người xin tị nạn và người cư trú không hợp lệ có địa vị pháp lý khác nhau. Nhưng khác biệt ấy không cho phép chính quyền muốn đối xử với họ thế nào cũng được.

Những người Mỹ mang thực phẩm đến các căn nhà đóng kín không nhất thiết đồng ý với nhau về luật di trú. Họ chỉ không đành để một gia đình đói, một đứa trẻ đau, trong lúc người lớn còn tranh luận ai đáng được ở lại.

.

Nhắc đến nỗi sợ, tôi nhớ đến một buổi tối tháng Tư năm 2018, tại tòa thị chính Westminster. Hội Đồng Thành Phố họp về việc chống đạo luật SB 54 của California, thường được gọi là luật bảo vệ di dân. Luật giới hạn sự hợp tác của cảnh sát tiểu bang và địa phương với ICE trong việc thi hành luật di trú, trừ những trường hợp được quy định.

Bên ngoài, hai phía biểu tình. Bên trong, phòng họp đầy tiếng la ó.

Một người mẹ bồng con nhỏ, dắt theo đứa lớn hơn, bước lên phát biểu. Bà là người di dân đã trở thành công dân Mỹ. Bà xin các nghị viên nghĩ đến những gia đình có thể bị chia lìa vì trục xuất.

Bà chưa nói hết, tiếng chế giễu đã nổi lên. Khi bà trở về chỗ, có người dí máy ảnh vào mặt bà, buông lời dọa nạt.

Đứa bé khóc thét. Đứa chị cúi xuống, che đầu em.

Chúng tôi phải nhờ các sinh viên Việt cùng hộ tống ba mẹ con ra xe cho an toàn.

Tôi nhớ tim mình đập thình thịch. Một nỗi sợ tưởng đã bỏ lại ở Việt Nam sau năm 1975 bỗng trở về, tiếng đập cửa bất ngờ, những cuộc khám xét, bắt bớ, cảnh một người bị đám đông đấu tố.

Tôi không đánh đồng hai chế độ. Tôi nói về một nỗi sợ mình nhận ra, ngay tại tòa thị chính giữa thủ phủ Little Saigon.

Ở một đất nước tự do, người ta có quyền chống hay ủng hộ một đạo luật. Điều khiến tôi rùng mình là người ta có thể nhân danh luật pháp để dọa nạt một người mẹ, làm những đứa trẻ hoảng sợ, mà vẫn tin mình đứng về lẽ phải.

Cuộc biểu quyết kết thúc với tỷ số 3–1, phe chống SB 54 thắng. Thị trưởng Trí Tạ, Phó thị trưởng Tyler Diệp và nghị viên Margie Rice bỏ phiếu thuận. Chỉ có nghị viên Sergio Contreras bỏ phiếu chống. Nghị viên Kimberly Hồ vắng mặt.

Tôi nhớ ông Trí Tạ kể về mười hai năm chờ đợi để được di dân hợp pháp sang Mỹ. Ông nhấn mạnh việc tuân thủ luật pháp.

Tôi hiểu sự chờ đợi ấy. Một quốc gia phải có luật. Không thể vì lòng trắc ẩn mà xem mọi quy định đều vô nghĩa.

Nhưng kinh nghiệm của một gia đình không thể thay cho mọi cảnh ngộ di dân. Người đã thoát khỏi vùng nguy hiểm, được các tổ chức nhân đạo hỗ trợ và có thời gian chờ thủ tục sang nước thứ ba không ở trong cùng hoàn cảnh với người phải rời bỏ nhà cửa trong lúc hiểm nguy đang ở ngay sau lưng.

Nghe ông nói, tôi nghĩ đến những người Việt xuống thuyền trong đêm, không thông hành, không chiếu khán, không biết bến bờ nào sẽ nhận mình.

Khác nhau trước pháp luật không có nghĩa là xa lạ trong cảnh ngộ làm người.

Trong phòng họp hôm ấy, những người trẻ Việt Nam đã đứng ra bênh vực các gia đình di dân. Các em nhắc đến hành trình của cha mẹ và sự giúp đỡ người Việt từng nhận được. Bên ngoài, các em hô: “America for All” — nước Mỹ cho mọi người.

Những người trẻ ấy cũng mang lịch sử lưu vong của gia đình mình. Nhưng các em tìm thấy ở đó một lý do để bênh vực người đến sau, không phải để khắt khe với họ.

.

Bất trắc của chính sách di trú không chừa người Việt.

Tại Georgia, ông Thuc Dy Dang Nguyen, một người Việt tị nạn, trợ tế nhà thờ và cha của sáu người con, bị trục xuất về Việt Nam hồi tháng Năm năm nay, sau mười hai năm chịu sự giám sát của ICE và trình diện đều đặn.

Tại California, bà Anh Thi Ngo, đến Mỹ theo diện tị nạn năm 1991, bị bắt trong một lần trình diện sau gần hai mươi năm chịu sự giám sát. Ngày 3 tháng Mười Một năm nay, tòa án liên bang ra lệnh trả tự do cho bà, kèm những điều kiện bảo vệ quyền được ra tòa trước việc bắt giữ lại hoặc đưa sang nước thứ ba.

Cả hai đều từng phạm tội và đã chịu án. Không thể bênh vực họ bằng cách giấu phần ấy, cũng không thể quên quyền đòi công lý của người bị hại. Nhưng những năm tháng sau bản án — làm việc lương thiện, chăm chỉ nuôi con, chăm sóc cha mẹ — cũng là sự thật. Một chính sách công bằng phải nhìn cả hai phần đời.

Ở miền tây nam Kansas, một cuộc truy quét của ICE cuối tháng Chín bắt giữ 104 người, làm xáo trộn những thành phố nhỏ sống nhờ các nhà máy chế biến thịt. Gia đình mất người kiếm sống. Trẻ nhỏ phải nhờ hàng xóm chăm sóc. Người dân góp tiền, mang thực phẩm đến giúp nhau.

Ít tuần sau, ba quận bị ảnh hưởng nặng nhất chuyển trung bình hơn 20 điểm phần trăm về phía ứng cử viên Dân Chủ, so với tỷ lệ phiếu dành cho Donald Trump năm 2024. Thượng nghị sĩ Cộng Hòa Roger Marshall thất cử trao cho Adam Hamilton.

Không thể quy mọi lá phiếu đổi chiều cho một cuộc truy quét. Nhưng cũng không thể bỏ qua cách chính sách đã chạm đến đời sống địa phương.

Khi người bị bắt là người cùng làm việc, cùng đi nhà thờ, cùng đưa con đến trường, chuyện di trú không còn là chuyện của “họ”. Nó trở thành chuyện của cả cộng đồng.

Người ta có thể tán thành một khẩu hiệu cứng rắn cho đến ngày phải nhìn thấy nó được thi hành trên người mình quen biết. Khi ấy, những chữ trừu tượng có một khuôn mặt. Và lá phiếu có thể đổi theo.

Những người Mỹ giúp các gia đình ở Kansas, Minnesota hôm nay không khác những người đã đón người Việt năm 1975.

Họ giúp vì lòng họ tử tế.

.

Tại Little Saigon, chiến thắng của Derek Trần vào Hạ Viện Liên Bang Hoa Kỳ nhắc chúng ta nhớ đến một truyền thống đẹp của nước Mỹ: đón nhận người di dân, trao cho họ cơ hội dựng lại cuộc đời và góp phần xây dựng đất nước đã cưu mang mình.

Những thất bại khác cũng để lại điều đáng suy ngẫm.

Tháng Mười Một năm ngoái, Thị trưởng Chi Charlie Nguyễn vận động dựng bảng Charlie Kirk Way trên đường All American Way, gần khu tưởng niệm chiến tranh Việt Nam. Tấm bảng được dựng vào tháng Tư vừa qua, vinh danh một nhà hoạt động bảo thủ từng có những phát biểu miệt thị người da màu và di dân.

Vinh danh một nhân vật không có nghĩa là tán thành từng lời người ấy nói. Nhưng người quyết định vinh danh phải trả lời được những lời ấy phù hợp thế nào với các giá trị mình muốn đại diện.

Giữa Little Saigon, câu hỏi ấy càng đáng suy ngẫm. Bởi chính cộng đồng này đã được dựng nên từ những cuộc đời lưu vong, nhờ lòng nhân ái của những người Mỹ từng mở cửa cưu mang chúng ta.

Trong cuộc đua thị trưởng Westminster vừa qua, Carlos Manzo dẫn Charlie Nguyễn 1,240 phiếu*. Việc vinh danh Charlie Kirk không hoàn toàn đưa đến kết quả ấy. Nhưng người làm chính trị vẫn phải chịu trách nhiệm về những giá trị mình công khai cổ võ.

Cũng trong tuần này, đọc lời nhận thua của ông Trí Tạ trên tờ OC Register, tôi chú ý khi ông nhắc lại hành trình gia đình ông từ Sài Gòn đến nước Mỹ tìm tự do và một tương lai tốt đẹp hơn.

Tôi tin những lời ấy có ý nghĩa thật với ông.

Nhưng tôi cũng nhớ đến người mẹ trong phòng họp năm 2018.

Nhắc chuyện ấy không phải để quy cho ông mọi phản ứng dữ tợn của đám đông. Tôi nhắc vì người lãnh đạo không chỉ có trách nhiệm trình bày quan điểm. Họ còn có trách nhiệm về cách cuộc tranh luận được dẫn dắt, nhất là trách nhiệm bảo vệ cư dân yếu thế đang đứng trước mặt mình.

Sau cùng, ký ức lưu vong có còn ý nghĩa gì nếu chỉ nhắc lại những gian khổ mình đã trải qua, mà quay mặt trước gian khổ của người khác?

.

Tôi không vui trước thất bại của Trí Tạ hay của Charlie Nguyễn. Tôi cũng không nghĩ một đảng thắng cử thì nước Mỹ sớm chiều trở nên tử tế hơn.

Nhưng tôi nhìn thấy trong cuộc bầu cử này một niềm hy vọng, rằng sợ hãi không phải lúc nào cũng thắng lòng trắc ẩn. Khi quyền lực đi quá xa, vẫn có những người Mỹ dừng lại, nhìn những người yếu thế bị ngược đãi mà nói không, chúng ta không thể đối xử với họ như thế.

Nửa thế kỷ trước, những người Mỹ như thế đã mở cửa đón gia đình ông, gia đình tôi và bao gia đình người Việt khác. Hôm nay, họ mang thực phẩm đến những căn nhà đóng kín, góp tiền giúp các gia đình mất người kiếm sống, tập họp các tổ chức tranh đấu cho những người bị lực lượng bịt mặt ICE bắt đi biệt tích. Chính họ đã không quên mang theo tấm lòng ấy vào phòng phiếu.

Tôi vẫn nhớ cảnh đứa chị cúi xuống che đầu em giữa tiếng la ó ở Westminster. Và nhớ những sinh viên Việt bước tới, đưa ba mẹ con ra ngoài.

Một bên khiến người yếu thế khiếp sợ. Một bên bước tới che chở họ.

Một cuộc bầu cử dĩ nhiên không chỉ có chừng ấy. Nhưng tôi tin lòng tử tế của người Mỹ đã góp phần làm nên kết quả giữa kỳ lần này, không phải vì chính trị bỗng trở nên nhân hậu, mà vì người Mỹ đã không làm ngơ trước sự tàn nhẫn.

Giữa bao nhiêu phép tính thắng thua, nước Mỹ vẫn còn một chữ nhân.

Nina HB Lê

* Tính đến 11:55 giờ sáng, ngày 17 tháng 11.

(Theo VietBao Online)

*Bài do CTV/TVBH gởi.

Bài Mới Nhất
Search