Nhà Văn Lâm Chương (1942-2026)
[Nhà thơ Lâm Hảo Dũng gởi đến chúng tôi tập NHỮNG ĐOẢN VĂN, gồm những mẩu chuyện ngắn của nhà văn Lâm Chương (vừa qua đời hôm 4-11-2026 tại Hoa Kỳ. Chúng tôi xin gởi tập những đoản văn này đến độc giả như một nén nhang tưởng nhớ đến người đã khuất. TV&BH]
Tai trời ách nước
“Tôi sinh ra là con nhà nghèo, mắt vẫn thường nhìn xuống đất. Nhưng nhìn xuống như thế mãi, nhiều lúc tự thấy mỏi cổ. Cho nên bất chợt cũng đòi phen ngửa mặt trông trời…”
Đó là câu nói của ông Nhượng Tống. Còn người ở quê tôi không nhất thiết phải nhìn xuống hay nhìn lên. Họ nhìn vào chỗ nào có lợi, tùy lúc tùy thời. Ngó xuống đất kiếm tìm đào bới cái ăn. Ngước lên trời cầu mong trúng số độc đắc. Nhìn vào con người với nhau thì cơ tâm máy động, và từ đó, họa phúc trùng trùng phát sinh bằng những mánh khóe lường lận, mưu mô hại người. Lẽ thường xưa nay là vậy.
Sau một thời gian đi đày tơi tả, tôi trở lại nhà ba tôi. Nhà nghèo lắm. Gia đình sa sút thảm hại. Cơm rau đắp đổi qua ngày.
Tôi hỏi ba tôi: “Sân trước vườn sau trống trải. Sao không nuôi con gà con vịt, để có thêm miếng thịt cho bữa ăn gia đình?”
Ba tôi nói: “Nuôi sao được? Gà vịt chạy qua nhà hàng xóm thì không về nữa.”
“Lòng người biến đổi đến thế ư?”
“Lòng người không biến đổi. Chỉ thời thế đổi thay thôi.”
“Trước kia, gà vịt nhà ta chạy qua nhà hàng xóm không mất. Nay, vượt qua rào giậu thì không còn. Như thế, không phải tại lòng người ngày nay tham hơn ngày trước sao?”
“Tính tham bao giờ cũng có sẵn trong lòng người. Ngày trước, sở dĩ không bộc lộ vì đời sống tương đối đầy đủ. Ngày nay, đời sống khó khăn thiếu thốn là môi trường thuận tiện cho tính tham nẩy mầm phát triển.”
“Lỗi này do thời thế gây ra chăng?”
“Đó là nhìn hiện tượng ngoài da, chưa thấy được cái bệnh nằm trong tim phổi.”
“Lỗi này do chế độ gây ra chăng?”
“Mày vẫn chưa khôn ra. Đặt những câu hỏi có tính cách phê bình chỉ trích chế độ là điều cấm kỵ.”
“Phải nói thế nào để không phạm điều cấm?”
“Tất cả mọi tội lỗi xấu xa bây giờ, đều phải nói là do tàn dư của chế độ Mỹ ngụy để lại.”
“Nhưng chế độ cũ đã mất từ lâu rồi?”
“Tiếng nhưng không được dùng một cách tùy tiện. Nhưng có nghĩa là xét lại. Bao nhiêu người đã thân tàn ma dại, hoặc bỏ mạng vì cái tội xét lại rồi đấy. Chế độ này luôn luôn khẳng định bằng hai tiếng nhất định. Mày hãy mở mắt mà nhìn những điều đang xảy ra. Chính quyền địa phương sửa sang mở rộng chợ búa, xây thêm rạp hát, thành lập những khu vui chơi giải trí, trong khi mọi người đang lao đao khốn khó. Họ coi đó là con đường sẽ đem lại phúc lợi cho nguời dân.”
“Con nghĩ, những thứ ba vừa kể là phương tiện đem lại nguồn lợi cho nhà nước. Trường học và bệnh viện mới là phúc lợi của người dân chứ?”
“Mày nghĩ sao bằng đảng và nhà nước nghĩ? Ngày nay, trong học đường không dạy điều đạo đức, ngoài xã hội không nói điều liêm sĩ. Người ta chỉ nói đến cái lợi. Khi đã coi cái lợi nặng dường sinh tử thì nhân nghĩa cũng vất đi. Kẻ hám lợi thái quá, lòng thường dấy lên những mưu toan phản trắc, lọc lừa.”
“Như thế, nhân tâm điên đảo cũng chỉ vì trời làm nghèo đói chăng?”
Ba tôi ngước mặt nhìn trời, như ông Nhượng Tống đòi phen cũng ngửa mặt trông trời. Trời thì cao và im lặng. Mọi sự thất bại của con người ngày nay, cứ đổ thừa cho tai trời ách nước. Thế là xong.
Kẻ dở hơi
Từ ngày ấy, tôi lìa xa xứ sở, bon chen kiếm sống ở quê người. Lòng vẫn khắc khoải khôn nguôi về một nơi chốn mà từ đó tôi được sinh ra.
Mười lăm năm sau, bằng thời gian nàng Kiều lưu lạc. Tôi mang cái tâm trạng ngựa Hồ chim Việt trở lại quê nhà. Ba tôi giờ đã nằm trong lòng đất. Bao nhiêu u uẩn một kiếp người, ông đem theo nói cùng giun dế.
Ba tôi mất đi, để lại căn nhà cho thằng em út của tôi làm nơi nương tựa và thờ phượng. Bàn thờ là chiếc tủ đứng, mua từ hồi chị tôi mới đi lấy chồng, mấy chục năm về trước. Mặt bàn thờ lót bằng giấy báo cũ, loang lổ những dấu nước đổ đã khô. Trong lư hương, khói nhang tàn lạnh. Trong khuôn kiếng lộng hình ba tôi chụp sau ngày đất nước đổi thay thể chế chính trị. Đôi mắt ông như đang dõi trông về một cõi mịt mùng xa xôi nào đó. Đôi mắt vừa mang cái vẻ tiếc nuối, vừa phảng phất nỗi u buồn. Khung hình bằng gỗ sơn màu cánh gián, thời gian làm mờ đi nước bóng ban đầu. Kế bên khung hình ba tôi là ảnh má tôi. Má tôi mặc chiếc ái dài the thâm, tay cầm chiếc khăn nhỏ làm dáng khi chụp hình. Bà ngồi trên chiếc ghế dựa, tay đặt lên thành ghế, điệu bộ thiếu tự nhiên. Khuôn mặt và cặp mắt vô hồn ngơ ngác của người đàn bà miền quê. Má tôi mất lúc tuổi còn xanh, tóc còn đen. Hai di ảnh ba má tôi để gần nhau, trông như hai cha con. Trên mặt bàn thờ, tàn nhang và bụi phủ lâu ngày không bàn tay lau chùi quét dọn.
Tôi đứng nhìn bàn thờ, lòng đầy phiền muộn.
Thằng em tôi biết ý, vội bào chữa: “Người sống lo cho nhau chưa xong. Còn tâm trí đâu mà lo đến người đã chết?”
Tôi nói: “Mày không thắp nhang mỗi ngày, nhưng ít ra cũng phải quét bụi cho cái bàn thờ cha mẹ được tươm tất chứ?”
“Các ông ở nước ngoài về, ông nào cũng ăn nói ngon lành cả. Cứ chôn chân ở xứ này đi, rồi sẽ biết đá vàng.”
“Mày nói vậy là ý gì, tao không hiểu?”
“Thực tế lắm. Có gì mà không hiểu? Ở đây, ngoài những kẻ mánh mung có được tiền dư bạc để, thành phần còn lại đa số đều chạy ăn từng bữa. Các ông là Việt kiều, mặt có nạm vàng. Thử đặt mình vào cuộc sống của chúng tôi, chỉ một thời gian ngắn thôi, vàng phai sẽ lòi ra mặt chuột. Các ông sẽ hết nhi nhô lên mặt cao cả dạy đời.”
Tôi trừng mắt: “Tao chỉ nói về cái bàn thờ cha mẹ. Mày nói tùm lum đến chuyện khác làm gì?”
Mặt thằng em vênh lên, cái kiểu của kẻ bất cần đời: “Anh đừng tưởng cho tôi vài trăm đô la, rồi lớn lối bắt nạt được tôi. Nhà bên Tây, bên Mỹ cửa nẻo kín bưng, bụi không vào được. Các ông sạch sẽ lắm, biết rồi. Nhà ở đây, cửa trước cửa sau đều mở trống toang, xe chạy ngoài đường cuốn bụi phả vào mặt không kịp phủi. Cái mặt còn bị lem luốc, nói chi đến chuyện chăm chút quét bụi bàn thờ? Các ông có tiền nặng phần trình diễn, nhưng trong lòng rổng tuếch. Chúng tôi nghèo mãi tất bật với miếng ăn, việc thờ phượng cha mẹ tưởng nhớ để ở trong lòng.”
Tôi lắc đầu, không thèm cãi lý với thằng em bướng bỉnh. Tôi đi tìm cây chổi lông gà để quét dọn bàn thờ.
Thằng em hỏi: “Anh tìm gì?”
Tôi nói: “Chổi lông gà.”
“Không có. Chỉ có nùi giẻ rách này thôi.”
Nó vất cho tôi chiếc áo cũ dùng lau bàn, rồi đi qua đi lại hút thuốc.
Trên mặt bàn thờ để đủ thứ linh tinh. Quyển vở học trò ghi chi chít số tiền thu nhập, chi tiêu hàng ngày. Cây viết chì còn dài độ hai lóng tay. Cái nhíp nhổ râu. Gói thuốc lá đang hút dở. Hộp đựng kim chỉ. Mấy quyển truyện kiếm hiệp cũ mèm. Cả những chiếc xe hơi nhỏ làm đồ chơi cho con nít nữa, trời ạ! Thằng em bê bối, tiện đâu vất đó. Nó vất những thứ này lên bàn thờ.
Dọn xong, tôi nằm trên chiếc võng đu đưa. Khí trời hừng hực như hơi tỏa ra từ lò sấy. Con nhỏ cháu vội đem lại cái quạt máy đặt kế bên. Cái quạt trụi lủi chỉ còn cánh quạt, không có lưới chắn an toàn. Quạt cũ mòn xộc xệch, khua lên cồng cộc.
Tôi nói: “Quạt không có lưới chắn, con nít thò tay vào nguy hiểm. Thôi, tắt đi.”
Thằng em nói: “Đứa nhỏ nhất nhà này mười tuổi. Nó không chơi dại.”
“Nhưng cũng phải đề phòng rủi ro chứ?”
“Nhà giàu đứt tay, ăn mày đổ ruột. Chúng tôi thuộc diện ăn mày, đứt tay là chuyện nhỏ.”
“Mày có cái giọng mỉa mai cay đắng đó, từ bao giờ vậy?”
Nó không trả lời, ngước mặt nhìn lên cao. Chắc nó muốn bắt chước ông Nhượng Tống ngước mặt nhìn trời.
Người về từ nước ngoài
Buổi tối. Tôi ngồi quây quần với gia đình thằng em, nơi gian nhà giữa. Trời vẫn oi bức. Dưới bàn đốt nhang muỗi, mùi nhang không xua nổi đàn muỗi đói.
Dưới ánh đèn vàng vọt, chúng tôi ăn ổi chấm muối ớt. Mọi vật trong nhà đều quen thuộc. Nhìn vật nhớ người. Tôi nhớ lại từng cử chỉ ba tôi sử dụng những đồ vật này hàng ngày. Hình bóng già nua của ông như còn gắn liền với đồ vật. Từ ngày ba tôi mất đi, thằng em tôi không sắm thêm vật dụng gì mới.
Tôi vừa ăn ổi vừa đập muỗi.
Con nhỏ cháu nói: “Đêm nay muỗi nhiều quá.”
Thằng em nói: “Muỗi đánh hơi được mùi lạ.”
“Con có nghe mùi gì lạ đâu?”
“Có chứ. Mùi Mỹ.”
Con nhỏ cháu cười hì hì, trong khi thằng em tôi mặt lạnh như tiền.
Tôi nói: “Chó sủa người lạ. Muỗi nhà mày chỉ bu vào tao thôi.”
“Đúng vậy. Nó biết lựa người có da có thịt béo bở. Chứ bu vào bọn khô máu thì ăn được cái giải gì?”
“Tao thấy mày luôn cay cú. Bất mãn hận đời vì nghèo khổ ư? Hãy đào mả cha mấy thằng Cộng Sản lên mà chửi. Chính nó là nguyên nhân của bệnh nghèo đói.”
“Anh về đây ăn nói giữ mồm, chừa lại con đường ra đi.”
“Đó! Mày thấy chưa? Mày không dám nói động tới chúng nó, bọn phải chịu trách nhiệm về sự nghèo khổ của đất nước này. Cay cú với tao làm gì? Tao chỉ là thằng trốn chạy bọn quạ diều chồn sói mà thôi.”
Ngừng một hồi lâu, thằng em nói: “Tháng trước có thằng con của mụ Tư Lúa từ Canada về. Hồi trốn đi, nó ốm như con cò ma. Giờ về dẫn theo con vợ. Hai đứa tròn như hột mít. Miệng nhóc nhách nhai kẹo cao su như trâu nhơi cỏ. Mặt nhơn nhơn tự đắc. Nó than trời nóng quá không ngủ ở nhà được, phải dẫn nhau ra khách sạn. Trước kia, nó đã từng ở chốn này, sao không than? Má nó ăn đời ở kiếp nơi đây thì sao? Cái thứ có chút tiền, tự nhiên lên mặt. Trưởng giả học làm sang là thế. Thiên hạ thường nói giàu sang, nhưng tôi thấy có nhiều thằng giàu nhưng không sang. Bản chất nó là thằng bần tiện. Lại nói nghèo hèn. Tôi nghèo nhưng không luồn cúi nịnh bợ ai. Sao gọi là hèn?”
“Mày không hèn, nhưng mặc cảm tự ti và có tính ganh tị.”
Thằng em có vẻ tức: “Tôi tự ti cái gì, ganh tị với ai?”
“Mày tự ti về sự thua kém người khác, ganh tị với con của mụ Tư Lúa.”
“Tôi mà thèm ganh tị với thằng ấy à? Nó có tiền thì kệ mẹ nó chứ!”
“Đúng. Nó có tiền thì kệ mẹ nó. Động chạm gì đến mày mà mày hằn học?”
”Tôi hằn học thế nào?”
“Người ta nhai kẹo cao su, mày nói như trâu nhơi cỏ. Cái kiểu so sánh mạt sát người ta như vậy là tự ti biểu hiện qua thái độ hằn học. Tiền nó kiếm được cũng do công sức lao động đổ mồi hôi sôi nước mắt. Nó cướp giật gì của mày đâu?”
“Có tiền, cái mặt nó hất lên trời. Dễ ghét!”
“Cũng được thôi. Nó không cần phải cúi gằm mặt xuống đất lượm bạc cắc như mày.”
Thằng em dụi mạnh điếu thuốc vào chiếc dĩa gạt tàn, cử chỉ tức giận.
Tôi nói: “Thằng con mụ Tư Lúa thoát được cảnh đời tăm tối. Đáng lẽ mày phải mừng cho nó, chứ sao lại ghét? Mày ganh tị, không muốn người khác hơn mày. Đó là tính xấu.”
“Nói chuyện với anh nghe chán chết. Năm nay tôi bốn mươi hai tuổi. Tôi không còn bé để anh lên mặt dạy đời như ngày xưa nữa đâu.”
“Dù mày già bạc tóc, tao vẫn phải dạy mày!”
Thằng em khịt mũi: “Hừ…!”
“Hừ hè cái gì? Không đúng sao?”
Hỏi chuyện ở Mỹ
Tôi giăng mùng ngủ dưới sàn gạch. Cái mùng trắng lâu ngày ngả sang màu vàng ố, hôi mùi mốc. Tôi vẫn thản nhiên. Nếu sơ ý tỏ một chút khó chịu nào, thằng em sẽ tự ái. Tôi nằm, mồ hôi ướt đẫm dưới lưng. Con mèo nhỏ cũng chui vào nằm kế bên. Tôi vuốt ve con mèo ốm đói, tâm trí lan man chuyện cũ, trằn trọc hoài không ngủ.
Hồi má tôi còn sống, nhà có nuôi con mèo mướp. Người miền quê nuôi mèo để bắt chuột. Trong bữa cơm, mèo quanh quẩn lượm lặt ăn những đầu tôm xương cá vất dưới gầm bàn. Người ta không cho mèo ăn no. Mèo no hay chui vào xó bếp nằm ngủ. Mèo đói thường siêng năng rình mò bắt chuột. Kiếm không ra chuột thì chịu đói vậy. Có lẽ con mèo nhà tôi đói lắm. Ban đêm, nó lục lạo thế nào làm đổ cả nồi thịt kho ngày Tết của má tôi. Bà tiếc của và giận quá lỡ tay đập chết con mèo, quăng xác ra bờ rào ngoài xa. Hôm sau, bỗng thấy con mèo nằm bẹp trong bồ lúa. Nó hồi sinh và quay về lúc nào không ai biết. Một tròng mắt của nó lòi ra. Má tôi ôm con mèo, khóc vì ân hận. Từ đó, con mèo một mắt kém khả năng bắt chuột, nhưng bù lại nó luôn được ăn no. Tôi gọi tên nó là chột.
Ngày gia đình tản cư tránh giặc, không ai nghĩ đến chuyện đem theo con chột. Nửa năm sau, thời thế tạm yên, gia đình trở về chốn cũ. Ngôi nhà đổ nát vì bom đạn chiến tranh. Cỏ dại tiêu điều mọc kín lối đi. Mọi người còn đang bồi hồi, con chột xuất hiện quấn quýt bên chân. Tôi mừng như gặp bạn cố tri. Thời gian yên ổn không lâu, gia đình tôi lại tản cư lần nữa. Và lần này, tôi nhốt con chột vào chiếc lồng đan bằng trúc mang theo. Đến chỗ ở mới, người quen cảnh lạ, con chột đi mất sau đêm đầu tiên. Gia đình tôi không bao giờ hồi cư nữa. Con chột có quay về nhà xưa hay thất lạc phương nào?
Nghĩ đến con chột, tôi thương con mèo nhỏ ốm đói của nhà thằng em. Tôi trở dậy tìm thức ăn cho nó. Lúc đó là ba giờ khuya. Vợ của thằng em cũng thức dậy nấu nước lèo, ram thịt chuẩn bị bán bánh canh và bánh mì vào buổi sáng.
Nó hỏi: “Anh thức chi sớm vậy?”
Tôi nói: “Suốt đêm không ngủ được.”
“Chắc lạ chỗ?”
“Không. Có lẽ do giờ giấc thay đổi từ đêm ra ngày, từ ngày ra đêm.”
“Ở bên Mỹ anh làm nghề gì?”
“Chẳng làm gì cả.”
“Làm sao sống?”
“Xứ Mỹ không thiếu khí trời. Cứ tiếp tục thở là sống.”
Vợ thằng em lắc đầu: “Anh hiểu lầm ý em. Em muốn hỏi, tiền đâu mua đồ ăn để sống?”
Tôi nói: “Mỹ cung cấp.”
“Phải làm việc gì, chứ không lẽ tự nhiên họ cấp tiền cho anh?”
“Anh khai bị bệnh khùng.”
“Nhưng anh có điên khùng gì đâu?”
“Thì cứ khai vậy là được.”
“Dễ vậy sao?”
“Không dễ. Phải có lý mới được. Anh nói, trong thời kỳ chiến tranh, bom đạn Mỹ dội xuống Việt Nam quá nhiều. Tiếng nổ ầm ầm đinh tai nhức óc làm khủng hoảng tinh thần, nên bây giờ, lúc nào anh cũng nghe lùng bùng trong đầu như có tiếng trời gầm. Do đó anh bị khùng. Họ phải bắt đền vì chính họ làm anh bị khùng.”
“Lạ thật! Người Mỹ dễ tin thì thôi. Nếu vợ chồng em đi Mỹ, khai bị khùng có được ăn tiền không?”
“Không.”
“Tại sao? Em cũng nói vì bom đạn…”
“Nhiều người nêu cùng một lý do, họ sẽ nghi ngờ và xét lại.”
Vợ thằng em tủm tỉm cười hoài. Không biết nó cười chuyện gì.
Lúc sau, nó hỏi nữa: ”Anh nghĩ vợ chồng em khai bị gì thì chắc ăn nhất?”
“Điếc.”
“Ô hay! Điếc cũng được ăn tiền à? Nhưng phải nói thế nào cho người ta tin?”
“Không cần phải nói gì cả. Mình mới qua Mỹ, không rành tiếng Anh. Ai nói gì, mình cũng ú ớ không trả lời. Nó tưởng mình bị điếc. Thế là ăn tiền.”
Vợ thằng em bật cười: “Em hỏi thiệt, anh nói chơi. Vậy mà nãy giờ em cứ tưởng…”
Tôi cũng cười.
Mùi phi hành tỏi thịt ram thơm phức.
Tôi nói: “Cho con mèo miếng mỡ. Nó thèm lắm.”
Những nhà bình luận nghiệp dư
Thằng em tôi che thêm cái chái trước hiên nhà làm quán ăn. Trời chưa sáng hẳn, vợ chồng nó đã bày hàng. Vợ bán bánh canh. Chồng bán bánh mì, kiêm bồi bàn bưng bánh canh cho khách. Phía bên phải chái hiên, nó cho một cặp vợ chồng trẻ bán cà phê. Khách uống cà phê, luôn tiện ăn bánh canh, hoặc ngược lại. Việc buôn bán nương tựa vào nhau mà sống.
Nhìn cái quán của thằng em, tôi thấy hết nỗi nghèo nàn cơ cực.
Vợ nó cho biết: “Hôm nào bán khá thì đủ ăn. Bán ế, lỗ vốn. Mùa mưa thường bị ế, ông xã nhà em phải xoay qua nghề cầm bút.”
Tôi ngạc nhiên: “Trời! Nó cũng biết viết văn à?”
“Không. Ảnh cầm bút viết thư xin tiền các anh chị ở nước ngoài. Ảnh thường nói đùa là nghề cầm bút, em quen miệng nói theo.”
Tôi chỉ biết lắc đầu cho cái kiểu làm ăn vá víu, tạm bợ qua ngày của vợ chồng thằng em.
Cái mặt bất mãn kinh niên của thằng em thường khinh khỉnh. Nhưng khi nó dọn bàn cho khách thì tươi cười, xã giao đúng mức.
Lúc nó vào trong, tôi hỏi nhỏ: “Mày vất cái bản mặt khó ưa đi đâu rồi?”
Nó nói: “Tiền.”
“Tiền mua được cái mặt của mày sao?”
“Tiền không mua được. Tôi mang mặt nạ.”
“Chỉ có mấy đồng bạc mà mày chịu mang mặt nạ. Tao cho mày mấy trăm đô, sao mặt mày không thay đổi?”
“Anh cho tôi là bổn phận của người anh lo cho thằng em. Anh em ruột với nhau mà nói chuyện ơn nghĩa gì? Anh muốn tôi giở trò đóng kịch nịnh bợ tâng bốc anh hả? Xoàng quá! Anh làm tôi thất vọng.”
“Chính tao mới thất vọng về mày.”
“Anh chê tôi, chê cái nhà của ba để lại thì xách va li ra khách sạn nằm chổng cẳng lên trời cho sướng, như con của mụ Tư Lúa vậy. Việc gì phải ở lại đây chuốc lấy bực mình?”
“Khốn nạn! Mày hay lấp liếm từ chuyện nọ xọ chuyện kia. Tối nay, tao sẽ nói chuyện với mày.”
“Anh chỉ giỏi bắt nạt em út trong nhà.”
“Mày câm miệng đi.”
Mặt nó lại khinh khỉnh: “Anh hỏi tôi, tôi trả lời. Anh bảo câm. Câm thì dễ, nói mới khó.”
Nói xong, nó bỏ ra đứng nơi chỗ bán bánh mì, móc thuốc hút.
Khách hàng ăn bánh canh, hoặc uống cà phê là những anh Tư, anh Tám, chú Ba, cậu Bảy… Mọi người đều quen nhau. Họ là người láng giềng. Họ uống một ly cà phê đen nhỏ, nhưng ngồi rất lâu. Khách ngồi lâu chỉ tốn nước trà. Có người ngồi từ sáu giờ sáng đến mười một giờ trưa. Tôi thật không ngờ có kẻ “đóng trụ” lâu bền đến thế. Sau này mới hiểu ra, họ muốn đi làm nhưng không tìm được việc. Nằm nhà mãi cũng chán, họ ra quán cà phê ngồi đấu hót cho qua thì giờ. Họ nói với nhau đủ thứ chuyện. Thời tiết nắng mưa, trên trời dưới đất, năm châu bốn biển. Chuyện gì cũng nói được. Tôi ngồi bàn kế bên hóng chuyện, và lấy làm thú vị về sự hiểu biết rất “trời ơi đất hỡi” của họ.
“Thằng Mỹ bị thằng Áp Ga Nít Tăng chơi đau vố này, ông nội nó cũng ỉa cứt ra quần.”
“Chưa ăn thua gì đâu. Cơ sở của nó lớn lắm. Nó có hàng trăm tòa tháp. Chỉ mới quánh sập được hai tòa, những tòa khác vẫn vươn lên.”
“Tin mới nhất, thằng Mỹ bắt đầu xua quân chơi lại thằng Áp Ga Nít Tăng.”
“Đó. Đó. Cái đó mới chết đó. Nhưng tin đó lâu rồi, không phải mới nhất đâu. Quân Mỹ đã tiến tới Kăng Đa Ha hay Kăng Gu Ru gì đó, nghĩa là vào sâu trong nội địa của thằng Áp Ga Nít Tăng. Theo nhà bình luận Liên Xô, thằng Mỹ sẽ sa lầy còn tệ hại hơn sa lầy ở ta.”
“Mỹ lập quốc hai trăm hai mươi bảy năm, chỉ thua hai trận lớn. Một ở ta, và một ở I Rắc. Hồi ở ta, ta còn nhân đạo cho nó xuống tàu rút lui. Khi quánh với I Rắc nó không dám vào, chỉ đứng xa xa ngoài sa mạc thụt hỏa tiễn. Thằng I Rắc cũng chơi lại bằng hỏa tiễn không đối không, địa đối địa. Rốt cuộc thằng Mỹ ôm đầu máu. Lần thứ ba này, nó gặp thằng Áp Ga Nít Tăng. Theo đài nói, quân dân Li Băng đã rút bỏ nhiều cứ địa. Tôi đoán biết ngay rằng tụi này áp dụng chiến thuật tiêu thổ kháng chiến, dụ cho địch thọc vào thật sâu. Cuối cùng phản công quánh cho một trận. Con đĩ mẹ của thằng Mỹ cũng chạy sút quần. Nhưng chạy đi đâu? Đầu đít đã bị khóa. Để rồi coi…”
“Sao quân dân Li Băng lại chiến đấu ở Áp Ga Nít Tăng?”
“Li Băng là tên cái đảng cầm quyền của Áp Ga Nít Tăng. Cũng như nước ta có đảng Cộng Sản vậy.”
“A… tôi hiểu ra rồi. Không phải đảng Li Băng, mà là Ta Li Băng.”
“Tôi thắc mắc, sao lại nói Mỹ lập quốc hai trăm hai mươi bảy năm? Con số đó lấy ở đâu?”
“Có vậy cũng hỏi. Hồi Mỹ thua ở ta, nó lập quốc đúng hai trăm năm. Từ đó đến nay là hai mươi bảy năm. Cộng hai con số đó lại, không phải hai trăm hai mươi bảy sao?”
“Thằng Áp Ga Nít Tăng trải qua nhiều cuộc kháng chiến. Hết Liên Xô, giờ tới Mỹ. Tụi nó đã có kinh nghiệm về chiến tranh du kích. Đào địa đạo luồn sâu trong núi như hang chuột. Bom đạn Mỹ dội không ăn thua.”
“Tôi nghe nói thằng Mỹ có bom tinh khôn như quỷ, khi thả xuống bom tự động tìm cửa hang chui vào rồi mới nổ.”
“Tuyên truyền láo khoét, chiến tranh tâm lý nhằm khủng bố tinh thần. Hồi ở ta, nó cũng thả bom đìa, bom chùm, bom lửa nhưng ăn nhằm gì? Nói nghe chơi, các loại cánh cụp cánh xòe (F1), con ma (Phantom) không đủ gãi ngứa. B52 chỉ đào ao cho ta nuôi cá.”
Trên đây là những lời bình luận của những người du kích cũ. Họ đã hy sinh hết một thời tuổi trẻ đi làm cách mạng chống Mỹ cứu nước. Bây giờ, họ về vườn với hai bàn tay trắng. Họ tỏ ra là người am hiểu thời cuộc. Khi nói chuyện, ít nhiều họ cũng nhắc về cái thời kháng chiến cũ. Coi đó là hào quang anh hùng của lớp người ngày trước, bọn trẻ ngày nay không thể thay thế.
Buổi trưa, trời nóng dữ. Vợ chồng thằng em thu dọn đồ nghề. Hàng cà phê còn bán lai rai.
Khách quen vào quán có người ở trần, có người mở phanh áo bày cái ngực lép xẹp lòi xương. Họ ngồi vào cùng một bàn. Chuyện khác lại bắt đầu.
“Trời nóng quá!”
“Ảnh hưởng Eo Ni Nô làm thời tiết thay đổi bất thường. Xứ mình nóng chết người, nhưng báo đăng nhiều nơi trên thế giới bị lũ lụt.”
“Eo Ni Nô là cái gì vậy?”
“Đó là hiện tượng mặt trời. Tiếng chuyên ngành của nha khí tượng là Eo Ni Nô. Năm nay, mặt trời nóng hơn những năm trước. Nước nơi này bốc hơi, bay qua nơi khác làm mưa lũ.”
“Sở dĩ năm nay nóng dữ như vầy, một phần cũng do nhà máy của các nước văn minh tiên tiến thải khí độc làm lủng bầu không khí. Bầu không khí đã lủng thì tia hồng ngoại tuyến của mặt trời chiếu thẳng xuống, không có gì ngăn cản được. Tia này có thể làm ung thư da.”
“Theo lẽ tự nhiên, mỗi năm quả địa cầu nóng hơn vài độ. Bây giờ lại thêm ảnh hưởng Eo Ni Nô làm tan chảy khối băng trên miền Bắc Cực, nước tràn xuống gây ra nạn ngập lụt. Miền Tây năm nào cũng lụt, nguyên nhân từ đó mà ra.”
“Đại diện các nước đã có họp bàn, tìm bịện pháp chận đứng các nhà máy thải khí độc để cứu vãn bầu không khí, nhưng không anh nào thi hành đúng mức. Cha chung không ai khóc là vậy.”
“Nếu dẹp hết các nhà máy thì chính nước ta cũng kẹt, đừng nói các nước văn minh khác.”
“Nước ta làm gì mà kẹt? Dẹp là dẹp mấy cái nhà máy chạy bằng nguyên tử lực. Chất thải của nó làm lủng bầu không khí. Nhà máy nước ta xài xăng dầu, không gây ảnh hưởng.”
Tôi nghe một cách thú vị những lời tán hươu tán vượn như thế.
Khi họ phủi đít ra về, tôi hỏi thằng em: “Nhóm trước là những nhà cách mạng ra rìa. Nhóm sau là ai vậy?”
Thằng em sừng sộ: “Hỏi làm gì? Nghe chuyện người khác, miệng anh cười châm biếm. Khinh người hả? Họ là khách hàng quen thuộc của tôi đó.”
“Biết họ là khách quen rồi. Nhưng họ là ai?”
“Thầy giáo hưu non. Nông dân không có ruộng. Lái buôn sạt nghiệp… Đủ thứ thành phần sa cơ thất thế.”
Thái độ A Q của Lỗ Tấn
Tôi đứng sau nhà, ngó lên cây dừa cao ngất. Không biết cây dừa được trồng lúc nào, khi tôi lớn đã thấy có rồi. Năm xưa, cây dừa còn thấp ở giữa cái chuồng heo, cách bìa chuồng hai thước. Ba tôi mất đi, thằng em phá bỏ chuồng heo làm khoảng đất trống. Nay khoảng đất bị thu nhỏ lại, cây dừa nằm về phần đất của nhà bên kia. Giữa hai phần đất được trồng lên một hàng cây keo làm lằn ranh.
Tôi hỏi thằng em: “Sao lại có hiện tượng cây dừa trôi qua đất người khác?”
Nó nói: “Lòng người biến đổi, vạn vật cũng đổi thay.”
“Mày nói một câu nghịch lý. Lòng người biến theo vạn vật, chứ không phải vạn vật biến theo lòng người.”
Thằng em cười: “Thời đại mới triết lý mới. Tôi chứng minh cho anh thấy. Mỗi năm họ lấn một ít. Mười bảy năm, mình mất hai thước rưỡi đất, cây dừa thuộc về người khác. Như thế không phải vạn vật biến theo lòng tham con người sao?”
“Cái thứ triết lý rẻ tiền của mày không chấp nhận được. Mày biết lấn đất theo kiểu đắp bờ ruộng không? Người ta xén đất bờ bên này đắp qua bờ bên kia. Nhiều lần như thế, bờ ruộng không còn nằm ở vị trí cũ. Đây không phải bờ ruộng, người ta cắm cột mốc phân ranh. Đáng lẽ khi thấy cột mốc di chuyển dần về phía mình, mày phải có tiếng nói chứ?”
“Nói hả? Mở miệng ra là thiên hạ chưởi tát vào mặt. Đó là chưa kể họ trả thù bằng cách mỗi đêm quăng cứt vào sân nhà mình.”
“Họ chơi cái trò bẩn thỉu, mày chịu trận à?”
“Nếu không chịu trận thì làm gì ai? Không bắt được tận tay người quăng cứt, không có bằng chứng. Chẳng lẽ lấy cứt đem vô phòng thí nghiệm phân chất để biết là cứt của ai?”
“Mày nói nhảm, lạc đề rồi. Hãy nói chuyện cây dừa thuộc về phần đất người khác.”
“Thôi anh ơi, cây dừa có đáng gì mà tranh cãi.”
“Cây dừa không đáng gì, nhưng hai thước rưỡi đất bề ngang nhân cho mười lăm thước bề dài, không phải chuyện nhỏ. Mày thử tính coi mày mất bao nhiêu thước vuông đất? Mày có biết bây giờ, đất đai xứ này đắt như vàng không?”
Thằng em nhè nhẹ lắc đầu, nhếch mép như khinh bỉ. Không biết nó khinh tôi, hay khinh thằng cha lấn đất.
“Lúc chết cũng chỉ cần một cái lỗ đặt vừa cái hòm thôi!”
“Tao muốn nói vấn đề thiệt thòi mất mát. Còn đất rộng hay hẹp là chuyện khác.”
“Cứ coi như nó lấn đất để chôn cả dòng họ nhà nó.”
Tôi nổi cáu: “Đó là thái độ A Q của Lỗ Tấn, không dám đương đầu với thiên hạ rồi trả thù trong tư tưởng, và lấy làm tự mãn. Mày co vòi rút cổ, không dám đối phó với thằng cha láng giềng rồi trù rủa cả dòng họ người ta. Nếu không thể nói chuyện phải quấy với nhau được, sao không đưa lên chính quyền giải quyết?”
Thằng em cũng nổi cáu: “Chính quyền. Anh chỉ biết chính quyền xứ khác, chứ không hiểu chi về chính quyền ở đây cả. Chém nhau vỡ đầu sứt trán, réo gọi chính quyền khan cổ cũng chẳng thấy ma nào thèm tới. Nhưng nếu được tin mật báo nhà nào mới chuyển đồ lậu về, liền tức khắc công an cảnh sát ào ào kéo tới bao vây. Không biết tại sao hả? Giải quyết mấy chuyện xô xát, chính quyền ăn được cái gì? Nhưng vây bắt tịch thu đồ lậu, người ta có chút bỏ túi riêng. Tranh tụng với nhau về đất đai ư? Muốn thắng phải nhét đầy họng kẻ đại diện chính quyền. Nếu phía bên kia họ cũng tung tiền ra lo lót thì vấn đề còn nhiêu khê lắm. Đôi khi phải bán nhà vì kiện tụng. Tôi chỉ còn cái nhà che mưa đụt nắng, anh đừng xúi dại tôi phải bán nhà.”
“Thằng hèn!” Tôi ngó vào mặt thằng em, hét lớn.
Nó cũng không vừa: “Tôi sở dĩ sống hòa nhã được với người chung quanh vì tôi biết hèn. Anh cứ xoi mói xét nét vấn đề từng chút, coi chừng thiên hạ chém tét đầu.”
“Thằng nào dám chém tao?”
“Bất cứ thằng nào cũng dám chém anh. Các ông về từ nước ngoài, ông nào cũng hãnh diện tưởng người ta kính trọng mình lắm. Lầm rồi! Người ta chỉ xun xoe các ông vì tiền, nhưng thâm tâm có thủ sẵn con dao. Các ông thử chạm vào họ xem sao? Họ sẽ đánh các ông như đánh kẻ thù giết bố. Các ông đánh lại ư? Họ sẽ nằm vạ ra đấy. Các ông phải móc túi chi tiền cơm thuốc, tiền đền thương tật, tiền bệnh viện, tiền lo bác sĩ y tá để họ đừng phóng đại chứng thương. Chưa hết đâu, còn phải lo cho công an để họ đừng giam giữ, trầm trọng hơn có thể đưa nội vụ ra tòa. Mà tòa án nhân dân thì ít khi áp dụng đúng theo luật pháp hiện hành, họ thường chơi theo luật rừng. Tóm lại, các ông là miếng mồi ngon, thằng nào cũng muốn ăn tươi nuốt sống. Nên biết xứ sở này có nhiều Chí Phèo lắm đấy.”
Mỗi lần nói chuyện với thằng em về một vấn đề thì lại lòi ra bao nhiêu vấn đề rắc rối khác. Hình như trong đời sống ở đây có điều gì không ổn.
Khẩu phật tâm xà
Tối đến, thằng em vác về một két bia Sàigòn xanh. Hai anh em ngồi đối ẩm.
Thằng em nói: “Bình thường, bọn tôi chơi đế. Có anh về, tôi mua bia là chơi theo kiểu nhà giàu.”
Tôi nói: “Hãy gọi mấy thằng bạn nhậu của mày tới cho vui.”
“Thôi đi. Anh em mình đôi lúc cần nói chuyện riêng, có mặt người ngoài không tiện. Anh bỏ xứ đi lâu, đất nước này có nhiều thay đổi. Anh không theo kịp trào lưu tiến hóa chung của dân tộc.”
“Tiến hóa theo chiều hướng nào?”
“Về mặt tinh thần là quan trọng nhất.”
“Tao nhìn thấy một nền văn hóa lẫn tinh thần dân tộc đang trên đà băng hoại.”
“Tùy theo cách nhìn của mỗi cá nhân đang đứng ở góc độ nào. Dù sao, tôi cũng cần phải cho anh biết…”
Tôi bĩu môi: “Đi một ngày đàng học một sàng khôn. Mày sống ru rú ở nhà mà muốn dạy tao?”
“Anh biết chuyện năm châu bốn biển, nhưng không hiểu chi về nhân tình thế thái nơi cái xó xỉnh này.”
“Mày muốn nói tới lòng tham lam ích kỷ, tính tráo trở của người đời? Ở đâu mà không có những thứ ruồi bu đó.”
“Ấy vậy mà có người vẫn bước đi từ lầm lẫn này sang lầm lẫn khác.”
“Hãy nêu lên thí dụ cụ thể. Đừng lý thuyết suông.”
Thằng em sửa lại thế ngồi, nốc cạn ly bia như uống nước lã rồi từ từ để ly xuống: “Lấy bản thân anh làm thí dụ. Cuối tháng Tư năm 1975 anh đi tù. Mười năm sau, anh về đã thấy cái nhà sát vách nhà mình đổi chủ chứ gì?”
Tôi gật đầu: “Nói tiếp đi.”
“Chủ mới là một thượng úy bộ đội, vợ hắn là em ruột của huyện ủy đương thời. Vợ chồng nhà này nói chuyện rất ngọt ngào nhân nghĩa, và rất có cảm tình với anh. Đúng vậy không?”
“Cứ nói tiếp. Đừng hỏi gặng.”
“Anh đi tù mới về, đang trong tình trạng khốn khó. Anh vất vả chặt tre bện lá mía, cất lên cái chòi lá dự định mở quán cà phê kiếm sống qua ngày. Anh làm đơn xin phép gửi lên xã, hơn tháng trời vẫn chưa nhận được sự trả lời, trong khi đơn của người khác được giải quyết trong vòng một tuần. Túng thế, anh mở cửa quán, dù chưa nhận được giấy phép. Quán mở cửa đến trưa ngày thứ hai, có người từ trên xã xuống ra lệnh đóng cửa, và lôi anh lên xã. Kỳ đó, anh suýt bị tù lần nữa. Lý do cải tạo mới về không chịu làm ăn chân chính, buôn bán là một hình thức bóc lột. Anh phải tốn cây thuốc ba con năm, mọi chuyện mới yên. Họ biết anh đang rạc gáo nên chấp nhận cây thuốc. Nếu anh là người có của ăn của để thì mười cây thuốc cũng chưa xong. Quán cà phê bị đóng cửa vĩnh viễn, anh bị bắt đi thủy lợi liên miên. Anh biết tại sao lại như thế không?”
Tôi nhăn mặt: “Mày có cái tật kể lể dài dòng. Nên đi ngay vào ý chính đỡ mất thì giờ.”
Thằng em xòe bàn tay đưa về phía trước như ngăn lại một vật vô hình đang lao tới: “Đừng nóng! Muốn học làm bác sĩ phải mài đít trên ghế nhà trường y khoa bảy năm. Học làm người khó hơn. Có khi học đến già vẫn chưa thành người.”
“Tao không đủ kiên nhẫn ngồi nghe mày triết lý vặt đâu. Đối với tao, mày chỉ là thằng nhãi con.”
Thằng em cười hì hì: “Tôi nghe nói, anh ra nước ngoài cũng bày đặt viết lách lăng nhăng gì đó. Học hành lem nhem, chữ nghĩa không đầy lá mít cũng cầm bút được. Lạ thật! Anh đúng là con khỉ đỏ đít ngồi bàn độc, coi người như cỏ rác.”
“Thằng khốn! Không cần phải nói móc, tao làm gì ở nước ngoài mặc kệ tao! Trở lại vấn đề quán cà phê đi.”
“Vâng, rít vài hơi điếu thuốc đã.”
Thằng em ngửa mặt phun khói lên cao. Cái mặt nó giãn ra, trông rất đần độn. Thế mà cũng có người chịu gả con gái về làm vợ nó.
Tôi giục: “Nói đi. Say rồi hả?”
“Giỡn? Mới vài chai chưa đủ súc miệng đâu. Này nhé, khi quán cà phê bị đóng cửa, nhiều lần anh nhờ vợ chồng thằng cha thượng úy nói giúp lên huyện và xã. Xứ ta, mọi việc có liên quan đến chính quyền đều phải đi luồn ngả sau. Đó là luật bất thành văn. Hắn hứa giúp nhưng không kết quả. Riêng anh thì bị đi công tác thủy lợi vô thời hạn. Dân địa phương mỗi năm chỉ đi thủy lợi mười lăm ngày. Thầy giáo Đời, bạn học cũ của anh gặp thằng xã ủy can thiệp cho anh. Thầy giáo Đời nói, nó đi cải tạo mới về, bị bao vây thế này sống sao nổi. Phải chừa cho nó con đường sống chứ. Xã ủy nói, tạo sức ép cho nó làm bậy, có cớ đưa trở lại trại cải tạo. Thầy giáo Đời nói, bọn mày chơi ác. Xã ủy nói, xưa nay tao với nó chưa từng gặp mặt, không thù oán nhưng tao không cho mở quán cà phê, bắt nó đi thủy lợi là do lệnh trên huyện. Tại sao à? Vợ chồng thượng úy sát bên nhà nó, không muốn nó mở quán buôn bán ồn ào. Vợ thượng úy là em ruột huyện ủy. Bà ta bỏ nhỏ với anh mình một tiếng là xong. Đầu dây mối nhợ là thế.”
Tôi buột miệng: “Đụ mẹ! Chính vợ chồng hắn làm hại, vậy mà tao cứ tưởng hắn thương mình. Khi quán bị đóng cửa, hắn cau mặt như động lòng trắc ẩn xót cho tao lắm. Không ngờ hắn thọc dao vô hông mình. Sao lúc đó mày không cho tao biết sự thật?”
“Sau ngày anh vượt biên, thầy giáo Đời nói chuyện ấy với tôi, bảo phải đề phòng.”
“Hôm tao mới về, vợ chồng hắn đứng bên sân nhà nhìn sang vẫy tay cười. Tao cũng chào hỏi tử tế. Từ đây trở đi, tao đéo thèm nhìn mặt.”
“Không nên thẳng thừng ruột ngựa. Người quân tử buồn vui không lộ mặt. Hắn có thể hại chết anh đấy.”
“Hắn đã phục viên. Phục viên với chế độ này, có nghĩa là bị loại ra rìa. Thằng cha anh vợ cũng đã văng khỏi huyện. Quyền hành thế lực không còn, hắn làm gì tao?”
Thằng em chồm tới, đưa mặt sát vào tôi: “Vợ chồng hắn rỉ tai với mọi người, rằng anh về đây tuyên truyền phản động là đời anh khốn nạn ngay. Đâm cha chém chú giết người cướp của, có thể châm chước bỏ qua. Phạm vào chính trị… trời cứu không nổi!”
Cái ổ cách mạng
Không tìm được việc ở Phú Thạnh, tôi muốn bỏ đi. Ông Hạnh giữ lại, và hứa sẽ làm hết sức mình để tôi có được chén cơm hàng ngày.
Ông Hạnh đưa tôi đi gặp ông Bảy Căp Rằng. Theo lời ông Hạnh, ông này là tay có máu mặt trong vùng. Hồi xưa ông làm “cặp rằng” cho đồn điền cao su của Tây, nhiệm vụ tương đương với đốc công bây giờ. Ông biết nói tiếng Tây, và được bọn Tây tin dùng. Do đó, ông giúp được nhiều người vào làm phu cạo mủ trong đồn điền. Chuyện ấy thuộc về quá khứ, nhưng cái biệt danh Bảy Cặp Rằng còn đeo theo ông mãi. Ông có hai thằng con thoát ly theo Mặt Trận Giải Phóng Miền Nam. Một thằng chết mất xác ở đâu không biết. Ngày về chỉ còn một thằng. Hiện nay nó đang làm chủ tịch huyện. Với cái thế của thằng con, ông Bảy Cặp Rằng được nhiều người nể mặt. Tiếng nói của ông có trọng lượng. Ai gặp chuyện gì rắc rối với chính quyền, ông nói một tiếng cũng xong.
Ông Hạnh và tôi vào nhà lúc ông Bảy Cặp Rằng đang nằm trên võng đọc truyện Tàu.
Ông nhỏm dậy, vui vẻ: “Mời ngồi. Mời ngồi.”
Chúng tôi ngồi trên ghế đối diện. Ông Bảy Cặp Rằng vẫn ngồi trên võng đu đưa thoải mái.
“Thầy giáo tới chơi hay có chuyện gì? Còn chú em đây là ai?”
“Chẳng giấu gì ông Bảy. Tôi đưa thằng em đến xin ông Bảy sắp xếp cho nó một việc gì kiếm cơm qua ngày. Đã đi mấy chỗ rồi, nhưng không được. Túng thế, phải phiền đến ông. Tôi nghĩ, chỉ có ông Bảy là có thể giúp nó.”
Ông Bảy Cặp Rằng phân vân: “Việc thì không có việc gì cần trong lúc này. Trước kia chú em làm nghề gì?”
Tôi nói: “Không có nghề chuyên môn, nhưng có sức xốc vác việc nặng.”
“Tướng tá điệu bộ quều quào của chú mà nói có sức xốc vác việc nặng?” Ông Bảy Cặp Rằng cười lớn.
Ông Hạnh cũng cười: “Thật ra thằng em tôi là thi sĩ, chữ nghĩa đầy bụng. Cùng cực lắm mới phải nai lưng ra làm việc nặng.”
Tôi nhăn mặt vì ông Hạnh lại giới thiệu tôi là thi sĩ. Đó không phải là cái nghề thực dụng cho một đời sống lao động đổ mồ hôi. Không ai mướn một thi sĩ để ngồi sản xuất thơ. Hoặc, nếu mướn một thi sĩ để làm công việc gì khác thì với cái tính lơ ngơ thiếu thực tế, dễ làm hư việc. Ông Hạnh muốn đề cao tôi, nhưng vừa nghe cái danh hiệu phi lao động bằng chân tay, ông Bảy Cặp Rằng lắc đầu.
“Nhà tôi không có việc gì cần người chữ nghĩa. Nếu dùng chú em vào những công việc nặng nề, phí cả tài năng chữ nghĩa đi.”
Ông Hạnh mau miệng: “Lúc đưa thằng em đến, chúng tôi cũng đã nghĩ sẽ làm bất cứ việc gì ông Bảy cần.”
Ông Bảy Cặp Rằng vẫn từ chối: “Việc nhà tôi thì linh tinh lắm, nhưng việc nào cũng nặng. Tôi e sức chú em không kham nổi.”
“Ông Bảy cứ thử đi rồi biết. Nó đã từng cuốc đất trồng khoai, đốn cây vác củi, gánh đá làm đường, đào ao nuôi cá, thậm chí, có lúc còn kéo cày thay trâu hồi đi cải tạo ngoài miền Bắc.”
Nghe hai tiếng cải tạo, ông Bảy Cặp Rằng nhỏm lên: “À…, hóa ra chú em là người của chế độ cũ. Hỏi thiệt, chú em thấy chế độ mới này thế nào?”
Tôi nói: “Cùng sống trong một chế độ, ông Bảy thấy thế nào thì tôi cũng thấy thế đó.”
Ông Bảy Cặp Rằng gật đầu nhè nhẹ: “Chú em trả lời theo cái kiểu không trả lời gì hết. Biết sợ là biết sống. Tôi không hồ đồ như người khác đâu. Những người có một giá trị nhất định của chế độ cũ đều phải vào cái lò cải tạo. Khi ra lò, anh nào cũng được cái tính chịu đựng giỏi, và nhất là biết im lặng trước mọi tình huống. Khôn sống mống chết là vậy.”
Ông Bảy Cặp Rằng chuyển đề tài một cách bất ngờ. Tôi e dè không dám góp ý.
Ông Hạnh liếc thấy trên tay ông Bảy Cặp Rằng đang cầm quyển Tây Du Ký, nói: “Ông Bảy xét người không sai. Thằng em tôi được trui rèn trong cái lò cải tạo không ngại khổ ngại khó, giống như Tôn Ngộ Không bị nung trong cái lò bát quái của Thái Thượng Lão Quân, khi ra ngoài có được mắt lửa tròng vàng.”
“Được rồi. Để tôi tính lại. Thầy giáo đã đưa chú em đến đây, chẳng lẽ tôi làm ngơ? Sông có khúc, người có lúc. Tôn Ngộ Không thần thông quảng đại có lúc cũng bị đè dưới Ngũ Hành Sơn. Chú em trong thế ngặt, tôi sẽ liệu cách giải quyết.”
Ông Hạnh ngó tôi, cố ý nói cho ông Bảy Cặp Rằng nghe: “Thấy chưa? Tao đã bảo chỉ có ông Bảy là bao dung được mày.”
Ông Bảy Cặp Rằng mát dạ, nhưng khiêm tốn lấy lệ: “Nói bao dung thì không dám. Chúng ta hợp tác có điều kiện…”
Trước khi ông Hạnh và tôi ra về, tôi được hứa hẹn ngày mai đến làm việc. Ông Bảy Cặp Rằng đưa chúng tôi ra tới cuối sân.
Ông thân mật vỗ vai tôi: “Nhà tôi là cái ổ cách mạng. Chú em ở trong cái ổ này, an toàn hơn là đi phất phơ bên ngoài dễ bị người ta làm khó.”
Bản chất cách mạng
Tôi làm việc cho ông Bảy Cặp Rằng, vất vả nhưng yên tâm. Ở trong cái ổ cách mạng cũng dựa được chút hơi cách mạng. Tôi không bị bọn công an theo dõi dòm ngó. Thờ thần phải nể cây đa là thế.
Mỗi ngày tôi gánh mười lăm gánh phân tro từ nhà ra ruộng, tới lui ba chục cây số. Ngày khác, tôi cuốc đất lên giồng mười luống. Hôm sau, đặt hom trồng mía mười lăm luống. Làm sạch cỏ vườn trong bốn ngày. Công việc nặng nhọc tiếp tục đều đều ngày qua ngày. Tôi bã người.
Ông Bảy Cặp Rằng nói: “Chú em làm việc có lương tâm, không cần ai kiểm soát. Làm thế nào chú coi được là tôi coi được. Việc còn nhiều, cần thời gian dài. Thong thả mà làm. Khi nào mệt cứ nghỉ ngơi thoải mái. Tôi tin chú.”
Được ông Bảy Cặp Rằng tin không dễ. Tôi phải làm việc cật lực. Ngoài những bữa cơm hàng ngày, ông Bảy Cặp Rằng trả tôi một số tiền tương xứng với công sức.
Tôi nói: “Ông Bảy là người tốt.”
Ông nói: “Tôi cho chú em ăn uống đầy đủ, trả tiền sòng phẳng vì tôi nghĩ, có như thế thì chú mới đem hết sức làm việc cho tôi. Suy cho cùng, tôi cũng vì cái lợi cho riêng mình, chứ không phải vì thương chú.”
Cách lý luận của ông Bảy Cặp Rằng mới nghe có vẻ tàn nhẫn, nhưng thấu triệt tình đời.
Nương theo cách lý luận cạn tàu ráo máng, tôi cũng nói: “Tôi đem hết sức làm việc cho ông Bảy, vì tôi nghĩ có làm tốt thì ông mới cho ăn no và trả tiền thù lao rộng rãi. Như thế, tôi cũng vì cái lợi cho riêng tôi, chứ chẳng phải vì thương ông Bảy.”
Ông Bảy Cặp Rằng cười cởi mở: “Chúng ta vì quyền lợi riêng mà làm hết bổn phận của mình, không ai vướng mắc nợ nần gì ai. Nói điều nhân nghĩa là giả dối. Sống trong cái xã hội đầy đẫy những phường lưu manh cướp cạn, quân bất lương hay nói chuyện đạo đức để che giấu tâm địa xấu xa. Người người bị chà đạp đau khổ, người sống không ra giống người thì lừa mị nói câu “con người vốn quý”, và hô khẩu hiệu độc lập tự do hạnh phúc. Toàn là láo khoét cả.”
Tôi im lặng. Cảm thấy câu chuyện bắt đầu đi vào lằn ranh nguy hiểm.
Ông Bảy Cặp Rằng nói tiếp: “Làm cách mạng là làm gì? Là cướp chính quyền trong tay kẻ khác. Cướp chính quyền có nghĩa là cướp cả thiên hạ. Vậy, cướp của hay làm cách mạng, bản chất đều rặt một phường ăn cướp như nhau.”
Ông Bảy Cặp Rằng nhìn tôi như thể đo lường thái độ. Tôi dè chừng, không dám nói hùa theo. Tôi sợ ông làm cò mồi đưa tôi vào bẫy sập. Kinh nghiệm đau thương đã dạy cho tôi bài học biết làm ngơ trước mọi nỗi bất bình, biết câm lặng trước những lời người khác chỉ trích chế độ. Nếu ông Bảy Cặp Rằng không cò mồi thì ông cũng là cha của chủ tịch huyện. Ông có nói gì nơi cái xã Phú Thạnh nhỏ bé này, những thằng cắc ké cũng không dám động tới ông. Nhưng tôi mà không khéo giữ mồm, hậu quả sẽ không lường được.
Ông Bảy Cặp Rằng hỏi: “Ý chú em thế nào?”
Tôi nói: “Tôi thấp cổ bé miệng. Suy nghĩ bằng cái dạ dày, tư tưởng chỉ nhằm đến miếng ăn. Tôi không có khả năng suy luận những vấn đề cao xa hơn nồi cơm.”
“Chim bị ná một lần, sợ cả cành cong. Tôi hiểu chú.”
“Tôi là kẻ thất thế, lời nói dễ bị phản ứng ngược. Khen ngợi ai, người ta cho rằng nịnh bợ. Phê bình ai, người ta quay lại hại mình. Ông Bảy hiểu tôi, xin hiểu thêm rằng tôi muốn được yên thân.”
“Nghi ngờ cả tôi ư?”
“Tình thế bắt buộc phải vậy. Khi tôi đến xin việc, ông Bảy nói nhà ông là cái ổ cách mạng. Bây giờ, ông lại bảo bản chất cách mạng là phường ăn cướp. Tôi đang đối diện với ai đây? Tôi cảm thấy tôi đang cắn một đầu sợi dây treo mình trên vực thẳm, mở miệng ra nói bất cứ lời gì là rớt ngay xuống hầm tai họa.”
“Thôi được. Chú em không nói thì thôi. Nằm trong chăn lâu ngày biết chăn có rận. Tôi muốn nói về những con rận cách mạng, chú em cũng không dám nghe. Sợ liên lụy ư? Khí phách của người mang dòng máu nhà binh đâu?”
“Những tay có khí phách đã cầm súng tự bắn vào đầu chết hết rồi. Ông Bảy đừng đánh giá tôi quá cao. Tôi là con ngựa què, chạy không xong, ở lại không có sức tự vệ. Tôi chỉ còn một phương cách giữ mình duy nhất là bịt tai nhắm mắt, không nghe không thấy không biết”
“Ha ha ha.” Ông Bảy Cặp Rằng cười lớn, “Mao Trạch Đông tuyên bố thời nay thiên hạ đại loạn, trí thức là cục phân. Xem ra không phải là không đúng.”
Tôi nói: “Miệng nhà quan có gang có thép. Mao Trạch Đông là lãnh tụ, tuyên bố gì mà chả đúng? Thằng nào dám sửa lưng lãnh tụ? Châm ngôn mình có câu “miệng quan trôn trẻ”. Cái kiểu so sánh thật độc. Miệng quan quyền phát ngôn linh tinh, cũng như lỗ đít con nít ỉa bậy ỉa bạ. Trách làm gì? Trong kinh Kim Cang, khi đức Phật thuyết pháp xong, các vì hộ pháp quỳ xuống tuyên thệ sẽ “bảo vệ cho người trì tụng kinh này như bảo vệ con ngươi của mình”. Hơn hai ngàn năm trăm năm sau, Hồ chủ tịch tuyên bố “bảo vệ cho tình hữu nghị hai nước Việt Hoa như bảo vệ con ngươi của mình”. Lại nữa, trong kinh Thánh có câu, “mình vì mọi người, mọi người vì mình”. Hồ chủ tịch cũng nói y chang như vậy. Đám chí rận từ trên xuống dưới đều nhắm mắt ca tụng, đó là tư tưởng độc đáo của bác. Ai dám phanh phui Hồ Chí Minh ăn cắp ý trong kinh làm ý của mình? Tôi vì ngứa miệng mà vạch lá tìm sâu. Xin ông Bảy bỏ qua cho.”
Bí mật của đàn ông
Khi những đám ruộng biền gieo trồng hoàn tất, cũng là lúc mùa mưa vừa đến. Những cơn mưa đầu mùa rền vang sấm sét rạn nứt cả bầu trời. Chúng tôi hết việc. Tuy ông Bảy Cặp Rằng chưa nói gì, nhưng chúng tôi cũng liệu đường ra đi.
Bầy trẻ nhỏ mà ông Bảy Cặp Rằng mướn chặt hom mía và làm cỏ đậu, giờ đây, cũng bay đi như đám vịt trời. Còn lại cô Năm và tôi chưa biết đi đâu.
Cô Năm từ vùng kinh tế mới trở về, vào làm công cho ông Bảy Cặp Rằng. Cô còn trẻ, còn nhiều sức sống. Cô được ưu tiên trong những công việc nhẹ nhàng. Việc nặng có tôi gánh vác. Ông Bảy Cặp Rằng cũng đặc biệt giúp đỡ cô về nhiều phương diện vật chất. Ông tuyên bố vì không có con gái nên quý cô Năm như con đẻ của mình. Một lần cô Năm nói với tôi, ông Bảy có tính thương người. Tôi cười rằng cô còn có cái để ông Bảy thương, chứ tôi thì không có gì để ông Bảy thương được. Cô Năm hỏi, em có cái gì để ông Bảy thương đâu? Tôi nói, cái đó cô biết rồi, còn phải hỏi! Cô Năm đỏ mặt quay đi.
Tôi không thể tiếp tục ăn ở nhà ông Bảy mà không làm gì. Trước khi rời nhà ông vào những ngày đầu mùa mưa, tôi suy nghĩ nát óc để tìm việc. Cuối cùng, tôi quyết định lên rừng kiếm sống.
Cô Năm bảo: “Em từ vùng kinh tế mới dội ngược về đây. Em biết càng rúc sâu vào rừng, đời càng khốn nạn. Chướng khí rừng thiêng nước độc, muỗi mòng rắn rít đã hại chết nhiều người. Sao anh không về thành phố?”
“Tôi không quen với đời sống chụp giựt ở chốn lao xao đông người. Tôi không có cái gan của thằng ăn cướp, không đủ cái gian của tên ăn trộm. Làm sao bon chen được với người đời nhiều mưu mô xảo trá?”
“Con tắc kè còn biết đổi màu theo cảnh sắc. Dần dần rồi anh cũng sẽ thích hợp với hoàn cảnh chung quanh. Thiên hạ sống được là mình sống được.”
“Tôi không thể đổi màu như con tắc kè, nhất là màu sắc chính trị lại càng khó thay da. Im lặng đã là điều đớn nhục, xu hướng theo thời là phường đê tiện. Tôi sẽ lên rừng đốn củi. ”
“Phá sơn lâm đâm hà bá là hai cái nghề tổn hại âm đức. Bọn lâm tặc đã tàn phá núi rừng đến trơ xương, anh còn tiếp tay cho chúng nữa sao?”
“Tôi chỉ đốn củi khô. Trời đất bao dung cho người thất thế.”
“Anh có ai quen trên rừng?”
“Đười ươi sẽ là bạn của tôi.”
Khi thốt câu này, tôi làm ra vẻ khôi hài nhăn mặt như con khỉ, nhưng cô Năm không cười.
Cô nói: “Đời thảm thế mà còn làm trò khỏa lấp.”
Ngày tôi chuẩn bị ra đi, không ngờ cô Năm cũng sắp sửa rời nhà ông Bảy Cặp Rằng.
Tôi nói: “Cô đang được cái ăn cái mặc. Ông Bảy không xử tệ với cô.”
Cô Năm bảo: “Có những điều bí mật của người đàn ông, chỉ người đàn bà mới biết.”
“Ý cô muốn ám chỉ ông Bảy?”
“Vâng. Không phải tự dưng mà em được ưu đãi hơn người khác.”
“Lý do là ông Bảy xem cô như con?”
Cô cười: “Anh đừng giả dại với em. Trước kia anh đã nói em còn có cái để ông Bảy thương, nhưng em không mưốn đánh đổi. Em phải rời khỏi nơi đây.”
Trong đầu tôi tưởng tượng ra cái cảnh ông Bảy Cặp Rằng ve vãn cô Năm bằng những lời ngọt ngào hứa hẹn. Đó là điều bí mật của ông Bảy. Ông rất sành đời, lẽ nào ông không biết đàn bà là nguồn gốc của mọi tai họa? Nước mất nhà tan, tán gia bại sản, thân bại danh liệt, thường có bóng dáng đàn bà thấp thoáng ở phía sau. Tệ hơn nữa, bàn tay của người đàn bà có thể vạch trần những bí mật của đàn ông. Cô Năm đã nhìn thấy chân tướng của ông Bảy Cặp Rằng, mọi chuyện sẽ không còn bí mật. Nhưng suy cho cùng, đàn ông ló đuôi dê khi gặp gái cũng là chuyện thường tình.
Tôi nói: “Ông Bảy là người sòng phẳng trong mọi vấn đề.”
“Chính sự sòng phẳng mà em phải ra đi.”
“Cô sẽ đi đâu?”
“Em về thành phố.”
“Cô không thể phiêu lưu khi chưa có việc làm.”
“Có người hứa giới thiệu em vào làm công nhân hãng dệt Vinatexco. Người ta bảo trong khi chờ việc, em phải tạm thời làm nghề tiếp thị bia San Miguel.”
“Tiếp thị bia là làm gì?”
“Phục vụ và mời khách uống bia San Miguel trong các quán bar.”
Tôi trợn mắt: “Trời đất! Vào chốn ăn chơi, cô sẽ bị lún lầy không rút chân ra được.”
“Em làm việc, chứ đâu có ăn chơi mà bị lún lầy?”
“Gần mực thì đen… Cô sẽ bị lấm bùn.”
“Em biết giữ mình.”
“Bao nhiêu người con gái cũng biết giữ mình như cô, nhưng rồi cũng bị vấp ngã, và sẽ có người đưa tay nâng đỡ kèm theo những yêu sách. Cứ vấp ngã, và được nâng đỡ nhiều lần như vậy thì cái ngàn vàng cũng tan nát.”
“Anh này nói nhăng…” Cô Năm nhíu mày nhưng cương quyết, “Em tự tin, bằng chứng là em từ khước lời đề nghị của ông Bảy.”
Tôi lắc đầu: “Cô Năm ơi, cô chạy trốn ông Bảy nhưng lại đâm đầu vào một nơi chốn tệ hại hơn gấp trăm lần.”
Chuyện trên chiếu rượu
Buổi sáng trời mưa. Gió từ bờ sông Vàm Cỏ Đông từng hồi thổi tạt về Phú Thạnh. Vài con chim lẻ loi bay vút qua bầu trời trắng đục. Cô Năm đón xe đò đi thành phố. Cô mặc áo mưa không có mũ che đầu. Tóc cô ướt. Môi cô nhạt. Mắt cô ánh lên một niềm tin. Ông Bảy Cặp Rằng đứng trên thềm hiên, nói những lời chúc cô may mắn trong việc làm sắp tới. Ông tươi cười, nhưng tôi có cảm tưởng chỉ là cười gượng. Tôi vác túi đồ đưa cô Năm ra xe. Cô từ giã và hẹn có ngày gặp lại. Tôi hỏi, còn có ngày ấy nữa sao? Cô cười, chứ không lẽ quả đất không tròn? Nói xong, cô chui vào trong xe. Tôi quay vào. Trong thâm tâm tôi nghĩ cô đang khởi đi trên con đường gập ghềnh nhiều bất trắc. Thời gian qua, cô vào làm công cho nhà ông Bảy Cặp Rằng là chuẩn bị cho một bước nhảy vọt từ một cô gái quê mùa làm người thành thị. Nay cô có được số tiền mua áo quần son phấn để thay da đổi lốt. Và rồi đây, không biết cô có đủ sức vượt qua bao nhiêu cạm bẫy đang chờ?
Tôi cũng rời nhà ông Bảy Cặp Rằng, mang theo trong lòng hình ảnh cô Năm và một chút gì tuyệt vọng. Tôi ghé lại ông Hạnh. Anh em có hẹn sẽ làm bữa tiệc nho nhỏ tiễn tôi lên rừng.
Trên tấm chiếu trải giữa nhà, vài con khô cá sặc bóp gỏi dưa leo, một dĩa ếch xào lăn, một dĩa lòng heo, một chén mắm nêm, và một cục nước đá ngâm trong thau nước dùng chữa lửa. Mồi nhậu được coi là chất lượng ở chốn quê nghèo. Ba lít rượt đế nấu từ nguyên liệu khoai mì, nồng độ cay xé họng, nhưng cái hậu đăng đắng ở cổ. Cái hậu khó phân biệt được rượu có pha cồn sát trùng, hay thuốc rầy Mytox. Khi hơi men đã ngà ngà bất kể sống chết, anh em cho rằng nếu rượu pha cồn sẽ có tác dụng diệt trừ sán lãi, tốt thôi. Nếu rượu pha thêm Mytox thì vài giọt chia cho sáu người cũng không làm hại được ai. Tôi nghĩ, đời lầm than người ta tự rẻ rúng sinh mạng của mình. Anh em bảo, khi nhậu đừng nói chuyện sống chết mất vui. Sống hôm nay, chưa chắc ngày mai còn thở hay không. Lo xa làm gì. Vì vậy, cuộc rượu vẫn tiếp tục trong tiếng ồn ào cười nói. Và, đề tài cô Năm được đem ra bàn tán rất sôi nổi. Đàn bà bao giờ cũng là đề tài hấp dẫn đàn ông.
Có người hỏi: “Mấy tháng ở gần con Năm, nó có cho chấm mút gì không?”
Tôi nói: “Thịt ngon không tới miệng người làm.”
“Cám treo để heo nhịn đói. Thằng này dở.”
“Biết của không ăn được mà há miệng cố táp. Phù mỏ như chơi.”
Mọi người cười chế nhạo. Tiếng cười rổn rảng như tiếng vỡ thủy tinh cứa vào lòng tôi. Mỗi người góp một lời bình phẩm cô Năm. Nói về người vắng mặt, lời lẽ thường sỗ sàng thiếu thận trọng.
“Cặp giò con Năm thuộc loại trường túc bất tri lao. Thằng nào vô nó là tổn thọ.”
“Tổn thọ hay không cũng do thằng đàn ông ham hố quá độ. Tốt mái hại trống là vậy.”
“Con người có cái số. Số chết sớm thì gặp đàn bà có tướng sát phu. Nhìn lưỡng quyền con Năm thì biết.”
“Khỏi phải nói. Con này sẽ thay chồng như thay áo. Mắt nó liếc sắc hơn dao cạo. Vừa nói vừa cười là loại đàn bà lẳng lơ, không chung thủy.”
“Cái dáng đi yểu điệu và cặp mông nây nẩy của nó, khi bước đi thân hình uốn éo như con rắn trườn. Theo sách tướng, đó là đàn bà dâm.”
Lòng tôi bức bối khó chịu. Mọi người đều tàn nhẫn. Không ai thương cô Năm. Người ta chỉ muốn lợi dụng, không được thì quay ra châm chích. Ông Bảy Cặp Rằng cũng không thương cô, ông chỉ dùng tiền phủ dụ. Còn tôi có thương cô Năm không? Chưa bao giờ tôi hỏi lòng mình như thế. Mãi lo cho miếng ăn, tôi không nghĩ điều gì khác. Tôi biết phận tôi, và có lẽ tôi cũng chỉ thương mình.
“Cô Năm sẽ không bao giờ quay về Phú Thạnh nữa.” Tôi nói trong niềm u uất, “Xin các ngài hãy quên đi.”
Bên ngoài mưa đã tạnh. Trời tối mịt. Tiếng nhái kêu choẽo choẹt sau hè. Ông Hạnh lảo đảo đứng lên thắp ngọn đèn dầu. Dưới ánh sáng chập chờn, những dĩa mồi ăn dở lạnh tanh như đồ ăn của chó. Ông Hạnh sai thằng con cầm đèn pin, ra sau nhà bắt nhái làm mồi nhậu tiếp.
Lúc sau nghe tiếng thằng con vọng lại: “Ba ơi! Có bắt những con nhái nhỏ không?”
Ông Hạnh bảo: “Con nào nhỏ quá thì tha.”
Tám Nưa hỏi: “Nhái nhỏ, nhưng có đang mắc cặp không?”
Tiếng thằng con: “Nhiều con đang mắc cặp.”
Tám Nưa bảo: “Biết làm tình là lớn rồi. Bắt hết!”
Những người trên chiếu rượu càng lúc càng lè nhè. Khi thằng con ông Hạnh mang giỏ nhái vào thì không còn ai nhậu nổi. Tôi hoa mắt, trời đất ngả nghiêng. Một cảm giác bềnh bồng như đang nằm trên sóng. Tôi chợt nghĩ đến cô Năm. Giờ này chắc cô đang cười ngả ngớn với ai đó. Tự dưng tôi chán nản, không còn muốn lên rừng nữa.
Lâm Chương
