Nhà văn tìm thấy tình người, phẩm giá và hy vọng giữa những phận người bị lãng quên
Một số câu chuyện vĩ đại nhất trong văn học không thuộc về các vị vua, những kẻ chinh phục hay những anh hùng phi thường, mà thuộc về những con người bình thường đang vật lộn để sinh tồn trong một thế giới thường chẳng hề khoan dung. Ít có nhà văn nào thấu hiểu chân lý ấy sâu sắc hơn John Steinbeck, tiểu thuyết gia người Mỹ đã chuyển hóa cuộc đời của những người nông dân, công nhân di cư, ngư dân và các gia đình nghèo khó thành những tác phẩm văn học khó phai mờ. Bằng nghệ thuật kể chuyện đầy sức mạnh, Steinbeck cho thấy đằng sau mỗi cuộc vật lộn để sinh tồn là khát vọng của con người về phẩm giá, sự gắn bó, tình yêu và hy vọng.
Sinh năm 1902 tại Salinas, California, Steinbeck lớn lên giữa những thung lũng màu mỡ, những vùng đất nông nghiệp và các cộng đồng lao động, những điều sau này trở thành trái tim trong thế giới hư cấu của ông. Với ông, miền quê không chỉ là một khung cảnh tươi đẹp; đó là một thế giới sống động, được định hình bởi lao động của con người, bất bình đẳng kinh tế và những sức mạnh khó lường của thiên nhiên. Những trải nghiệm làm việc bên cạnh người lao động giúp ông thấu hiểu thực tế khắc nghiệt của những người có cuộc đời phụ thuộc vào đất đai nhưng lại hiếm khi có quyền quyết định số phận của chính mình.
Trí tưởng tượng văn học của Steinbeck phát triển trong một trong những giai đoạn biến động dữ dội nhất của lịch sử nước Mỹ. Cuộc Đại suy thoái những năm 1930 khiến nạn thất nghiệp, nghèo đói và cảnh ly tán lan rộng, trong khi những đợt hạn hán tàn khốc cùng các trận bão bụi quét qua vùng Đại Bình nguyên buộc vô số gia đình nông dân phải rời bỏ nhà cửa. Hàng nghìn người hướng về phía tây, đến California, với hy vọng tìm được việc làm và một tương lai tốt đẹp hơn, nhưng rồi chỉ gặp phải sự bóc lột, thành kiến và cuộc cạnh tranh tuyệt vọng để giành lấy việc làm. Chính trong bầu không khí của những kỳ vọng tan vỡ ấy, Steinbeck tìm thấy những chất liệu văn học mạnh mẽ nhất của mình.
Kiệt tác Chùm nho phẫn nộ (The Grapes of Wrath, 1939) kể về gia đình Joad trên hành trình rời Oklahoma để tìm kiếm một cuộc sống tốt đẹp hơn ở California. Chuyến đi của họ vượt xa khuôn khổ một câu chuyện di cư thông thường; đó là cuộc khảo sát phi thường về sức chịu đựng của con người, bất công xã hội và sức mạnh của những mối dây gia đình. Qua những đau khổ mà gia đình Joad phải trải qua, Steinbeck chất vấn một xã hội nơi sự sung túc có thể song hành với nạn đói, và những người tạo ra của cải lại có thể bị tước mất phần lợi ích đáng lẽ thuộc về mình. Cuốn tiểu thuyết nhận giải Pulitzer dành cho tác phẩm hư cấu năm 1940 và đến nay vẫn là một trong những tác phẩm khắc họa sức nặng của nghèo khó có ảnh hưởng sâu rộng nhất trong văn học Mỹ.
Không kém phần lay động là Của chuột và người (Of Mice and Men, 1937), câu chuyện về George Milton và Lennie Small, hai công nhân nông trại phiêu bạt cùng nuôi một giấc mơ giản dị: sở hữu một mảnh đất nhỏ của riêng mình. Ngôi nhà họ hình dung tượng trưng cho sự an toàn, tính độc lập, tình bạn và tự do thoát khỏi những bất trắc. Thế nhưng, từng bước một, Steinbeck cho thấy những giấc mơ ấy mong manh đến nhường nào trong một thế giới bị chi phối bởi nghèo đói, thành kiến và những hoàn cảnh vượt ngoài tầm kiểm soát của mỗi cá nhân. Sức lay động của câu chuyện nằm ở chỗ nó nhận ra rằng ngay cả những hy vọng khiêm nhường nhất của con người cũng có thể mang một ý nghĩa phi thường.
Mối quan tâm của Steinbeck đối với con người không chỉ giới hạn ở nỗi khổ kinh tế. Trong Phía đông vườn địa đàng (East of Eden, 1952), lấy bối cảnh phần lớn tại thung lũng Salinas ở California, ông khám phá cuộc đấu tranh muôn thuở giữa thiện và ác, những mối quan hệ phức tạp giữa cha mẹ và con cái, cùng khả năng lựa chọn về mặt đạo đức. Dựa trên câu chuyện Cain và Abel trong Kinh Thánh, cuốn tiểu thuyết đặt câu hỏi liệu con người có phải là tù nhân của hoàn cảnh được truyền lại từ thế hệ trước, hay vẫn có tự do để định hình nhân cách của chính mình. Ở đây, tầm nhìn xã hội của Steinbeck mở rộng thành suy tư triết học sâu sắc: sự cao cả của con người có thể không bắt nguồn từ sự hoàn hảo, mà từ khả năng lựa chọn điều thiện bất chấp những yếu đuối và cám dỗ.
Điều làm nên nét riêng của Steinbeck so với nhiều tiểu thuyết gia xã hội khác là khả năng hiếm có trong việc kết hợp chủ nghĩa hiện thực với lòng trắc ẩn. Các nhân vật của ông hiếm khi được lý tưởng hóa. Họ có thể ích kỷ, sợ hãi, bướng bỉnh, dại dột hoặc không chắc chắn về điều đúng sai, nhưng ông tiếp cận những khiếm khuyết ấy bằng sự tò mò tìm hiểu thay vì thái độ khinh miệt. Ông hiểu rằng nghèo đói không tự động khiến con người trở nên đức hạnh, cũng như giàu có không bảo đảm cho sự khôn ngoan. Thay vào đó, ông khảo sát cách con người ứng xử khi phải đối mặt với cô độc, bất công, thất vọng và những giới hạn đau đớn do hoàn cảnh áp đặt.
Thiên nhiên cũng giữ một vị trí sâu sắc trong thế giới văn chương của Steinbeck. Những cánh đồng, dòng sông, dãy núi và đường bờ biển California không bao giờ chỉ là phông nền trang trí. Chúng tác động đến cuộc đời, cảm xúc và những khả năng lựa chọn của các nhân vật, nhắc nhở độc giả về mối quan hệ mật thiết giữa con người với thế giới tự nhiên. Tình bạn giữa ông và nhà sinh vật học biển Ed Ricketts càng làm sâu sắc thêm mối quan tâm của Steinbeck đối với sinh thái học và sự liên kết giữa các sinh thể — một cách nhìn được phản ánh trong đời sống cộng đồng mà ông khắc họa trong Phố Cannery (Cannery Row, 1945) cũng như nhiều tác phẩm khác.
Việc Steinbeck không né tránh khi miêu tả bất bình đẳng xã hội đôi khi khiến ông trở thành nhân vật gây tranh cãi. Những lời phê phán của ông đối với sự bóc lột đã chọc giận các thế lực đầy quyền lực, còn Chùm nho phẫn nộ vấp phải sự phản đối dữ dội tại một số cộng đồng. Tuy nhiên, chính cường độ của những phản ứng ấy đã cho thấy tầm quan trọng của các vấn đề ông đặt ra. Qua ngòi bút Steinbeck, văn học không đơn thuần là phương tiện giải trí; nó còn là cách buộc xã hội phải đối diện với những nỗi đau mà đặc quyền và địa vị thường muốn làm ngơ.
Năm 1962, Steinbeck được trao giải Nobel Văn học, một sự ghi nhận mang tầm quốc tế đối với những đóng góp phi thường của ông cho nghệ thuật kể chuyện và sự thấu hiểu xã hội. Thành tựu của ông không chỉ nằm ở việc mô tả nghịch cảnh, mà còn ở khả năng soi sáng đời sống tình cảm và đạo đức của những con người thường bị lịch sử bỏ quên. Ông trao ý nghĩa văn học cho những người có thể chẳng bao giờ xuất hiện trong các hồ sơ chính thức, nhưng lao động, hy sinh và lòng can đảm thầm lặng của họ lại tạo nên nền móng của nền văn minh.
Hơn nửa thế kỷ sau khi ông qua đời vào năm 1968, những trang viết của Steinbeck vẫn giữ nguyên tính thời sự sâu sắc. Trên khắp thế giới, các gia đình vẫn phải di cư để tìm kiếm sự an toàn; người lao động vẫn đấu tranh đòi được đối xử công bằng; các cộng đồng vẫn đối mặt với bất ổn kinh tế; và từng cá nhân vẫn cố gắng giữ gìn phẩm giá trước những hoàn cảnh tưởng chừng không thể vượt qua. Những cuốn tiểu thuyết của ông nhắc nhở chúng ta rằng thước đo quan trọng nhất của một nền văn minh không chỉ là sự giàu có, tiến bộ hay thành tựu công nghệ, mà còn là tính nhân văn trong cách nó đối xử với những thành viên dễ bị tổn thương nhất.
Sau cùng, John Steinbeck đã chuyển hóa nỗi đau khổ bình dị của con người thành văn chương phi thường bởi ông nhận ra một điều bất biến trong thân phận con người: người ta có thể mất nhà cửa, tài sản, cơ hội và cả niềm tin chắc chắn vào tương lai, nhưng vẫn tiếp tục mơ ước, yêu thương, chịu đựng và kiếm tìm ý nghĩa cuộc sống. Những câu chuyện của ông mời gọi chúng ta nhận ra vẻ cao cả ẩn giấu trong những cuộc đời tưởng chừng bình thường, đồng thời hiểu rằng lòng trắc ẩn không phải là sự yếu đuối, mà là một trong những sức mạnh lớn lao nhất của nhân loại.
Và có lẽ, câu hỏi Steinbeck để lại cho mỗi thế hệ vẫn là thế này: Nếu sự vĩ đại đích thực của một xã hội nằm ở cách nó đối xử với những con người dễ bị tổn thương nhất, thì nỗi đau khổ của những người bị lãng quên nói lên điều gì về nền văn minh mà chúng ta đã xây dựng?
[Theo The Literature & Philosophy.]
[ChatGPT chuyển ngữ từ nguyên tác Anh ngữ; T.Vấn biên tập & hiệu đính]
