Năm 1929, một cô gái 21 tuổi xuất thân từ tầng lớp quý tộc phá sản tại Paris đã vượt qua hàng loạt học giả nam giới để đỗ á khoa kỳ thi triết học danh giá nhất nước Pháp, chỉ đứng sau Jean-Paul Sartre. Thay vì tìm kiếm một cuộc hôn nhân giàu có để nương tựa như kỳ vọng của xã hội thượng lưu thời bấy giờ, bà chọn con đường tự chủ kinh tế để làm chủ vận mệnh mình.
Hai mươi năm sau, bà làm rúng động toàn bộ phương Tây bằng một công trình đồ sộ, mở đầu bằng một câu hỏi nhức nhối: Nếu tước bỏ toàn bộ những kỳ vọng, bổn phận và định kiến mà người đời áp đặt từ lúc lọt lòng, bạn thực sự còn lại cái gì?
Bà là Simone de Beauvoir (1908-1986).
I – TỪ TIỂU THƯ SA SÚT ĐẾN BƯỚC NGOẶT ĐẠI HỌC SORBONNE
Simone de Beauvoir sinh ra tại Paris trong một gia đình quý tộc tư sản Công giáo nghiêm ngặt. Sau Thế chiến thứ Nhất, kinh tế gia đình sa sút khiến bà không thể bước vào một cuộc hôn nhân môn đăng hộ đối theo đúng kỳ vọng của giới thượng lưu thời đó.
Thay vì tuyệt vọng, Beauvoir coi đây là một cơ hội giải phóng. Bà nhận ra con đường duy nhất để làm chủ cuộc đời là tri thức và tự chủ kinh tế.
Bà theo học triết học tại Đại học Sorbonne và nhanh chóng khẳng định năng lực vượt trội. Năm 1929, ở tuổi 21, Beauvoir vượt qua kỳ thi thạc sĩ triết học quốc gia danh giá (Agrégation) với vị trí á khoa, chỉ đứng sau Jean-Paul Sartre, và trở thành người phụ nữ trẻ nhất trong lịch sử nước Pháp từng đỗ kỳ thi này.
Cũng tại đây, mối quan hệ đặc biệt giữa bà và Sartre bắt đầu: một sự đồng hành kéo dài trọn đời dựa trên sự tôn trọng tự do tuyệt đối, không kết hôn, không ràng buộc pháp lý và cho phép nhau có đời sống cá nhân độc lập.
II – “GIỚI TÍNH THỨ HAI” VÀ LÀN SÓNG TRANH CÃI LỊCH SỬ
Sau nhiều năm giảng dạy và viết văn, năm 1949, Simone de Beauvoir công bố công trình đồ sộ Giới tính thứ hai (Le Deuxième Sexe). Cuốn sách lập tức tạo ra một cơn địa chấn trong giới học thuật và xã hội phương Tây.
Áp dụng phương pháp hiện tượng học và triết học hiện sinh, Beauvoir đặt ra câu hỏi: Phụ nữ thực sự là gì, và tại sao vị thế của họ trong lịch sử luôn bị xem là thứ yếu so với nam giới?
Từ đó, bà nhận định “Người ta không sinh ra là phụ nữ, mà trở thành phụ nữ.”
Bà chỉ ra rằng những khác biệt sinh học vốn không quy định tính cách hay số phận của một con người. Con gái được dạy phải dịu dàng, nhẫn nhịn; phụ nữ được mặc định phải hy sinh nhu cầu cá nhân cho gia đình. Khi những khuôn mẫu ấy lặp đi lặp lại qua nhiều thế hệ, chúng dần được xem như điều vốn có ở mọi phụ nữ.
Tác phẩm vấp phải làn sóng phản đối dữ dội từ giới bảo thủ. Thậm chí, Tòa thánh Vatican đã đưa Giới tính hạng hai vào Danh mục sách cấm (Index Librorum Prohibitorum). Nhưng bất chấp sự công kích, cuốn sách đã mở đường cho ngành nghiên cứu về giới và trở thành văn bản kinh điển đặt nền móng cho phong trào nữ quyền hiện đại trên toàn thế giới.
III – BẢN LĨNH CỦA MỘT NHÀ TƯ TƯỞNG ĐỘC LẬP
Suốt nhiều thập kỷ, truyền thông thường nhìn nhận Beauvoir như “người đồng hành” hay cái bóng đứng sau Jean-Paul Sartre.
Nhưng thực tế học thuật cho thấy điều ngược lại. Beauvoir là một nhà tư tưởng độc lập với hệ thống đạo đức học hiện sinh riêng biệt, được thể hiện rõ qua các tiểu luận triết học như Đạo đức học về sự mơ hồ (1947). Trong khi Sartre tập trung nhiều vào tính tự do tuyệt đối của cá nhân, Beauvoir lại nhấn mạnh rằng tự do của mỗi người luôn gắn liền và phụ thuộc vào tự do của người khác; một cá nhân không thể thực sự tự do trong một xã hội nơi những người xung quanh vẫn bị áp bức.
Bên cạnh triết học, bà còn là một tiểu thuyết gia xuất sắc. Năm 1954, bà nhận giải thưởng văn học Goncourt danh giá cho tiểu thuyết Những người Mạn-đà-lâm (Les Mandarins), ghi lại những trăn trở của giới trí thức Pháp thời kỳ hậu chiến.
IV – DI SẢN VỀ SỰ TỰ ĐỊNH NGHĨA CUỘC ĐỜI
Simone de Beauvoir qua đời ngày 14 tháng 4 năm 1986 tại Paris, thọ 78 tuổi, và được an táng cạnh Jean-Paul Sartre tại nghĩa trang Montparnasse.
Di sản bà để lại là một câu hỏi mở cho mọi thế hệ: Mỗi người chúng ta đang thực sự sống cuộc đời do chính mình lựa chọn, hay chỉ đang nhập vai một cách vô thức vào những khuôn mẫu do xã hội gán ghép từ khi sinh ra?
Bằng việc bóc tách những định kiến vô hình, Simone de Beauvoir nhắc nhở rằng căn tính con người không phải là một số phận bất biến, mà là một hành trình tự kiến tạo liên tục thông qua từng hành động và quyết định của mỗi cá nhân.
Những khuôn mẫu và vai trò xã hội mà Simone de Beauvoir chỉ ra thực chất vận hành thông qua hệ thống ngôn ngữ, hình ảnh và các quy ước mà chúng ta tiếp nhận mỗi ngày mà không hề hay biết.
Để hiểu sâu hơn về cơ chế này – cách tâm trí con người định hình thế giới và bị chi phối bởi những cấu trúc tư duy vô thức, bạn đọc có thể tìm đọc ấn phẩm “Chúng ta sống bằng ẩn dụ” của George Lakoff và Mark Johnson.
Tác phẩm kinh điển về ngôn ngữ học tri nhận này sẽ giúp bạn nhận diện rõ cách các ẩn dụ đời thường đang âm thầm xây dựng nên nếp nghĩ, định kiến và cách chúng ta nhìn nhận bản thân cũng như người khác.
Tìm đọc cuốn sách tại đây: https://khaiminhbook.vn/…/chung-ta-song-bang-an-du-bia…/
(Theo Khải Minh Books)
*Bài do CTV/TVBH gởi.
See less
