Nguyên Tác: Trump’s Ten Commandments
Tác Giả: JEFFREY SONNENFELD
(Chuyển ngữ tiếng Việt: Gemini; Hiệu đính (và chịu trách nhiệm): T.Vấn)
CHƯƠNG 9
TỔ SƯ LĂNG MẠ (Sultan of Insult)
Giảm Thiểu Sự Phức Tạp Thành Đơn Giản
Trump thường bị hiểu lầm là liều lĩnh, bốc đồng và vô kỷ luật trong lời nói. Những người quan sát rơi vào cái bẫy khi tin rằng dòng suối ý thức liên tục gồm các lời lăng mạ, tấn công và suy ngẫm của ông phản ánh sự bộc trực rõ ràng không qua bộ lọc. Tương tự, nhiều nhà quan sát lầm lạc cho rằng sở thích dùng biệt danh, chế nhạo và những câu nói đanh thép sắc sảo của ông là sản phẩm của một ngòi nổ ngắn và tính khí bốc đồng. Có thể có một mức độ sự thật nào đó trong đó, nhưng việc thu gọn kho vũ khí tu từ của Trump thành việc thiếu kiểm soát xung động hoặc tính khí dễ bùng nổ là bỏ lỡ sự thật sâu sắc hơn về tính chủ đích của ông và logic cơ bản đằng sau tất cả những điều đó.
Những lời lăng mạ của Trump không phải lúc nào cũng ngẫu nhiên hay bốc đồng. Mặc dù ông ta dễ bị chạm tự ái và hay nổi nóng, nhưng các cuộc tấn công bằng lời nói của ông có xu hướng được tính toán, hiệu chỉnh và trên hết là hiệu quả đối với những gì ông đang cố gắng đạt được. Ông đã làm chủ nghệ thuật lăng mạ vừa như một thứ vũ khí vừa như một loại hình sân khấu.
Cảm hứng của Trump ở đây không đến từ các chính trị gia khác, dù là lịch sử hay đương thời, điều làm cho ông trở nên độc đáo trong lĩnh vực chính trị. Ông đã hấp thụ nhiều từ các bậc tiền bối về văn hóa và giải trí hơn là từ bất kỳ bậc tiền bối chính trị nào. Những người giải trí theo kiểu “shock jock” khai thác thứ gì đó trong tâm lý tập trung khao khát loại hành vi nổi loạn đó, thứ mà các học giả đã cố gắng giải thích trong nhiều thập kỷ.
KINH TẾ CHÚ Ý VÀ NGHỆ THUẬT PHÁ VỠ QUY CHUẨN
Nhiều thập kỷ nghiên cứu cho thấy sự hài hước mang tính xúc phạm, thứ vi phạm các kỳ vọng và quy chuẩn, có thể xuyên thủng lớp sương mù dày đặc của thông điệp. Một nghiên cứu năm 2016 trên tạp chí Journal of Social Neuroscience phát hiện ra rằng “lời lăng mạ không phải là chuyện đùa.” Những nhà nghiên cứu này phát hiện ra rằng lời lăng mạ có thể cực kỳ hiệu quả đối với những kẻ bắt nạt và cũng tàn khốc không kém đối với các nạn nhân của chúng. Nghiên cứu của họ phát hiện ra rằng các thông điệp có xu hướng dễ ghi nhớ hơn khi chúng chứa đựng lời lăng mạ, và khi khán giả cười theo, tiếng cười đó thường là một sự giải tỏa căng thẳng thần kinh hoặc một phản ứng bản năng sợ hãi từ khán giả.
Không có gì ngạc nhiên khi lời lăng mạ có tác động gây tổn hại cảm xúc lớn hơn rất nhiều so với lời ca ngợi, khen ngợi và vinh danh.
Do đó, sự bắt nạt như vậy có thể xuyên thủng màn sương chú ý để tiếp cận khán giả đại chúng một cách hiệu quả, bất kể tổn hại cảm xúc gây ra cho mục tiêu. Nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Herbert Simon của Đại học Carnegie Mellon đã cảnh báo về tình trạng quá tải thông tin khi, vào cuối những năm 1960, ông đặt ra thuật ngữ “nền kinh tế chú ý” (attention economy), phát biểu rằng: “Sự phong phú của thông tin tạo ra sự nghèo nàn về sự chú ý và nhu cầu phân bổ sự chú ý đó một cách hiệu quả trong số lượng phong phú các nguồn thông tin có thể tiêu thụ nó.” Đồng nghiệp cũ của tôi tại Harvard là Thomas Davenport và John Beck trong cuốn sách năm 2001 The Attention Economy: Understanding the New Currency of Business đã giải thích rằng nguồn cung cấp thông tin đã tăng trưởng theo cấp số nhân, trong khi lượng sự chú ý của con người là cố định, tạo ra một vấn đề kinh tế cơ bản. Và điều đó được viết từ một phần tư thế kỷ trước, trước những bước nhảy vọt lượng tử về thông tin từ mạng xã hội, phát trực tuyến và AI làm trầm trọng thêm hiện tượng đó hơn nữa.
Nhà tâm lý học xã hội Howard Garfinkel trong cuốn sách năm 1967 Studies in Ethnomethodology, cuốn sách đã tạo ra cả một tiểu ngành, tập trung vào cách sự chú ý của mọi người có thể bị tóm lấy bằng cách phá vỡ các chuẩn mực xã hội một cách xuyên tạc. Sự hài hước của chương trình Seinfeld thường gây bất ngờ, các “shock jock” như Howard Stern, và các diễn viên hài như Don Rickles, Joan Rivers, Andrew Dice Clay, Jackie Mason, và con rối của Robert Smigel “Triumph the Insult Dog” — tất cả đều xây dựng sự nghiệp của họ xung quanh việc vi phạm kỳ vọng xã hội với những phát ngôn gây sốc, không phù hợp về mặt xã hội — phản ánh hiệu quả của cách tiếp cận đó.
Thế hệ diễn viên hài và nghệ sĩ giải trí trước đó đã tiên phong đưa lời lăng mạ thành một hình thức nghệ thuật, tung ra những lời châm chọc thô thiển mà khán giả ngấu nghiến, với sự kết hợp không thể kìm nén giữa tính nổi loạn, giá trị gây sốc và sự sẵn sàng, nếu không muốn nói là háo hức, vượt qua các ranh giới thông thường. Trump rõ ràng đã nội tâm hóa hoặc có lẽ đã trực giác hóa bài học chính từ những diễn viên hài chuyên lăng mạ này: Lời lăng mạ làm im lặng những kẻ ngáng đường, tước vũ khí của những kẻ chỉ trích, và quan trọng nhất là thu hút đám đông và giữ chân họ được giải trí.
TỪ TRÙM TRUYỀN THÔNG ĐẾN NGHỆ SĨ GIẢI TRÍ CHÍNH TRỊ
Các ông trùm kinh doanh khác cũng từng sử dụng sự lăng mạ làm cảnh tượng. Ted Turner, ông trùm truyền thông ngạo mạn, có xu hướng đưa ra các tuyên bố gây tranh cãi đến mức các biệt danh của ông bao gồm “Đội trưởng Phẫn nộ” (Captain Outrageous), “Ted Kinh hoàng” (Terrible Ted), và “Cái miệng miền Nam” (The Mouth of the South), phản ánh các pha nguy hiểm giật gân và sự sẵn sàng gây sốc của ông. Tương tự, các shock jock như Howard Stern đã chứng minh rằng các bình luận khiêu dâm, phá vỡ điều cấm kỵ đã thu hút lượng khán giả khổng lồ và tìm ra cách kiếm tiền từ sự chú ý đó với thành công thương mại.
Trump từng xuất hiện với tư cách khách mời trên các chương trình của Stern và các định dạng tương tự khác (hãy nhớ lại các bình luận gây sốc “grab ’em by the p*ssy” của ông trên các đoạn băng của Billy Bush), và ông rõ ràng cũng đã trực giác hóa định dạng đó, tiếng cười, và tỷ suất người xem.
Mặc dù Trump không phát minh ra sự lăng mạ như một cảnh tượng, có lẽ cái nhìn sâu sắc thực sự ban đầu và tiểu thuyết của ông là hợp nhất giải trí và chính trị. Ông hiểu trực giác những gì ít người khác trong chính trị trước đây nắm bắt được: Cuộc trò chuyện thì lộn xộn, sự chú ý thì khan hiếm, và việc lặp đi lặp lại những câu sáo rỗng nhàm chán khiến khán giả tê liệt. Người dân đã chán ngấy các chính trị gia thông thường nói chuyện theo những cách chính trị đúng đắn.
Để bứt phá, người ta không chỉ phải nói khác đi mà phải nói sao cho đáng nhớ. Trump đã phát hiện ra từ lâu trước khi bước chân vào chính trị rằng những lời lăng mạ — sinh động, mang tính cá nhân, bộc trực và tốt nhất là hài hước — nổi bật trong một thế giới quá tải thông tin, và ông đã chuyển đổi mô hình kinh doanh đó sang chính trị Mỹ.
Những lời lăng mạ của ông làm giật mình, mang lại giải trí và lưu luyến. Chúng biến các bài phát biểu tranh cử thành cảnh tượng, các cuộc tranh luận thành sân khấu, và một nhà lãnh đạo duy nhất thành một hiện tượng văn hóa. Theo nghĩa này, Trump đã làm chủ nghệ thuật trở thành một nghệ sĩ giải trí gây sốc với sân khấu lớn nhất so với bất kỳ người biểu diễn nào trên thế giới.
Đó là lý do tại sao Trump vứt bỏ hoàn toàn cẩm nang thông thường về hùng biện và diễn thuyết chính trị. Trong chính trị, các ứng cử viên thường lặp lại các cụm từ đã được kiểm tra qua thăm dò ý kiến: “gia đình lao động”, “đầu tư vào tương lai”, “chiến đấu vì bạn”. Những câu này an toàn nhưng dễ quên. Những ứng cử viên nguyên bản hơn, chẳng hạn như JFK hoặc Barack Obama, tập hợp sự ủng hộ bằng những bài hùng biện đầy hy vọng, nâng cao tinh thần, bay bổng truyền cảm hứng nhưng thường có thể khiến những người theo dõi thất vọng theo thời gian bởi khoảng cách không thể tránh khỏi giữa lời hứa và thực tế.
Trump không làm bất kỳ điều gì trong số này. Khi người khác nói “đối thủ đáng kính của tôi”, Trump nói “Hillary Lừa đảo” (Crooked Hillary). Khi người khác tranh luận về thuế suất cận biên, Trump nói các đối thủ của ông là “năng lượng kém” (low energy), “nhỏ bé” (little), hoặc “hạng nhẹ” (lightweights). Ông hiếm khi đưa ra các đề xuất chính sách hay lời hứa; ông tập trung vào việc cung cấp phiên bản mang tính giải trí nhất của chương trình Trump.
Những người ủng hộ ông tham dự các cuộc mít tinh của ông không phải để nghe về thuế quan hay thuế mà để được giải trí và tham gia vào ánh hào quang văn hóa của ông. Những lời lăng mạ của ông, chứ không phải các đề xuất chính sách của ông, mới là đoạn phim nổi bật trên mọi chương trình truyền thông. Một cuộc mít tinh của Trump mà không có biệt danh và lời lăng mạ sẽ giống như một trận đấu quyền anh không có cú đấm nào.
Sự thu hút không khác gì việc xem một vụ tai nạn ô tô trong thời gian thực để xem nó sẽ kết thúc như thế nào: gây sốc, khó đoán, không thể rời mắt, giống như một chương trình truyền hình thực tế với mức cược cao nhất có thể. Khán giả bị thôi miên, và ngay cả những nhà phê bình cũng không thể rời mắt. Lời lăng mạ đảm bảo không có sự đồng nhất, không có sự đơn điệu, và hoàn toàn, tích cực không có sự nhàm chán. Mọi sự kiện đều mang lại lời hứa về một mục tiêu mới, một cụm từ mới, một khoảnh khắc mới để được phát lại trên tin tức cáp và mạng xã hội.
Sự tự phát bề ngoài liên tục làm cho mọi khoảnh khắc mới trở nên mới mẻ, thú vị và khó đoán. Ông không chỉ tranh vận động tranh cử; ông đang biểu diễn. Vai trò kép này — chính trị gia và nghệ sĩ giải trí — giải thích sự bền bỉ của Trump. Các chính trị gia khác phai nhạt khi chiến dịch kết thúc hoặc các lời hứa chính sách tan thành thất vọng. Ngược lại, Chương trình Trump không bao giờ dừng lại, với một dòng chảy liên tục các tài liệu mới được tạo ra và tung ra cho những người theo dõi ông hàng ngày, nếu không muốn nói là hàng giờ.
CÓ PHƯƠNG PHÁP TRONG SỰ ĐIÊN RỒ: NGHỆ THUẬT LĂNG MẠ CỦA TRUMP
Khi nói đến nghệ thuật lăng mạ của Trump, nghịch lý thay, Trump không có quá nhiều “mũi tên trong ống tên” của mình. Ông dựa vào việc tái chế những chiêu trò cũ đã được thử nghiệm và kiểm chứng qua thời gian, mài giũa thời điểm, nhịp điệu và các mục tiêu của những lời lăng mạ để đạt hiệu quả tối đa.
Trong số những mục tiêu yêu thích và hiệu quả nhất của ông là những biệt danh chế nhạo, miệt thị mà ông ban tặng cho các đối thủ của mình, mà ngay cả những nhà phê bình cuồng nhiệt nhất của ông cũng thừa nhận là cực kỳ hiệu quả và bắt tai. Nhiều biệt danh của ông — “Hillary Lừa đảo” (Crooked Hillary), “Joe Buồn ngủ” (Sleepy Joe), “Lil Marco”, “Ted Nói dối” (Lyin’ Ted), “Jeb Năng lượng kém” (Low-Energy Jeb), “Bernie Điên” (Crazy Bernie), “Pocahontas Warren” — đã đi vào từ vựng văn hóa.
Chiến thuật làm giảm giá trị đối thủ bằng cách thu gọn họ thành một nhãn mác đã tỏ ra cực kỳ hiệu quả, đặc biệt là khi chúng luôn nắm bắt được một phần sự thật được cảm nhận về điểm yếu của đối thủ, dù có bất công hoặc phóng đại đến đâu. Một khi đã được dán nhãn, những thương hiệu này bám chặt và tự mang một cuộc sống riêng. Những biệt danh mạnh mẽ làm giảm các đối thủ từ những con người phức tạp, rắc rối thành những hình ảnh biếm họa, được định nghĩa bởi và được nhớ đến vì điểm yếu tàn khốc, không thể cứu vãn nhất của họ. Điều này cho phép Trump hoàn toàn kiểm soát khung tham chiếu, giữ cho đối thủ của mình mất thăng bằng và ở thế phòng thủ.
Bằng cách lặp lại không ngừng nghỉ những biệt danh này, Trump đảm bảo rằng chúng làm lu mờ thông điệp và khả năng tự vệ của các đối thủ của ông. Chúng định hình lại hoàn toàn nhận thức. Các đề xuất chính sách của Hillary Clinton trở nên vô nghĩa một khi “Hillary Lừa đảo” thống trị tin tức; hàng triệu người Mỹ có thể không nhớ Hillary định làm gì về y tế hay thương mại, nhưng họ chắc chắn nhớ “Hillary Lừa đảo” như thế nào. Lý lịch của Jeb Bush ít quan trọng hơn hình ảnh được tạo ra bằng cách dán nhãn ông là “năng lượng kém”. Đây là bài học vỡ lòng về thương hiệu và tiếp thị, được áp dụng vào chính trị. Trump, một nhà phát triển bất động sản đã đóng dấu tên mình lên mọi tòa nhà ông xây dựng, đã học được rằng sự lặp lại và xây dựng thương hiệu củng cố bản sắc. Ông đã đóng dấu thương hiệu lên các đối thủ của mình hiệu quả như cách ông đóng dấu lên các khách sạn của mình.
SỰ THẤT BẠI CỦA BIỆT DANH VÀ CÚ ĐẤM TRẢ ĐŨA BẤT CÂN XỨNG
Đáng chú ý, bất chấp sự thành thạo của Trump với các biệt danh, vẫn có một số đối thủ mà ông phải vật lộn để tìm ra một biệt danh thích hợp, những cuộc vật lộn đó hiện rõ rành rành. Hãy xem xét việc thật khó khăn biết bao cho ông để nghĩ ra một biệt danh thích hợp cho Kamala Harris, khi ông thử nghiệm một loạt các biệt danh thử nghiệm nhưng đều thất bại thảm hại, bao gồm “Kamala Cười” (Laffin’ Kamala) và “Đồng chí Kamala” (Comrade Kamala).
Tương tự, Trump chưa bao giờ hoàn toàn nghĩ ra được biệt danh phù hợp để bôi nhọ người tiền nhiệm của mình, Barack Obama, với “Obama G gian lận” (Cheatin’ Obama) thất bại trong việc chiếm trọn trái tim và khối óc của ngay cả những người ủng hộ cuồng nhiệt nhất của ông. Sự vấp vãnh đó là một lời nhắc nhở rằng các công cụ quen thuộc của Trump không phải lúc nào cũng hoạt động, với một số đối thủ thoát khỏi việc bị nhét vào một chiếc hộp một cách dễ dàng như vậy do thiếu những điểm yếu hoặc lỗ hổng có thể biếm họa rõ rệt.
Một “mẹo” yêu thích khác của Trump là cú đấm trả đũa bất cân xứng (disproportionate counterpunch). Ông từng nói: “Nếu ai đó đánh tôi, tôi sẽ đánh lại mạnh hơn.” Câu thần chú này gói gọn cách tiếp cận của ông đối với các cuộc lăng mạ và tấn công. Ông hiếm khi phản hồi theo cách thông thường. Nếu một đối thủ tung ra một đòn chạm lướt, phản ứng của ông sẽ là mang ra chiếc búa tạ.
Khi một nhà bình luận đặt câu hỏi về số liệu thăm dò ý kiến của ông, ông không chỉ phản bác bằng dữ liệu; ông tấn công tính cách, sức chịu đựng hoặc ngoại hình của họ bằng những lời lẽ mang tính cá nhân cay độc. Sự leo thang không cân xứng làm tăng mức cược. Cái chi phí để chỉ trích ông, hoặc thậm chí đính chính ông, trở nên quá cao, và các đối thủ phải suy nghĩ kỹ trước khi ra đòn. Nó hoạt động như một hình thức răn đe. Giống như các nhà chiến lược quân sự rao giảng sự trả đũa áp đảo để ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai, Trump áp dụng lực lượng bằng lời nói áp đảo dưới hình thức những lời lăng mạ nhục nhạ.
Hãy xem xét, ví dụ, khi Thượng nghị sĩ Rand Paul đưa ra một lời châm chọc về số liệu thăm dò của Trump trong một cuộc tranh luận năm 2015, không phải là không có cơ sở thực tế. Trump đáp lại không phải bằng cách bảo vệ các số liệu thăm dò hay bằng cách đặt câu hỏi về số liệu thăm dò nghèo nàn của chính Paul, mà bằng cách chế giễu ngoại hình của Paul một cách cay độc bằng những thuật ngữ mang tính cá nhân tàn khốc, chế nhạo rằng ông ta thậm chí không nên có mặt trên sân khấu.
Thông điệp rất rõ ràng: Sự chỉ trích, bất kể nhỏ nhặt hay có cơ sở thực tế hoặc hợp pháp đến đâu, sẽ gặp phải sự nhục mạ cá nhân và sự leo thang lớn. Không có ranh giới nào giữa sự bất đồng về thực tế và cá nhân; chúng hòa làm một.
HÀI HƯỚC NHƯ MỘT CÔNG CỤ LỆCH HƯỚNG VÀ VŨ KHÍ HÓA SỰ LĂNG MẠ
Một công cụ quen thuộc khác trong hộp công cụ lăng mạ của Trump là sự hài hước như một công cụ lệch hướng (humor as deflection). Nhiều lời lăng mạ chứa đựng một dòng hài hước tàn nhẫn mà những người hâm mộ cuồng nhiệt nhất của ông đánh giá cao, có thể làm giảm bớt đòn tàn nhẫn hoặc nhấn mạnh nó. Khi khán giả cười, họ cho phép cuộc tấn công xảy ra. Kiểu hài hước đó, dù tàn nhẫn đến đâu, vẫn biến sự thù địch thành giải trí.
Cách Trump đối xử với Rosie O’Donnell minh họa phong cách lăng mạ mang tính truyện tranh này, bất kể nó tàn nhẫn ra sao. Nhiều năm trước khi bước chân vào chính trị, Trump đã đụng độ công khai với O’Donnell, gọi bà bằng những cái tên tệ hại, chế giễu cân nặng và chê bai sự nghiệp truyền hình của bà. Các cuộc tấn công có chủ đích, bởi vì Trump biết không chỉ rằng mối thù sẽ tạo ra nguồn thức ăn hoàn hảo cho báo lá cải mà còn vì O’Donnell là đối thủ hoàn hảo cho Trump, và ngược lại, với hình ảnh công khai của bà và tất cả những gì bà đại diện.
Trong cuộc tranh luận sơ bộ tổng thống năm 2015, Trump lại lôi lá bài này ra một lần nữa để biến một điểm yếu chính trị nghiêm trọng thành một điểm nóng của sự hài hước mang phong cách Trump. Khi Megyn Kelly hỏi về hồ sơ chê bai phụ nữ của ông, Trump thản nhiên đáp: “Chỉ có Rosie O’Donnell thôi,” khiến khán giả cười ồ lên thích thú. Kiểu hài hước này chỉ hiệu quả khi khán giả cười theo, cho phép sự hài hước mang tính xuyên tạc, và quả thật họ đã cười. Câu nói đã chiếm được cảm tình của cử tri sơ bộ đảng Cộng hòa, với việc Trump chuyển hướng những gì Kelly coi là bình luận kỳ thị phụ nữ của mình thành một câu nói gây cười nhắm vào những người ủng hộ cuồng nhiệt nhất của ông.
Thay vì phủ nhận hay xoa dịu, ông đã khuếch đại nó. Nó gây sốc cho người xem, nhưng theo một cách bất ngờ và hài hước, dẫu cũng tàn nhẫn và vô căn cứ. Trong khoảnh khắc đó, Trump biến thứ có thể là một điểm yếu thành một tài sản. Bằng cách tỏ ra bộc trực và thậm chí hài hước trước cơ sở của mình, ông bất chấp các quy ước của nền chính trị xin lỗi và lật ngược các quy tắc truyền thống.
Tất nhiên, không có gì ngạc nhiên khi khiếu hài hước của Trump không giống hầu hết bất kỳ ai khác. Mặc dù ông có thể hài hước, ông không phải là người “vui vẻ” theo các tiêu chuẩn thông thường, không phải kiểu người đi uống bia sau giờ làm việc, pha trò bình thường với đồng nghiệp. Tuy nhiên, ông xuất sắc trong việc tìm kiếm cơ hội để khán giả cười cùng ông thay vì cười vào mặt ông, bằng cách tìm kiếm những đối thủ và mục tiêu giúp thống nhất các cử tri rời rạc.
Khiếu hài hước của Trump hầu như luôn mang theo sự tàn nhẫn bởi vì với kiểu hài hước này, luôn có một kẻ phải hứng chịu những trò đùa của ông, một mục tiêu tội nghiệp bị coi thường hoặc chế giễu. Không có đối thủ, không có mục tiêu, Trump có rất ít sự hài hước và ít khả năng khiêu khích hoặc tạo ra tiếng cười.
SỨC MẠNH CỦA SỰ QUẢNG BÁ TIÊU CỰC VÀ DI SẢN CỦA “SULTAN LĂNG MẠ”
Câu chuyện về Rosie O’Donnell cũng minh họa sự sở hữu của Trump, thay vì cách tiếp cận xin lỗi, đối với sự hài hước. Nơi các chính trị gia khác có thể phủ nhận hoặc bày tỏ sự hối tiếc, Trump lặp lại và gấp đôi vấn đề. Thay vì rút lui khỏi các cuộc tấn công kỳ thị phụ nữ của mình, ông sở hữu lời lăng mạ đó và nhân đôi bằng cách nhắm vào Rosie O’Donnell.
Khoảnh khắc đó đã kết tinh cẩm nang của Trump: Sự phủ nhận là yếu đuối. Sự rút lui là nhàm chán, nhưng lặp lại lời lăng mạ, tốt nhất là lớn hơn và sắc bén hơn, mới là mạnh mẽ. Nơi người khác rút lui, ông nhân đôi và leo thang. Ông vi phạm các quy chuẩn và qua đó, báo hiệu sức mạnh.
Câu ngạn ngữ “Không có thứ gọi là quảng cáo tồi” thường quy cho nhà hiển thị thế kỷ 19 ở Bridgeport, Connecticut, P. T. Barnum, người tin rằng bất kỳ sự chú ý nào, thậm chí là tiêu cực, còn tốt hơn là bị phớt lờ, bởi vì nó nâng cao nhận diện tên tuổi và cung cấp sự khác biệt. Những lời lăng mạ phô trương của Trump hiếm khi là những biểu hiện ngẫu nhiên. Thay vào đó, ông có xu hướng mang tính chiến lược và có chủ đích với thời điểm, giọng điệu và mục tiêu của mình, với sự linh hoạt đáng kinh ngạc và khả năng biến hóa khôn lường.
Lấy ví dụ, cách ông hạ giọng về những luận điệu nóng bỏng về những “kẻ hiếp dâm người Mexico”, thứ đã giúp ông tập hợp cơ sở trong chiến dịch tranh cử năm 2016, một khi phiếu bầu của người Hispanic trở nên quan trọng đối với con đường giành chiến thắng trong Đại cử tri đoàn vào các năm 2020 và 2024. Trên thực tế, trong chiến dịch tranh cử năm 2024 của mình, ông thậm chí còn phát hành các quảng cáo bằng ngôn ngữ Tây Ban Nha cho thấy ông đang nhún nhảy theo điệu nhạc salsa — một sự đảo ngược chóng mặt so với Trump năm 2016. Nhưng đó chính là Trump: nơi ngay lập tức những lời lăng mạ cũng có thể xoay chuyển trong chớp mắt. Cuối cùng, ông coi sự nhàm chán và sự mờ nhạt là những mối đe dọa chết chóc nhất trong tất cả.
Bằng cách từ chối sự đơn điệu, Trump tự tách biệt bản thân với hầu như mọi chính trị gia khác. Chính trị thường đơn điệu, với các ứng cử viên lảm nhảm qua các điểm nói chuyện tương tự về các vấn đề tương tự. Với Trump, những lời lăng mạ đảm bảo tính khó đoán. Không ai biết ông sẽ nói gì tiếp theo, điều này đảm bảo sự chú ý liên tục trong một cỗ máy quay vòng xi-nê truyền thông.
Sự phẫn nộ có giá trị tin tức. Sự sốc đảm bảo thời lượng phát sóng. Những lời lăng mạ của Trump tạo ra nhiều tin tức hơn cả chính sách, và nhiều tin tức hơn có nghĩa là sự thống trị lớn hơn. Các mạng lưới phát sóng trực tiếp các cuộc mít tinh của ông, biết rằng những lời chê bai sẽ xuất hiện và lượng người xem sẽ tăng vọt. Ông mang lại cảnh tượng. Chính trị trở thành truyền hình thực tế.
TỔNG KẾT: TỪ MỘT NGHỆ SĨ GIẢI TRÍ ĐẾN THỜI CƠ CHÍNH TRỊ
Để thừa nhận phương pháp đằng sau sự điên rồ bề ngoài của Trump không có nghĩa là phớt lờ những cái giá phải trả. Thường thì những lời lăng mạ của ông mang tính ác ý, cố chấp và mang tính hủy hoại, thường xuyên nhắm vào các nhóm dễ bị tổn thương, người yếu thế, người kém may mắn. Chúng thường là không có nguyên nhân, tàn nhẫn tàn phá những người ít có khả năng tự vệ nhất. Và các nhà phê bình chỉ ra rằng tác động tập thể là làm suy giảm diễn ngôn xã hội, ăn mòn sự lịch thiệp và xé toạc con người ra.
Bất chấp những chi phí này, phương pháp đằng sau sự điên rồ rất đáng để hiểu vì hiệu quả mà phương pháp này có thể mang lại. Hầu hết các chính trị gia sẽ phải gánh chịu hậu quả chấm dứt sự nghiệp vì những bình luận bị coi là xúc phạm. Ngược lại, Trump thường giành được sự ủng hộ. Nhiều người diễn giải việc ông từ chối xin lỗi là sức mạnh. Đối với cơ sở của ông, nó báo hiệu sự bất chấp tính đúng đắn chính trị, một sự chân thực còn thiếu trong chính trị thông thường.
Phong cách nói chuyện khác biệt của ông mang lại cho những người theo dõi ấn tượng rằng ông cũng suy nghĩ khác biệt so với các chính trị gia khác, rằng những lời nói gây sốc của ông phản ánh tư duy phi truyền thống, những lời lăng mạ của ông vượt qua những lời hoa mỹ tu từ để trở thành lời mời gọi suy nghĩ lại, làm rung chuyển người nghe để họ suy nghĩ lại những nguyên tắc đã có từ lâu.
Đó là một ấn tượng mạnh mẽ — dù thường là ảo tưởng. Đối với mọi sáo rỗng bị từ chối buộc phải xem xét lại các mô hình lỗi thời, có nhiều lần hơn thế khi tất cả chỉ đơn giản là một bài tập xây dựng thương hiệu.
Trạng thái của Trump với tư cách là một “Tổ sư lăng mạ“, dù hay hay dở, đã được đảm bảo. Ông đã biến đổi sự chế nhạo thành một hình thức nghệ thuật chính trị một cách độc đáo, biến điểm yếu thành sức mạnh được cảm nhận, sự chỉ trích thành tiếng cười tàn nhẫn, các đối thủ đáng tin cậy thành các câu nói đùa và hình ảnh biếm họa. Những lời lăng mạ của ông không phải là ngẫu nhiên hay bốc đồng mà mang tính chiến lược mang tính ma quỷ, gây sốc, mang tính giải trí và xây dựng thương hiệu dọc đường.
Tóm lại, Trump vũ khí hóa những lời lăng mạ có mục đích. Đó không phải là lý thuyết bắt nguồn từ sách mà là bản năng bắt nguồn từ việc quan sát con người, lắng nghe các phản ứng và liên tục lặp lại.
Trump đã rút ra từ sự phô trương của Ted Turner, sự sốc của Howard Stern, sự hài hước của Don Rickles, và sự sắc sảo của Joan Rivers để biến chúng thành đạn dược chính trị. Ông phát hiện ra rằng lời lăng mạ, được sử dụng một cách bất cân xứng, ngăn chặn các đối thủ. Sự hài hước, được tiêm vào sự tàn nhẫn, mang lại giải trí cho đám đông. Quyền sở hữu, chứ không phải lời xin lỗi, báo hiệu sự chân thực.
Trump cho thấy rằng chính trị có thể là sân khấu, rằng những lời lăng mạ có thể là chiến lược, rằng giải trí có thể là sự thống trị. Đối với những người ủng hộ ông, đây là giải trí không thể tả xiết. Đối với các nhà phê bình của ông, đó là sự ăn mòn. Nhưng đối với tất cả, đó là một trải nghiệm khó quên — và hiệu quả. Giống như một diễn viên hài đo lường tiếng cười, Trump điều chỉnh trong thời gian thực. Ông nhìn thấy điều gì thu hút sự chú ý, điều gì bám chặt, điều gì mang lại giải trí. Ông đã xây dựng một phong trào chính trị dựa trên các nguyên tắc rút ra từ thế giới giải trí. Qua đó, ông đã viết lại các quy tắc giao tiếp chính trị.
* “Sultan of Insult” (tạm dịch: “Ông vua lăng mạ”) là biệt danh nổi tiếng của Don Rickles (8 tháng 5 năm 1926 – 6 tháng 4 năm 2017), một diễn viên hài kiêm diễn viên điện ảnh người Mỹ mang tính biểu tượng, được biết đến với phong cách tiên phong trong thể loại hài kịch dựa trên những lời lăng mạ đầy ngẫu hứng và được thể hiện với âm lượng lớn.
(Còn Tiếp)
