Lắng nghe Tổng thống Barack Obama phát biểu tại Cleveland hôm nay, tôi cảm nhận được một điều mà mình đã vô cùng nhớ nhung: sự an lòng khi được nghe một người hiểu rằng cương vị lãnh đạo đi kèm với trách nhiệm đạo đức. Một người có thể nói năng đanh thép mà không trở nên độc địa, bày tỏ sự phẫn nộ mà không đánh mất tính người, và nhắc nhở người Mỹ rằng chúng ta vẫn có những nghĩa vụ đối với nhau. Ẩn dưới lòng biết ơn của tôi là một nỗi buồn mà tôi ngờ rằng nhiều người trong chúng ta cũng nhận ra. Tôi nhớ ông. Tôi nhớ trí tuệ, sự ấm áp, tài hùng biện của ông, và cảm giác rằng người đang sống trong Nhà Trắng hiểu được sức nặng của việc ngồi ở vị trí ấy.
Trong lúc vận động tranh cử cho Amy Acton và Sherrod Brown, Obama đã mô tả “hai năm hỗn loạn, tàn nhẫn, tham nhũng và bất tài”. Với tôi, được nghe chính ông nói ra những lời ấy có ý nghĩa rất lớn. Đây là người từng gánh vác trách nhiệm của chức vụ đó, gọi đúng tên sự suy đồi mà biết bao người trong chúng ta đã chật vật tìm cách diễn tả, chịu đựng và chống lại. Ông nhắc đất nước rằng cuộc bầu cử sắp tới trao cho chúng ta cơ hội đòi hỏi những người có trách nhiệm phải chịu trách nhiệm. Trách nhiệm giải trình.
Tôi không thể diễn tả đầy đủ nỗi đau sâu sắc trong lòng khi nhớ lại phẩm giá mà Obama đã đem đến Nhà Trắng, rồi nghĩ đến gã khổng lồ mong manh, mỏng manh đến mức không chịu nổi một lời chê bai, lúc nào cũng đắm chìm trong sự tự thương hại, đang chiếm giữ nơi ấy ngày nay. Với Trump, một lời phê bình nhỏ nhặt cũng biến thành khủng hoảng quốc gia mang tầm vóc lịch sử; một cuộc thăm dò bất lợi cũng thành tội phản quốc nghiêm trọng; còn mọi thiết chế dân chủ đều bị kỳ vọng phải gác lại công việc của mình để vuốt ve cái tôi không đáy của ông ta. Tôi đã kiệt sức trước màn trình diễn ấy. Hơn thế nữa, tôi đau lòng trước những con người phải chịu khổ trong khi ông ta mải mê phô diễn.
Tôi không cần phải tạo dựng một Barack Obama hoàn hảo không tì vết để giải thích vì sao mình ngưỡng mộ ông. Có những quyết định cần được chất vấn, những chính sách cần bị phản biện, và những thất bại xứng đáng được xem xét một cách trung thực. Không bao giờ nên miễn trừ tám năm nắm giữ quyền lực to lớn khỏi sự phê bình chỉ vì chúng ta yêu mến người đã sử dụng quyền lực ấy. Tình cảm tôi dành cho Obama đủ sức đứng vững trước sự thành thật đó. Điều tôi nhớ là một con người sâu sắc, biết suy xét, có thể giải thích quan điểm của mình, thừa nhận tính phức tạp của vấn đề và nói chuyện với công chúng như thể chúng tôi có đủ khả năng hiểu những điều đòi hỏi nhiều suy nghĩ hơn một khẩu hiệu ba từ được hét lên bằng CHỮ IN HOA.
Tôi nhớ cảm giác có một người ở cương vị ấy đọc sách không cần đến những bức tranh minh họa, tôn trọng khoa học, hiểu lịch sử và nhận ra giá trị của việc lắng nghe. Tôi nhớ được nghe những suy nghĩ trọn vẹn, được trình bày cẩn trọng. Tôi nhớ thứ hài hước không cần phải làm nhục một người yếu thế để gây cười. Tôi nhớ cảm giác rằng trí tuệ được chào đón trong căn phòng ấy, rằng chuyên môn có mục đích lớn hơn việc trở thành mục tiêu công kích trên mạng xã hội, và rằng lòng trắc ẩn là một phẩm chất cần có ở người phục vụ công chúng.
Là một người Mỹ khuyết tật, sự khác biệt cuối cùng ấy chạm đến một nơi rất riêng tư trong tôi. Bởi chẳng có gì thể hiện “sức mạnh tổng thống nguyên sơ” rõ hơn việc đứng trên bục phát biểu rồi vung vẩy hai cánh tay, nhại lại một phóng viên khuyết tật. Màn trình diễn của Trump đã khiến tôi nhận ra sự ghê tởm mình dành cho ông ta từ nhiều năm trước. Tôi không thể tách trò diễn ấy khỏi bản chất của người thực hiện nó, và tôi sững sờ trước đám đông vỗ tay tán thưởng. Sống với khuyết tật khiến người ta nhạy cảm sâu sắc với việc cuộc sống của mình phụ thuộc đến mức nào vào chuyện người khác có nhìn nhận mình như một con người hay không. Tôi muốn những nhà lãnh đạo hiểu rằng phẩm giá của một người vẫn nguyên vẹn dù người ấy đau ốm, bị thương, nghèo khó hay phải phụ thuộc vào người khác. Phẩm giá ấy tuyệt đối không được phụ thuộc vào việc người có quyền lực có thấy ta hữu dụng hay mua vui cho họ hay không.
Lời lên án của Obama đối với đòn công kích Amy Acton trong chiến dịch tranh cử cũng nói lên chính nguyên tắc ấy. Ông chỉ trích quyết định của Vivek Ramaswamy khi sử dụng một đoạn video clip có hình ảnh người mẹ đã chọn xa lìa con từ ngày nhỏ, trong bối cảnh Acton từng công khai chia sẻ về việc bị bạo hành và bỏ mặc lúc ấy. Dĩ nhiên, Trump bênh vực đoạn video clip đó — bởi sao lại để một chuyện nhỏ nhặt như phép tắc làm người cản trở một đòn công kích chính trị hữu hiệu? Với tôi, đây là thước đo đau đớn cho khoảng cách giữa hai người: điều mà một người nhận ra là lý do để phản đối về mặt đạo đức, người kia lại hoan nghênh như một món hời chính trị.
Tôi đã quá mệt mỏi với việc sự tàn nhẫn được đóng gói, đem bán cho đất nước này dưới vỏ bọc chủ nghĩa anh hùng kiểu đàn ông alpha, đầy sức mạnh và hiệu quả. Không có gì can đảm trong việc khai thác nỗi đau của người khác. Cũng chẳng có gì đáng ngưỡng mộ khi vây quanh mình bằng những kẻ xu nịnh, sẵn sàng vỗ tay mỗi khi ta hất đổ một cốc nước. Lòng can đảm đòi hỏi phải có khả năng chấp nhận hy sinh. Sự tử tế đòi hỏi ta biết tự kiềm chế chính vào lúc ta có thể làm điều bất nhã mà chẳng phải trả giá. Việc Obama sẵn sàng nói rằng phẩm cách vẫn còn quan trọng khiến tôi có cảm giác như ai đó vừa mở tung cửa sổ trong một căn phòng nơi chúng ta đã chật vật đến nghẹt thở. Obama đã lắng nghe.
Những lời chỉ trích của ông còn hướng đến cách chính quyền xử lý Iran, vấn đề nhập cư, chi phí sinh hoạt leo thang và sự điều hành Lầu Năm Góc đầy vẻ vững vàng, đáng tin cậy của Pete Hegseth. Đây là những trách nhiệm kéo theo hệ quả vượt xa một cuộc mít-tinh vận động tranh cử tiếp theo hay một cơn thịnh nộ trên truyền hình vào khung giờ vàng. Chúng liên quan đến các gia đình, kế sinh nhai, sinh mạng con người và năng lực phán đoán của những người được giao phó quyền lực phi thường. Tôi biết ơn vì được nghe Obama nhấn mạnh rằng đất nước phải xem những trách nhiệm ấy một cách nghiêm túc.
Có lẽ những năm tháng làm nhạc sĩ đã khiến tôi đặc biệt nhạy cảm với sự khác biệt giữa việc thu hút sự chú ý và việc lắng nghe. Bạn có thể là người nói to nhất trên sân khấu mà vẫn phá hỏng hoàn toàn âm nhạc. Bạn có thể sở hữu năng lực phi thường nhưng chẳng đóng góp được bao nhiêu nếu mọi thứ đều phải xoay quanh phần độc tấu của mình. Công việc âm nhạc đòi hỏi ở bạn điều gì đó thuộc về phẩm chất con người. Bạn phải nghe được những người bên cạnh. Bạn phải hiểu khi nào cần dẫn dắt, khi nào cần nâng đỡ, và khi nào cần gạt cái tôi sang một bên. Tôi nhận ra phần nào tinh thần kỷ luật ấy ở Obama. Còn ở Trump, tôi hình dung một người sẽ chặn ngang Bản giao hưởng số 5 của Beethoven ngay giữa nhịp, đòi khán giả đứng dậy hoan hô màn độc tấu tam giác của mình, rồi sa thải nhạc trưởng chỉ vì ông ấy trông chẳng có vẻ gì là thán phục.
Điều tôi dành cho Obama là lòng biết ơn, nhưng cũng là nỗi đau buồn trước những chuẩn mực mà chúng ta đã để cho sụp đổ. Tôi nhớ một thời mình có thể bất đồng với người trong Nhà Trắng mà không phải thức dậy mỗi sáng trong tâm thế chuẩn bị đón thêm một màn phô bày ác ý cá nhân vào lúc nửa đêm. Tôi nhớ cảm giác rằng chức vụ cao quý nhất nước Mỹ vẫn có chỗ cho sự tao nhã và phẩm cách. Khi chứng kiến Trump, tôi đã quá nhiều lần cảm thấy chúng ta đang bị huấn luyện để kỳ vọng ít hơn ở các nhà lãnh đạo, và cả ở chính bản thân mình.
Tôi từ chối bài học ấy. Tôi có con và cháu, những người có tương lai quan trọng hơn nhiều so với cơn khát tỷ suất người xem không bao giờ thỏa mãn của một người đàn ông. Tôi muốn chúng được thừa hưởng một đất nước nơi giáo dục được coi trọng, những khác biệt có thể được đem ra thảo luận, và lòng tử tế không phải là cái cớ để người khác khinh miệt. Tôi muốn chúng biết rằng phụng sự công chúng có thể là một việc làm cao quý. Tôi muốn chúng được nghe ai đó nói về nước Mỹ và cảm thấy mình được mời gọi bước vào những khả thể mà đất nước này mở ra.
Đó là điều Tổng thống Obama vẫn đem lại cho tôi: lời nhắc nhở rằng trí tuệ, sự ấm áp, tính kỷ luật và ý thức phụng sự lợi ích chung có thể cùng tồn tại trong một con người. Sự hiện diện của ông không xóa đi những công việc còn chờ đợi phía trước. Nó giúp tôi nhớ vì sao những công việc ấy xứng đáng để chúng ta dốc hết sức mình. Chúng ta có thể đi bỏ phiếu, tổ chức hành động, kiên quyết đòi hỏi trách nhiệm giải trình và từ chối từ bỏ những kỳ vọng cơ bản về cách con người đối xử với nhau.
Tôi nhớ Barack Obama da diết. Tôi nhớ sự tao nhã, những khoảng lặng trầm ngâm, tiếng cười tự nhiên và sự cẩn trọng ông dành cho từng lời nói. Tôi nhớ một người dường như hiểu rằng chức vụ được trao phó cho ông thuộc về nhân dân Mỹ.
Xin cảm ơn Tổng thống Obama vì đã nhắc tôi nhớ rằng những phẩm chất tôi mong mỏi ở đất nước này vẫn chưa biến mất. Vẫn có những người mang trong mình những phẩm chất ấy. Vẫn có những người nhận ra chúng. Và bất chấp tất cả những gì chúng ta đã phải chịu đựng, tôi vẫn tin rằng một lần nữa, chúng ta có thể dành chỗ cho những phẩm chất ấy trong Nhà Trắng.
Michael Jochum
[Nguyên tác Anh ngữ: A President Who Listened – ChatGPT chuyển ngữ; T.Vấn biên tập & hiệu đính]
