TÌNH NGƯỜI ĐÂU CHỈ Ở CHUYỆN GIẾT CHÓC
Hôm qua, trên mạng lan truyền thông tin người phụ nữ xin giảm án cho Nguyễn Đức Anh được cơ quan chức năng mời lên làm việc.
Gã không biết bà được mời vì việc gì. Có thể để xác minh một số phát ngôn, có thể liên quan đến lời kêu gọi quyên góp, cũng có thể chỉ để làm rõ những thông tin đang gây xôn xao. Đến lúc này, gã chưa thấy một thông báo chính thức nào đủ căn cứ để kết luận.
Nhưng nhiều người không cần biết.
Tờ giấy mời mới chỉ có một bản, mạng xã hội đã kịp in thêm hàng nghìn bản án.
Người ta gọi bà bằng đủ thứ tên. Người bảo bà ngu. Người nói bà điên. Người rủa bà gặp tai họa rồi sẽ biết thương ai. Có kẻ lôi tuổi tác, khuôn mặt, nghề bán vé số và hoàn cảnh của bà ra chế giễu. Thậm chí trên mạng còn lan truyền những nội dung liên quan đến việc bà bị hành hung, dù thực hư vẫn chưa được xác minh.
Gã ngồi đọc mà chợt nghĩ: Hình như trong quan niệm của nhiều người, chỉ giết người mới là ác.
Còn làm nhục một người thì không.
Dọa đánh một người thì không.
Phơi địa chỉ, truy tìm tung tích, đem hình ảnh người ta ra cho cả đám đông ném đá thì không.
Chà đạp một người nghèo, một người nói năng vụng về, một người không đủ chữ nghĩa để bảo vệ quan điểm của mình – những việc ấy dường như vẫn có thể được tha thứ, miễn là kẻ thực hiện tự nhận đang đứng về phía công lý.
Tình người của chúng ta lạ thật.
Ta đòi bà phải biết thương những người đã chết, nhưng lại không cho phép mình thương một người đang sống.
Ta buộc bà phải hiểu nỗi đau của gia đình bị hại, nhưng chẳng ai muốn hiểu một con người bình thường có thể xúc động trước sự cô độc của một tử tù như thế nào.
Ta phẫn nộ vì bà đặt lòng thương không đúng chỗ, rồi chứng minh rằng mình đặt lòng thương đúng chỗ bằng cách mạt sát bà.
Rốt cuộc, điều chúng ta bảo vệ là tình người hay chỉ là quyền được căm ghét một cách chính đáng?
Gã đã nghe kỹ lời bà nói.
Bà không nói Nguyễn Đức Anh vô tội.
Bà cũng không xin xóa tội.
Bà nhắc đi nhắc lại rằng tội ác ấy không thể xóa được. Điều bà mong là thay án tử hình bằng một hình phạt vẫn giữ lại mạng sống, để một con người còn cơ hội trả giá, cải tạo và làm lại từ đầu.
Ta có thể không đồng ý.
Ta có thể cho rằng bà quá cảm tính. Ta có thể chỉ ra rằng những suy đoán của bà về hoàn cảnh gia đình, sự thiếu thốn tình thương hay nguyên nhân phạm tội chưa có căn cứ. Nếu bà đứng ra kêu gọi tiền, công chúng càng có quyền yêu cầu bà nói rõ mục đích, cách quản lý và tính minh bạch của số tiền ấy.
Nhưng phản bác một quan điểm khác hoàn toàn với tiêu diệt người nói ra quan điểm đó.
Một xã hội trưởng thành phải đủ khả năng nói:
“Tôi không đồng ý với bà.”
Chứ không phải:
“Bà phải biến mất.”
Gã vẫn tin người phụ nữ ấy có chính kiến.
Chính kiến của bà có thể vụng về. Có thể được diễn đạt bằng thứ ngôn ngữ chân chất, lặp đi lặp lại, thiếu những khái niệm pháp lý sang trọng. Nó có thể pha lẫn lòng thương với những suy đoán chưa được kiểm chứng.
Nhưng đó vẫn là một lập trường rõ ràng: có tội thì phải chịu hình phạt, song không nhất thiết mọi hình phạt đều phải kết thúc bằng việc tước đi mạng sống.
Người ta không bắt buộc phải đồng tình với lập trường ấy. Nhưng không thể vì một người nghĩ khác đám đông mà tước luôn quyền được làm người của họ.
Điều khiến gã buồn không phải là xã hội có tranh luận.
Một xã hội không tranh luận mới đáng sợ.
Điều đáng buồn là chúng ta ngày càng không biết tranh luận mà không căm thù. Ta không còn nghe xem người kia thực sự nói gì. Ta chỉ tìm một chữ, một câu, một biểu cảm để xếp họ sang phía đối lập; rồi sau khi đã dán được nhãn, mọi sự tàn nhẫn dành cho họ đều trở nên dễ chịu.
Người ta không phản bác lời bà nữa.
Người ta xử bà.
Có lẽ vì phán xét bao giờ cũng dễ hơn suy nghĩ.
Suy nghĩ buộc ta phải thừa nhận rằng một người có thể thương kẻ phạm tội mà không phủ nhận nạn nhân. Một người có thể phản đối án tử hình mà vẫn lên án tội ác. Một lời cầu xin có thể ngây thơ nhưng không nhất thiết độc ác. Và một người nói sai vẫn có quyền không bị đe dọa, làm nhục hay hành hung.
Những sự thật ấy phức tạp quá.
Trong khi mạng xã hội chỉ cần hai nút: bênh hoặc chống.
Đã chống thì phải chống cho thật dữ. Đã giận thì phải giận cho thật vang. Ai chửi nhẹ hơn dường như sẽ bị nghi ngờ là chưa đủ đạo đức.
Thế là lòng thương dành cho nạn nhân bị biến thành một cuộc thi căm ghét.
Người thắng là người nói được câu độc địa nhất.
Gã không nghĩ những người mạt sát bà đều là người xấu. Có thể nhiều người thật sự đau lòng trước hậu quả của vụ án. Có người phẫn nộ vì cho rằng nỗi đau của gia đình bị hại đang bị che khuất. Cơn giận ấy có lý do.
Nhưng một cảm xúc có lý do không có nghĩa mọi hành động sinh ra từ nó đều đúng.
Lửa dùng để soi sáng và lửa dùng để đốt nhà vẫn là lửa.
Công lý dùng để bảo vệ con người và công lý dùng làm giấy phép hành hạ người khác cũng có thể khoác cùng một chiếc áo.
Ranh giới nằm ở chỗ ta có còn nhìn thấy người trước mặt là một con người hay không.
Điều đáng ngại hơn cả là cơ chế bầy đàn đang giúp mỗi người trốn khỏi trách nhiệm cá nhân.
Không ai nhận mình đã hủy hoại một người.
Người này chỉ viết một câu chửi.
Người kia chỉ chia sẻ một tấm ảnh.
Người khác chỉ tiết lộ một địa chỉ.
Một trang mạng chỉ đặt một cái tiêu đề.
Một người đi đường chỉ giơ điện thoại quay.
Mỗi người làm một chút. Nhưng khi gom tất cả những “một chút” ấy lại, nó có thể trở thành một cuộc truy sát tinh thần.
Nếu có chuyện xấu xảy ra, ai cũng sẽ nói:
“Tôi chỉ bình luận thôi mà.”
Câu nói ấy có lẽ là chiếc khăn sạch nhất để người ta lau tay sau một cuộc ném đá.
Gã càng không muốn lấy việc cơ quan chức năng mời bà lên làm việc làm bằng chứng rằng đám đông đã đúng.
Được mời làm việc không đồng nghĩa có tội.
Xác minh không phải kết án.
Cơ quan pháp luật có việc của cơ quan pháp luật: làm rõ hành vi nào đúng, hành vi nào sai, có vi phạm hay không và nếu có thì trách nhiệm đến đâu.
Đám đông không có quyền chen vào khoảng trống thông tin để tự viết bản án, càng không có quyền biến một thủ tục chưa rõ nội dung thành tín hiệu cho phép mình sỉ nhục một con người.
Nếu việc làm của bà có sai phạm, hãy để pháp luật xử lý bằng quy định.
Nếu lời nói của bà sai, hãy trả lời bằng lý lẽ.
Nếu bà ngây thơ, hãy giúp bà hiểu.
Nếu bà kêu gọi tiền thiếu minh bạch, hãy yêu cầu công khai.
Không có trường hợp nào cần đến những lời nguyền rủa, đòn đánh hay việc bêu địa chỉ nhà riêng.
Gã chợt hiểu rằng tình người không chỉ được thử thách trước những vụ giết chóc lớn lao.
Nó được thử thách ngay trong những việc rất nhỏ: khi ta gặp một người nói điều mình ghét; khi ta có trong tay bức ảnh của một người đang bị cả xã hội chế giễu; khi ta đứng trước nút “chia sẻ”; khi ta nghĩ ra một câu chửi rất cay và biết chắc nó sẽ được nhiều người vỗ tay.
Tình người đôi khi chỉ là không bấm gửi.
Chỉ là không hùa theo.
Chỉ là nhớ rằng sau tài khoản kia có một con người biết đau, biết sợ và có thể cũng đang hoang mang không hiểu vì sao cả thiên hạ bỗng cùng chỉ tay vào mình.
Một xã hội không thể tự nhận mình nhân ái chỉ vì biết thương người đã chết.
Cách xã hội đối xử với một người đang bị ghét mới cho thấy lòng nhân của nó rộng đến đâu.
Gã không yêu cầu ai phải đồng ý với người phụ nữ ấy.
Gã chỉ mong chúng ta đừng nhân danh ba chữ “tình người” để hành xử như thể bà không còn là người.
Bởi tình người đâu chỉ xuất hiện khi có máu đổ, mạng người bị tước đoạt và một vụ án khiến cả xã hội bàng hoàng.
Tình người còn nằm trong cách ta đối xử với một người nói khác mình.
Nếu đến điều nhỏ bé ấy cũng không làm được, có lẽ chúng ta chưa bảo vệ công lý.
Chúng ta chỉ đang mượn công lý để hợp thức hóa phần tàn nhẫn trong chính mình.
Gã Khờ
LÒNG NHÂN GIỮA NHỮNG TIẾNG GÀO
Có một điều khiến gã day dứt trong sự ồn ào quanh vụ án Nguyễn Đức Anh: sau những sinh mạng bị tước đoạt, sau bản án được tuyên, người ta vẫn tiếp tục gây thương tích cho nhau bằng lời nói.
Một phía nhìn bị cáo còn trẻ, nhìn khoảnh khắc ngoái lại tại tòa rồi động lòng, xin cho người ấy được sống. Một phía phẫn nộ trước những lời cầu xin, quay sang mạt sát người lên tiếng. Giữa hai phía là người chồng, người cha sống sót, mang những thương tích cùng sự mất mát mà chẳng lời bình luận nào có thể chạm tới tận cùng.
Chúng ta đang nói rất nhiều về lòng nhân. Nhưng mỗi người dường như chỉ muốn dành lòng nhân cho người mình đã chọn.
Vụ án khiến ba mẹ con tử vong ở Đồng Nai đã được xét xử sơ thẩm; Nguyễn Đức Anh bị tuyên tử hình về tội giết người, tổng hợp với hình phạt về tội sử dụng trái phép vũ khí quân dụng, hình phạt chung là tử hình. Đó là kết quả xét xử một hành vi và hậu quả cụ thể, chứ không phải cuộc bỏ phiếu về việc một gương mặt có đáng thương hay không.
Nhưng trên màn hình điện thoại, một khoảnh khắc có thể lấn át cả câu chuyện. Người xem thấy người còn sống ngoái đầu, còn những người đã chết không thể xuất hiện để nhắc rằng họ cũng từng có một cuộc đời.
Những đứa trẻ ấy cũng có tương lai. Người mẹ ấy cũng có những dự định. Người cha ấy từng có một gia đình để trở về.
Bởi vậy, lời khuyên “hãy mở lòng” có thể trở nên đau đớn khi được gửi đến người vừa mất tất cả. Người ngoài nói xong vẫn có thể ăn cơm, tắt điện thoại, ngủ một giấc. Người được khuyên phải tiếp tục sống với những tiếng gọi sẽ không còn được nghe.
Gã không chấp nhận việc đặt lên vai anh một nghĩa vụ tha thứ để chứng minh mình nhân hậu. Anh có thể tha thứ nếu một ngày anh muốn. Anh có thể chưa bao giờ làm được điều ấy. Nỗi đau của anh không phải bài thi đạo đức để chúng ta đứng ngoài chấm điểm.
Nhưng cũng từ đó, gã muốn hỏi: tại sao một người lên tiếng xin tha mạng lại trở thành đối tượng để đám đông làm nhục?
Các nội dung đăng lại về người phụ nữ được giới thiệu là bán vé số đã khơi lên tranh cãi. Nguyên văn và bối cảnh đầy đủ của lời nói vẫn cần được đối chiếu. Tuy nhiên, trước bất kỳ lời cầu xin nào, chúng ta vẫn phải phân biệt: xin cho một người được sống khác với khẳng định người ấy vô tội; thương một người chịu án khác với tán thưởng hành vi của họ.
Nếu bà đưa ra lời đề nghị thiếu suy xét, hãy phản bác điều thiếu suy xét. Nếu bà làm đau gia đình bị hại, hãy chỉ rõ nỗi đau ấy. Nghề bán vé số không có lỗi trong một lập luận. Tuổi tác, sự nghèo khó hay cách nói vụng về cũng không trao cho ai quyền hạ nhục bà.
Lời cầu xin có thể sai ở cách đặt vấn đề mà vẫn xuất phát từ lòng thương. Muốn hiểu một con người, ít nhất phải để ngỏ khả năng ấy.
Gã nghĩ đến lời Phật dạy trong kinh Pháp Cú, kệ thứ năm: hận thù không được dập tắt bằng hận thù; sự chấm dứt hận thù đến từ không hận thù. Lời dạy ấy đặt một câu hỏi rất khó vào chính lòng người đang giận: mình sẽ làm gì để nỗi đau không tiếp tục sinh ra nỗi đau?
Từ bi, theo cách gã hiểu và muốn thực hành, đòi hỏi ta nhìn thấy khổ đau ở nhiều phía. Khổ đau của nạn nhân phải được nhìn nhận đầy đủ. Người đang bị trừng phạt cũng vẫn là một con người. Người phát biểu thiếu hiểu biết vẫn cần được đối xử bằng sự tôn trọng tối thiểu.
Sự nhìn nhận ấy không xóa trách nhiệm. Nó giữ cho người thực thi trách nhiệm, người đòi hỏi công lý và cả người đứng xem khỏi bị lòng căm ghét nuốt mất.
Nếu dùng hai chữ “từ bi” để thúc ép người bị hại phải xin tha, ta đã biến một lời dạy dành cho sự tu sửa bản thân thành yêu cầu đặt lên người khác. Nếu nhân danh bảo vệ công lý để nguyền rủa người xin tha, ta lại để cơn giận quyết định cách mình đối xử với con người.
Cả hai đều cần dừng lại để tự hỏi mình.
Gã cũng nghĩ đến Chúa Giêsu. Trong Tin Mừng Luca, Người dạy yêu thương kẻ thù và sống nhân từ như Chúa Cha là Đấng nhân từ. Đó là lời mời gọi vượt qua thứ tình yêu chỉ dành cho người cùng phía, cùng ý, cùng cảm xúc với mình.
Yêu người mình quý thì dễ hơn nhiều. Điều khó là vẫn giữ được lòng thương khi đối diện một người khiến mình phẫn nộ.
Gã đọc lời ấy trước hết như một đòi hỏi đặt vào chính mình. Mình có thể giữ miệng khỏi lời nguyền rủa không? Có thể nhìn nhận phẩm giá của một người trong khi lên án điều họ đã làm không? Có thể giúp người đau khổ mà không buộc họ phải đáp lại bằng một hành động khiến mình hài lòng không?
Gã không dám lấy lời Chúa để bảo người cha mất con rằng anh phải lập tức tha thứ. Mình chưa sống một ngày trong nỗi đau của anh, sao có thể đứng ngoài giảng giải như thể đã hiểu hết?
Đức tin cần sự khiêm nhường ấy. Lòng nhân cũng cần.
Phật giáo và Kitô giáo có những nền tảng, con đường và cách diễn đạt khác nhau. Nhưng khi đọc những lời dạy này, gã gặp một đòi hỏi gần gũi: đừng để điều ác của người khác trở thành lý do cho sự tàn nhẫn của mình.
Và chính ở đó, sự ồn ào trên mạng phơi ra một phần đáng sợ của xã hội hôm nay.
Gã không nghĩ vài đám đông đủ đại diện cho cả xã hội. Ngoài màn hình vẫn có những người cứu chữa, chăm sóc, giúp đỡ trong lặng lẽ. Nhưng sự tha hóa hiện rõ khi chúng ta quen coi cuộc đời người khác như nguyên liệu cho cảm xúc của mình.
Nỗi đau được cắt thành đoạn phim. Một ánh mắt thành câu chuyện để thương. Một lời nói thành cái cớ để ghét. Người ta chọn phe rất nhanh, rồi dùng sự đồng tình trong phe mình làm giấy phép cho những lời độc địa.
Chúng ta không biết người kia là ai, đã nghe đủ câu chuyện chưa, nhưng đã sẵn sàng phán xét nhân cách cả đời họ.
Đáng sợ hơn, việc làm nhục có thể đem lại khoái cảm. Một câu chửi được tán thưởng khiến người viết thấy mình mạnh mẽ. Những người khác tiếp tục thêm lời, mỗi người một ít, để cuối cùng một con người phải gánh cả khối căm giận mà chẳng ai nhận là do mình gây ra.
Đó là một cách trốn trách nhiệm rất tiện: tôi chỉ bình luận thôi.
Nhưng lời nói có người nhận. Sự nhục mạ có người chịu. Và người bị hại cũng có thể phải nghe lại chuyện gia đình mình mỗi ngày, dưới đủ những tiêu đề, lập luận và cuộc tranh cãi mà họ không hề yêu cầu.
Đến khi ấy, cả người bênh lẫn người chống đều có nguy cơ kéo nạn nhân ra xa hơn khỏi sự yên tĩnh họ cần.
Lòng nhân bị tổn hại khi ta chỉ công nhận con người trong những ai khiến mình dễ thương cảm. Nó cũng bị tổn hại khi ta coi sự nghiêm khắc của mình là bằng chứng đủ đầy về đạo đức.
Công lý cần chứng cứ, cần trách nhiệm, cần những quyết định theo pháp luật. Công lý không cần một đám đông tranh nhau chứng minh ai ghét dữ dội hơn.
Còn lòng nhân cần được thực hành bằng những việc có người thực sự được hưởng: chữa một vết thương, chăm một người bệnh, giúp một gia đình, giữ lại một lời xúc phạm trước khi bấm gửi.
Gia đình anh Q đã dừng nhận hỗ trợ sau khi nhận hơn 4,8 tỷ đồng và mong sự giúp đỡ tiếp tục đến với những hoàn cảnh khác. Anh đang được điều trị, phục hồi chức năng miễn phí tại Nghệ An. Những việc ấy cho thấy lòng tốt vẫn có thể đi vào đời sống bằng hành động cụ thể.
Gã muốn đứng gần những hành động ấy hơn.
Gần người đang chữa thương, để không đòi hỏi họ phải bao dung theo thời hạn của mình. Gần người lên tiếng vụng về, để có thể phản bác mà không làm nhục. Và đủ tỉnh táo trước người phạm tội, để không vì một phút xúc động mà quên hậu quả, cũng không vì căm phẫn mà coi việc xóa bỏ phẩm giá của họ là niềm vui.
Lòng nhân khó giữ nhất khi ta tin mình đang đứng về phía đúng.
Bởi lúc ấy, ta rất dễ cho phép mình làm những điều mà ở người khác, ta sẽ gọi là tàn nhẫn.
Gã Khờ
