(Hình vẽ ông Tô Đông Pha – Internet)
Mấy hôm trước, trong chuyến lái xe dọc theo Highway 1, từ Bắc Cali xuốn Nam, men theo con đường ven bờ Thái Bình Dương, chúng tôi được chiêm ngưỡng một khung cảnh thiên nhiên hùng vĩ: bên phải là biển cả mênh mông, bên trái là những dãy núi trùng điệp. Có những vách núi được ánh hoàng hôn lúc xế chiều nhuộm đỏ, rực lên một vẻ đẹp vừa tráng lệ vừa bi hùng. Cảnh tượng ấy khiến tôi chợt liên tưởng đến bài phú “Tiền Xích Bích” của Tô Đông Pha, thi hào đời Tống, với những vần văn bất hủ gợi lại khung cảnh lịch sử hào hùng bên dòng Trường Giang, nơi diễn ra trận Xích Bích nổi tiếng giữa liên quân Tôn Quyền – Lưu Bị và quân đội Tào Tháo, được tiểu thuyết Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa lưu truyền qua bao thế hệ.
Sắc đỏ rực của những vách núi bên bờ biển hôm ấy càng làm tôi nhớ đến địa danh Xích Bích, nghĩa là “vách đá đỏ”, gắn liền với trận thủy chiến lừng danh trong lịch sử Trung Hoa.
Tôi cũng chợt nhớ lại bài phú này, tác phẩm mà tôi đã được học cách đây có lẽ đã gần 70 năm. Thật không ngờ, đến tận hôm nay, tôi vẫn còn nhớ được khoảng 98 phần trăm nội dung! Dẫu vậy, để bảo đảm sự chính xác, tôi vẫn vào trong “mạng” tìm lại nguyên bản trước khi giới thiệu đến quý độc giả.
Nay xin trân trọng đăng tải bài phú dưới đây để bà con cùng thưởng ngoạn, ôn lại một áng văn chương cổ điển tuyệt tác, mang triết lý sống thật đơn giản – và cùng chia sẻ niềm hoài cảm của một người đã mang theo ký ức văn chương suốt gần bảy thập niên.
“VỊNH TIỀN XÍCH BÍCH” của Tô Đông Pha, bản dịch của PHAN KẾ BÍNH:
Ngoài rằm tháng bảy mùa thu năm Nhâm Tuất (đời Tống, 1082) Tô Tử cùng với khách bơi thuyền chơi ở dưới núi Xích Bi. Hây hẩy gió mát sóng lặng như tờ. Cầm chén rượu lên mời khách, đọc bài thơ Minh Nguyệt và hát một chương Yểu Điệu. Một lát, mặt trăng mọc lên trên núi Đinh Sơn, đi lững thững ở trong khoảng hai sao Ngưu, Đẩu. Khi đó, sương tỏa trên mặt sông, vẻ nước trong tiếp đến chân trời, tha hồ cho một chiếc thuyền nhỏ đi đâu thì đi, vượt qua trên mặt nước mông mênh muôn khoảnh. Nhẹ nhàng như cưỡi gió đi trên không mà không biết là đi đến đâu; hớn hở sung sướng như người quên đời đứng một mình, mọc cánh mà bay lên tiên. Vì thế uống rượu vui lắm. Tô Tử gõ vào mạn thuyền mà hát. Hát rằng:
Quế trạo hề lan tương,
Kích không minh hề tố lưu quang.
Diểu diểu hề ngô hoài,
Vọng mỹ nhân hề thiên nhất phương
(Đời sau, có người dịch ra rằng:
Thung thăng thuyền quế chèo lan,
Theo vừng trăng tỏ vượt làn nước trong.
Nhớ ai canh cánh bên lòng,
Nhớ người quân tử ngóng trông bên trời.)
Trong bọn khách có một người thổi ống sáo, theo bài ca của Tô mà họa lại. Tiếng sáo não nùng rền rĩ, như sầu như thảm, như khóc như than. Tiếng dư âm hãy còn lanh lảnh, nhỏ tít lại như sợi tơ chưa dứt. Làm cho con giao long (thuồng luồng) ở dưới hang tối cũng phải múa mênh, người đàn bà thủ tiết ở một chiếc thuyền khác cũng phải sụt sùi.
Tô Tử buồn rầu sắc mặt, thu vạt áo ngồi ngay ngắn mà hỏi khách rằng:
– Làm sao lại có tiếng não nùng làm vậy?
Khách đáp:
– Câu «Nguyệt minh tinh hi, ô thước nam phi» (nghĩa là trăng sáng sao thưa, quạ bay về phương Nam), há chẳng phải là câu thơ của Tào Mạnh Đức đó ru? Đương khi Tào Mạnh Đức phá Kinh Châu, xuống thành Giang Lăng, thuận dòng mà sang mặt đông, tàu bè muôn dặm, cờ tán rợp trời; rót chén rượu đứng trên mặt sông, cầm ngang ngọn giáo ngâm câu thơ, đó thực là anh hùng một đời, mà nay thì ở đâu? Huống chi tôi với bác, làm thân đánh cá kiếm củi ở trên bến sông này, kết bạn cùng tôm cá, chơi bời với hươu nai, bơi một chiếc thuyền nho nhỏ, nhắc chén rượu để mời nhau, gửi thân dù du ở trong trời đất, xem ta nhỏ nhặt như một hạt thóc ở trong bể xanh, thương cho sự sống của ta không bao lâu, mà khen cho con sông này dài vô cùng. Vậy mà muốn được dắt tiên bay để chơi cho sung sướng, ôm lấy vừng trăng tỏ mà sống mãi ở đời. Tôi biết không làm sao được như vậy cho nên nảy ra tiếng rầu rĩ ở trong cơn gió thoảng.
Tô Tử nói:
“Vậy thế bác có biết nước và mặt trăng không? Nước chảy thế kia mà chưa từng đi bao giờ; mặt trăng khi tròn khi khuyết như vậy, mà chưa từng thêm bớt bao giờ. Bởi vì ta tự ở nơi biến đổi mà xem ra thì cuộc trời đất cũng chỉ ở trong một cái chớp mắt; mà nếu tự ở nơi không biến đổi mà xem thì muôn vật cùng với ta đều không bao giờ hết cả. Cần gì phải khen đâu! Vả lại ở trong trời đất, vật nào có chủ ấy. Nếu không phải là của ta thì dẫu một ly ta cũng không lấy. Chỉ có ngọn gió mát ở trên sông, cùng là vừng trăng sáng ở trong núi, tai ta nghe nên tiếng, mắt ta trông nên vẻ, lấy không ai cấm, dùng không bao giờ hết, đó là kho vô tận của tạo hóa, và là cái thú chung của bác với của tôi”.
Khách nghe vậy, mừng mà cười, rửa chén lại rót rượu uống lần nữa. Khi đồ nhắm hoa quả đã khan, mâm bát bỏ ngổn ngang, cùng nhau gối đầu ngủ ở trong thuyền, không biết vừng đông đã sáng bạch tự lúc nào. (Ngưng trích)
Đọc lại bài phú này nhiều lần, tôi có cảm tưởng tác giả Tô Đông Pha muốn đưa ra vài triết lý đơn giản của cuộc sống:
1. Hãy bình thản trước những đổi thay và vô thường của cuộc đời.
Danh vọng, quyền lực, tiền tài và tuổi trẻ đều không tồn tại mãi mãi. Người từng đứng trên đỉnh cao rồi cũng có ngày trở về với cát bụi. Vì thế, đừng quá tự mãn khi thành công, cũng đừng quá bi quan khi thất bại. Biết rằng cuộc đời luôn biến đổi, ta sẽ học được cách khiêm nhường trước vinh quang và vững vàng trước nghịch cảnh.
2. Hãy biết đủ, biết giữ giới hạn và tôn trọng những gì không thuộc về mình.
Tô Đông Pha viết: “Nếu không phải là của ta thì dẫu một ly ta cũng không lấy.” Đó không chỉ là lời khuyên về tài sản, mà còn là nguyên tắc đạo đức trong cách đối nhân xử thế. Đừng vì lòng tham mà tranh đoạt quyền lợi, đừng vì tư lợi mà xâm phạm quyền của người khác. Người biết đủ không có nghĩa là người thiếu chí tiến thủ, mà là người biết theo đuổi điều mình mong muốn mà không đánh mất lương tâm và phẩm giá.
3. Hãy tìm niềm vui trong những điều giản dị, thay vì mãi chạy theo những gì ngoài tầm tay.
Một ngọn gió mát, một vầng trăng sáng, một người bạn tri âm hay một cuộc trò chuyện chân thành cũng có thể đem lại hạnh phúc. Đời người hữu hạn, nhưng niềm vui không nhất thiết phải hữu hạn theo những gì ta sở hữu. Biết trân trọng những gì đang có, sống hòa hợp với thiên nhiên và chân thành với mọi người, ta sẽ tìm được sự an nhiên ngay giữa những thăng trầm của cuộc sống.
Cũng khoảng 15 năm về trước, tôi có dịp đi theo đoàn du lịch sang Trung Hoa Lục Địa. Trong một lần ghé vào quán ăn tại thành phố Hàng Châu, tỉnh Chiết Giang, người giúp việc hỏi tôi:
“Ông có muốn thưởng thức món thịt Tô Đông Pha không?”
Tôi ngẩn người, chẳng hiểu đó là món gì, bèn tò mò hỏi lại. Người giúp việc mỉm cười giải thích:
“Ngày xưa, Tô Đông Pha từng làm quan tại Hàng Châu. Người dân quý mến ông nên thường mang rượu và thịt đến biếu. Thịt được biếu nhiều quá, ăn không hết, ông bèn nghĩ ra cách chế biến bằng cách kho thịt với các loại gia vị, để món ăn vừa đậm đà vừa có thể giữ lâu hơn. Người dân thấy món thịt ấy ngon nên bắt chước làm theo. Dần dần, món ăn trở nên nổi tiếng và được đặt tên là thịt Tô Đông Pha để tưởng nhớ ông.”
Nghe xong câu chuyện, tôi mới vỡ lẽ. Thì ra, vị thi hào nổi tiếng với những áng văn chương bất hủ như bài phú Tiền Xích Bích còn được hậu thế nhớ đến qua một món ăn trứ danh!
Quả thật, có những con người lưu danh trong lịch sử không chỉ bằng tài năng văn chương hay công trạng chính trị, mà đôi khi còn qua những điều rất bình dị trong đời sống thường ngày. Với Tô Đông Pha, dường như ngay cả một món thịt kho cũng mang theo dấu ấn của một nhân cách được người đời yêu mến.
Nguyễn Kỳ Dzương
Chú thích thêm: Món thịt Tô Đông Pha (東坡肉) nổi tiếng ở Hàng Châu thường là thịt ba chỉ được cắt thành miếng vuông, kho lâu với nước tương, rượu Thiệu Hưng và các gia vị.
