Downtown Baltimore – Ảnh: godowntownbaltimore.com
1\. Một góc Baltimore bên bến cảng
Tôi vẫn thường lái xe đến khu downtown của Baltimore, thành phố lớn nhất tiểu bang Maryland. Từ nhà, cứ theo xa lộ Interstate 95, hoặc thong thả đi những con đường bên trong, chưa đầy một giờ là tới. Những chuyến đi này chẳng nhằm công chuyện gì quan trọng, tôi muốn đổi chút không khí, ngắm phố phường, nhìn người ta qua lại, rồi kiếm một chỗ bên bờ nước ngồi chơi. Baltimore đối với tôi có cái duyên riêng. Nó không lộng lẫy đến mức khiến người ta phải choáng ngợp, cũng chẳng êm đềm như những thị trấn nhỏ nằm rải rác trên vùng Bờ Đông nước Mỹ. Thành phố này có chút gì cũ kỹ, ngang tàng, đôi khi xô bồ, nhưng càng lui tới, tôi càng nhận ra bên dưới vẻ ngoài có phần thô ráp ấy là một đời sống khá phong phú, nhiều lớp lang và không thiếu những điều đáng suy ngẫm.
Nơi tôi thích ghé nhất vẫn là Inner Harbor, người Việt gọi nôm na là Cảng Trong, nằm ngay khu trung tâm Baltimore. Từ xa nhìn lại, mặt nước mở ra giữa những tòa nhà cao tầng, khách sạn, khu thương mại và công trình kiến trúc đủ kiểu. Tàu thuyền neo đậu lặng lẽ bên bến gỗ. Trên bờ, người đi bộ cứ nối nhau qua lại. Hôm thì trời trong veo, nắng rải xuống mặt nước những vệt sáng lấp lánh, gió thổi hiu hiu khiến lòng người cũng nhẹ tênh. Bữa lại mây xám kéo thấp, cả vùng cảng khoác lên mình vẻ trầm mặc, con tàu cũ nằm im như đang nghĩ ngợi chuyện gì xa xăm. Trong một khoảng không gian không quá rộng mà Baltimore đã bày ra trước mắt người ta cả hai khuôn mặt của mình, một bên là dấu tích hàng hải mấy trăm năm, một bên là nhịp sống đô thị hiện đại.
Inner Harbor nằm tại cửa sông Jones Falls, nơi dòng nước hòa vào nhánh tây bắc của sông Patapsco trước khi thông ra vịnh Chesapeake. Về mặt địa lý, vùng nước của cảng được xác định ở phía tây, đường nối từ chân phố President đến Bảo tàng Nghệ thuật Tầm nhìn Hoa Kỳ. Còn trong cách gọi thông thường, Inner Harbor bao gồm cả khu phố bao quanh, với đường President ở phía đông, Lombard ở phía bắc, Greene ở phía tây và Key Highway ở phía nam. Ranh giới ấy mới nghe qua có vẻ khô khan, nhưng khi đi bộ dọc bến cảng, tôi thấy chúng gần như tan biến. Thành phố và mặt nước quyện vào nhau tự nhiên, từ những lối đi lát gạch đỏ đến các quảng trường rộng rãi, hoặc những hàng cây ven đường đến các bậc thềm dẫn xuống mép nước.
Buổi sáng, người ta dắt chó đi dạo, chạy bộ, đạp xe hoặc ngồi trên ghế dài đọc sách. Trưa lên, khách du lịch bắt đầu đông hơn, từng nhóm gia đình đưa con nhỏ đến tham quan, đôi tình nhân chậm rãi bước bên nhau, thỉnh thoảng có người đứng tựa lan can nhìn ra mặt nước chẳng biết đang nghĩ gì. Những chiếc taxi đường thủy chạy qua chạy lại, đưa khách từ Inner Harbor đến Fells Point, Canton và khu vực Fort McHenry. Tiếng máy tàu hòa cùng tiếng gió, tiếng người trò chuyện, tiếng chim biển chao liệng trên cao. Không khí ở đây có vị mằn mặn của vùng cửa biển, dù từ bến cảng muốn ra đến Đại Tây Dương còn phải đi một quãng đường khá xa.
Từ Inner Harbor, khách có thể đi bộ đến công viên Federal Hill, một ngọn đồi xanh nằm phía nam bến cảng, nơi nhìn xuống toàn cảnh mặt nước và những tòa nhà trung tâm. Gần đó còn có công viên nhỏ Robert Baker, các khu phố cũ và những con đường dẫn về phía Camden Yards. Tôi lại nghĩ một thành phố đáng sống không nhất thiết phải có thật nhiều công trình đồ sộ. Đôi khi, điều làm người ta muốn trở lại chỉ là một khoảng bờ sông đủ rộng để đi dạo, một chiếc ghế nhìn ra mặt nước, hay một góc công viên mà ai cũng có quyền ngồi xuống, không cần mua vé, không cần tiêu tiền, cũng chẳng phải chứng minh mình là ai.
2\. Từ bến tàu cũ đến cuộc hồi sinh của một thành phố
Nhìn Inner Harbor hôm nay, khó hình dung nơi đây từng trải qua một thời kỳ suy tàn nặng nề. Baltimore đã là một thương cảng quan trọng của Hoa Kỳ từ thế kỷ XVIII, nhưng vùng nước Inner Harbor vốn khá nông, trước khi được nạo vét chỉ sâu khoảng 15 feet, tương đương 4,6 mét. Vì vậy, những tàu lớn và hoạt động công nghiệp nặng thường tập trung ở Locust Point, Fells Point và Canton. Inner Harbor chủ yếu phục vụ các hoạt động vận chuyển, buôn bán và đi lại phù hợp với điều kiện của một bến cảng nằm sâu trong thành phố. Những nhà kho, cầu tàu, bến bãi từng nối nhau san sát, ngày đêm chứng kiến hàng hóa lên xuống và những chuyến tàu đến rồi đi.
Sau Thế chiến thứ hai, ngành vận tải biển thay đổi nhanh chóng, đặc biệt khi tàu container ngày càng phổ biến. Những bến cảng cũ không còn đáp ứng được nhu cầu chuyên chở hiện đại, trong khi nhiều ngành công nghiệp truyền thống của Baltimore cũng bắt đầu sa sút. Đến giữa thế kỷ XX, thành phố phải đối diện với tình trạng suy thoái kinh tế giống nhiều đô thị công nghiệp khác của nước Mỹ. Nhà kho bỏ trống, cầu tàu xuống cấp, những khu đất từng tấp nập người làm việc dần trở nên hoang vắng. Sự im lặng của một bến cảng không còn là vẻ thanh bình mà là dấu hiệu của một nền kinh tế đang hụt hơi.
Ngay từ những năm 1940, chuyện xây một cây cầu bắc ngang Inner Harbor đã được đem ra bàn bạc. John H. Threadgill, người đứng đầu Hiệp hội Thương mại Tàu hơi nước, từng khởi xướng việc nghiên cứu phương án này. Tuy nhiên, sau khi cân nhắc vai trò của vận tải biển đối với Baltimore, chính ông lại đề nghị từ bỏ ý tưởng xây cầu, vì lo ngại công trình sẽ cản trở tàu thuyền ra vào cảng. Đến những năm 1950, Threadgill được bổ nhiệm đứng đầu Ủy ban Cảng Baltimore. Câu chuyện ấy cho thấy ngay từ thời đó, người ta đã phải tính toán giữa nhu cầu mở rộng giao thông trên bộ và việc gìn giữ con đường hàng hải vốn nuôi sống thành phố.
Nhưng rồi những biến động kinh tế lớn hơn đã khiến Inner Harbor không thể tiếp tục tồn tại theo cách cũ. Hoạt động vận chuyển hàng hóa và hành khách lần lượt rời khỏi khu cảng. Tuyến tàu hơi nước Old Bay Line, từng chuyên chở hành khách và hàng hóa qua đêm giữa Baltimore và Norfolk, Virginia, trên vịnh Chesapeake, cũng ngừng hoạt động vào năm 1962. Bến tàu không còn sử dụng được tháo dỡ, các nhà kho mục nát biến mất, nhường chỗ cho công viên, thảm cỏ và những khoảng không gian công cộng. Một thời kỳ hàng hải lùi dần vào lịch sử, để lại cho Baltimore một câu hỏi không dễ trả lời. Thành phố sẽ làm gì với phần bờ nước từng là nguồn sống của mình?
Câu trả lời bắt đầu hình thành từ cuối thập niên 1950. Tháng 3 năm 1958, kế hoạch tái phát triển Charles Center trên diện tích 33 mẫu Anh, khoảng 13 hecta, được công bố và được chính quyền thành phố thông qua vào năm sau. Từ năm 1958 đến năm 1965, trung tâm thương mại Baltimore được chỉnh trang bằng những tòa nhà văn phòng, khách sạn và cửa hàng bán lẻ. Đến năm 1963, trong nhiệm kỳ thứ hai của Thị trưởng Theodore R. McKeldin, chương trình mở rộng ra khu vực 240 mẫu Anh, khoảng 97 hecta, quanh Inner Harbor. Những lối đi dạo ven nước, công viên, quảng trường, khách sạn và trụ sở doanh nghiệp lần lượt xuất hiện. Thay vì quay lưng với bến cảng cũ, Baltimore quyết định mở rộng thành phố về phía mặt nước, biến nơi từng phục vụ sản xuất và vận chuyển thành không gian dành cho cộng đồng.
Một dấu mốc đáng nhớ diễn ra vàonăm 1976, đúng dịp Hoa Kỳ kỷ niệm 200 năm độc lập. Sau cuộc hội tụ của những chiếc tàu buồm lớn tại New York, tám con tàu từ các quốc gia khác đã đến Baltimore, thu hút đông đảo du khách. Những cánh buồm cao vút xuất hiện trên mặt nước như đánh thức phần hồn hàng hải tưởng đã ngủ quên của thành phố. Sự kiện ấy góp phần thúc đẩy các dự án du lịch và giải trí quanh cảng, trong đó có Thủy cung Quốc gia, Trung tâm Khoa học Maryland và khu chợ lễ hội Harborplace do Công ty Rouse phát triển, khai trương vào đầu tháng 7 năm 1980. Trung tâm Hội nghị Baltimore cùng khách sạn Hyatt Regency gần đó tiếp tục bổ sung những tiện nghi cần thiết, khu trung tâm ngày càng nhộn nhịp.
Trong hai thập niên 1970 và 1980, Inner Harbor trở thành một trong những câu chuyện tái thiết đô thị nổi bật của nước Mỹ. Thành công của Baltimore ảnh hưởng đến hơn một trăm thành phố khác, đồng thời mang về hơn bốn mươi giải thưởng trong nước và quốc tế. Năm 1984, Viện Kiến trúc sư Hoa Kỳ ca ngợi công trình này là “một trong những thành tựu tối cao về thiết kế và phát triển đô thị quy mô lớn trong lịch sử Hoa Kỳ”. Đến năm 2009, Viện Đất đai Đô thị tiếp tục xem Inner Harbor là “mô hình tái phát triển bờ sông hậu công nghiệp trên toàn thế giới”. Những lời đánh giá ấy không phải tự nhiên mà có. Baltimore đã chứng minh rằng một khu công nghiệp xuống cấp vẫn có thể tìm được đời sống mới, miễn là người ta đủ quyết tâm và biết nhìn xa hơn những lợi ích trước mắt.
Dọc bờ đông Inner Harbor, khu Harbor East tiếp tục được phát triển chung cư, cửa hàng, nhà hàng và khách sạn. Những dự án đa chức năng kết hợp văn phòng, thương mại và nhà ở lần lượt hình thành. Năm 2008, khu căn hộ Ritz-Carlton Residences hoàn thành trên đường Key Highway, góp thêm một nét hiện đại cho bờ cảng. Những khu đất còn lại ngày càng ít, nhưng các cuộc tranh luận về việc sử dụng chúng chưa bao giờ thật sự chấm dứt. Bởi mỗi khoảng đất ven nước không chỉ có giá trị thương mại mà còn liên quan đến diện mạo và sinh hoạt của cả thành phố.
Tôi thấy điều đáng suy nghĩ nhất trong cuộc hồi sinh của Inner Harbor không nằm ở số lượng khách sạn được xây, những tòa nhà mọc lên hay bao nhiêu giải thưởng được trao. Cái hay là Baltimore đã tìm được cách thay đổi công dụng của một vùng đất mà không xóa sạch dấu vết đời sống từng làm nên nó. Một bến cảng không còn thích hợp cho tàu hàng vẫn có thể trở thành nơi người ta tìm đến để nghỉ ngơi, học hỏi và gặp gỡ. Thành phố cũng giống con người, có thời kỳ sung sức, có lúc thất thế, nhưng biết đổi thay đúng lúc thì vẫn còn cơ hội bước tiếp. Điều khó nhất không phải là phá bỏ cái cũ, mà là nhận ra trong cái cũ ấy còn điều gì đáng giữ lại.
3\. Những con tàu nằm lại và nhịp sống ven bờ
Một trong những điều khiến Inner Harbor khác với nhiều khu thương mại ven nước là những con tàu lịch sử vẫn còn neo đậu tại đây. Chúng không chỉ làm đẹp cảnh quan mà còn đưa người xem trở về những giai đoạn quan trọng của lịch sử hàng hải Hoa Kỳ. Nổi bật nhất là USS Constellation, con tàu chiến từ thế kỷ XIX, được xem là một trong những di sản nổi đặc biệt của thời Nội chiến Mỹ. Thân tàu sẫm màu, những cột buồm vươn cao, dây chằng chịt trên nền trời khiến nó có vẻ uy nghi và cổ kính. Đứng trên bờ nhìn sang, tôi có cảm giác thời gian ở đây không trôi đều, bởi chỉ cần đưa mắt từ con tàu sang những cao ốc phía sau là đã đi qua hơn một thế kỷ.
Gần đó là tàu ngầm USS Torsk thuộc lớp Tench, từng tham gia Thế chiến thứ hai và được ghi nhận là chiếc tàu ngầm Hoa Kỳ thực hiện một trong những cuộc đánh chìm tàu địch cuối cùng của cuộc chiến. Cùng nằm trong hệ thống những con tàu lịch sử Baltimore còn có tàu tuần tra bờ biển USCGC Taney, sau này mang tên WHEC-37, một trong những chiến hạm cuối cùng còn nổi, từng hiện diện trong cuộc tấn công Trân Châu Cảng. Tàu hải đăng Chesapeake và ngọn hải đăng Seven Foot Knoll cũng góp mặt, mỗi công trình mang theo một câu chuyện về việc dẫn đường, bảo vệ tàu bè và chống chọi với những hiểm nguy trên biển.
Khách tham quan có thể bước lên một số con tàu, đi qua những khoang nhỏ, nhìn các thiết bị cũ và hình dung cuộc sống của thủy thủ đoàn giữa những chuyến hải hành dài ngày. Trên bờ, mọi thứ có vẻ thanh thản, nhưng chỉ cần nghĩ đến cảnh một chiếc tàu ngầm lặn sâu dưới mặt biển, những người lính sống trong không gian chật hẹp, ngày đêm đối diện với hiểm nguy, lòng tôi lại thấy khác. Lịch sử chiến tranh thường được kể bằng những trận đánh, những chiến thắng và những con số, trong khi đời sống của từng con người giữa cuộc chiến ấy đôi khi chỉ còn lại qua một chiếc giường nhỏ, một cánh cửa sắt hay một lối đi hẹp đến mức hai người khó tránh nhau.
Baltimore cũng từng là nơi neo đậu của những tàu phục vụ hậu cần và quân y. SS Wright là tàu hỗ trợ hậu cần hàng không của Hải quân Hoa Kỳ, trong khi tàu bệnh viện USNS Comfort từng đậu tại Baltimore cho đến cuối tháng 3 năm 2013. Những con tàu này cho thấy hoạt động hàng hải không chỉ gắn với thương mại hay chiến đấu, mà còn phục vụ vận chuyển, cứu trợ và chăm sóc y tế. Mỗi loại tàu có một công việc riêng, nhưng đều góp phần tạo nên lịch sử của một thành phố từng sống nhờ những con đường trên mặt nước.
Rời bến tàu, tôi thường đi dọc những lối lát gạch đỏ, nơi các công trình văn hóa và giải trí nằm khá gần nhau. Thủy cung Quốc gia là một trong những điểm thu hút khách nổi tiếng nhất, với những không gian trưng bày sinh vật biển và hệ sinh thái đại dương. Vào những ngày nghỉ, các gia đình đưa con nhỏ đến đây rất đông, trẻ con ríu rít hỏi han, người lớn giải thích, đôi khi cũng lúng túng trước những câu hỏi bất ngờ của trẻ con. Xa hơn một chút là Trung tâm Khoa học Maryland, nơi các cuộc triển lãm và hoạt động trải nghiệm thường thu hút học sinh. Tôi thích nhìn cảnh những đứa trẻ say mê khám phá, bởi sự tò mò hồn nhiên ấy có lẽ là khởi đầu đẹp nhất của việc học.
Quanh khu vực cảng còn có nhiều bảo tàng mang sắc thái khác nhau. Bảo tàng Nghệ thuật Tầm nhìn Hoa Kỳ giới thiệu những sáng tạo nghệ thuật độc đáo, thường đến từ các nghệ sĩ tự học. Bảo tàng Công nghiệp Baltimore kể lại quá trình phát triển sản xuất và lao động của thành phố, trong khi Bảo tàng Nội chiến tại ga President Street gợi mở một thời kỳ đầy chia rẽ của nước Mỹ. Bảo tàng Do Thái Maryland, gắn với giáo đường Lloyd Street, lưu giữ lịch sử cộng đồng Do Thái trong vùng. Ngoài ra còn có Bảo tàng Nha khoa Quốc gia, Bảo tàng Trẻ em Port Discovery trên địa điểm chợ cá Baltimore cũ, cùng Bảo tàng Lịch sử và Văn hóa người Mỹ gốc Phi Maryland Reginald F. Lewis. Mỗi nơi giữ một mảng đời sống riêng, từ khoa học, nghệ thuật đến tôn giáo, lao động và những cuộc đấu tranh xã hội.
Đi giữa những bảo tàng ấy, tôi nhận ra lịch sử một thành phố không chỉ nằm trong các tòa nhà chính quyền hay những tượng đài lớn. Nó còn có mặt trong chiếc máy công nghiệp cũ, những dụng cụ nha khoa đã lỗi thời, một bức ảnh gia đình, một món đồ chơi trẻ nhỏ hay câu chuyện của những người từng bị đẩy ra ngoài lề xã hội. Thứ mà khi đang hiện diện trong đời sống thường ngày chẳng ai để ý, đến lúc biến mất rồi mới thấy chúng nói lên biết bao điều. Bởi vậy, một bảo tàng tốt không chỉ cất giữ đồ vật mà còn giúp người ta nhìn lại những gì tưởng chừng bình thường nhất.
Ẩm thực ven cảng cũng là một nét vui riêng của Baltimore. Maryland nổi tiếng với cua xanh vùng Chesapeake, nhất là món cua hấp phủ gia vị Old Bay cay nồng, thơm nức. Trong những nhà hàng đông khách, tiếng búa nhỏ gõ lách cách lên vỏ cua, tiếng chuyện trò rôm rả và mùi hải sản nóng hổi tạo nên một thứ không khí rất đặc trưng. Ăn cua kiểu Maryland phải chịu khó từng chút một, tách vỏ gỡ thịt, không thể hấp tấp như ăn một món đã được chuẩn bị sẵn. Người ta lại thích nhẩn nha bên ly bia Natty Boh, thứ bia lâu đời gắn với Baltimore, người khác chọn Orange Crush pha từ nước cam tươi, vodka và triple sec, uống mát lạnh trong những buổi chiều mùa hè.
Vào cuối tuần, những khoảng sân rộng và lối đi ven cảng thường có nghệ sĩ đường phố biểu diễn. Tiếng saxophone khi réo rắt, khi trầm buồn, tiếng guitar acoustic hòa cùng những màn nhảy hip-hop sôi nổi. Người đi ngang chỉ dừng lại vài phút, nhưng cũng có người đứng xem khá lâu rồi bỏ ít tiền vào chiếc hộp đặt trước mặt nghệ sĩ. Buổi biểu diễn không cần sân khấu lớn, cũng đâu có khoảng cách rõ rệt giữa người diễn và người xem. Một góc phố, vài nhạc cụ và chút hứng khởi là đủ làm cho buổi chiều Baltimore trở nên vui vẻ.
Từ bến cảng đi về phía Camden Yards không xa, người ta bắt gặp một không khí khác hẳn. Oriole Park at Camden Yards là sân nhà của đội bóng chày Baltimore Orioles, còn M&T Bank Stadium là nơi đội bóng bầu dục Baltimore Ravens thi đấu. Những lúc có trận đấu lớn, đường phố đầy những chiếc áo màu cam, đen và tím, người hâm mộ đi từng nhóm, họ trò chuyện, hào hứng chờ giờ khai cuộc. Khu phức hợp thể thao Camden Yards còn gắn với Bảo tàng Nơi sinh của Babe Ruth, huyền thoại bóng chày Hoa Kỳ. Baltimore cũng từng tổ chức giải đua xe đường phố Baltimore Grand Prix dành cho IndyCar và American Le Mans Series, đưa tiếng động cơ rền vang vào giữa lòng đô thị.
Thành phố còn có Trung tâm Hội nghị Baltimore, CFG Bank Arena, nhà hát Hippodrome, khu biểu diễn Pier Six Pavilion và tổ hợp giải trí Power Plant Live!, nơi có những quán bar, câu lạc bộ và không gian âm nhạc như Nevermore Hall, trước kia là Rams Head Live!. Xa hơn về phía nam là sòng bạc Horseshoe Baltimore, sân golf giải trí Topgolf và khu vực Warner Street với những kế hoạch phát triển không gian vui chơi kết nối Camden Yards. Những dự án biểu diễn mới như The Ostend Baltimore, trước đây từng được giới thiệu dưới tên The Paramount Baltimore, cũng phản ánh tham vọng tiếp tục mở rộng đời sống giải trí của thành phố.
Tuy nhiên, Baltimore không chỉ có những khu vui chơi náo nhiệt. Đi về phía đông Inner Harbor là Fells Point, khu phố lịch sử với những con đường lát đá cuội, các quán rượu cũ, tiệm sách nhỏ và quán cà phê mộc mạc. Nhiều công trình ở đây còn mang dáng dấp từ thế kỷ XVIII, tạo nên một sự tương phản thú vị với những cao ốc hiện đại ở Charles Center và Harbor East. Những con phố mà người ta vừa bước vào đã thấy nhịp sống chậm lại, những bức tường gạch cũ đứng cạnh cửa hàng mới, người ngồi uống cà phê nhìn ra đường với vẻ thong dong. Tôi thích những khu phố như vậy, chúng cứ sống theo cách của mình, và chính điều ấy làm nên nét riêng.
4\. Những đổi thay chưa dứt bên mặt nước
Dẫu đã hồi sinh ngoạn mục, Inner Harbor không phải lúc nào cũng bình yên. Tháng 9 năm 2003, bão Isabel gây nước dâng nghiêm trọng trên vịnh Chesapeake, khiến nhiều khu vực ven cảng Baltimore bị ngập. Trung tâm Thương mại Thế giới Baltimore phải đóng cửa hơn một tháng sau khi khoảng ba triệu gallon nước tràn vào tầng hầm, phá hỏng hệ thống điện, cơ khí và viễn thông, buộc khoảng sáu mươi doanh nghiệp thuê mặt bằng phải di dời. Một công trình hiện đại, cao lớn và vững chãi tưởng như có thể chống chọi mọi thứ, cuối cùng vẫn phải chịu thua sức nước khi thiên nhiên nổi giận.
Tháng 3 năm 2004, một chiếc taxi đường thủy bị lật trong cơn bão trên nhánh tây bắc sông Patapsco, gần Fort McHenry, cách Inner Harbor hơn một dặm về phía hạ lưu. Năm hành khách thiệt mạng trong tai nạn đau lòng ấy. Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia xác định chiếc tàu nhỏ kiểu phao đã gặp gió mạnh và sóng lớn khó lường. Sự việc được dư luận liên hệ với hoạt động du lịch đường thủy quanh Inner Harbor, đồng thời nhắc nhở rằng mặt nước trông hiền hòa không phải lúc nào cũng dễ đoán. Người ta có thể làm đẹp bến cảng, xây thêm cầu tàu, mở nhiều tuyến tham quan, nhưng không thể vì thế mà xem nhẹ những quy luật của sông biển.
Những năm gần đây, câu chuyện tái phát triển Harborplace lại trở thành đề tài được bàn luận sôi nổi. Hai gian hàng thương mại từng là biểu tượng của cuộc hồi sinh Inner Harbor vào năm 1980 đã xuống cấp sau nhiều năm hoạt động. Chủ đầu tư mới, MCB Real Estate, đưa ra phương án thay thế bằng các tòa tháp căn hộ cao 32 và 25 tầng, kết hợp khu chợ, văn phòng, cửa hàng và nhà hát ngoài trời. Những công trình dự kiến bố trí tại các địa chỉ 301 và 303 South Light Street, cùng 201 và 203 East Pratt Street. Phía phát triển dự án cho rằng mô hình chợ lễ hội cũ đã lỗi thời, trong khi tình trạng bảo trì yếu kém kéo dài dưới thời Ashkenazy Acquisition Corporation khiến các gian hàng ngày càng hư hỏng.
Ban đầu, việc phá dỡ được dự kiến bắt đầu từ mùa thu năm 2026, nhưng đến tháng 9 cùng năm, kế hoạch bị trì hoãn, khiến các gian hàng có thể tiếp tục mở cửa ít nhất thêm một năm. Câu chuyện Harborplace vì vậy vẫn chưa ngã ngũ. Một bên muốn thay đổi mạnh mẽ để thu hút đầu tư và làm mới khu trung tâm, bên kia lo ngại những tòa nhà cao tầng sẽ làm mất đi không gian công cộng và nét đặc trưng của bến cảng. Những tranh luận như thế không dễ phân định đúng sai, bởi mỗi phía đều có những lý lẽ riêng. Vấn đề nằm ở chỗ thành phố cần phát triển, nhưng phát triển cho ai và ai sẽ được hưởng phần tốt đẹp nhất của sự thay đổi ấy?
Một dự án khác là việc tái phát triển khu nhà hát Morris A. Mechanic cũng từng được đề xuất với các tòa tháp chung cư, nhưng đình trệ kéo dài vì những vướng mắc liên quan đến ưu đãi thuế. Nhà hát mang phong cách kiến trúc Brutalist này đóng cửa năm 2004 và bị phá dỡ năm 2014, sau thời gian chịu sức ép cạnh tranh từ nhà hát Hippodrome lớn hơn và không còn phù hợp với nhiều yêu cầu biểu diễn hiện đại. Sự biến mất của một công trình từng có chỗ đứng trong đời sống văn hóa cho thấy không phải di sản nào cũng được giữ lại, và mỗi quyết định phá bỏ đều có thể khiến thành phố mất đi một phần diện mạo quen thuộc.
Tôi nghĩ sự thành công của một cuộc tái thiết đô thị không nên chỉ đo bằng giá trị bất động sản hay số lượng cao ốc mới xây. Những con số ấy quan trọng, nhưng chưa đủ. Một bến cảng đẹp mà người dân bình thường ngày càng khó tìm được chỗ ngồi, khó đi dạo hoặc phải trả tiền cho hầu hết những sinh hoạt trước kia vốn miễn phí thì cái đẹp ấy cũng có phần hụt hẫng. Thành phố cần nhà đầu tư, cần nguồn thu và cần công trình mới, nhưng cũng cần giữ những khoảng trống để người dân được thở. Đôi khi, giá trị lớn nhất của một khu đất ven nước chính là việc người ta không xây kín nó.
5\. Một bến cảng và quyền được cất tiếng nói
Inner Harbor không chỉ là nơi du khách đi dạo, ăn uống hay ngắm cảnh. Vì nằm ngay trung tâm Baltimore, khu vực này còn thường xuyên diễn ra những hoạt động chính trị, biểu tình và biểu diễn nghệ thuật. Điều ấy đã dẫn đến nhiều cuộc tranh chấp kéo dài về quyền tự do ngôn luận trong không gian công cộng. Có thời điểm, thành phố đặt ra những giới hạn khá nghiêm ngặt đối với người tuần hành, thậm chí từng thu hồi giấy phép của một nhóm vận động cho quyền của người đồng tính và quy định chỉ những nhóm rất nhỏ, không mang biểu ngữmới được tuần hành.
Khi Công ty Rouse bắt đầu điều hành Harborplace năm 1980, những bất đồng với các nghệ sĩ đường phố cũng xuất hiện. Công ty muốn kiểm soát nội dung và cách thức biểu diễn trong khu thương mại, trong khi nhiều nghệ sĩ cho rằng các quy định ấy xâm phạm quyền tự do bày tỏ ý kiến. Mâu thuẫn âm ỉ qua nhiều năm rồi trở nên gay gắt vào đầu thập niên 2000, khi những sự việc cụ thể dẫn đến một vụ kiện có ảnh hưởng đáng kể đối với cách quản lý không gian công cộng tại Baltimore.
Năm 2002, nghệ sĩ đường phố Jerry Rowan bị cấm biểu diễn trong khu vực sau khi kể một câu đùa bị cho là thiếu tế nhị liên quan đến vụ bắn tỉa đang gây chấn động vùng Washington D.C. lúc bấy giờ. Câu nói của ông đề cập đến hình dạng và nguồn gốc sắc tộc được đồn đoán là của nghi phạm, khiến các cảnh sát nghe thấy rồi báo cáo cho Công ty Rouse. Trước đó, công ty từng gửi thư khiển trách Rowan vì những lời đùa bị xem là khiếm nhã và thái độ thiếu tôn trọng người quản lý chương trình. Sau sự việc, ông bị cấm xuất hiện với tư cách người biểu diễn trong khu vực.
Một sự việc khác xảy ra vào tháng 4 năm 2003, khi cảnh sát yêu cầu nhóm Women in Black, tức Phụ nữ Áo Đen của Baltimore, giải tán tại quảng trường McKeldin. Nhóm này đã tổ chức những cuộc tụ họp vào mỗi thứ Sáu kể từ tháng 9 năm 2002 để bày tỏ quan điểm phản đối chiến tranh và bạo lực. Tháng 10 năm 2003, Jerry Rowan cùng Women in Black đệ đơn kiện thành phố Baltimore, với sự hỗ trợ của luật sư Rajeev Goyle đại diện cho Liên minh Tự do Dân sự Hoa Kỳ. Họ cho rằng những biện pháp hạn chế ấy đã xâm phạm quyền tự do ngôn luận được Hiến pháp Hoa Kỳ bảo vệ.
Cuộc tranh chấp kéo dài nhiều năm, trong khi những vụ việc tương tự vẫn tiếp tục xảy ra. Tháng 5 năm 2011, giáo viên Bruce Friedrich bị đe dọa bắt giữ khi phát tờ rơi về quyền động vật. Tháng 9 cùng năm, nghệ sĩ Mark Chase bị cảnh sát bắt vì bán tranh trong hoặc gần khu nhà hát vòng tròn Inner Harbor. Khi Chase viện dẫn quyền được bảo vệ theo Tu chính án thứ nhất, viên cảnh sát bắt giữ đã nói rằng “Quyền hiến pháp của anh không liên quan gì đến luật pháp”. Câu nói ấy, nếu đặt trong bối cảnh một quốc gia luôn đề cao các quyền tự do căn bản, quả thật khiến người ta phải suy nghĩ.
Đến năm 2013, vụ kiện của Rowan và Women in Black được giải quyết bằng một thỏa thuận dẫn đến sắc lệnh đồng thuận với thành phố. Theo đó, những cuộc biểu tình tự phát được cấp phép tức thời, còn các nhóm từ ba mươi người trở xuống được miễn yêu cầu giấy phép. Quảng trường McKeldin, Rash Field, Kaufman Pavilion, khu vực phía tây Trung tâm Du khách và Khu vực 10 được chỉ định làm những địa điểm chính thức dành cho hoạt động tự do ngôn luận. Thỏa thuận còn có sự tham gia đàm phán của ACLU, chính quyền thành phố, General Growth Properties, đơn vị đã mua lại Công ty Rouse vào tháng 11 năm 2004, cùng Waterfront Partnership. Thành phố cũng phải thanh toán chi phí luật sư cho ACLU.
Tôi thấy câu chuyện này đáng chú ý vì nó chạm đến một vấn đề sâu xa hơn chuyện quản lý vài quảng trường hay lối đi bộ. Một không gian công cộng thật sự không chỉ dành cho những người đến vui chơi, mua sắm hoặc thưởng ngoạn cảnh đẹp. Nó còn phải có chỗ cho những tiếng nói trái chiều, những ý kiến khiến người khác khó chịu, miễn là được bày tỏ trong khuôn khổ pháp luật và không xâm phạm quyền của người khác. Người ta có thể làm cho một quảng trường sạch sẽ, ngăn nắp và đẹp mắt bằng rất nhiều quy định, nhưng nếu quản lý đến mức mọi tiếng nói khác biệt đều bị đẩy ra ngoài, quảng trường ấy sẽ mất đi một phần ý nghĩa của nó. Tự do đôi khi không hiện ra trong những lời tuyên bố lớn lao, mà được thử thách ngay tại một góc phố, trước một người nghệ sĩ đang biểu diễn hay một nhóm người lặng lẽ cầm biểu ngữ.
6\. Vịnh Chesapeake, mạch nước lớn của Maryland
Muốn hiểu Baltimore, theo tôi, phải nhìn rộng hơn ra vịnh Chesapeake, vùng nước lớn đã góp phần định hình lịch sử, kinh tế và đời sống của Maryland từ rất lâu trước khi thành phố này xuất hiện. Inner Harbor chỉ là một góc nhỏ nằm sâu trong hệ thống sông ngòi đổ về vịnh, nhưng chính nhờ con đường thủy ấy mà Baltimore từng trở thành một thương cảng quan trọng của nước Mỹ. Mỗi lần đứng bên bờ cảng nhìn những chiếc tàu qua lại, tôi thường nghĩ đến khoảng không gian mênh mông phía ngoài kia, nơi những dòng sông từ nhiều tiểu bang cùng tìm đường ra biển.
Chesapeake là hệ thống cửa sông lớn nhất Hoa Kỳ, nằm dọc bờ Đại Tây Dương, chủ yếu thuộc hai tiểu bang Maryland và Virginia. Vịnh kéo dài hơn 320 cây số theo cách tính thông thường, từ bắc xuống nam, với diện tích mặt nước khoảng 4.479 dặm vuông. Bề rộng thay đổi từ chừng 6 đến 40 cây số, trong khi độ sâu trung bình chỉ khoảng 6,4 mét. Cửa vịnh nằm giữa mũi Charles và mũi Henry thuộc Virginia, rộng khoảng 19 cây số, mở ra Đại Tây Dương. Nhìn trên bản đồ, Chesapeake giống như một thân nước dài với vô số nhánh sông len lỏi vào đất liền, tạo nên một mạng lưới thủy lộ rộng lớn và phức tạp.
Lưu vực Chesapeake rộng khoảng 166.534 cây số vuông, bao gồm một phần sáu tiểu bang New York, Pennsylvania, Delaware, Maryland, Virginia, West Virginia và thủ đô Washington D.C. Hơn 150 con sông lớn nhỏ cùng hàng ngàn dòng suối góp nước vào hệ thống này. Những con sông quan trọng là Susquehanna, Potomac, James, York, Rappahannock và Patuxent. Phía bắc vịnh còn nối với sông Delaware qua kênh Chesapeake và Delaware dài khoảng 31 cây số, tạo tuyến đường thủy quan trọng cho tàu bè đi đến khu vực Wilmington và Philadelphia. Hệ thống cảng nước sâu quanh vịnh gồm Baltimore ở Maryland, cùng Norfolk, Portsmouth và Newport News thuộc Virginia.
Những công trình giao thông lớn cũng làm thay đổi cách con người đi lại quanh vùng nước này. Cầu qua vịnh Chesapeake nối khu vực gần Annapolis với đảo Kent được xây dựng vào đầu thập niên 1950, giúp việc đi lại giữa hai bờ Maryland thuận tiện hơn. Xa về phía nam, hệ thống cầu và đường hầm Chesapeake Bay Bridge Tunnel dài khoảng 28 cây số được hoàn thành giai đoạn đầu vào năm 1964, nối hai khu vực ven cửa vịnh thuộc Virginia. Những công trình ấy cho thấy con người đã tìm nhiều cách vượt qua sự chia cắt của sông nước, nhưng cũng chính hệ thống sông nước ấy từ lâu đã mở ra những con đường giao thương quan trọng.
Vịnh Chesapeake là môi trường sinh sống của hơn ba trăm loài cá, cùng cua xanh, hàu, sò và nhiều loài chim di cư. Cua xanh Chesapeake nổi tiếng đến mức trở thành một phần bản sắc ẩm thực Maryland. Hàu cũng từng giữ vai trò lớn trong kinh tế vùng vịnh, là nguồn thực phẩm, lại góp phần lọc nước tự nhiên. Những bãi cỏ biển, vùng đầm lầy và cửa sông là nơi nhiều loài thủy sinh sinh sản, trú ngụ và tìm thức ăn. Mùa chim di cư, từng đàn chim từ phương bắc bay xuống, dừng lại ở những vùng nước cạn trước khi tiếp tục hành trình. Đời sống của vịnh vì thế không chỉ nằm dưới mặt nước mà còn trải rộng lên những bờ bãi, cánh rừng và khoảng trời bao quanh.
Tuy nhiên, Chesapeake đang chịu nhiều sức ép từ ô nhiễm nông nghiệp, nước thải, hiện tượng phú dưỡng và sự suy giảm chất lượng nước. Phân bón từ những vùng canh tác xa xôi có thể theo sông suối chảy về vịnh, làm gia tăng lượng chất dinh dưỡng, khiến tảo phát triển quá mức và làm giảm lượng oxy cần thiết cho sinh vật thủy sinh. Những chương trình phục hồi môi trường đã được triển khai trong nhiều năm, trong đó có việc tái tạo các rạn hàu để cải thiện chất lượng nước và khôi phục môi trường sống tự nhiên. Công việc ấy đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều tiểu bang, bởi nước không dừng lại ở những đường ranh giới do con người vẽ trên bản đồ.
Điều này khiến tôi nghĩ đến một lẽ khá giản dị. Người sống ở thượng nguồn có thể chưa từng đặt chân đến Chesapeake, nhưng những gì họ đổ xuống sông vẫn có thể ảnh hưởng đến con cua, con hàu và người đánh cá tận cửa biển. Thiên nhiên không phân chia trách nhiệm theo địa chỉ cư trú hay ranh giới hành chính. Một dòng nước có thể đi qua nhiều vùng đất, mang theo phù sa, nguồn sống, nhưng cũng có thể mang theo những hậu quả do con người gây ra. Bởi vậy, bảo vệ một vùng vịnh không phải chỉ là giữ cho mặt nước trước mắt được sạch đẹp, mà còn là biết sống có trách nhiệm với những nơi mình không nhìn thấy.
7\. Từ vùng đất của người bản địa đến thuộc địa Maryland
Lịch sử Maryland bắt đầu từ rất lâu trước khi người châu Âu đặt chân đến Bắc Mỹ. Các cộng đồng bản địa đã sinh sống quanh vùng Chesapeake hơn 12.000 năm, dựa vào sông ngòi, rừng cây và nguồn lợi thủy sản để tồn tại. Họ có những tập quán, hệ thống trao đổi và đời sống cộng đồng riêng, gắn bó với vùng đất qua nhiều thế hệ. Đến đầu thế kỷ XVII, những đoàn thám hiểm và người định cư châu Âu bắt đầu xuất hiện ngày càng nhiều, mở ra một thời kỳ biến động sâu sắc đối với cư dân bản địa và toàn bộ vùng duyên hải phía đông Bắc Mỹ.
Maryland chính thức hình thành với tư cách một thuộc địa tư hữu của Anh vào năm 1632. Ngày 20 tháng 6 năm ấy, Vua Charles I ban đặc quyền sở hữu và cai quản một vùng đất rộng khoảng 12 triệu mẫu Anh, tương đương 49.000 cây số vuông, cho Cecilius Calvert, Nam tước Baltimore thứ hai. Ban đầu, đặc quyền này được dự định trao cho cha ông là George Calvert, Nam tước Baltimore thứ nhất, nhưng George qua đời trước khi việc ban cấp hoàn tất. Thuộc địa mới được đặt tên Maryland để vinh danh Hoàng hậu Henrietta Maria, vợ của Charles I. Một số sử gia cho rằng việc ban đất cũng mang ý nghĩa bù đắp phần nào những thiệt thòi chính trị mà gia đình Calvert từng chịu sau khi George công khai theo Công giáo La Mã.
Trong nước Anh thế kỷ XVII, việc một nhân vật thuộc tầng lớp quý tộc theo Công giáo không phải chuyện đơn giản. Những mâu thuẫn giữa Công giáo và các giáo phái Kháng Cách đã kéo dài qua nhiều đời vua, thường gắn với tranh chấp quyền lực và lòng trung thành chính trị. Gia đình Calvert mong muốn xây dựng Maryland thành nơi người Công giáo Anh có thể tìm được sự an toàn tương đối, đồng thời chứng minh rằng người Công giáo và người Kháng Cách có thể chung sống trong cùng một cộng đồng. Đó là một ý tưởng tiến bộ trong bối cảnh đương thời, dù việc thực hiện trên thực tế còn nhiều giới hạn và mâu thuẫn.
Lãnh thổ Maryland ban đầu được xác định khá mơ hồ, nằm phía bắc Virginia và phía nam vĩ tuyến 40. Nam tước Baltimore được trao những quyền cai quản rất rộng, gần như một lãnh chúa đối với vùng đất của mình. Người định cư phải tuyên thệ trung thành với ông trong khuôn khổ quyền lực được Hoàng gia Anh công nhận. Về sau, những tranh chấp ranh giới với Pennsylvania khiến Maryland mất một phần lãnh thổ ban đầu. Đường Mason Dixon được khảo sát và xác lập trong thế kỷ XVIII để giải quyết bất đồng giữa hai thuộc địa. Sau Cách mạng Mỹ, Maryland còn nhượng một phần đất để thành lập Đặc khu Columbia, nơi đặt thủ đô Washington D.C. ngày nay.
Gia đình Calvert tìm cách thu hút cả người Công giáo lẫn người Kháng Cách đến định cư bằng chính sách cấp đất và hứa hẹn khoan dung tôn giáo. Trong số khoảng hai trăm người trên hai con tàu Ark và Dove đến Maryland, người Kháng Cách chiếm đa số. Ngày 25 tháng 3 năm 1634, đoàn tàu cập đảo St. Clement, dưới sự hướng dẫn của Leonard Calvert, em trai Nam tước Baltimore thứ hai. Sau đó, một nhóm khoảng 150 người định cư đã thỏa thuận mua đất từ cộng đồng bản địa Yaocomico và thành lập St. Mary’s City, nơi trở thành trung tâm đầu tiên của thuộc địa.
Những ngày đầu định cư không hề dễ dàng. Người châu Âu cần thích nghi với khí hậu, đất đai, nguồn lương thực và những điều kiện sinh sống xa lạ, trong khi sự xuất hiện của họ làm thay đổi đời sống của các cộng đồng bản địa vốn đã cư trú ở đây từ lâu. Quan hệ giữa các bên có lúc trao đổi, hợp tác, nhưng cũng thường xuyên xảy ra tranh chấp và xung đột. Năm 1642, Maryland tuyên chiến với người Susquehannock. Đến năm 1644, lực lượng Susquehannock, được Tân Thụy Điển hỗ trợ, đánh bại Maryland. Tình trạng căng thẳng kéo dài cho đến khi một hiệp ước hòa bình được ký vào năm 1652.
Trong khi ấy, mâu thuẫn tôn giáo ngay bên trong thuộc địa cũng ngày càng gay gắt. Dù Maryland từng đi đầu trong việc ban hành chính sách khoan dung tôn giáo, các cộng đồng Anh giáo, Thanh giáo, Công giáo và Quaker không phải lúc nào cũng sống hòa thuận. Có những thời điểm, lực lượng Thanh giáo nổi dậy và giành quyền kiểm soát chính quyền. Sau những biến động của Nội chiến Anh, phe Đại nghị theo Kháng Cách nắm quyền tại Maryland vào năm 1654, khiến Thống đốc William Stone phải lánh sang Virginia. Mùa xuân năm sau, Stone trở lại với lực lượng trung thành với gia đình Calvert, nhưng bị đánh bại và bắt làm tù binh trong trận Severn ngày 25 tháng 3 năm 1655. Josias Fendall về sau trở thành một trong những người giữ chức thống đốc thuộc địa.
Những xung đột ấy chưa phải lần cuối Maryland thay đổi quyền cai quản. Trong cuộc Cách mạng Vinh quang năm 1688 tại Anh, khi chế độ quân chủ Kháng Cách được củng cố, gia đình Calvert mất quyền quản lý thuộc địa vì gắn bó với Công giáo. Maryland trở thành thuộc địa hoàng gia trong một thời gian, trước khi quyền cai quản được trao lại cho gia đình Calvert vào đầu thế kỷ XVIII, sau khi Charles Calvert, Nam tước Baltimore thứ năm, công khai theo Kháng Cách. Nhìn lại, người ta thấy một vùng đất từng được kỳ vọng trở thành nơi dung hòa khác biệt tôn giáo lại phải trải qua nhiều cuộc tranh giành quyền lực nhân danh chính những khác biệt ấy.
Tôi thấy lịch sử Maryland có một nghịch lý đáng suy nghĩ. Người ta vượt đại dương để tìm nơi được sống theo niềm tin của mình, nhưng khi có quyền lực trong tay, không phải ai cũng sẵn lòng dành cho người khác quyền tự do tương tự. Lòng khoan dung nghe qua tưởng là điều đơn giản, nhưng muốn thực hiện được phải chấp nhận rằng người khác có thể nghĩ, tin và sống khác mình. Một xã hội không thể trở nên bao dung chỉ nhờ những lời tuyên bố đẹp đẽ. Điều ấy phải được thử thách trong cách con người đối xử với nhau, nhất là khi họ bất đồng.
8\. Những thuộc địa chen nhau bên dòng Delaware
Muốn hiểu thêm những xung đột thời kỳ đầu của Maryland, cũng cần nhìn sang vùng sông Delaware, nơi nhiều thế lực châu Âu từng tranh giành ảnh hưởng. Trong thế kỷ XVII, ngoài người Anh còn có người Hà Lan và Thụy Điển tìm cách lập thuộc địa dọc bờ đông Bắc Mỹ. Những vùng đất ngày nay thuộc Delaware, New Jersey, Pennsylvania và New York khi ấy chưa có ranh giới ổn định như trên bản đồ hiện đại. Các công ty thương mại, chính quyền thuộc địa và những nhóm định cư thường xuyên đưa ra những yêu sách chồng lấn, khiến việc mua bán đất, xây dựng pháo đài và kiểm soát đường thủy trở thành nguồn gốc của nhiều cuộc tranh chấp.
Tân Thụy Điển, gọi là Nya Sverige trong tiếng Thụy Điển, Uusi Ruotsi trong tiếng Phần Lan và Nova Svecia trong tiếng Latinh, tồn tại từ năm 1638 đến năm 1655 dọc hạ lưu sông Delaware. Thuộc địa này hình thành trong thời kỳ Thụy Điển đang vươn lên thành một cường quốc quân sự ở Bắc Âu. Sau khi tách khỏi sự thống trị của Đan Mạch năm 1523 dưới thời Gustav I, Thụy Điển từng bước mở rộng ảnh hưởng quanh biển Baltic. Đến thời Gustav II Adolf, những chiến thắng trong Chiến tranh Ba Mươi Năm khiến giới cầm quyền Thụy Điển nuôi tham vọng tham gia cuộc cạnh tranh thuộc địa tại châu Mỹ.
Dù Gustav II Adolf qua đời năm 1632, kế hoạch ấy vẫn được tiếp tục. Năm 1638, Công ty Tân Thụy Điển tổ chức các chuyến đi đến Bắc Mỹ, mở đầu bằng việc thành lập Fort Christina ngày 29 tháng 3 năm 1638 dưới sự chỉ huy của nhà thám hiểm Peter Minuit. Pháo đài được đặt tên theo Nữ hoàng Christina của Thụy Điển, tại khu vực về sau trở thành thành phố Wilmington, Delaware. Những người định cư đầu tiên gồm người Thụy Điển, Phần Lan và một số người Hà Lan. Dưới thời Thống đốc Johan Björnsson Printz, thuộc địa từng phát triển tương đối ổn định, dựa vào nông nghiệp, buôn bán lông thú và các quan hệ giao thương với cư dân bản địa cùng những cộng đồng châu Âu lân cận.
Người Phần Lan giữ một vai trò đáng kể trong đời sống Tân Thụy Điển, nhất là vào những năm cuối của thuộc địa. Khi tàu Mercurius đến vùng Delaware năm 1655, phần lớn hành khách được ghi nhận là người Phần Lan. Trong số đó có những người Skogfinn, vốn là cộng đồng gốc Phần Lan từng di cư từ vùng Savo sang các khu rừng miền trung Thụy Điển như Dalarna và Bergslagen trong thế kỷ XVI và XVII. Họ quen với lối canh tác đốt rừng làm rẫy, phù hợp với điều kiện khai phá những vùng đất nhiều cây cối. Kỹ thuật này cũng có những nét tương đồng với phương pháp canh tác của một số cộng đồng bản địa ở vùng Delaware.
Tân Thụy Điển tồn tại trong hoàn cảnh luôn phải dè chừng thuộc địa Tân Hà Lan của người Hà Lan. Tân Hà Lan, còn gọi là Nieuw Nederland, Nova Belgica hoặc Novum Belgium, là thuộc địa của Cộng hòa Hà Lan trên bờ đông Bắc Mỹ. Phạm vi yêu sách lãnh thổ kéo dài từ bán đảo Delmarva đến gần Cape Cod, nhưng các khu định cư thực tế tập trung chủ yếu tại những vùng ngày nay thuộc New York, New Jersey, Delaware và Connecticut, cùng một số tiền đồn tại Pennsylvania và Rhode Island. Dân cư gồm người châu Âu, người bản địa và người châu Phi bị đưa đến làm lao động nô lệ. Đến năm 1664, khi thuộc địa chuyển sang quyền kiểm soát của Anh, dân số ước tính khoảng bảy đến tám ngàn người, trong đó gần một nửa không phải người gốc Hà Lan.
Trong phần lớn thời gian đầu, người Hà Lan và người Thụy Điển cố tránh một cuộc đối đầu lớn, dù những yêu sách về đất đai vẫn chồng lấn. Năm 1651, người Hà Lan xây Fort Casimir gần các khu định cư Thụy Điển trên sông Delaware. Tháng 5 năm 1654, Thống đốc Johan Rising của Tân Thụy Điển cho quân chiếm pháo đài này mà không gặp kháng cự đáng kể. Đến tháng 9 năm 1655, Peter Stuyvesant, người đứng đầu Tân Hà Lan, đưa một lực lượng gồm bảy tàu và hơn ba trăm binh sĩ tiến đánh Tân Thụy Điển. Fort Casimir bị chiếm lại, và chỉ khoảng hai tuần sau, Johan Rising đầu hàng, chấm dứt mười bảy năm tồn tại của thuộc địa Thụy Điển.
Dù chính quyền Thụy Điển không còn, những cộng đồng định cư Thụy Điển và Phần Lan vẫn tiếp tục sinh sống tại vùng Delaware, trong một thời gian được duy trì mức độ tự quản nhất định. Năm 1664, người Anh chiếm Tân Hà Lan, đưa vùng đất này vào hệ thống thuộc địa Anh. Đến năm 1681, một phần những lãnh thổ từng thuộc Tân Thụy Điển được đưa vào khu vực cấp cho William Penn, người sáng lập Pennsylvania. Qua nhiều lần đổi chủ, những khu định cư nhỏ bên dòng Delaware dần trở thành một phần của các tiểu bang quen thuộc trên bản đồ Hoa Kỳ ngày nay.
Những biến động ấy cũng ảnh hưởng đến Maryland. Năm 1672, Lord Baltimore tuyên bố quyền sở hữu đối với khu định cư Whorekills bên bờ tây vịnh Delaware, dù khu vực này đang thuộc quyền quản lý của New York. Maryland đưa lực lượng đến chiếm đóng, trong lúc New York phải đối phó với những biến động do người Hà Lan gây ra. Đến năm 1674, khu vực tranh chấp được trả lại cho New York. Những cuộc giằng co như vậy cho thấy ranh giới thuộc địa thời ấy không phải những đường nét cố định, mà thường thay đổi theo sức mạnh quân sự, lợi ích thương mại và những thỏa thuận giữa các thế lực cai trị.
Tôi nghĩ có một điều khá thú vị khi nhìn lại vùng đất này. Những cái tên Tân Thụy Điển, Tân Hà Lan hay Maryland từng đại diện cho những tham vọng lớn của các vương triều bên kia Đại Tây Dương, nhưng phần lớn người dân bình thường đến đây lại chỉ mong tìm được đất đai để sinh sống. Các đế quốc tranh nhau vẽ bản đồ, trong khi người định cư dựng nhà, trồng trọt, nuôi con và tìm cách vượt qua mùa đông. Còn người bản địa, vốn đã sống trên những vùng đất ấy từ rất lâu, phải chứng kiến thế giới quen thuộc của mình bị thay đổi bởi những quyền sở hữu được quyết định từ những nơi xa xôi. Lịch sử thuộc địa vì vậy không thể chỉ kể bằng chuyện ai chiếm được đất của ai, mà còn phải nhìn đến những con người đã phải sống với hậu quả của các cuộc tranh giành ấy.
9\. Thuốc lá, những đồn điền và con đường đến độc lập
Trong thế kỷ XVII, phần lớn cư dân Maryland sống tại những nông trại gia đình với điều kiện khá vất vả. Họ trồng rau, cây ăn trái, ngũ cốc, nuôi gia cầm và tìm cách tự cung cấp lương thực, nhưng cây trồng mang lại tiền bạc quan trọng nhất vẫn là thuốc lá. Nhu cầu thuốc lá tại châu Âu tăng cao khiến loại cây này nhanh chóng chi phối nền kinh tế thuộc địa. Có thời kỳ, thuốc lá còn được sử dụng như một phương tiện thanh toán, phản ánh vai trò đặc biệt của nó trong đời sống thương mại. Chính quyền từng phải ban hành quy định buộc người trồng thuốc lá dành một phần đất trồng bắp, nhằm tránh tình trạng người dân quá mải mê với cây hàng hóa mà thiếu lương thực để ăn.
Giống Virginia ở phía nam, Maryland dần phát triển nền kinh tế đồn điền dựa vào sản xuất nông sản xuất khẩu. Hệ thống sông ngòi chằng chịt quanh vịnh Chesapeake tạo điều kiện thuận lợi để vận chuyển thuốc lá từ những đồn điền sâu trong nội địa ra các cảng biển. Tuy nhiên, sự thịnh vượng ấy có một mặt tối không thể bỏ qua. Nhu cầu lao động giá rẻ ban đầu được đáp ứng phần lớn bằng những người phục dịch theo khế ước, sau đó ngày càng phụ thuộc vào lao động nô lệ châu Phi. Đến giữa thế kỷ XVIII, người da đen chiếm một tỷ lệ rất lớn trong dân số Maryland, khoảng bốn mươi phần trăm vào năm 1755 theo những số liệu lịch sử được ghi nhận.
Những đồn điền rộng lớn đem lại lợi nhuận cho giới chủ đất, nhưng cuộc sống của người lao động bị cưỡng bức lại đầy cực nhọc và bất công. Họ làm việc trên những cánh đồng thuốc lá, trong nhà kho, bến cảng và các công việc phục vụ đời sống thuộc địa, nhưng không được hưởng những quyền tự do mà nhiều người châu Âu đến đây tìm kiếm. Đó là một trong những nghịch lý lớn của lịch sử nước Mỹ thời kỳ đầu. Một xã hội ngày càng nói nhiều đến quyền tự do và quyền sở hữu lại xây dựng một phần đáng kể sự giàu có của mình trên việc tước đoạt tự do của người khác.
Đến cuối thời thuộc địa, nền kinh tế Maryland bắt đầu có những thay đổi. Các vùng phía đông và phía nam vẫn tiếp tục dựa nhiều vào thuốc lá, trong khi miền bắc và miền trung chuyển dần sang trồng lúa mì và các loại ngũ cốc khác. Sự phát triển ấy thúc đẩy những thị trấn nông nghiệp trong nội địa như Frederick, đồng thời làm gia tăng vai trò của Baltimore như một trung tâm thu mua, chế biến và xuất khẩu. Trong thế kỷ XVIII, Baltimore trở thành một trong những thương cảng quan trọng nhất miền nam thuộc địa Anh ở Bắc Mỹ, chỉ đứng sau Charleston thuộc South Carolina về một số hoạt động thương mại.
Sự lớn mạnh của Baltimore gắn chặt với những thay đổi trong nền kinh tế vùng Chesapeake. Nếu thuốc lá từng làm nên sự giàu có ban đầu của nhiều đồn điền, thì lúa mì, bột mì và các loại hàng hóa khác dần mở rộng cơ sở thương mại của thành phố. Những con đường từ vùng nông nghiệp đổ về bến cảng, tàu thuyền chở hàng ra Đại Tây Dương, các cửa hàng và nhà kho mọc lên quanh khu trung tâm. Baltimore từng bước trở thành một đô thị thương mại năng động, tạo nền tảng cho sự phát triển công nghiệp và hàng hải trong những thế kỷ sau.
Khi mâu thuẫn giữa các thuộc địa Bắc Mỹ và chính quyền Anh ngày càng gay gắt, Maryland tham gia tích cực vào phong trào dẫn đến Cách mạng Mỹ. Năm 1776, thuộc địa này tuyên bố độc lập cùng các thuộc địa khác. Bốn đại biểu của Maryland ký vào bản Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ là Samuel Chase, William Paca, Thomas Stone và Charles Carroll of Carrollton. Năm 1781, Maryland trở thành tiểu bang cuối cùng phê chuẩn Các Điều khoản Liên bang, văn kiện đặt nền tảng cho liên minh các tiểu bang sau độc lập. Đến ngày 28 tháng 4 năm 1788, Maryland phê chuẩn Hiến pháp Hoa Kỳ, chính thức trở thành tiểu bang thứ bảy gia nhập liên bang theo bản hiến pháp mới.
Từ một thuộc địa tư hữu được trao cho gia đình Calvert năm 1632, Maryland đã đi qua gần một thế kỷ rưỡi với biết bao biến động trước khi trở thành một phần của quốc gia độc lập. Trong khoảng thời gian ấy, vùng đất này chứng kiến những cuộc tranh chấp tôn giáo, xung đột với người bản địa, cạnh tranh thuộc địa, sự phát triển của kinh tế đồn điền và chế độ nô lệ. Những biến động ấy không biến mất khi Hoa Kỳ ra đời, mà tiếp tục để lại dấu ấn trong đời sống chính trị, xã hội và kinh tế của tiểu bang qua nhiều thế hệ.
10\. Dòng nước còn chảy, chuyện đời còn tiếp
Trở lại với Inner Harbor hôm nay, tôi thấy lịch sử Maryland dường như thu gọn vào một khoảng bờ nước không quá lớn. Những con tàu chiến cũ nằm bên những tòa nhà hiện đại, bảo tàng đứng gần khu thương mại, người đi dạo qua lại trên nền đất từng là bến bãi vận chuyển hàng hóa. Xa hơn là vịnh Chesapeake, nơi những dòng sông từ nhiều vùng đất hợp lại trước khi đổ ra Đại Tây Dương. Tất cả những gì tôi vừa kể, từ cuộc định cư của gia đình Calvert, những tranh chấp giữa các thuộc địa, nền kinh tế thuốc lá, đến sự phát triển của Baltimore và cuộc hồi sinh Inner Harbor, đều ít nhiều gắn với hệ thống sông nước ấy.
Một lần đứng trên Federal Hill nhìn xuống bến cảng, tôi chợt thấy thành phố bên dưới giống một cuốn sách đang được viết tiếp. Những trang cũ chưa hẳn đã khép lại, bởi dấu vết của chúng vẫn nằm trong kiến trúc, tên đường, những con tàu và cả những cuộc tranh luận hôm nay. Người ta có thể xây thêm một khách sạn, phá bỏ một khu thương mại, mở rộng công viên hay dựng lên một tòa tháp mới, nhưng không thể dễ dàng tách những công trình ấy ra khỏi đời sống đã hình thành quanh chúng. Mỗi quyết định của hiện tại rồi cũng sẽ trở thành một phần lịch sử mà thế hệ sau phải tiếp nhận.
Điều khiến tôi thích Baltimore không phải vì thành phố này hoàn hảo. Nó có những khu phố đẹp, những nơi xuống cấp, có sự nhộn nhịp của du lịch và cả những vấn đề xã hội chưa giải quyết xong. Inner Harbor cũng vậy, từng được ca ngợi như một hình mẫu tái thiết đô thị, nhưng rồi chính nó lại phải đối diện với câu hỏi làm sao tiếp tục đổi mới mà không đánh mất những giá trị đã tạo nên thành công ban đầu. Nó không thể đứng yên, nhưng mỗi lần thay đổi đều phải cân nhắc xem mình đang đánh đổi điều gì.
Tôi vẫn thích những buổi chiều đi dọc bến cảng, khi nắng bắt đầu nghiêng xuống phía những tòa nhà, mặt nước chuyển màu sẫm hơn và gió từ Chesapeake thổi vào mát rượi. Những chiếc taxi nước còn chạy, khách du lịch vẫn đứng chụp hình bên USS Constellation, đâu đó vang lên tiếng kèn saxophone của một nghệ sĩ đường phố. Có người vội vã trở về nhà, có người chưa muốn rời chiếc ghế ven nước. Còn tôi, nhiều khi chỉ đứng nhìn một lúc rồi thong thả bước đi, chẳng cần tìm thêm điều gì đặc biệt.
Tôi nghĩ một vùng đất có chiều sâu không phải vì nó trải qua thật nhiều biến cố, mà vì con người biết học được điều gì từ những biến cố ấy. Baltimore từng phải tìm cách sống tiếp khi bến cảng cũ mất dần vai trò kinh tế, Maryland từng phải vật lộn với những mâu thuẫn về tôn giáo, quyền lực và tự do, còn vịnh Chesapeake ngày nay vẫn đang chịu hậu quả từ những hoạt động của con người trên cả một lưu vực rộng lớn. Mỗi thời kỳ đặt ra những câu hỏi khác nhau, nhưng tựu trung vẫn là chuyện con người đối xử với đất đai, thiên nhiên và với nhau như thế nào.
Một bến cảng có thể đổi công dụng, một thành phố có thể thay diện mạo, nhưng dòng nước vẫn lặng lẽ chảy qua những cuộc thịnh suy. Nó không giữ lại nguyên vẹn những con tàu từng đi ngang, cũng chẳng phân biệt thời nào huy hoàng hơn thời nào. Chỉ có con người, khi đứng trước mặt nước ấy, mới tự hỏi mình đã làm được gì và còn để lại điều gì cho mai sau. Với tôi, đó mới là điều đáng suy ngẫm nhất mỗi lần trở lại Inner Harbor. Không phải những tòa nhà cao bao nhiêu, bến cảng đông khách đến mức nào, mà là sau bao lần xây dựng rồi phá bỏ, phát triển rồi suy tàn, con người có học được cách làm cho nơi mình sống trở nên tốt đẹp hơn hay không.
Vì vậy mà tôi vẫn thường trở lại Baltimore. Chẳng cần một lý do lớn lao, đôi khi chỉ muốn đi dọc bờ nước, ngắm một con tàu cũ, nghe chút gió chiều rồi trở về. Mỗi lần đến, cảnh vật có thể vẫn vậy, nhưng cách mình nhìn nó đã khác đi ít nhiều. Một thành phố hay ở chỗ ấy. Nó không kể hết chuyện trong một lần gặp, cũng chẳng cần cố làm vừa lòng tất cả mọi người. Ai chịu khó lui tới, chịu khó nhìn sâu thêm một chút, tự khắc sẽ tìm thấy những điều đáng để mang về trong lòng.
(Còn nữa)
