(Chân dung văn học)
Trong đời sống văn học đương đại, có những người đến với thơ như một định mệnh lặng lẽ mà bền bỉ. Dung Thị Vân là một trường hợp như thế. Nhưng cuộc đời không chỉ có thơ. Ba mươi năm – một khoảng lặng dài trong sáng tác, khi chị đi qua gần nửa đời người với bao bộn bề của cuộc sống, để rồi trở lại với thi ca như trả một món nợ ân tình với chữ nghĩa. Và như thế sự nghiệp thi ca không nhất thiết phải là đường thẳng tịnh tiến từ những tập chắp bút đầu tay đến khi định hình phong cách. Với nhà thơ Dung Thị Vân, đó lại là một lộ trình đặc biệt: Chị tích lũy vốn sống, một sự nén đợi kéo dài ba thập kỷ để rồi khi trở lại bùng nổ với cảm hứng sáng tác thật dồi dào.
Dung Thị Vân sinh năm Ất Mùi tại Lâm Đồng, chị bước vào đời bằng con đường rất khác văn chương: cử nhân kinh tế, hai mươi năm làm kế toán tại Sở Giao thông Vận tải Lâm Đồng, mười sáu năm làm Teller tại VP.Bank ở Thành phố Hồ Chí Minh. Từ một nữ kiểm toán viên chị đã bước vào địa hạt thi ca bằng tâm thế của một người “trở về” để khai phá những trầm tích cảm xúc đã được kết tinh qua phù trầm dâu bể. Trong công việc chuyên môn tưởng chừng khô khan của những con số ấy, lại là một tâm hồn thơ đã được đánh thức từ rất sớm. Năm mười lăm tuổi chị đã có thơ và tùy bút đăng trên báo Tiền Phong trong mục Tiền Phong trẻ do chị Thục Huyền phụ trách. Nên mộng mình trở thành thi sĩ cứ nhen nhúm từ đó. Công việc và vốn sống là hành trang để chị nuôi dưỡng tâm hồn nhạy cảm của mình. Đi qua những thăng trầm, yêu thương và mất mát, để rồi khi con cái trưởng thành, cuộc sống thong dong hơn, chị trở lại với thơ như một món nợ với chính mình
Chị trở lại với thi ca không phải là bắt đầu, mà là tiếp tục một hành trình chưa bao giờ gián đoạn trong tâm hồn. Một hành trình sáng tạo đầy ấn tượng, như để bù lại ba thập kỷ tạm lắng nhưng ngọn lửa đam mê vẫn âm ỷ cháy trong tâm hồn người đàn bà xinh đẹp ấy.
Tính đến nay, chị đã xuất bản mười một đầu sách, trong đó có mười tập thơ và một tập cảm nhận văn học: Những nhan đề như giấc mơ, Nắng đổ về đâu, Miền gió ngược, Tìm em gội giấc mơ vàng, Tình như sương khói, Miên trầm, Mặc nhiên, Khúc trùng khâu, Giấc nương hồng, Thiên tình nghìn ẩn, Cảm nhận văn học 1 (trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều), đã tạo nên một thế giới thơ riêng – vừa mềm mại, vừa ám ảnh. Điểm diện mạo đầu tiên trong chân dung văn học Dung Thị Vân chính là sự phong phú về biên độ sáng tạo. Chị không tự giới hạn mình trong một khuôn khổ cố định.
Tính đến nay, đã có gần 130 bài thơ của Dung Thị Vân được phổ nhạc – một minh chứng cho chất trữ tình giàu nhạc tính trong thơ. Khi cấu trúc thơ sở hữu một nhạc tính thì mỗi bài thơ không chỉ là một văn bản ngôn từ mà còn là một cấu trúc âm thanh, dễ tìm thấy sự đồng điệu với tâm hồn nhạc sĩ. Chị đạt giải B về thơ tại cuộc thi “Thơ – Ký – Nhạc” của Tập đoàn Công nghiệp Cao su Việt Nam năm 2013, đó là một trong những ghi nhận cho hành trình sáng tạo miệt mài ấy.
Điều làm nên dấu ấn của Dung Thị Vân không chỉ là số lượng tác phẩm, mà là chiều sâu cảm xúc. Thơ chị trước hết là thơ của một người sống rất tình cảm. Trân trọng và tha thiết với tình yêu, tình bạn, tình thân, tình quê hương,… tất cả đều hiện diện, nhưng nổi bật hơn cả là tình yêu và nỗi nhớ.
Đọc Dung Thị Vân, người ta bắt gặp một hồn thơ nữ tính, đằm thắm nhưng viết về tình yêu không kém phần mãnh liệt. Những câu thơ tình của chị có sức ám ảnh lạ kỳ: “Anh đã mổ trái tim em – mà không cần gây mê / Nên em tỉnh / Để nhìn thấy từng giọt thi ngôn / Rạch từng ngăn tim tan nát” (Gọi liêu hoang). Thơ tình Dung Thị Vân không chỉ là những lời ngọt ngào, lãng mạn, mà là những nỗi đau của vết cắt thực sự vào cõi sâu tâm hồn.
“Anh đã đi/ Để tim ta với trăm ngàn lát cắt…”
Có một “Bội” bí ẩn xuất hiện trong 8 bài thơ của tập “Giấc mơ hồng” – một mối tình nào đó đủ lớn để trở thành nỗi ám ảnh: “Bội ơi ta chưa kịp trăm năm / Mà vo câu hẹn ước / Ta chưa kịp một lần / Mà Bội đã bạc nhiên” (Viết cho Bội bài số 1). Và rồi: “Ta loay hoay đếm tình yêu một thuở / Chỉ thấy tình rách rụng đầy tay / Ta loay hoay xếp tình yêu đã cũ / Vào ngăn tim quên hết những đợi chờ” (Viết cho Bội bài số 6).
Những câu thơ như một cuộc đối thoại với chính mình, với những gì đã qua mà chưa bao giờ nguôi.
Trong tập “Tình như sương khói”, Dung Thị Vân tiếp tục khắc họa những cung bậc cảm xúc của tình yêu. Chị viết về Đà Lạt – nơi chôn nhau cắt rốn của mình bằng nỗi nhớ da diết: “Em đi rồi thung lũng vàng chưa kịp đến / Cỏ hoang vu ngơ ngác một đồi hoa / Đà Lạt mênh mông / Ai về thương đồi núi / Hồ Xuân Hương không giọt nước vì sao?” (Phượng tím cũng tương tư).
Đôi mắt chị buồn và đẹp, ai gặp một lần khó có thể quên. Và chị lý giải cho đôi mắt buồn của mình: “Anh đừng hỏi sao mắt em buồn thế / Bởi màu thu sắc lá đã thay màu” (Bởi vì sao). Thơ Dung Thị Vân không cầu kỳ về kỹ thuật, nhưng chạm đến người đọc bằng sự chân thật, trực diện của cảm xúc. Ở đó, tình yêu không còn là mộng tưởng lãng mạn, mà là những vết thương có thật:
“Em sợ chạm đến tình yêu mình thêm một lần làm tim em rỉ máu/ Nhớ anh Em đau trên từng thớ da mềm/ Nhớ anh Em đã không ngăn được con tim mình nức nở”. … “Ta xa nhau Chẳng viết nổi lời từ biệt/ Ta xa nhau Chỉ có trái tim đau”.
Trong tình yêu có hạnh phúc ngọt ngào và cũng có đau thương của sự chia biệt. Bản chất của tình yêu vốn thế, ít khi trọn vẹn. Bởi không phải tình yêu nào cũng chỉ có hạnh phúc. Tình yêu nhìn chung mà nói thì đó là một thế giới đầy những lát cắt, những nỗi đau, sự tan vỡ. Chị không thi vị hóa nỗi buồn theo lối mòn ủy mị mà nhìn thẳng vào bản chất của sự chia lìa. Sự hiện diện của “Bội” hay những “thiên tình nghìn ẩn” không chỉ là bóng dáng của một nhân vật trữ tình, mà là hiện thân của sự chiêm nghiệm về tính vô thường của nhân thế.
Thơ Dung Thị Vân với những ám ảnh hiện sinh và chiều kích tâm linh, là sự đan xen giữa hai dòng chảy: Tình yêu và Đạo hiếu thiêng liêng.
Nhưng có lẽ trong đạo hiếu, một mảng đặc biệt ở thơ chị là những vần thơ viết về song thân của Dung Thị Vân. Sau khi song thân về cõi vĩnh hằng mang đậm tính chất “tâm linh hóa”. Đó là tiếng khóc thương, là nỗi đau “trắng đêm dài bạc giọng”. Đó là những vần thơ cảm động nhất của Dung Thị Vân về cha mẹ đã khuất. Nỗi nhớ trong chị càng trở nên day dứt khôn nguôi.
“Chiều nay con khóc bên bàn phím / Dòng chữ âm thầm khấn bố suông / Bố đi ngày ấy vàng mai vẫn / Con về lần cuối lệ nhòa sương” (Giỗ bố 2018).
Ở mảng đề tài này, ngôn ngữ của chị trút bỏ mọi sự cầu kỳ để trở về với vẻ nguyên sơ, thuần khiết nhất của tình thâm, tạo nên một sức lay động mãnh liệt đối với độc giả.
Nhiều bài trong những tập thơ như Miên trầm hay Khúc trùng khâu là những tiếng khóc ân tình lặng lẽ và đầy hiếu nghĩa:
“Mẹ đi đem cả trời cổ tích / Ru giấc mơ nồng con đêm mê” (Mẹ đi đem cả trời cổ tích). “Con gọi mẹ trắng đêm dài bạc giọng / Mẹ đi rồi côi quạnh phủ hồn con / Bao nhiêu nước mắt tràn ra biển / Cả nửa địa cầu trong đớn đau” (Khóc mẹ).
Đó không chỉ là nỗi đau riêng, mà còn là tâm thức chung của người Việt – khi tình mẫu tử, phụ tử trở thành một phần thiêng liêng mà nếu thiếu vắng thì không gì bù đắp được. Một nét khác cũng đáng ghi nhận là chất đời trong thơ chị. Không chỉ có mộng mơ, thơ chị còn có cả những suy tư, chiêm nghiệm:
“Giật mình lau chiếc gương soi/ Mới hay da mặt nói lời già nua…”
Chị cũng viết về những mất mát, những chia lìa. Những bài thơ khóc bạn văn của chị thấm đẫm nước mắt: “Khóc anh hoang hoải vần thơ / Đôi bờ còn lại bây giờ là đâu” (Hoa trắng giữa trời). Hay: “Hình như trời đất ngả nghiêng / Hồn anh giờ đã thác thiêng mất rồi” (Về đâu – anh Trần Thanh Giao).
Nhưng có lẽ, Dung Thị Vân vẫn là người phụ nữ từng trải, từng chứng kiến bao thăng trầm của cuộc đời để rút ra những triết lý giản dị mà sâu sắc: “Hãy yêu thương nhau / Vì kiếp người quá ngắn / Biết kiếp sau / Ta có gặp để mà thương” (Hãy).
“Cuộc đời được mất hơn thua / Sống làm sao để cho vừa thế nhân” (Giật mình).
Thơ của Dung Thị Vân còn đáng chú ý ở sự đa dạng hình thức: chị làm thơ trên nhiều thể loại từ lục bát truyền thống, thơ năm chữ, bảy chữ,… đến thơ tự do. Chị không đóng khung mình trong một khuôn thức nào, mà chọn hình thức diễn đạt phù hợp cho từng cảm xúc của mình.
Nếu ở thể lục bát, Dung Thị Vân thể hiện sự nhuần nhuyễn trong việc kế thừa hồn cốt dân tộc với những vần điệu mượt mà, thì ở các thể thơ tự do, chị lại cho thấy một tư duy nghệ thuật hiện đại, sắc sảo.
Ngôn ngữ thơ có lúc giản dị, dễ hiểu. Có khi dụng công và cố ý “làm lạ” bằng những cách kết hợp từ ngữ bất ngờ. Có thể đôi khi người đọc phải dừng lại để “giải mã”, nhưng khi đọc trọn vẹn, cái “lạ” ấy lại mở ra một tầng nghĩa mới. Chị chủ động thực hiện những “cuộc viễn chinh” vào ngôn ngữ, miệt mài tìm kiếm những “từ lạ” để định danh lại những trạng thái cảm xúc cũ.
Cách chị dùng động từ mạnh như “mổ trái tim không cần gây mê” hay hình ảnh “giọt thi ngôn” cho thấy một nỗ lực giải huyền thoại hóa nỗi đau, biến những bi kịch cá nhân thành những biểu tượng nghệ thuật đầy sức gợi. Đó cũng là cách để lại dấu ấn riêng của chị.
Đọc thơ chị ta cũng thấy nơi nào chị từng đặt chân tới đều lưu lại dấu tích trong thơ, chẳng hạn đến North Carolina (Hoa Kỳ), Atlanta, gặp John Stith Pemberton – người phát minh ra Coca Cola. Đến Huế, thả hồn mình vào sông Hương, núi Ngự: “Ta lặng lẽ bên em chiều tím Huế / Ôi sông Hương thầm lặng chảy muôn chiều” (Huế và em).
Có một câu thơ chị viết trong tập “Thiên tình nghìn ẩn” mà tôi nghĩ có thể nói lên tất cả hành trình thi ca của chị: “Hai đứa mình cùng ngộ / Mùa xuân thức đã lâu”. Mùa xuân trong thơ Dung Thị Vân đã thức dậy sau ba mươi năm lặng lẽ, và bây giờ, đang đơm hoa kết trái mỗi ngày.
Đọc những câu thơ ấy, ta hiểu vì sao bạn bè, người thân yêu quý Dung Thị Vân. Chị sống trọn vẹn với từng vai trò – người con hiếu thảo, người mẹ đảm đang, người bạn chí tình chí nghĩa. Thơ chị là tiếng lòng của một trái tim luôn rộng mở với những yêu thương và cả những mất mát.
Không chỉ làm thơ, chị còn viết cảm nhận văn học, dành sự trân trọng cho bạn bè văn chương. Tập Cảm nhận văn học – Trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều cho thấy một Dung Thị Vân khác: tinh tế, đồng cảm, và giàu sẻ chia. Với chị, văn chương không chỉ là sáng tạo cá nhân mà còn là một không gian tri âm. Hé lộ một góc độ khác trong chân dung của chị: Một người cảm nhận thơ tinh tế, một người bạn văn chí tình. Chị không chỉ viết cho mình mà còn viết để kết nối, để lưu giữ những giá trị văn hóa giữa những người đồng điệu. Năm 2020, Dung Thị Vân cho ra mắt “Cảm nhận văn học 1 – Trăm năm kỷ niệm gởi tương tư chiều” – tập sách chị dành để viết về thơ của bạn bè, viết lời tựa, viết cảm nhận. Đây không chỉ là sự tri ân, mà còn là cách chị kết nối những tâm hồn đồng điệu. Chị viết: “Cảm nhận văn học 1: Trăm năm kỷ niệm tương tư chiều: “là cuốn sách tôi đã tập hợp những bài mình đã viết cách đây hơn mười năm… Mười năm không dài, nhưng những bài viết đã thực khó tìm”.
Trong từng trang viết, ta thấy một Dung Thị Vân tinh tế, đồng cảm sâu sắc với những vần thơ của thi hữu. Khi viết về bài thơ “Đầu năm bên tách cà phê” của Đặng Đức Tĩnh, chị đã chạm đến cốt lõi của nỗi niềm nhân thế: “Ôi tình yêu là cái gì mà trên thế gian này khi không được hạnh phúc đến khổ đau, khi phải chia tay “người tình” đều rưng rức như nhau”.
Dĩ nhiên cũng như những nhà thơ khác thơ Dung Thị Vân chưa phải bài nào cũng hay. Kể cả những nhà thơ lớn cũng có những bài chưa tới. Nhưng quả thật thơ Dung Thị Vân có nhiều bài chạm đến trái tim người đọc bằng một sự quyến rũ rất riêng của một hồn thơ đầy chiêm nghiệm, nhân hậu và đa đoan. Đó là tiếng nói của một người đã đi qua nhiều thăng trầm, nhìn lại đời bằng sự tỉnh táo nhưng không kém phần sự dịu dàng.
Nhìn tổng thể, hành trình của Dung Thị Vân là hành trình của một người phụ nữ đi qua đời sống thực tế để trở về với thế giới nội tâm. Thơ văn chị không ồn ào cách tân, không cầu kỳ triết luận, nhưng có sức lay động bởi sự chân thành, giàu cảm xúc và đậm tính nhân văn. Hành trình từ những ngày làm những cuốn đặc san riêng của lớp (lớp 10 trường Trung học Đức Trọng trước 1975) cho đến khi trở thành tác giả của nhiều tập thơ là một minh chứng cho thấy: Văn chương không có tuổi và khi đam mê đủ lớn thì cảm xúc có thể tuôn trào thành câu chữ bất cứ khi nào. Thơ Dung Thị Vân là sự dung hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy duy lý của một người làm kinh tế và tâm hồn duy cảm của một thi sĩ. Đó là thứ thi ca của sự tỉnh thức tỉnh thức để yêu, để đau và để bao dung với cuộc đời.
Dung Thị Vân là một người đàn bà đa đoan theo cái cách đẹp nhất của từ này. Đa đoan trong tình cảm, trong những trăn trở với chữ nghĩa, trong cách chị đối diện với cuộc đời. Và thơ chị, như một món quà chị dành tặng cho tất cả những ai còn biết rung động trước cái đẹp, trước tình người.
Có thể nói, chị viết thơ để giải tỏa cảm xúc dồn nén tích tụ trong tâm hồn. Như thế thơ chị như một dòng chảy lặng lẽ góp phần vào trong đời sống văn học đương đại. Ngoài đời, người ta nhớ đến chị không chỉ qua thơ mà còn qua một dáng vẻ riêng là đôi mắt buồn và đẹp, như một chi tiết rất thơ, rất phù hợp với con người và thi ca của chị. Có lẽ chính nỗi buồn ấy, vẻ đẹp ấy đã kết tinh thành những câu thơ ám ảnh. Khi đọc thơ chị, ta thấy trong đôi mắt ấy không chỉ có nỗi buồn, mà còn có tình yêu thương bao la dành cho gia đình, bạn bè, quê hương.
Thi sĩ Dung Thị Vân- một cá tính văn học tự tại và một trái tim đầy lửa, đã góp phần mình trong bản hòa ca văn chương phương Nam. Thơ chị là sự tổng hòa giữa kinh nghiệm sống của một người đàn bà trải đời và sự hồn nhiên của một tâm hồn mãi mãi tuổi xuân xanh, dạt dào sức sống. Chị sống và viết bằng tất cả sự chân thành, bằng những trải nghiệm của đời người với bao lẽ vui buồn nhân thế.
Hoàng Thị Bích Hà
