Maryland – Ảnh: Will Newton for The Washington Post via Getty Images
1\.Từ một miền đất quen, lần về những dấu chân xưa
Sống ở đâu cũng vậy, tôi nghĩ muốn thật lòng gắn bó với một nơi chốn, người ta không thể chỉ biết ngôi nhà mình ở, mấy con đường thường đi, vài cửa tiệm quen ghé mỗi tuần. Còn phải biết những góc phố khuất nẻo, những hàng cây thay lá theo mùa, những dòng sông lặng lẽ chảy qua bao đời người. Rồi từ cảnh vật mà tìm hiểu con người, từ chuyện hôm nay lần ngược về chuyện ngày trước, xem miền đất ấy đã trải qua những gì để có được dáng vẻ bây giờ. Một tên đường nghe lạ tai, một bến nước nằm nép bên rừng, một ngọn đồi chẳng có gì nổi bật nhiều khi lại chứa đựng cả một câu chuyện dài. Mình cứ đi ngang qua, ngày này sang tháng nọ, thấy cảnh vật quen dần mà chưa chắc đã hiểu được bao nhiêu. Nghĩ cũng ngộ, những nơi ở lâu năm vẫn thấy xa lạ, trong khi chỉ cần biết thêm đôi điều về lịch sử, tự nhiên lòng mình đã thấy gần gũi hơn.
Bởi vậy, từ khi sống ở Maryland, tôi bắt đầu tìm hiểu vùng đất này. Ban đầu chỉ định đọc chút ít cho biết, nào ngờ càng đọc càng thấy chuyện nọ kéo theo chuyện kia, lớp trước chưa hết đã mở ra lớp sau. Lịch sử mười ba thuộc địa đầu tiên của nước Mỹ vốn đã dày dặn, riêng chuyện các dân tộc bản địa từng sinh sống trên vùng đất ấy còn dẫn tôi đi sâu vào khảo cổ học, dân tộc học, ngôn ngữ và những cuộc thiên di kéo dài hàng ngàn năm. Những chuyện xa xưa đến mức chỉ còn vài dấu tích dưới lòng đất, những biến cố mới xảy ra cách nay vài thế kỷ mà hậu quả vẫn còn ảnh hưởng đến đời sống hiện tại. Tư liệu nhiều quá, đọc riết đôi khi thấy mình như người đứng trước một khu rừng rộng, chưa biết nên men theo lối nào cho khỏi lạc. Nhưng rồi tôi nghĩ, đâu cần phải ôm hết mọi chuyện vào một vài bài tùy bút. Cứ lựa những điều đáng chú ý, xâu chuỗi lại cho mạch lạc, chỗ nào chưa rõ thì nói chưa rõ, chỗ nào còn tranh luận thì để người đọc biết vẫn còn những cách hiểu khác nhau. Viết được tới đâu hay tới đó, miễn sao không vì muốn kể cho hấp dẫn mà làm sai lệch chuyện người xưa.
Điều khiến tôi chú ý trước tiên là lịch sử Maryland không bắt đầu từ ngày người châu Âu đặt chân đến đây. Trước những con tàu vượt Đại Tây Dương, trước cả khi cái tên Maryland xuất hiện, vùng đất này đã có con người sinh sống từ rất lâu. Họ săn bắn, đánh cá, trồng trọt, dựng làng, trao đổi hàng hóa, có tiếng nói và những tập tục riêng. Nhiều cộng đồng từng phát triển qua hàng chục thế hệ, rồi thay đổi, di chuyển hoặc hòa nhập với những cộng đồng khác. Đến khi người châu Âu xuất hiện, họ không bước vào một vùng đất trống trải, chẳng thuộc về ai, mà bước vào một thế giới đã có lịch sử của chính nó. Muốn hiểu Maryland cho thấu đáo, tôi nghĩ phải lần về những dấu chân đầu tiên ấy, dù phần lớn đã mờ khuất dưới bao lớp đất thời gian.
Theo một số tài liệu khảo cổ, con người đã xuất hiện trên vùng Maryland ngày nay từ khoảng 10.000 năm trước Công nguyên, khi thời kỳ băng hà cuối cùng đang dần khép lại. Các công trình nghiên cứu đưa ra những mốc niên đại khác nhau, tùy địa điểm khai quật và cách xác định dấu tích cư trú. Những người đầu tiên thường được xếp vào các cộng đồng Paleo-Indian, di chuyển từ những vùng khác của Bắc Mỹ đến đây để săn bắt và tìm kiếm thức ăn. Thuở ấy, khí hậu còn nhiều biến động, những khối băng lớn đang rút lui, rừng cây dần mở rộng và các loài thú cũng thay đổi nơi sinh sống. Con người phải đi theo nguồn nước, theo đàn thú, theo những gì thiên nhiên còn có thể nuôi sống họ. Chưa có làng mạc cố định, các nhóm cư dân thường sống bán du mục, dừng chân một thời gian rồi lại tiếp tục lên đường.
Tôi thử hình dung Maryland của mười hai ngàn năm trước, khi chưa có xa lộ, cầu cống, thị trấn hay những khu dân cư nằm san sát như bây giờ. Rừng nối tiếp rừng, những con sông chảy qua thung lũng hoang vắng, thú rừng đi lại trên những lối mòn chưa có tên gọi. Người ta sử dụng công cụ bằng đá, chế tác giáo mác để săn bắt. Họ tìm củ rễ, trái cây, đánh cá ở những dòng nước trong và khai thác những nguồn thực phẩm có thể kiếm được. Mỗi ngày sống còn đều tùy thuộc vào thời tiết, mùa màng tự nhiên và sự khéo léo của đôi tay. Con người thời ấy phải hiểu rừng núi, sông suối bằng một thứ hiểu biết rất khác chúng ta, không phải đọc từ sách vở mà học bằng chính những ngày đói no, những chuyến săn thành công hoặc trở về tay trắng.
Đến khoảng năm 1500 trước Công nguyên, theo một số nghiên cứu, hàu đã trở thành nguồn thực phẩm quan trọng của cư dân quanh vịnh Chesapeake. Vùng vịnh rộng lớn với những nhánh sông chằng chịt, bãi bùn ven bờ và nguồn thủy sản phong phú tạo điều kiện cho đời sống con người dần ổn định. Khi việc kiếm ăn không còn hoàn toàn lệ thuộc vào những chuyến săn xa, các nhóm cư dân bắt đầu lưu lại lâu hơn tại những địa điểm thuận lợi. Những khu định cư hình thành, quan hệ cộng đồng thêm chặt chẽ, cách tổ chức sinh hoạt cũng phức tạp hơn. Khoảng năm 1000 trước Công nguyên, nghề làm đồ gốm đã xuất hiện trong khu vực, giúp con người chế biến, đựng và cất giữ thực phẩm thuận tiện hơn. Đó là những thay đổi diễn ra chậm rãi qua nhiều thế hệ, chẳng có ngày tháng khai sinh rành rọt như một thành phố hay một quốc gia, nhưng lại làm biến đổi sâu xa cuộc sống thường ngày.
Nông nghiệp về sau phát triển, song săn bắn và đánh cá vẫn giữ vai trò đáng kể. Một số tài liệu ghi rằng cung tên bắt đầu được sử dụng trong vùng vào khoảng năm 800 sau Công nguyên, trong khi những nghiên cứu khác ghi nhận sự phổ biến của loại vũ khí này theo những giai đoạn và địa điểm không hoàn toàn giống nhau. Cư dân trồng thêm cây lương thực, khai thác cá tôm dưới sông, đồng thời tiếp tục dựa vào rừng để kiếm sống. Một số ước tính cũ cho rằng đến khoảng năm 1000 sau Công nguyên, vùng Maryland ngày nay có chừng 8.000 người bản địa sinh sống trong khoảng 40 ngôi làng. Những con số ấy chỉ nên xem là phỏng đoán, bởi chưa có cách nào kiểm đếm chính xác dân số của một thời kỳ xa xưa như vậy. Đến khoảng thế kỷ XII và XIII, các khu định cư lâu dài đã hiện rõ hơn, với những cộng đồng có tổ chức xã hội, tập quán và quan hệ lãnh thổ riêng.
Ở miền tây Maryland, các nhà khảo cổ còn tìm thấy dấu tích của nền văn hóa Monongahela, gắn với những địa điểm như làng Barton và Meyer. Tại Barton, những bằng chứng khai quật cho thấy khu vực này có người cư trú trong khoảng từ năm 1000 đến năm 1500 sau Công nguyên. Các di vật còn sót lại giúp người đời sau hình dung phần nào cách dựng nhà, sử dụng công cụ và tổ chức sinh hoạt của cư dân thời ấy. Một mảnh gốm vỡ, một dụng cụ bằng đá hay dấu tích nền nhà có thể chẳng đáng gì trong mắt người bình thường, nhưng đối với người nghiên cứu, đó là những đầu mối quý giá. Từ vài dấu vết nhỏ nhoi, họ phải lần mò dựng lại một đời sống đã lùi xa hàng trăm, hàng ngàn năm, nhiều khi chỉ dám đưa ra giả thuyết chứ chưa thể kết luận chắc chắn.
Tôi thấy chuyện ấy có cái thú riêng. Người đời thường thích nghe những biến cố lớn, những trận đánh dữ dội, những nhân vật làm thay đổi vận mệnh quốc gia. Nhưng lịch sử đâu phải chỉ có vua chúa, tướng lĩnh hay những người được ghi tên trong sách. Một chiếc bình đất từng đựng nước, một lưỡi giáo từng dùng săn thú, một bếp lửa đã tắt từ ngàn năm trước cũng nói lên nhiều điều về cách con người tồn tại. Những vật dụng tầm thường ấy lại cho ta biết rõ hơn đời sống thật của người xưa.
Trước thế kỷ XVII, Maryland là nơi sinh sống của nhiều cộng đồng bản địa thuộc vùng văn hóa rừng Đông Bắc Bắc Mỹ. Phần đông sử dụng các ngôn ngữ thuộc hai hệ Algonquian và Iroquoian, bên cạnh những nhóm nói tiếng Siouan xuất hiện trong các cuộc di chuyển về sau. Lãnh thổ của họ không có những đường ranh giới cứng nhắc như bản đồ tiểu bang ngày nay. Các cộng đồng thường chia sẻ vùng săn bắt, đánh cá, giao thương với nhau, đôi khi kết thân, khi lại xung đột, lúc phải di chuyển vì chiến tranh hoặc nguồn sống thay đổi. Thành thử, khi đọc những tài liệu xác định một bộ lạc thuộc quận này hay quận nọ, tôi hiểu đó chỉ là cách dùng địa danh hiện đại để hình dung nơi cư trú của người xưa, chứ không phải những ranh giới đã tồn tại nguyên vẹn từ hàng trăm năm trước.
Trong số những cộng đồng lớn có ảnh hưởng đáng kể, người Susquehannock gắn với lưu vực sông Susquehanna ở phía bắc và tây bắc. Người Piscataway sinh sống nhiều ở vùng phía nam và phía tây, đặc biệt quanh sông Potomac và các nhánh đổ vào vịnh Chesapeake. Người Nanticoke cư trú trên phần lớn bán đảo Delmarva, về phía đông vịnh. Ngoài ra còn có Tockwogh, Tuscarora, Lenape, Choptank, Matapeake, Massawomeck, Assateague cùng nhiều nhóm khác. Mỗi cộng đồng có tiếng nói, tập quán và lịch sử riêng, nhưng cuộc sống của họ đan xen qua những con sông, đường giao thương, quan hệ hôn nhân và những cuộc biến động kéo dài nhiều thế kỷ. Không ít tên gọi được người châu Âu ghi lại theo cách nghe và phiên âm của mình, nên đôi khi cùng một cộng đồng lại xuất hiện dưới nhiều tên khác nhau.
Dọc bờ đông sông Potomac, từ nam lên bắc, các tài liệu cũ nhắc đến những cộng đồng có quan hệ với người Piscataway như Yaocomico, Choptican, Nanjemoy, Potopac, Mattawoman, Piscataway, Patuxent và Nacotchtank. Vùng cư trú của người Nacotchtank nằm trong khu vực Washington, D.C. ngày nay, còn bên bờ tây sông Potomac, thuộc Virginia hiện tại, có những nhóm thân thuộc như Patawomeck và Doeg. Xa hơn về phía tây, trong vùng núi Appalachian, người Shawnee từng hiện diện gần Oldtown, tại một địa điểm được cho là đã bỏ hoang vào khoảng năm 1731. Những tên gọi ấy nghe qua có phần xa lạ, nhưng nhiều địa danh vẫn còn phảng phất âm hưởng bản địa, như một dấu vết ngôn ngữ còn nằm lại giữa những vùng đất đã đổi thay.
Phía đông vịnh Chesapeake là nơi cư trú của các cộng đồng Annemessex, Assateague, Wicomico, Nanticoke, Chicacone và Choptank, phân bố dọc bán đảo Delmarva cùng những nhánh sông lớn nhỏ. Người Choptank sống tại vùng đất nay thuộc các quận Talbot, Dorchester và Caroline, bao gồm cả khu vực Cambridge. Trong thời thuộc địa, họ được dành một khu bảo tồn, một trường hợp đáng chú ý trong lịch sử Maryland. Tuy nhiên, phần đất ấy về sau vẫn bị chính quyền đem bán vào năm 1822, khiến cộng đồng mất đi nơi cư trú đã được dành riêng trước đó. Người Matapeake từng sinh sống trên đảo Kent và có tiếp xúc với William Claiborne vào năm 1631. Khi người châu Âu mở rộng các khu định cư trong thế kỷ XVII và XVIII, nhiều người Matapeake phải rời đảo, hòa nhập vào những cộng đồng Algonquian khác.
Người Lenape, còn gọi là Delaware, từng hiện diện tại vùng quận Cecil ngày nay. Những cuộc di dời kéo dài về sau khiến nhiều người phải rời quê cũ, và đến giữa thế kỷ XIX, không ít gia đình Lenape đã bị đẩy đến Lãnh thổ người da đỏ ở miền tây. Người Massawomeck lại gắn với các vùng nay thuộc quận Allegany và Garrett, có quan hệ buôn bán với những cộng đồng bản địa khác cũng như với người châu Âu. Một số tài liệu mô tả họ từng tiến hành những cuộc tấn công vào các cộng đồng ven biển, nhưng hiểu biết về tổ chức và số phận của họ vẫn còn hạn chế. Từ khoảng năm 1635, tên Massawomeck hầu như không còn xuất hiện rõ ràng trong các ghi chép đương thời, khiến những gì xảy ra sau đó vẫn là câu hỏi chưa có lời giải chắc chắn.
Người Tockwogh từng sinh sống gần thượng nguồn vịnh Chesapeake, không xa vùng Delaware hiện nay. Dưới sức ép của những cuộc xung đột, họ được cho là đã di chuyển dần về phía bắc, một số ở lại, một số hòa nhập vào những cộng đồng khác. Có giả thuyết liên hệ họ với các nhóm Akhrakovaetonon và Trakwaerronnons được nhắc trong một số tư liệu cũ, nhưng những tên gọi ấy chưa đủ để xác định chắc chắn quan hệ giữa các cộng đồng. Đến cuối thế kỷ XVII, người Tockwogh không còn được ghi nhận như một bộ lạc riêng biệt. Một số tài liệu còn kể rằng những nhóm có liên hệ với người Conoy tiếp tục di chuyển về phía tây, một số đến Tây Virginia, thậm chí những dấu vết cư dân liên quan được nhắc đến tại vùng Detroit, Michigan vào cuối thế kỷ XVIII. Những chi tiết ấy cần được xem như đầu mối nghiên cứu hơn là một hành trình đã được xác nhận đầy đủ.
Tôi thấy lịch sử các cộng đồng bản địa không phải chuyện những bộ lạc đứng yên trên một vùng đất rồi lần lượt biến mất. Họ luôn di chuyển, giao thương, kết thân, tranh chấp, chia tách hoặc hợp nhất với nhau. Rồi cộng đồng đổi tên, có nhóm tiếp nhận người từ nơi khác, những gia đình tiếp tục sinh sống ngay trên đất tổ tiên nhưng không còn được ghi nhận dưới tên gọi cũ. Nếu chỉ nhìn vào bản đồ, người ta dễ tưởng một dân tộc đã mất khi tên của họ không còn xuất hiện. Nhưng con người đâu có tan biến đơn giản như một dòng chữ bị xóa khỏi trang giấy.
2\.Khi những con tàu tìm đến bờ vịnh
Những chuyến thám hiểm của người châu Âu mở ra một thời kỳ hoàn toàn khác cho vùng đất này. Năm 1498, nhà hàng hải John Cabot, người Venice phục vụ dưới quyền Vương quốc Anh, được ghi nhận thực hiện một chuyến thám hiểm đến vùng Bắc Đại Tây Dương. Một số tài liệu cũ cho rằng ông đã khảo sát những đoạn bờ biển Bắc Mỹ trong chuyến đi ấy, nhưng hành trình cụ thể vẫn còn nhiều điều chưa sáng tỏ. Dù vậy, những cuộc vượt biển cuối thế kỷ XV đã góp phần mở đầu thời kỳ các cường quốc châu Âu tìm đường đến Bắc Mỹ, trước khi những khu định cư thuộc địa lần lượt hình thành dọc bờ Đại Tây Dương.
Hơn một thế kỷ sau, từ năm 1607 đến năm 1609, thuyền trưởng John Smith thám hiểm vùng Chesapeake và những khu vực lân cận. Trong chuyến đi năm 1607 tại Virginia, ông bị bắt gần sông Chickahominy rồi được đưa đến gặp thủ lĩnh Powhatan. Trong thời gian tiếp xúc với các cộng đồng bản địa, Smith thu thập nhiều thông tin về đời sống, ngôn ngữ và tổ chức chính trị của họ. Đến năm 1608, ông thực hiện hai chuyến khảo sát quan trọng trên vịnh Chesapeake, gặp gỡ nhiều cộng đồng ven sông và ghi lại các địa danh trên bản đồ. Những bản đồ ấy trở thành nguồn tư liệu có giá trị, dù không phải mọi tên gọi hay cách mô tả của ông đều được các nhà nghiên cứu ngày nay chấp nhận nguyên vẹn.
Chẳng hạn, tên Kuskarawaok xuất hiện trong các ghi chép của John Smith thường được liên hệ với người Nanticoke, trong khi một số tài liệu khác lại gắn tên gọi ấy với người Tuscarora. Có tài liệu còn nhắc đến cách viết Kuskarawock, khiến việc xác định cộng đồng được nói tới càng thêm phức tạp. Chuyện này không hẳn khó hiểu, bởi người châu Âu khi ấy thường ghi lại tiếng nói bản địa theo cách nghe của mình, trong khi quan hệ giữa các bộ lạc lại thay đổi theo từng thời kỳ. Một tên gọi có thể chỉ một nhóm người, một vùng cư trú hoặc được sử dụng rộng hơn cho những cộng đồng có quan hệ với nhau. Đọc sử liệu cũ, vì vậy, không thể chỉ thấy một cái tên rồi vội kết luận mọi chuyện đã rõ ràng.
Người Susquehannock là một trong những cộng đồng có thế lực đáng kể khi người châu Âu bắt đầu đến vùng Chesapeake. Họ sử dụng một ngôn ngữ thuộc hệ Iroquoian, có quan hệ với tiếng nói của người Mohawk và Tuscarora. Người Anh và Hà Lan từng gọi họ là Minqua, một tên bắt nguồn từ tiếng Lenape, đôi khi được giải thích là “như một người phụ nữ”. Cách giải thích ấy vẫn cần đặt trong bối cảnh ngôn ngữ và quan hệ giữa các cộng đồng thời bấy giờ. Một số ghi chép truyền khẩu còn kể rằng tổ tiên người Susquehannock từng có những cuộc chinh phục hoặc di chuyển từ vùng Ohio, sau đó bị các đối thủ đẩy về phía đông. Những câu chuyện ấy chưa được khảo cổ học xác nhận đầy đủ, nhưng cũng cho thấy lịch sử của họ có thể đã trải qua nhiều cuộc biến động trước khi xuất hiện trong các tài liệu châu Âu.
Giả thuyết cho rằng trong quá trình di chuyển, người Susquehannock đã chinh phục và đồng hóa những cộng đồng khác, khiến tiếng nói của họ mang những nét riêng so với các ngôn ngữ Iroquoian lân cận. Thậm chí, một vài cách giải thích cũ còn tìm mối liên hệ giữa ngôn ngữ của họ với nguồn gốc tên gọi Iroquois. Tuy nhiên, đây là những vấn đề ngôn ngữ học còn tranh luận, không thể xem như kết luận đã được chứng minh. Các cuộc khai quật tại những khu vực gần ranh giới Maryland và Tây Virginia cũng phát hiện dấu tích cư trú từ thế kỷ XIV và XV, gợi ý phạm vi hiện diện của người Susquehannock từng rộng hơn vùng ven sông Susquehanna thường được nhắc đến. Bởi vậy, có nhà nghiên cứu cho rằng những lãnh thổ và quan hệ quyền lực của họ đã góp phần ảnh hưởng đến cách hình thành một số ranh giới thuộc địa về sau, dù không thể quy toàn bộ đường biên Maryland ngày nay cho lãnh thổ của một bộ lạc.
Trong thời kỳ đầu giao thương với người châu Âu, người Susquehannock tìm cách kiểm soát những tuyến buôn bán quan trọng với người Thụy Điển, Hà Lan và Anh. Các nhà thám hiểm Tây Ban Nha trước đó từng có những lời mô tả mang tính miệt thị, thậm chí gán cho một số cộng đồng bản địa những tập tục man rợ mà không có bằng chứng đáng tin cậy. Những định kiến như vậy đã góp phần làm méo mó hình ảnh người bản địa trong một số ghi chép thời thuộc địa. Trên thực tế, người Susquehannock có tổ chức xã hội, quan hệ ngoại giao và hoạt động thương mại riêng, biết thương lượng khi có lợi và chiến đấu khi thấy lãnh thổ bị đe dọa. Họ không phải những con người đứng ngoài lịch sử để chờ người châu Âu đến khai phá, mà là một lực lượng đang chủ động tham gia vào những biến động của khu vực.
Tuy nhiên, quan hệ buôn bán chẳng bao lâu đã kéo theo những cuộc cạnh tranh gay gắt. Người Susquehannock bị cuốn vào Chiến tranh Hải ly, những cuộc xung đột với người Lenape, người Hà Lan, người Anh và chính quyền thuộc địa Maryland. Trong khoảng năm 1642 đến năm 1652, chiến tranh giữa họ với thuộc địa Maryland gây ra nhiều tổn thất. Những hiệp ước về sau khiến quyền kiểm soát đất đai phía nam cửa sông Susquehanna thay đổi đáng kể. Chiến tranh liên miên, cộng thêm bệnh dịch từ châu Âu, làm cộng đồng suy yếu nghiêm trọng. Những người còn lại dần phân tán, một số tìm nơi nương náu trong Liên minh Haudenosaunee ở phía bắc. Ngày nay, một số thành viên Quốc gia Seneca-Cayuga tại Oklahoma được cho là có tổ tiên thuộc cộng đồng Susquehannock.
Không riêng người Susquehannock, nhiều cộng đồng khác cũng trải qua những cuộc thiên di dài dằng dặc. Người Tuscarora, sau thất bại trong cuộc chiến tại Bắc Carolina, đã đi về phía bắc, có tài liệu ghi nhận họ đi qua vùng Frederick của Maryland trong khoảng năm 1719 đến năm 1721, rồi tiếp tục đến vùng Ngũ Hồ và gia nhập Liên minh Haudenosaunee. Người Shawnee cũng từng hiện diện ở miền tây Maryland và Pennsylvania trước khi di chuyển về lưu vực sông Ohio, nơi họ trở thành một lực lượng quân sự đáng kể trong thế kỷ XVIII và XIX. Những câu chuyện cũ cho rằng một nhóm Shawnee đã hình thành từ những cộng đồng tách khỏi liên minh Powhatan, nhưng nguồn gốc ấy chưa được chứng minh chắc chắn và không nên xem là lời giải thích duy nhất. Lịch sử của người Shawnee vốn phức tạp hơn nhiều, gắn với những cuộc di chuyển và liên minh trải rộng qua nhiều vùng đất.
Một số nhóm nói tiếng Siouan như Monacan, Saponi và Tutelo cũng được nhắc đến trong những cuộc di cư qua Maryland. Một số tài liệu đặt sự hiện diện của họ vào giữa thế kỷ XVIII, trong khi nguồn khác lại ghi giữa thế kỷ XIX, nên cần phân biệt từng nhóm và từng đợt di chuyển. Những người Saponi được cho là từng sinh sống tại quận Dorchester, còn một số nhóm Saponi và Tutelo có thể đã hòa nhập với cư dân Nanticoke địa phương. John Smith không ghi nhận rõ những cộng đồng nói tiếng Siouan trong chuyến khảo sát Chesapeake năm 1608, nhưng sự vắng mặt họ trên bản đồ của ông không có nghĩa họ chưa từng đi qua hoặc sinh sống trong khu vực. Những khoảng trống tư liệu ấy khiến câu chuyện về các cuộc thiên di bản địa còn nhiều chỗ phải tiếp tục tìm hiểu.
Bên cạnh chiến tranh, bệnh dịch là một tai họa âm thầm mà khủng khiếp. Những căn bệnh theo chân người châu Âu đến Bắc Mỹ đã gây tử vong lớn trong các cộng đồng bản địa chưa từng tiếp xúc với những mầm bệnh ấy. Làng mạc suy giảm dân số nghiêm trọng, những cộng đồng mất đi nhiều người lãnh đạo, thợ thủ công và những người am hiểu tập tục truyền thống. Sự mất mát không chỉ nằm ở số người qua đời, mà còn ở những kiến thức và quan hệ cộng đồng bị đứt đoạn. Trong hoàn cảnh ấy, việc chống đỡ các cuộc xâm nhập từ bên ngoài càng trở nên khó khăn, khiến tương quan quyền lực thay đổi nhanh chóng.
Giữa những biến động đó, nước Anh bắt đầu xây dựng thuộc địa Maryland. George Calvert, vị Lãnh chúa Baltimore thứ nhất, từng giữ chức Ngoại trưởng dưới triều Vua James I, sinh khoảng năm 1579 và mất vào tháng 4 năm 1632. Ông đã cải sang Công giáo La Mã và mong muốn lập một thuộc địa nơi những người cùng đức tin có thể sinh sống bớt bị kỳ thị hơn trong bối cảnh nước Anh còn nhiều xung đột tôn giáo. Tuy nhiên, George Calvert qua đời trước khi văn kiện thành lập thuộc địa được chính thức ban hành. Ngày 20 tháng 6 năm 1632, Vua Charles I trao hiến chương Maryland cho con trai ông là Cecil Calvert, Lãnh chúa Baltimore thứ hai. Thuộc địa được đặt tên Maryland để vinh danh Hoàng hậu Henrietta Maria, vợ của Vua Charles I.
Cecil Calvert giao cho người em Leonard Calvert lãnh đạo đoàn định cư. Tháng 11 năm 1633, hai con tàu Ark và Dove rời nước Anh, mang theo những người định cư vượt Đại Tây Dương. Sau một hành trình dài, đoàn đến đảo St. Clement’s vào ngày 25 tháng 3 năm 1634, ngày mà về sau này được Maryland chọn làm ngày kỷ niệm thành lập thuộc địa. Tại đây, linh mục Andrew White cử hành thánh lễ, rồi đoàn tiếp tục tìm địa điểm thích hợp để xây dựng khu định cư St. Mary’s City. Leonard Calvert thương lượng mua đất từ người Yaocomico, cộng đồng đã sinh sống ở vùng này từ trước. Theo các ghi chép thuộc địa, quan hệ ban đầu tương đối hòa bình, hai nhóm từng cùng hiện diện trong khu định cư trước khi người Yaocomico rời đi. Tuy nhiên, việc mua bán và chuyển giao đất đai cần được hiểu trong hoàn cảnh quyền lực, tập quán sở hữu và quan niệm lãnh thổ giữa hai phía vốn rất khác nhau.
St. Mary’s City trở thành thủ phủ đầu tiên của Maryland, giữ vai trò ấy từ năm 1634 đến năm 1694. Từ một khu định cư nhỏ ven sông, chính quyền thuộc địa dần hình thành với những thiết chế hành chính, luật pháp và hoạt động thương mại riêng. Năm 1635, những cuộc tranh chấp với William Claiborne, người đã lập cơ sở buôn bán tại đảo Kent từ năm 1631, cho thấy việc phân chia quyền lực giữa các nhóm người Anh cũng chẳng hề êm thấm. Những người cùng đến từ châu Âu vẫn có thể đối đầu nhau vì đất đai, quyền buôn bán và thẩm quyền cai trị. Đằng sau bức tranh khai phá thường được kể bằng giọng hào hứng là cả một quá trình tranh giành lợi ích khá gay gắt.
Maryland nổi tiếng trong lịch sử thuộc địa vì chủ trương dung nạp tôn giáo, đặc biệt đối với người Công giáo. Năm 1649, thuộc địa ban hành Đạo luật Khoan dung Tôn giáo, bảo vệ quyền thực hành tín ngưỡng của một số cộng đồng Kitô giáo. Đây là một bước tiến đáng chú ý trong bối cảnh nước Anh còn nhiều xung đột giữa các giáo phái, nhưng quyền tự do ấy chưa phải quyền bình đẳng tôn giáo theo nghĩa rộng ngày nay. Những người không thuộc phạm vi được luật bảo vệ vẫn có thể bị kỳ thị hoặc trừng phạt. Còn đối với các cộng đồng bản địa, sự dung nạp tôn giáo của chính quyền thuộc địa cũng không đồng nghĩa với việc quyền sở hữu đất đai và quyền tự quyết của họ được tôn trọng đầy đủ.
Kinh tế Maryland sớm phát triển nhờ cây thuốc lá, một mặt hàng được thị trường Anh ưa chuộng. Những đồn điền mở rộng dọc các vùng đất màu mỡ ven sông, kéo theo nhu cầu lao động ngày càng lớn. Trong thời kỳ đầu, nhiều người trẻ từ Anh được đưa sang làm người hầu theo hợp đồng, phải lao động một số năm để trả chi phí chuyến đi. Có cả những người bị đưa đến trong hoàn cảnh cưỡng bức hoặc do án phạt. Về sau, lao động nô lệ châu Phi ngày càng giữ vai trò chủ yếu trong các đồn điền thuốc lá. Những cánh đồng xanh tốt đem lại của cải cho giới chủ đất, nhưng phía sau sự thịnh vượng ấy là cuộc đời cực nhọc của biết bao người bị tước đoạt tự do.
Tôi thấy lịch sử Maryland có một nghịch lý đáng suy nghĩ ngay từ buổi đầu. Một thuộc địa được lập ra với mong muốn mở rộng sự dung nạp tôn giáo, nhưng vẫn chấp nhận chế độ nô lệ và sự thu hẹp đất đai của người bản địa. Những người từng chịu kỳ thị ở quê hương cũ, khi có quyền lực trên miền đất mới, chưa chắc đã biết đối xử công bằng với những cộng đồng khác. Đây không chỉ là chuyện của Maryland, mà là một điều thường gặp trong lịch sử nhân loại. Con người có thể hiểu rất rõ nỗi bất công mình phải chịu, nhưng lại chậm nhận ra nỗi bất công do chính mình gây nên.
Trong khi thuộc địa mở rộng, quan hệ với các cộng đồng bản địa ngày càng căng thẳng. Năm 1659, Đại tá Edmund Scarborough của Virginia dẫn đầu những cuộc tấn công vào người Assateague, một cộng đồng trước đó có quan hệ tương đối hòa bình với người châu Âu. Những biến cố này thường được nhắc đến dưới tên “Chiến tranh ven biển năm 1659”, làm gia tăng sự thù địch trong khu vực. Từ sau năm 1650, chính quyền thuộc địa Maryland ký nhiều hiệp ước với các cộng đồng Assateague, Nanticoke và Susquehannock, đồng thời dành ra một số khu bảo tồn, trong đó có Askiminokonson. Tuy nhiên, những hiệp ước ấy không phải lúc nào cũng bảo đảm được sự ổn định lâu dài, bởi đất đai tiếp tục bị lấn chiếm và quan hệ quyền lực giữa hai phía ngày càng chênh lệch.
Người Piscataway là một trường hợp tiêu biểu. Trước khi người châu Âu đến, họ thuộc một liên minh các cộng đồng sinh sống giữa vịnh Chesapeake và lưu vực sông Potomac. Lãnh thổ truyền thống trải rộng qua những vùng nay là các quận Charles, Prince George’s, St. Mary’s, một số khu vực gần Baltimore và vùng chân đồi Appalachian. Năm 1666, dưới sức ép bành trướng của thuộc địa, các thủ lĩnh Piscataway ký hiệp ước với chính quyền của Lãnh chúa Baltimore, dẫn đến việc thiết lập khu bảo tồn Piscataway Manor. Trong thời kỳ này, nhiều người Piscataway cải sang Công giáo, nhưng điều đó không giúp họ tránh khỏi những áp lực ngày càng lớn từ xã hội thuộc địa.
Một số gia đình Piscataway phải di chuyển đến những khu định cư dọc sông Susquehanna, ở Pennsylvania và những vùng lân cận. Tại đó, họ được các cộng đồng Iroquoian gọi là Conoy. Những người khác tiếp tục sống trên đất tổ tiên, làm nông, kết hôn với người thuộc các cộng đồng khác và gìn giữ một phần tập tục truyền thống. Về mặt chính trị, cộng đồng Piscataway không còn giữ được vị thế độc lập như trước, nhưng họ không vì thế mà hoàn toàn biến mất. Trong những gia đình còn ở lại, các câu chuyện về tổ tiên và ý thức về nguồn gốc vẫn được truyền từ đời này sang đời khác.
Sang thế kỷ XVIII, quá trình mất đất và di dời tiếp tục diễn ra. Một vài tài liệu cho biết chính quyền thuộc địa đã dành khoảng 3.000 mẫu Anh cho các khu bảo tồn bản địa, nhưng con số ấy cần được đặt trong bối cảnh từng giai đoạn và từng văn kiện đất đai cụ thể. Tháng 6 năm 1744, các nhà lãnh đạo Liên minh Sáu Quốc gia từ bỏ những yêu sách của họ đối với lãnh thổ Maryland theo một thỏa thuận thuộc địa. Đến tháng 6 năm 1768, người Nanticoke cũng từ bỏ phần đất còn lại, với biên bản Đại hội đồng ghi rằng “họ mong muốn hoàn toàn rời khỏi Tỉnh này và đến sống với anh em của họ, những người đã sáp nhập vào Sáu Quốc gia.” Nhiều người Nanticoke đã rời Maryland từ những năm 1750, một số hòa nhập vào các cộng đồng khác, số còn lại tiếp tục di chuyển về phía bắc. Đến khoảng năm 1778, những đợt di cư đến New York càng khiến cộng đồng phân tán, một phần gia nhập Haudenosaunee và Lenape.
Câu chuyện người Choptank cũng cho thấy sự mong manh của những khu đất được gọi là khu bảo tồn. Dù từng được chính quyền thuộc địa dành riêng một nơi cư trú, họ vẫn phải chứng kiến phần đất ấy bị bán cho người khác vào năm 1822. Người Lenape ở vùng Cecil cũng chịu những đợt di dời, nhiều gia đình bị buộc chuyển về phía tây trong thế kỷ XIX. Những cuộc thiên di ấy nối tiếp nhau qua nhiều thế hệ, khiến con cháu các cộng đồng từng sống bên Chesapeake về sau hiện diện tại vùng Ngũ Hồ, Oklahoma, Wisconsin và Canada. Một số hậu duệ của người Assateague, Nanticoke và Piscataway gia nhập các cộng đồng thuộc Liên minh Sáu Quốc gia Grand River, trong khi người Lenape tiếp tục tồn tại trong nhiều tổ chức bản địa được công nhận ở Hoa Kỳ và Canada.
Tôi vẫn cứ băn khoăn về hai chữ quê hương. Với người đã sống trên một vùng đất qua nhiều đời, quê hương đâu chỉ là chỗ dựng nhà, trồng bắp hay thả lưới bắt cá. Nó còn là nơi chôn cất tổ tiên, nơi những câu chuyện gia đình gắn với từng khúc sông, ngọn đồi, nơi một cái tên được gọi lên là người ta biết ngay mình thuộc về đâu. Khi buộc phải rời bỏ đất ấy, con người không chỉ mất ruộng vườn hay nhà cửa. Họ còn phải tìm cách mang theo cả một thế giới tinh thần mà không chiếc xe nào, không con thuyền nào có thể chở cho trọn.
3\.Giữa những ngã rẽ của lịch sử Hoa Kỳ
Trong khi các cộng đồng bản địa lần lượt mất đi quyền kiểm soát đất đai, Maryland ngày càng gắn chặt với những biến động chính trị của nước Anh và các thuộc địa Bắc Mỹ. Đến nửa sau thế kỷ XVIII, phong trào chống sự cai trị của Anh lan rộng, dẫn đến Chiến tranh Cách mạng Mỹ từ năm 1775 đến năm 1783. Maryland tham gia cuộc đấu tranh giành độc lập, nhưng con đường hình thành một liên bang thống nhất không hề bằng phẳng. Ngay giữa những thuộc địa cùng chống nước Anh, người ta vẫn có những bất đồng sâu sắc về quyền lực, đất đai và lợi ích lâu dài. Chuyện dựng nên một quốc gia mới, hóa ra, chẳng phải cứ đánh thắng kẻ thù chung là mọi việc tự nhiên đâu vào đó.
Sau khi Tuyên ngôn Độc lập được thông qua vào tháng 7 năm 1776, Đại hội Lục địa lần thứ hai xúc tiến việc xây dựng một cơ cấu liên kết giữa các tiểu bang mới. Bản Hiến chương Liên bang và Thống nhất vĩnh viễn được soạn thảo qua nhiều giai đoạn, hoàn chỉnh để trình các tiểu bang phê chuẩn vào năm 1777, sau khi công việc chuẩn bị đã kéo dài từ năm 1776. Tuy nhiên, văn kiện này đòi hỏi sự đồng thuận của tất cả các tiểu bang, trong khi nhiều vấn đề đất đai vẫn chưa được giải quyết. Maryland, cùng một số tiểu bang nhỏ khác, phản đối việc các tiểu bang lớn nắm giữ những yêu sách rộng lớn đối với lãnh thổ phía tây dãy Appalachian, kéo dài về hướng sông Mississippi. Đối với Maryland, đó không đơn thuần là chuyện chia phần đất đai, mà còn liên quan đến tương quan quyền lực giữa các thành viên của liên bang đang hình thành.
Sự bất đồng kéo dài nhiều năm, bởi phía sau những yêu sách lãnh thổ là câu hỏi ai sẽ có quyền quản lý và khai thác các vùng đất phía tây. Maryland cho rằng những lãnh thổ ấy cần được đặt dưới quyền quản lý chung, thay vì trở thành lợi thế riêng của một vài tiểu bang lớn. Khi những tiểu bang có yêu sách rộng đồng ý từng bước nhượng lại quyền lợi của mình cho chính quyền liên bang, trở ngại quan trọng mới được tháo gỡ. Ngày 1 tháng 3 năm 1781, Maryland trở thành tiểu bang cuối cùng trong mười ba tiểu bang phê chuẩn Hiến chương Liên bang, giúp văn kiện chính thức có hiệu lực. Đến ngày 28 tháng 4 năm 1788, Maryland tiếp tục trở thành tiểu bang thứ bảy phê chuẩn Hiến pháp Hoa Kỳ, đặt nền móng cho một cơ cấu chính quyền liên bang mạnh mẽ hơn.
Nhìn vào quá trình ấy, tôi thấy Maryland tuy không phải tiểu bang lớn nhất hay đông dân nhất, nhưng đã giữ một vai trò đáng kể trong việc định hình những nguyên tắc liên bang thời kỳ đầu. Sự chậm trễ của Maryland có thể khiến người đương thời sốt ruột, nhưng những yêu cầu của tiểu bang này đã góp phần đặt ra vấn đề quản lý lãnh thổ chung, quyền lợi của các thành viên nhỏ và giới hạn quyền lực của những thành viên lớn. Một quốc gia muốn bền vững không thể chỉ dựa vào sức mạnh của bên đông người hoặc nhiều đất. Nó còn phải tạo được những nguyên tắc để bên yếu thế hơn không cảm thấy mình chỉ có mặt cho đủ số. Chuyện cách nay hơn hai trăm năm, ngẫm lại, vẫn có điều đáng để người đời sau suy nghĩ.
Sau Chiến tranh Cách mạng, kinh tế Maryland tiếp tục thay đổi. Một số chủ đồn điền giải phóng những người nô lệ của mình, trong khi thương mại, vận tải và các hoạt động công nghiệp dần mở rộng. Baltimore phát triển mạnh, trở thành một trong những thành phố quan trọng trên bờ đông Hoa Kỳ, với cảng biển nhộn nhịp và những tuyến giao thương nối liền nội địa với Đại Tây Dương. Tàu thuyền ra vào tấp nập, hàng hóa từ các vùng sản xuất được đưa về bến cảng, những cơ sở buôn bán và chế biến lần lượt hình thành. Maryland bước vào một thời kỳ phát triển mới, nhưng những mâu thuẫn xã hội cũ vẫn còn đó, nhất là vấn đề chế độ nô lệ và quyền tự do của người da đen.
Đến năm 1860, Maryland vẫn là một tiểu bang duy trì chế độ nô lệ, dù gần một nửa dân số người Mỹ gốc Phi tại đây đã được tự do. Baltimore có cộng đồng người da màu tự do đông đảo bậc nhất nước Mỹ thời ấy, phần lớn gắn với quá trình giải phóng nô lệ sau Cách mạng và những biến đổi kinh tế xã hội kéo dài nhiều thập niên. Khi Nội chiến Hoa Kỳ bùng nổ năm 1861, Maryland trở thành một trong bốn tiểu bang biên giới có xã hội bị chia rẽ sâu sắc. Phần lớn binh sĩ Maryland phục vụ trong Quân đội Liên bang miền Bắc, nhưng cũng có một số lượng đáng kể đứng về phía Liên minh miền Nam. Những gia đình cùng một quê hương mà người thân lại chọn những chiến tuyến khác nhau. Dù những bất đồng ấy gây ra nhiều căng thẳng, Maryland vẫn chính thức thuộc Liên bang trong suốt cuộc chiến kéo dài đến năm 1865.
Những biến động chính trị ấy diễn ra trong khi các cộng đồng bản địa tiếp tục phải tìm cách tồn tại giữa một xã hội đang thay đổi nhanh chóng. Người bị buộc di dời, người chuyển đến những vùng đất xa xôi, cũng có những gia đình ở lại quê cũ, làm nông, buôn bán hoặc hòa nhập vào đời sống chung. Một số cộng đồng không còn được ghi nhận như những thực thể chính trị độc lập, nhưng con cháu của họ vẫn hiện diện trong dân cư Maryland. Chính sự hiện diện âm thầm ấy về sau trở thành nền tảng cho những phong trào phục hưng văn hóa bản địa trong thế kỷ XX.
4\.Những người không chịu mất tên mình
Trong số những cộng đồng còn giữ được mối liên hệ với vùng đất tổ tiên, người Piscataway có một lịch sử đặc biệt đáng chú ý. Trải qua nhiều thế kỷ bị thu hẹp lãnh thổ và phân tán dân cư, một số gia đình vẫn tiếp tục sinh sống tại các quận Charles, Calvert và St. Mary’s. Họ làm nông, kết hôn với người thuộc những cộng đồng khác, có khi được chính quyền xếp vào nhóm người da màu tự do, nhưng vẫn giữ ý thức về nguồn gốc của mình. Những cuộc hôn nhân qua nhiều thế hệ làm cho quan hệ huyết thống thêm đa dạng, song không nhất thiết xóa đi những tập tục được truyền trong gia đình. Những câu chuyện về tổ tiên được kể lại bên bàn ăn, những tên gọi cũ vẫn được người lớn nhắc cho con cháu biết. Những điều ấy không phải lúc nào cũng được ghi vào hồ sơ hành chính, nhưng lại có sức sống bền bỉ trong đời sống cộng đồng.
Một nhân vật nổi bật trong phong trào phục hưng văn hóa Piscataway là Phillip Sheridan Proctor, sinh năm 1895 tại quận Charles, về sau được biết đến với tên Turkey Tayac. Ông chỉ được học đến lớp ba, nhưng đã dành nhiều công sức cho việc khôi phục bản sắc văn hóa và quyền tự quyết của người Piscataway. Turkey Tayac sử dụng lại tước hiệu tayac, một chức vị lãnh đạo truyền thống mà ông cho rằng đã được truyền qua nhiều thế hệ trong gia đình. Ông không chỉ có ảnh hưởng trong cộng đồng Piscataway mà còn góp phần khơi dậy ý thức văn hóa của nhiều nhóm bản địa khác ở vùng Trung Đại Tây Dương và Đông Nam Hoa Kỳ, trong đó có người Lumbee, Nanticoke và Powhatan.
Điều đáng chú ý trong tư tưởng của Turkey Tayac là ông nhấn mạnh quyền tự nhận diện của người bản địa. Trong một thời kỳ mà nhiều chính sách và thủ tục đặt nặng việc chứng minh tỷ lệ huyết thống để xác định nguồn gốc, ông cho rằng bản sắc một dân tộc không thể chỉ được đo bằng những con số trên giấy tờ. Nó còn nằm trong sự tiếp nối của cộng đồng, trong truyền thống gia đình, trong cách con người tự hiểu mình và giữ gìn mối liên hệ với tổ tiên. Quan điểm ấy trở thành một phần quan trọng trong phong trào phục hưng văn hóa Piscataway, dù những vấn đề về tư cách thành viên và quyền đại diện vẫn còn có những cách nhìn khác nhau giữa các tổ chức.
Sau khi Turkey Tayac qua đời năm 1978, những tổ chức đại diện cho người Piscataway tiếp tục phát triển theo nhiều hướng. Quốc gia người da đỏ Piscataway và Lãnh thổ Tayac duy trì truyền thống lãnh đạo gắn với gia đình ông. Con trai ông, Billy Redwing Tayac, trở thành một nhân vật nổi bật trong các phong trào bảo vệ quyền của người bản địa và nhân quyền, trước khi qua đời vào tháng 9 năm 2021. Bên cạnh đó, Bộ lạc Piscataway-Conoy do bà Mervin Savoy lãnh đạo và Ban Cedarville của người Piscataway do Natalie Proctor lãnh đạo cũng hình thành những tổ chức riêng. Các nhóm có quan điểm khác nhau về tư cách thành viên, cách phát triển cộng đồng và một số vấn đề nội bộ, nhưng đều gắn với nỗ lực bảo tồn di sản Piscataway.
Từ năm 1995, Bộ lạc Piscataway-Conoy bắt đầu vận động để được Maryland chính thức công nhận. Sau nhiều năm, năm 2012, dưới thời Thống đốc Martin O’Malley, cả Bộ lạc Piscataway-Conoy và Quốc gia người da đỏ Piscataway đều được tiểu bang công nhận. Hai sắc lệnh hành pháp mang số 01.01.2012.01 và 01.01.2012.02 xác lập địa vị công nhận cấp tiểu bang cho hai cộng đồng. Quyết định này có ý nghĩa quan trọng đối với sự hiện diện pháp lý và công khai của họ, dù không đồng nghĩa với việc được chính phủ liên bang công nhận. Sự công nhận cũng không tự động trao quyền sở hữu đất đai hay quyền tổ chức hoạt động cờ bạc. Trong quá trình thương lượng, Bộ lạc Piscataway-Conoy được ghi nhận đã từ bỏ kế hoạch mở sòng bạc.
Một cộng đồng khác được Maryland công nhận là Bộ lạc người da đỏ Accohannock. Trong lịch sử, người Accohannock nói tiếng Algonquian phía Đông, sinh sống tại vùng bờ đông Virginia và được một số nhà nghiên cứu, trong đó có John R. Swanton, xem là có quan hệ với người Powhatan. Năm 1995, tổ chức Accohannock Indian Tribe thành lập một pháp nhân phi lợi nhuận tại Marion Station, Maryland. Theo những thông tin từng được công bố, Rudy Hall giữ vai trò tộc trưởng đầu tiên, còn Clarence “Lone Wolf” Tyler được ghi nhận giữ chức tộc trưởng vào năm 2018. Jerry Wimbrow từng giữ chức chủ tịch hội đồng. Những tên tuổi và chức vụ ấy thuộc các giai đoạn được tư liệu nhắc đến, không nhất thiết phản ánh bộ máy lãnh đạo hiện nay.
Một số hồ sơ tài chính được dẫn lại cho biết tổ chức Accohannock từng có doanh thu hằng năm khoảng 547.939 đô la và chi phí khoảng 506.148 đô la. Tuy nhiên, vì chưa xác định được chính xác niên độ của những con số này, tôi chỉ xem chúng như dữ liệu tham khảo về hoạt động của tổ chức trong một giai đoạn. Ngày 19 tháng 12 năm 2017, Thống đốc Larry Hogan chính thức công nhận Accohannock Indian Tribe ở cấp tiểu bang qua Sắc lệnh Hành pháp 01.01.2017.31. Tổ chức này cần được phân biệt với Native American Accawmacke Indians có trụ sở tại Cape Charles, Virginia. Hai tổ chức có tên gọi gần nhau nhưng không phải một, và tình trạng công nhận pháp lý cũng khác nhau.
Như vậy, Maryland hiện có ba cộng đồng bản địa được tiểu bang công nhận, gồm Bộ lạc Piscataway-Conoy của Maryland, Quốc gia người da đỏ Piscataway và Bộ lạc người da đỏ Accohannock. Tuy nhiên, Maryland không có bộ lạc nào đặt trụ sở tại tiểu bang được chính phủ liên bang công nhận. Sự phân biệt giữa công nhận cấp tiểu bang và cấp liên bang khá quan trọng, bởi hai cấp công nhận không đem lại cùng một địa vị pháp lý. Theo Mục 106 của Đạo luật Bảo tồn Di tích Lịch sử Quốc gia năm 1966, các cơ quan liên quan vẫn phải tham khảo ý kiến những bộ lạc được liên bang công nhận có quan hệ lịch sử với Maryland khi các dự án có thể ảnh hưởng đến địa điểm hoặc tài sản mang ý nghĩa văn hóa, tôn giáo của họ.
Trong số những cộng đồng có mối liên hệ lịch sử ấy có các quốc gia thuộc Haudenosaunee như Oneida, Onondaga, Tuscarora, Saint Regis Mohawk và Seneca-Cayuga. Ngoài ra còn có Quốc gia Delaware, Bộ lạc người da đỏ Delaware thuộc nhóm Lenape, cùng ba bộ lạc Shawnee được liên bang công nhận gồm Absentee-Shawnee của Oklahoma, Eastern Shawnee của Oklahoma và Shawnee Tribe. Những mối liên hệ này cho thấy lịch sử bản địa Maryland không nằm gọn trong ranh giới của một tiểu bang. Qua nhiều thế hệ di cư, con cháu của những cộng đồng từng sống bên Chesapeake đã hiện diện ở nhiều miền đất khác nhau trên nước Mỹ và cả Canada.
Bên cạnh ba bộ lạc được công nhận, Maryland còn có những tổ chức bảo tồn văn hóa và cộng đồng tự nhận có nguồn gốc bản địa. Có thể kể đến Bộ tộc Assateague, nhóm Nause-Waiwash, Quốc gia Notoweega, Bộ lạc người da đỏ Pocomoke và nhóm Shawnee sông Youghiogheny. Theo một số tài liệu, Quốc gia Notoweega đã nộp đơn xin công nhận cấp tiểu bang vào ngày 9 tháng 6 năm 2021, nhưng tình trạng xét duyệt cụ thể cần được kiểm tra thêm qua hồ sơ chính thức. Những tổ chức ấy có hoàn cảnh và tình trạng pháp lý khác nhau, nhưng đều góp phần làm cho câu chuyện về người bản địa Maryland thêm đa dạng. Một số hoạt động dưới hình thức phi lợi nhuận, tổ chức sinh hoạt cộng đồng, bảo tồn tập quán và vận động để tiếng nói của mình được lắng nghe.
Sự hiện diện của người bản địa tại Maryland ngày nay cũng không chỉ giới hạn trong các cộng đồng có tổ tiên sinh sống tại đây từ thời tiền thuộc địa. Vào giữa thế kỷ XX, một cộng đồng người Lumbee từ Bắc Carolina đã chuyển đến Baltimore, tập trung nhiều tại Upper Fell’s Point và Washington Hill. Có tài liệu ước tính cộng đồng Lumbee tại khu vực này từng lên đến khoảng 7.000 người, nhưng con số cần được hiểu theo từng thời kỳ chứ không phải dân số cố định. Họ xây dựng một cộng đồng khá đông đúc, góp phần tạo nên diện mạo văn hóa riêng cho thành phố. Năm 1968, cộng đồng thành lập một tổ chức hỗ trợ người bản địa, ban đầu mang tên Trung tâm Nghiên cứu người Mỹ bản địa, về sau trở thành Trung tâm người Mỹ bản địa Baltimore. Từ những người di cư tìm việc làm và nơi ở mới, một cộng đồng đã dần tạo dựng được những cơ sở văn hóa để gắn kết các thế hệ.
Những con số điều tra dân số cũng cho thấy sự thay đổi đáng kể trong cách người dân Maryland xác định nguồn gốc của mình. Năm 2010, khoảng 20.000 cư dân, tương đương 0,4 phần trăm dân số tiểu bang, tự nhận mình chỉ thuộc nhóm chủng tộc người Mỹ bản địa. Nếu tính cả những người nhận mình có một phần nguồn gốc bản địa, một số tài liệu ghi nhận hơn 50.000 người, chiếm khoảng 1 phần trăm dân số. Đến cuộc điều tra năm 2020, số người khai thuộc nhóm người Mỹ bản địa hoặc Alaska bản địa, riêng biệt hoặc kết hợp với các nhóm khác, tăng lên 128.650 người, tương đương khoảng 2,1 phần trăm dân số Maryland. Trong đó, số người chỉ chọn một nhóm chủng tộc này là 31.845 người. Những cách thống kê khác nhau cần được phân biệt, bởi số người tự nhận có nguồn gốc bản địa không đồng nghĩa với số thành viên đã được một bộ lạc công nhận.
Sự gia tăng ấy không nhất thiết có nghĩa dân số bản địa tăng nhanh tương ứng trong một thập niên. Các nhà nghiên cứu cho rằng nó còn liên quan đến những thay đổi trong cách tự nhận diện, cách ghi nhận của điều tra dân số, sự tham gia ngày càng nhiều của những người Mỹ gốc Tây Ban Nha và Mỹ Latinh có nguồn gốc bản địa, cùng những nỗ lực tìm hiểu gia phả và phục hồi bản sắc cộng đồng. Một số người trước kia chỉ biết gia đình mình có tổ tiên bản địa, nay bắt đầu công khai xác nhận nguồn gốc ấy. Những cộng đồng đông người bản địa nhất được ghi nhận tại thành phố Baltimore và các quận Anne Arundel, Baltimore, Montgomery và Prince George’s.
Trong những năm gần đây, một số cơ sở giáo dục tại Maryland cũng có những hoạt động nhằm ghi nhận lịch sử cư dân bản địa. Năm 2021, Cao đẳng St. Mary’s của Maryland khởi xướng việc công nhận khu đất trường đang sử dụng là một phần quê hương tổ tiên của người Yaocomico và Piscataway. Cũng trong tháng 11 năm ấy, Đại học Maryland thông báo đặt tên một nhà ăn mới là Yahentamitsi để vinh danh cộng đồng Piscataway-Conoy. Những việc làm như vậy tuy không thể thay đổi những gì đã xảy ra trong quá khứ, nhưng ít ra cũng cho thấy một sự chuyển biến trong cách nhìn nhận lịch sử của các tổ chức hiện đại.
Tôi đặc biệt chú ý đến chuyện đặt tên ấy. Ngày trước, nhiều địa danh bản địa bị thay thế bởi tên của các vị vua, nhà thám hiểm, chủ đất hay nhân vật thuộc địa. Nay một số tên gọi cũ lại được đưa trở về đời sống, xuất hiện trên bảng hiệu, trong trường học và các sinh hoạt cộng đồng. Một cái tên được phục hồi không thể trả lại nguyên vẹn đất đai đã mất, nhưng có thể khiến người ta dừng lại và tự hỏi ai đã sống ở nơi này trước mình. Đôi khi sự thay đổi trong nhận thức bắt đầu bằng một câu hỏi nhỏ như vậy, rồi từ đó người ta mới chịu tìm hiểu sâu hơn.
5\.Dòng sông còn đó, người xưa đâu rồi
Càng tìm hiểu Maryland, tôi càng nhận ra lịch sử vùng đất này không phải một dòng chảy thẳng tắp, từ hoang sơ đến văn minh, từ cũ kỹ đến hiện đại như người ta đôi khi vẫn hình dung. Nó là nhiều dòng chảy gặp nhau, lúc hòa vào nhau, khi va đập dữ dội, có dòng mạnh lên và có dòng bị đẩy lùi vào những nhánh khuất. Người bản địa có lịch sử của họ, người châu Âu đến sau mang theo một lịch sử khác, rồi người châu Phi bị đưa đến trong thân phận nô lệ lại góp thêm những số phận và nền văn hóa mới. Qua nhiều thế kỷ, tất cả đã tạo nên Maryland ngày nay, một tiểu bang có đời sống phong phú nhưng cũng mang trong mình không ít vết thương lịch sử.
Tôi không muốn nhìn người bản địa chỉ như những nạn nhân của quá khứ. Họ từng có những cộng đồng phát triển, biết tổ chức đời sống, giao thương, xây dựng liên minh, gìn giữ tiếng nói và tập tục của mình. Họ cũng từng tranh chấp, chiến đấu, di cư và thay đổi như bao dân tộc khác. Khi người châu Âu đến, họ không đơn thuần đứng yên để lịch sử cuốn đi, mà đã thương lượng, chống trả, tìm đường thích nghi và cố giữ những gì còn có thể giữ được. Những người còn sống trên đất tổ tiên hôm nay, cũng như con cháu đã tản mác đến các tiểu bang khác, chính là phần tiếp nối của một lịch sử chưa hề chấm dứt.
Người ta thường đo sự tồn tại của một dân tộc bằng lãnh thổ, dân số, chính quyền hay những công trình còn đứng vững. Nhưng lịch sử các cộng đồng bản địa Maryland cho thấy có những dân tộc mất gần hết những thứ ấy mà vẫn chưa mất chính mình. Một gia đình còn nhớ tên tổ tiên, một người già còn kể được chuyện xưa, một nhóm người vẫn tìm cách khôi phục ngôn ngữ và phong tục, tất cả đều là những hình thức tồn tại bền bỉ. Sự sống của một cộng đồng đôi khi không nằm ở chỗ nó còn giữ được bao nhiêu quyền lực, mà ở chỗ sau bao nhiêu biến cố, con cháu vẫn còn muốn biết mình từ đâu đến.
Vịnh Chesapeake ngày nay vẫn trải rộng giữa những miền đất Maryland và Virginia. Những nhánh sông Potomac, Patuxent, Choptank và Susquehanna vẫn tiếp tục đưa nước về vịnh, qua những khu dân cư đông đúc, những cánh đồng, bến cảng và những khoảng rừng còn sót lại. Mỗi khi đi ngang một dòng sông ở Maryland, tôi thường nhìn mặt nước lâu hơn một chút. Không phải vì mong thấy được bóng dáng người xưa hiện về, mà bởi tôi biết dòng nước trước mắt từng nuôi sống những cộng đồng có tên gọi, tiếng nói và cuộc đời rất khác chúng ta. Những chiếc thuyền độc mộc ngày trước đã nhường chỗ cho tàu máy, những lối mòn ven rừng thành đường nhựa, còn các ngôi làng cổ thì phần lớn chỉ hiện diện trong tài liệu khảo cổ.
Vậy mà cảnh vật vẫn có một sự liên tục kỳ lạ. Mùa xuân cây cối đâm chồi, mùa hè rừng xanh rậm rạp, mùa thu lá đổi màu rồi mùa đông gió lạnh lại tràn về. Chim vẫn bay dọc những vùng đầm lầy, cá vẫn tìm đường qua các nhánh sông, hàu vẫn sống dưới những vùng nước lợ của Chesapeake. Thiên nhiên không đứng ngoài lịch sử, nhưng cũng không hoàn toàn đi theo những ranh giới mà con người đặt ra. Nó tiếp tục vận động theo cách riêng, trong khi bao thế hệ lần lượt đến rồi đi.
Tìm hiểu lịch sử Maryland, rốt cuộc, đối với tôi không chỉ là chuyện biết thêm những năm tháng, tên người hay tên bộ lạc. Điều quan trọng hơn là học cách nhìn một miền đất cho đầy đủ, không chỉ thấy những gì đang hiện diện mà còn hiểu phần nào những gì đã từng hiện diện rồi khuất đi. Người sống sau có thể thừa hưởng đường sá, nhà cửa, trường học và những tiện nghi do nhiều thế hệ xây dựng, nhưng cũng thừa hưởng cả trách nhiệm nhận biết những bất công từng xảy ra trên chính vùng đất ấy. Hiểu biết không làm quá khứ đổi khác, song có thể khiến cách mình sống trong hiện tại trở nên thận trọng và có tình hơn.
Tôi đến Maryland khi lịch sử nơi này đã đi qua hàng ngàn năm. Những chuyện tôi vừa kể chỉ là vài lát cắt nhỏ trong một bức tranh rộng lớn, chắc chắn còn nhiều điều cần đọc thêm, đối chiếu và suy ngẫm thêm. Nhưng có lẽ, với một người chọn nơi đây làm chỗ sinh sống, sự tìm hiểu ấy không nhất thiết phải có điểm kết thúc. Cứ mỗi lần biết thêm một chuyện, tôi lại thấy những con đường quen thuộc bớt phần xa lạ, những địa danh trên bản đồ có thêm chiều sâu, và cảnh vật quanh mình cũng mang một ý nghĩa khác.
Người ta có thể sống lâu năm ở một nơi mà vẫn chỉ biết lớp vỏ bên ngoài của nó. Ngược lại, có khi chỉ cần hiểu được một câu chuyện cũ, người ta đã thấy mình gần gũi với miền đất ấy hơn nhiều. Tôi nghĩ sự gắn bó thật sự không đến từ việc mình đã ở đâu bao nhiêu năm, mà từ lúc mình bắt đầu quan tâm đến những gì đã làm nên nơi ấy, kể cả những điều chẳng liên quan trực tiếp đến cuộc đời mình. Bởi một miền đất đâu chỉ thuộc về những người đang sống trên đó. Nó còn mang dấu tích của những người từng đi qua, từng dựng nhà, gieo hạt, sinh con, chịu đựng, hy vọng rồi nằm xuống.
Và biết đâu, chính khi chịu khó tìm hiểu những người đã sống trước mình, ta mới bắt đầu hiểu sâu hơn ý nghĩa của việc được sống bình yên trên một miền đất hôm nay.
Nguyễn Đông A
……..
*Ghi chú về việc đối chiếu tư liệu
Tôi đã đối chiếu những mốc quan trọng với Maryland State Archives, Maryland Manual, các sắc lệnh công nhận bộ lạc và số liệu điều tra dân số. Một số điểm đã rõ ràng, đáng kể nhất là hiến chương năm 1632 được trao cho Cecil Calvert sau khi George Calvert qua đời, Maryland là tiểu bang cuối cùng phê chuẩn Hiến chương Liên bang năm 1781, và hai cộng đồng Piscataway được công nhận ngày 9 tháng 1 năm 2012.
Những chi tiết về nguồn gốc một số bộ lạc, các giả thuyết ngôn ngữ, những cuộc di cư chưa rõ niên đại, ước tính dân số thời tiền sử và vài số liệu tài chính tôi xem như thông tin tham khảo. Các chi tiết ấy chưa được kiểm chứng độc lập đến mức có thể khẳng định chắc chắn. Vì vậy, bài tùy bút này tuy đã được rà soát các mốc chính, nhưng chưa thể xem là một công trình khảo cứu lịch sử được thẩm định toàn diện.
Nguyễn Đông A
