VỀ ĐỘC TÀI CHUYÊN CHẾ: HAI MƯƠI BÀI HỌC TỪ THẾ KỶ XX
Tác giả: Timothy Snyder
GIỚI THIỆU VỀ TÁC PHẨM
Lịch sử không lặp lại, nhưng nó đưa ra những lời chỉ dẫn.
Trong thế kỷ XX, các nền dân chủ châu Âu đã sụp đổ trước chủ nghĩa phát xít, chủ nghĩa quốc xã và chủ nghĩa cộng sản. Đây là những phong trào mà trong đó một lãnh tụ hay một đảng phái tự xưng là tiếng nói của nhân dân, hứa hẹn bảo vệ họ khỏi những mối đe doạ sinh tồn toàn cầu, và bác bỏ lý trí để thay vào đó là huyền thoại. Lịch sử châu Âu cho thấy xã hội có thể tan vỡ, dân chủ có thể sụp đổ, đạo đức có thể tiêu tan, và con người bình thường có thể rơi vào những hoàn cảnh không tưởng.
Lịch sử có thể giúp ta nhận diện cái quen thuộc, và nó cũng có thể cảnh báo. Ngày nay, chúng ta không khôn ngoan hơn những người châu Âu đã chứng kiến nền dân chủ nhường bước cho chế độ toàn trị trong thế kỷ XX. Nhưng khi trật tự chính trị có vẻ bị đe doạ, ưu thế của chúng ta là có thể học từ kinh nghiệm của họ để chống lại sự trỗi dậy của bạo quyền.
Bây giờ chính là lúc thích hợp để làm điều đó.
GIỚI THIỆU VỀ TÁC GIẢ
Timothy Snyder là giáo sư sử học Housum tại Đại học Yale, và là tác giả của nhiều cuốn sách danh tiếng và từng đoạt giải thưởng về lịch sử châu Âu thế kỷ XX. Vùng đất máu (Bloodlands) đã giành được các giải thưởng như Giải Hannah Arendt, Giải Sách Leipzig cho Sự Hiểu biết Châu Âu, Giải Ralph Waldo Emerson về Nhân văn, và giải văn chương của Viện Hàn lâm Mỹ về Nghệ thuật và Văn chương. Vùng đất đen (Black Earth) được đề cử dài cho Giải Samuel Johnson và giành giải thưởng thường niên của Ủy ban Auschwitz Hà Lan.
Snyder thường xuyên cộng tác với các tạp chí New York Review of Books và Times Literary Supplement. Ông là thành viên của Ủy ban Lương tri thuộc Bảo tàng Tưởng niệm Holocaust Hoa Kỳ, là nghiên cứu viên thường trực tại Viện Khoa học Nhân văn, và là thành viên hội đồng tư vấn của Viện YIVO nghiên cứu về người Do Thái.
Trong chính trị, bị lừa dối không phải là cái cớ.
— Leszek Kołakowski
LỜI MỞ ĐẦU
Lịch sử và Bạo quyền
Lịch sử không lặp lại, nhưng nó đưa ra những lời chỉ dẫn. Khi các vị tổ phụ lập quốc tranh luận về Hiến pháp Hoa Kỳ, họ đã học hỏi từ lịch sử mà họ biết. Lo lắng rằng nền cộng hòa dân chủ mà họ hình dung có thể sụp đổ, họ đã suy ngẫm về sự suy tàn của các nền dân chủ và cộng hòa cổ đại sẽ dẫn đến sự hình thành các chế độ đầu sỏ và đế quốc. Như họ đã biết, Aristotle từng cảnh báo rằng bất bình đẳng dẫn đến bất ổn, còn Plato tin rằng những kẻ mị dân lợi dụng quyền tự do ngôn luận để tự đưa mình lên làm bạo chúa. Khi lập nên một nền cộng hòa dân chủ dựa trên pháp luật và thiết lập hệ thống kiểm soát và cân bằng quyền lực, các vị tổ phụ muốn tránh cái ác mà họ, giống như các triết gia cổ đại, gọi là bạo quyền. Trong đầu họ là viễn cảnh quyền lực bị chiếm đoạt bởi một cá nhân hoặc phe nhóm, hay là sự lách luật vì lợi ích riêng của những người cầm quyền. Nhiều cuộc tranh luận chính trị sau đó tại Hoa Kỳ đều xoay quanh vấn đề bạo quyền trong xã hội Mỹ: như với phụ nữ hay với người nô lệ.
Một truyền thống quan trọng của phương Tây là suy ngẫm về lịch sử khi trật tự chính trị bị đe doạ. Nếu ngày nay chúng ta lo rằng thí nghiệm dân chủ Mỹ đang bị đe doạ bởi khuynh hướng độc tài, ta có thể noi gương các vị tổ phụ và nhìn lại lịch sử của những nền dân chủ và cộng hòa khác. Tin vui là chúng ta có thể học từ những ví dụ gần gũi và hiện đại hơn Hy Lạp hay La Mã cổ đại. Tin buồn là lịch sử của nền dân chủ hiện đại cũng đầy rẫy sự suy tàn và sụp đổ. Kể từ khi các thuộc địa Mỹ tuyên bố độc lập khỏi nền quân chủ Anh mà các vị tổ phụ xem là “độc tài,” lịch sử châu Âu đã trải qua ba thời kỳ dân chủ lớn: sau Thế chiến I năm 1918, sau Thế chiến II năm 1945, và sau sự sụp đổ của chủ nghĩa cộng sản năm 1989. Nhiều nền dân chủ được thành lập vào những thời điểm ấy đã thất bại, trong những hoàn cảnh có phần tương đồng với thời đại chúng ta.
Lịch sử có thể giúp ta thấy điều quen thuộc, và cũng có thể cảnh báo. Vào cuối thế kỷ XIX, cũng như cuối thế kỷ XX, sự mở rộng của thương mại toàn cầu đã tạo nên kỳ vọng vào tiến bộ. Đầu thế kỷ XX, cũng như đầu thế kỷ XXI, những kỳ vọng ấy bị thách thức bởi các hình thức chính trị quần chúng mới, trong đó một lãnh tụ hay một đảng tuyên bố đại diện trực tiếp cho ý chí nhân dân. Các nền dân chủ châu Âu đã sụp đổ thành chủ nghĩa độc tài cánh hữu và chủ nghĩa phát xít trong những năm 1920 và 1930. Liên Xô cộng sản, được thành lập năm 1922, đã mở rộng mô hình của mình ra châu Âu vào những năm 1940. Lịch sử châu Âu thế kỷ XX cho thấy xã hội có thể tan vỡ, dân chủ có thể sụp đổ, đạo đức có thể sụp đổ, và người thường có thể đứng trên bờ hố chôn người với súng trên tay. Hiểu được lý do vì sao là điều rất quan trọng với chúng ta hôm nay.
Cả chủ nghĩa phát xít lẫn cộng sản đều là phản ứng trước toàn cầu hoá: đối với những bất công thực sự hay cảm nhận được mà nó tạo ra, và trước sự bất lực rõ ràng của các nền dân chủ trong việc giải quyết chúng. Chủ nghĩa phát xít phủ nhận lý trí để đề cao ý chí, bác bỏ sự thật khách quan để tôn vinh huyền thoại, được truyền bá bởi những nhà lãnh đạo tự xưng là tiếng nói của nhân dân. Họ cá nhân hoá toàn cầu hoá, cho rằng những thách thức phức tạp của nó là kết quả của một âm mưu chống lại quốc gia. Họ cầm quyền trong một hai thập kỷ, nhưng để lại di sản tư tưởng vẫn ngày càng trở nên có sức hút. Cộng sản cầm quyền lâu hơn—gần bảy thập kỷ tại Liên Xô, và hơn bốn thập kỷ tại phần lớn Đông Âu. Họ đề xuất một tầng lớp tinh hoa đảng lãnh đạo với độc quyền về lý trí, dẫn dắt xã hội tới một tương lai tất yếu theo các quy luật lịch sử tưởng như bất biến.
Chúng ta có thể bị cám dỗ nghĩ rằng di sản dân chủ của mình sẽ tự động bảo vệ chúng ta khỏi những mối đe doạ như vậy. Nhưng đó là một phản xạ sai lầm. Truyền thống của chúng ta yêu cầu chúng ta phải xét lại lịch sử để hiểu tận gốc nguồn cơn của độc tài, và suy ngẫm về cách đối phó đúng đắn. Chúng ta không khôn ngoan hơn những người châu Âu đã thấy dân chủ thất bại dưới tay phát xít, quốc xã, hay cộng sản trong thế kỷ XX. Lợi thế duy nhất của chúng ta là có thể học được từ trải nghiệm của họ.
Bây giờ chính là lúc thích hợp để làm điều đó. Cuốn sách này trình bày hai mươi bài học từ thế kỷ XX, được điều chỉnh để phù hợp với hoàn cảnh của ngày hôm nay.
Timothy Snyder
