Tôi đã nhiều lần nhíu mày trước bất cập trong cách ra đề, nhưng chưa lần nào như năm nay, khiến tôi chao đảo đến tận nền tảng niềm tin.
Không phải vì đề khó, bởi khó nếu khó đúng cách, là chuyện bình thường trong kiểm tra. Cái làm tôi lạnh sống lưng, đề lần này không còn là công cụ đánh giá học sinh, nó giống như bản diễn văn chính trị trá hình, được ngụy trang dưới lớp vỏ “đọc hiểu – ngữ pháp – từ vựng”.
Tôi bắt đầu đọc, phân tích cách trình diễn tinh vi, cách lồng ghép ngữ liệu không còn ngẫu nhiên.
50 phút, 50 câu. Trong đó có 5 đoạn văn dài với cả rừng chữ, những đoạn trích mà nếu dùng trong lớp học, giáo viên phải giảng cả tiết.
Ví như đoạn về “Greenwashing” (trang 2, câu 20-29), giống như trích từ Greenpeace UK, một tổ chức có quan điểm cực kỳ thiên tả. Văn phong học thuật, đầy ẩn dụ, châm biếm, từ vựng cao cấp, cấu trúc phức tạp. Ai có thể dịch nổi đoạn ấy trong 1 phút/câu?
Đây là câu hỏi tôi tự đặt ra, rồi tra cứu lật lại tài liệu khung năng lực B1 CEFR, tiêu chuẩn chương trình giáo dục phổ thông mới.
Tôi cười chua chát: B1 mà đọc đoạn văn C1 – C2?
Đề thi yêu cầu hs giải mã:
“Greenwashing”
“Guilt-free flights”, “zero-impact fuel”
“Insidious deception”, “glossy PR”
“Biometric chip”, “blockchain”, “smart irrigation”, “dry continents”, “viable projects”…
Có giáo viên nào thấy chúng trong sách giáo khoa…? tôi thầm nghĩ ít ra trong chiến dịch truyền thông của một vài thương hiệu gần đây, những “chiến dịch xanh”, những bài viết PR ẩn ý. Ít ra đây là lần thứ 2 liên tiếp, ngoài đề toán năm rồi.
Tôi tìm ra đoạn trích gốc từ bài viết của Greenpeace UK ngày 29/6/2021:
“Whether you’re filling up at the pump or picking up a packet of bacon from the supermarket, that’ll be net-zero too, soon enough.”
“Airline websites promise guilt-free flights, petrol pumps boast zero-impact fuel, and even supermarket bacon is marketed as net-zero.”
Làm sao không khiến người ta liên tưởng đến những thương hiệu đang chạy quảng cáo về “ô tô điện xanh”, “nhiên liệu sinh học”? Là vô tình hay cố ý? Là chọn lọc ngôn liệu hay “mượn tay học trò” để truyền đi thông điệp?
Chuẩn đầu ra lớp 12: B1 (CEFR)
Kỹ năng: Đọc hiểu văn bản thông dụng, sử dụng từ vựng phổ biến, kỹ năng viết mô tả, viết thư, nêu ý kiến.
Tôi nhìn lại đề thi:
Ngữ liệu: Báo nước ngoài học thuật
Từ vựng: C1 – C2
Tốc độ xử lý: 1 phút/câu
Không có bài viết nhưng yêu cầu suy luận tương đương phần Writing Task 2 IELTS
Đề thi này có còn phản ánh nội dung đào tạo?
Trong thương mại, chúng ta phê phán greenwashing, tô son cho sản phẩm độc hại. Nhưng trong giáo dục, chúng ta lại đang chứng kiến một dạng greenwashing khác đó là edu-washing: khoác lớp vỏ “học thuật, thời sự, kỹ năng toàn cầu” lên những đề thi phi sư phạm, phi nhân bản, phi công bằng.
Theo các giáo trình khoa học đánh giá (Assessment Science), một đề thi đạt chuẩn cần thỏa mãn 3 tiêu chí:
_Phù hợp mục tiêu đào tạo (Construct validity): Đề thi phải phản ánh trung thực những gì đã được dạy.
_Phân tầng độ khó hợp lý (Difficulty discrimination): Có phân loại năng lực nhưng không vượt quá khung kiến thức chuẩn.
_Tính công bằng và khả thi (Fairness & Feasibility): Học sinh ở mọi vùng miền, trình độ có cơ hội thể hiện.
Đề thi năm nay có là đề thi?
Câu trả lời có lẽ …KHÔNG.
Vì đề thi không:
_Phản ánh chuẩn đầu ra chương trình SGK phổ thông.
_Tuân thủ nguyên lý “đào tạo gì – đánh giá nấy”.
_Phân tầng hợp lý về từ vựng, cấu trúc, ngữ nghĩa.
Thay vào đó, đề thi trở thành công cụ sàng lọc khắc nghiệt, tạo nên sự bất bình đẳng cơ hội, phản lại tinh thần phổ cập giáo dục.
Tổng cộng 50 câu, thời gian làm 50 phút, nhưng 4 đoạn văn đọc hiểu dày đặc ngữ liệu lạ, có tài liệu học thuật về “greenwashing”, “project farming” hay “cloud analytics”.
Trong đó, có rừng từ cần xử lý đọc hiểu, cộng với 15 câu hỏi hoàn chỉnh đoạn, hội thoại, chọn thứ tự sắp xếp đoạn văn.
Các khái niệm như:
glossy PR
zero-impact fuel
core objective of greenwashing
environmental rhetoric
=> đều là nội dung của các môn học đh ngành truyền thông, báo chí, môi trường – không phải kiến thức phổ thông.
=> Điều này chứng minh đề thi vượt ra khỏi nội dung đào tạo, vi phạm nguyên lý “construct validity”.
Trong đoạn 2 và 3 của bài “project farming”, đề thi bất ngờ xuất hiện thông tin:
“Cloud platforms let project farmers, processors, and truck drivers input harvest weights, storage temperatures, and delivery times the moment they change, while blockchain records freeze each entry so customers can trust it.”
=> Chuyên gia đặt nghi vấn, phải chăng đề thi “ẩn ý” quảng bá mô hình blockchain hoặc sản phẩm ứng dụng công nghệ như V?
=> Trong khi từ “blockchain” không hề có trong chương trình tiếng Anh phổ thông, việc đưa vào đề thi mà không giải thích khiến học sinh vừa rối, vừa mù mờ kiến thức nền, nhưng lại được yêu cầu chọn đúng ý nghĩa và suy luận từ đoạn văn, điều này đi ngược lại triết lý sư phạm phổ thông.
Một đề thi khó không đáng lo. Nhưng một đề thi vô lý, vượt xa chuẩn đào tạo thì không là công cụ đánh giá, mà là chướng ngại đạo đức giáo dục.
Nguyễn Quynh
*Bài do CTV/TVBH gởi
