Phàm trong thiên hạ, mỗi tiết mỗi kỳ, đều có nguồn do, căn bổn. Tết Đoan Ngọ, tục danh gọi là Đoan Dương Tiết, tức ngày mùng Năm tháng Năm Âm lịch, chính là tiết nhật chí dương, trời đất giao hoan, dương khí cực thịnh. Ấy là lúc nhật đăng chính ngọ, âm thịnh khí lui, cơ hội thuận ứng cho việc trừ uế khí, sát trùng tà, điều hòa nhân thể, vọng cầu an khương.
Trong “Thiên Nam Ngữ Lục”, tương truyền: thuở xưa vào kỳ này, sâu bọ nổi lên dữ dội, nông phu khổ lụy, mùa màng hủy hoại. Có lão nhân tên là Đôi Truân, mặc áo vải thô, tay nâng hồ rượu nếp, miệng truyền đạo pháp: “Phàm nhân sinh, khởi sự thuận th.iên thời, mượn ngày dương thịnh, dùng vật hữu linh, tất thắng tà khí.”
Dân làng làm theo, lấy rượu nếp, trái cây đầu mùa, lập đàn tại chính ngọ, xướng lễ cáo th.iên địa, khấn cầu tai tiêu họa tán. Lạ thay, sâu bọ rụng, mùa màng hồi phục. Từ ấy, lập thành lễ tục, gọi là Tết diệt sâu bọ, phong thành lệ quốc tục gia.
Nay người đời dễ lầm tưởng Tết Đoan Ngọ nước Nam vay mượn từ Trung Hoa. Song xét kỹ thư tịch, thực có sự phân biệt minh nhiên.
Bên Trung Hoa, Đoan Ngọ tiết là ngày kỷ niệm Khuất Nguyên, bậc đại phu nước Sở, vì can vua chẳng được, ôm lòng trung tiết mà gieo thân xuống sông Mịch La. Dân Sở tiếc thương, thả bánh ú, chèo thuyền long chu tìm xác, mà thành lệ. Bởi vậy lễ ấy mang sắc màu trung quân, ái quốc.
Còn tại Giao Chỉ ta, tiết ấy không lấy ai làm trung tâm tưởng niệm, mà chủ yếu hòa với vũ trụ, thuận theo nông lịch, hướng tới sinh tồn chốn điền viên. Ngày ấy không khóc người trung liệt, mà tẩy thân sát trùng, tắm mình trong khí tiết đất trời. Đó là dấu chỉ của một nền văn hóa bản địa, lấy sinh dưỡng làm gốc, chứ chẳng lấy bi ai làm trọng.
Phàm là ngày Đoan Ngọ, khắp nhân gian Nam thổ đều đồng hành cử hành lễ nghi, tuy khác miền, song cùng ý:
Thức dậy khi gà gáy, chưa ăn gì, lấy rượu nếp than hoặc nếp cái hoa vàng mà dùng trước bữa. Dân tin rằng, uống sớm sẽ giết được trùng độc trong bụng, phòng cả năm.
Tắm nước lá mùi già, ngải cứu, xương bồ, là phép “phong hương tẩy uế”, hòng xua tà khí nhập thân.
Treo “bùa ngải” nơi cửa, vắt dây ngũ sắc cho hài nhi, là lễ “hộ thân chi chú”.
Cúng bánh tro, bánh ú, mận đào, vải thiều, tượng trưng cho ngũ hành quy tụ, vật phẩm đầu mùa, mang ý khởi nguyên, tươi tốt.
Có nơi, người còn làm lễ tế Quốc Mẫu Âu Cơ, tưởng nhớ mẹ trăm trứng, tổ mẫu Bách Việt. Bởi nên, Tết Đoan Ngọ chẳng chỉ là nông tiết, là ngày tổ đình nguồn cội.
Xét trong “Lĩnh Nam chích quái”, có chép rằng:
“Người Nam ta cúng lễ ngày ấy như ngày hội trời, khấn cáo thiên công, cầu mưa thuận gió hòa, vạn vật hưng sinh.” Thế mới hay: Tết Đoan Ngọ là biểu thị của trí tuệ nông dân Việt, là lễ tiết giao cảm giữa thiên – địa – nhân.
Lễ ấy còn ẩn tàng triết lý trung dung dưỡng sinh, lấy dương cực thắng âm tà, lấy vật linh trị vật ác, lấy hòa hợp thắng phân ly. Cái trí ấy không cần cầu kỳ văn chương, chỉ bằng chén rượu nếp, nhánh ngải cứu, chùm trái đầu mùa, mà đạt đến minh triết ngàn xưa.
Nhưng ai người hiểu, mỗi phong tục truyền thống là một pho kinh điển sống động, nối liền tổ tông cháu con, kết nối người với đất trời.
Kẻ thức giả, hãy cúi mình mà suy: Phải chăng trong rượu nếp, có cả trời Nam? Trong cái bánh tro, có cả lòng quê? Trong làn khói hương ngày mùng Năm, có cả tổ tiên ngàn đời đang ngó xuống mà mỉm cười?
“Nhất nhật Đoan Dương, vạn vật phát dương;
Nhất lễ cổ tục, thiên niên truyền phong.”
— Ký hạ Đông Hồ, năm Quý Tỵ.
“Thuận thiên thì lệnh dưỡng sinh cơ,
Tá nhật trung dương chính khí quy.
Nhu tinh nhất âu khu bách trùng,
Lương phương cổ quyết tế nông y.”
Tức:
“Thuận thời tiết mà dưỡng sinh cơ,
Mượn chính ngọ để dẫn khí dương về.
Một chén rượu nếp trục trùng độc,
Phương cổ lưu truyền, cứu áo cơm dân”
Nguyễn Quynh
*Bài do CTV/TVBH gởi
