Nhà Văn Tàn Tuyết
BIÊN ĐỊA là câu chuyện về Phố Sỏi, một thị trấn nằm ở tận cùng của một thế giới mà ranh giới giữa hiện thực và giấc mơ, giữa người sống và người chết, giữa con người và thiên nhiên không còn cố định. Qua Liujin và những nhân vật quanh cô, Tàn Tuyết tạo dựng một vũ trụ nơi thời gian trôi theo những quy luật riêng, ký ức có thể trở thành hiện tại, động vật mang linh hồn, đất đai có tiếng nói và những điều phi lý được tiếp nhận như một phần bình thường của đời sống. Nhưng BIÊN ĐỊA không phải một câu đố cần được giải. Đó là một thế giới cần được bước vào. Và càng bước sâu, người đọc càng nhận ra rằng “biên địa” không nằm ở tận cùng của địa lý, mà nằm ngay nơi ranh giới giữa cái tôi và thế giới, giữa điều ta tin là thực tại và những gì còn nằm ngoài khả năng gọi tên của chúng ta.
Một cuốn tiểu thuyết không kể một câu chuyện theo nghĩa thông thường
BIÊN ĐỊA (Frontier, nguyên tác tiếng Trung 《边疆》) là tiểu thuyết của nhà văn Trung Quốc Tàn Tuyết (Can Xue, tên thật Đặng Tiểu Hoa), xuất bản lần đầu tại Trung Quốc năm 2008. Bản tiếng Anh do Karen Gernant và Chen Zeping dịch, được Open Letter Books xuất bản năm 2017.
Tác phẩm xoay quanh Phố Sỏi (Pebble Town), một thị trấn ở vùng biên địa, nơi một nhóm người đến từ nhiều nơi khác nhau tìm cách sinh sống, làm việc và thiết lập những mối quan hệ với nhau. Nhiều nhân vật có liên hệ với Viện Thiết kế, một tổ chức vừa cụ thể vừa gần như huyền bí, dường như có ảnh hưởng đến đời sống tinh thần của cả thị trấn. Nhân vật trung tâm xuyên suốt nhiều tuyến truyện là Liujin, một cô gái sinh ra ở Phố Sỏi.
Nhưng nếu gọi đây là câu chuyện về một cô gái tên Liujin sống ở một thị trấn vùng biên thì vẫn chưa đúng.
Bởi vì BIÊN ĐỊA gần như không có cốt truyện theo nghĩa truyền thống.
Một số nhân vật xuất hiện rồi biến mất. Một sự việc xảy ra, nhưng không nhất thiết dẫn đến sự việc tiếp theo. Thời gian có thể nhảy qua nhiều năm mà không báo trước. Một người có thể kể về quá khứ như thể nó đang xảy ra trước mắt. Người chết có thể hiện diện bên cạnh người sống. Một khu vườn nhiệt đới có thể xuất hiện giữa vùng đất lạnh giá rồi biến mất. Báo tuyết và chó lang thang trên đường phố. Mặt đất rung chuyển. Những người đã chết dường như vẫn tranh giành lãnh địa với những người đang sống.
Và tất cả những điều đó được kể bằng một thứ văn xuôi rất bình thản.
Đây chính là nghịch lý làm nên sức hấp dẫn của cuốn sách.
Những điều phi lý được kể bằng giọng văn gần như hoàn toàn không phi lý.
Phố Sỏi: trung tâm của một thế giới không có trung tâm
Nếu phải chọn một “nhân vật” thực sự của BIÊN ĐỊA, tôi sẽ không chọn Liujin.
Tôi sẽ chọn Phố Sỏi.
Phố Sỏi vừa là một địa điểm địa lý, vừa là một trạng thái tồn tại.
Nó nằm ở một vùng biên, phía xa có Núi Tuyết, xung quanh là những vùng đất hoang. Nhưng “biên” ở đây không chỉ có nghĩa là biên giới giữa những quốc gia hay vùng địa lý.
Phố Sỏi nằm ở biên giới giữa hiện thực và một thứ gì đó khác.
Một bài giới thiệu của Words Without Borders từng nhận xét rằng nếu nhìn theo nghĩa địa lý, người đọc có thể tưởng tượng Phố Sỏi nằm gần biên giới phía bắc Trung Quốc; nhưng càng đọc, người ta càng cảm thấy thị trấn này nằm trên “biên giới với chính thực tại”.
Đó là một cách đọc rất chính xác.
Phố Sỏi là nơi:
- người sống và người chết cùng tồn tại;
- con người và động vật có thể trao đổi vị trí;
- giấc mơ có thể tràn vào đời sống;
- ký ức có thể trở thành hiện tại;
- thiên nhiên không còn là phong cảnh;
- không gian không cố định;
- thời gian không tuyến tính;
- và những điều không thể giải thích lại trở thành một phần bình thường của đời sống.
Một nhà phê bình từng mô tả Phố Sỏi như một nơi vừa neo giữ vừa làm mất phương hướng cho người đọc: nó cho ta một địa điểm cụ thể nhưng đồng thời khiến mọi tọa độ quen thuộc biến mất.
Đó chính là tài năng đặc biệt của Tàn Tuyết.
3. Liujin: “đứa con đích thực của biên địa”
Liujin là nhân vật gần nhất với một trung tâm trong tiểu thuyết.
Nhưng cô không phải một “nhân vật chính” theo kiểu truyền thống.
Ta biết cô qua rất nhiều người khác:
- cha mẹ cô;
- Qiming;
- A Di;
- Ying;
- Thạch Miểu;
- những người dân Phố Sỏi;
- những người từng gặp cô;
- những câu chuyện về cô;
- và chính ký ức của cô.
Một bài phê bình quan trọng về tác phẩm gọi Liujin là “a true child of the frontier” — một đứa con đích thực của biên địa. Cô sinh ra ở Phố Sỏi và lớn lên trong chính trạng thái không ổn định của nơi này.
Điều thú vị là Liujin không cố “thoát khỏi” biên địa.
Cô học cách sống trong đó.
Đây là khác biệt rất lớn.
Những người mới đến Phố Sỏi thường kinh ngạc, sợ hãi hoặc bối rối trước những hiện tượng kỳ lạ. Nhưng Liujin dần dần hiểu rằng thế giới ấy vốn như vậy.
Cô không cần biến nó thành một hệ thống logic.
Cô chỉ cần sống trong nó.
4. Liujin và vấn đề trưởng thành
Có thể đọc BIÊN ĐỊA như một tiểu thuyết trưởng thành, nhưng đây không phải kiểu trưởng thành quen thuộc.
Thông thường, tiểu thuyết trưởng thành kể câu chuyện:
đứa trẻ → kinh nghiệm → khủng hoảng → trưởng thành → hiểu thế giới.
Tàn Tuyết làm điều ngược lại.
Liujin càng lớn, cô càng nhận ra rằng thế giới không thể được hiểu bằng một hệ thống hoàn chỉnh.
Cô học cách sống với sự không chắc chắn.
Một câu rất quan trọng của tác phẩm nói về khả năng vừa “ở trong trường học” vừa “không ở trong trường học”. Chính quá trình giáo dục máy móc, tưởng như vô nghĩa, lại làm trí tưởng tượng của Liujin mở ra.
Đây là một nghịch lý rất Tàn Tuyết:
Cái tưởng như áp chế trí tưởng tượng lại có thể làm trí tưởng tượng nảy sinh.
Và điều này liên quan trực tiếp đến tư tưởng của chính nhà văn.
Tàn Tuyết từng nói bà không thích văn chương chỉ lặp lại những hiểu biết sẵn có. Với bà, sáng tác là một hành động phá vỡ những giới hạn đã được thiết lập.
5. Viện Thiết kế: một cơ quan hay một ý niệm?
Trong BIÊN ĐỊA, Viện Thiết kế là một trong những hình ảnh bí ẩn nhất.
Những nhân vật quan trọng đều có cách này hay cách khác liên hệ với nó.
Nhưng Viện Thiết kế không giống một cơ quan hành chính thông thường.
Có một thời nó có viện trưởng.
Rồi viện trưởng chết.
Những người khác tiếp tục làm việc.
Có lúc người ta nói Viện Thiết kế gần như không còn người lãnh đạo nữa, mà “ý niệm” đang lãnh đạo nó. Một bài viết về tiểu thuyết nhấn mạnh chính nghịch lý này.
Vậy Viện Thiết kế là gì?
Tôi nghĩ không nên tìm một đáp án duy nhất.
Nó có thể được đọc như:
- một cơ quan xã hội;
- một cộng đồng tinh thần;
- một tổ chức bí truyền;
- một mô hình của sáng tạo;
- một trung tâm quyền lực;
- hoặc chính nghệ thuật.
Nếu đọc theo tầng cuối cùng này, cái tên “Design Institute” trở nên rất thú vị.
Viện Thiết kế là nơi thế giới được thiết kế.
Nhưng ai thiết kế nó?
Con người?
Thiên nhiên?
Mẹ Đất?
Những người đã chết?
Ký ức?
Hay chính trí tưởng tượng?
Tàn Tuyết không trả lời.
Và sự không trả lời ấy là có chủ ý.
6. Mẹ Đất và sự sụp đổ của vị trí trung tâm của con người
Một trong những điểm quan trọng nhất của BIÊN ĐỊA là cách Tàn Tuyết đối xử với thiên nhiên.
Thiên nhiên không phải: phong cảnh phía sau nhân vật.
Thiên nhiên là một chủ thể tồn tại.
Đất có sức mạnh.
Núi có tính khí.
Gió có tiếng nói.
Cây cối có ký ức.
Chim có linh hồn.
Báo tuyết xuất hiện trong đời sống con người mà không cần được giải thích.
Động vật nhìn con người.
Con người nhìn động vật.
Không bên nào nhất thiết cao hơn bên nào.
Điều này tạo ra một thế giới mà nhân loại không còn là trung tâm tuyệt đối của tồn tại.
Và đó là lý do hình ảnh Mẹ Đất đặc biệt quan trọng.
Mẹ Đất không phải một biểu tượng trang trí.
Bà là một nguyên lý tồn tại.
Con người sinh ra từ đất, sống trong đất, ngủ trong lòng đất, rồi trở lại với đất.
Ở đây có một tầng tư tưởng rất sâu của Tàn Tuyết:
Con người không đứng bên ngoài tự nhiên để quan sát tự nhiên.
Con người là một phần của mạng lưới tồn tại mà mình tưởng rằng mình đang quan sát.
7. Động vật: những nhân vật không phụ thuộc vào con người
Nếu đọc lại BIÊN ĐỊA, ta sẽ nhận ra động vật xuất hiện với tần suất đáng kinh ngạc:
- chim chìa vôi;
- chim trường sinh;
- vẹt;
- báo tuyết;
- chó;
- rắn;
- thạch sùng;
- gấu;
- ngựa;
- những sinh vật không dễ gọi tên.
Nhưng Tàn Tuyết không dùng động vật theo kiểu biểu tượng quen thuộc.
Ví dụ, một con chim không nhất thiết tượng trưng cho “tự do”.
Một con báo không nhất thiết tượng trưng cho “hoang dã”.
Một con chó không nhất thiết tượng trưng cho “trung thành”.
Chúng được phép tồn tại như chính chúng.
Có một câu rất đặc biệt trong tác phẩm:
“Chó là những kẻ ghi chép lịch sử.”
Đây là một câu tưởng như vô lý, nhưng nếu suy nghĩ kỹ thì nó chứa đựng một quan niệm rất sâu.
Lịch sử không nhất thiết phải do con người viết.
Có thể lịch sử còn nằm trong:
- ánh mắt của một con chó;
- mùi của đất;
- dấu chân trong tuyết;
- tiếng chim;
- ký ức của cây;
- sự im lặng của núi.
Tức là Tàn Tuyết đang mở rộng khái niệm ký ức ra ngoài con người.
8. Người chết và người sống: “tranh giành lãnh địa”
Một trong những hình ảnh đáng nhớ nhất của BIÊN ĐỊA là ý niệm rằng người chết đang tranh giành lãnh địa với người sống.
Một nhân vật làm việc trong nhà xác trở thành người trung gian kỳ lạ giữa hai thế giới. Người chết không biến mất hoàn toàn. Họ tiếp tục tồn tại như ký ức, bóng dáng, tiếng nói, sự hiện diện.
Điều này làm cho khái niệm “chết” trong tiểu thuyết trở nên rất khác.
Chết không phải một cánh cửa đóng lại.
Nó giống một sự thay đổi trạng thái.
Người chết có thể không còn thân thể, nhưng vẫn có:
- lãnh địa;
- ký ức;
- ảnh hưởng;
- tiếng nói;
- ham muốn.
Do đó, thế giới của BIÊN ĐỊA không chia thành: người sống / người chết
mà thành một continuum: những dạng tồn tại khác nhau.
9. Thời gian: quá khứ không chịu nằm yên trong quá khứ
Một trong những đặc điểm quan trọng nhất của tiểu thuyết là thời gian không tuyến tính.
Một nhân vật có thể xuất hiện trong hiện tại rồi ngay sau đó câu chuyện quay về thời thơ ấu.
Những năm tháng có thể biến mất.
Một cuộc gặp có thể được kể như đã xảy ra từ lâu, rồi một chương khác lại khiến ta cảm thấy nó vừa mới xảy ra.
Quá khứ và hiện tại không được ngăn cách bằng một bức tường.
Đây không phải đơn thuần là “kỹ thuật kể chuyện”.
Nó phản ánh một quan niệm về ký ức:
Quá khứ không phải cái đã biến mất.
Quá khứ vẫn sống trong hiện tại.
Và vì vậy, trong Phố Sỏi, những người đã chết vẫn có thể bước vào đời sống của người sống.
10. Tình yêu trong BIÊN ĐỊA không phải câu chuyện về “đôi tình nhân”
Mối quan hệ giữa Liujin và Ying là một ví dụ tuyệt vời.
Có sự hấp dẫn. Có thân mật. Có tò mò. Có tình cảm.
Nhưng không có một kết luận kiểu: họ yêu nhau → gặp trở ngại → vượt qua → ở bên nhau.
Một bài viết của Rochester trong The New Yorker đặc biệt nhấn mạnh mối quan hệ mơ hồ, dịu dàng và không được giải quyết này giữa Liujin và Ying.
Và đó chính là điều quan trọng.
Tình yêu ở Tàn Tuyết không nhất thiết cần được hoàn thành để trở thành tình yêu.
Nó có thể tồn tại trong:
- khoảng cách;
- im lặng;
- ký ức;
- những lần gặp lại;
- ánh mắt;
- tưởng tượng.
Ở đây, tình yêu gần với một hình thức giao tiếp sâu xa giữa hai tồn tại hơn là một quan hệ xã hội.
11. Cấu trúc của BIÊN ĐỊA: không hỗn loạn như ta tưởng
Đây là một điểm rất quan trọng.
Đọc lần đầu, ta dễ nghĩ: “Cuốn này không có cấu trúc.”
Nhưng thực ra có cấu trúc, chỉ là cấu trúc ấy không phải cấu trúc cốt truyện.
Một nhà phê bình từng nhận xét rằng vấn đề không nằm ở việc tác phẩm không có cấu trúc, mà ở chỗ cốt truyện tuyến tính không phải công cụ thích hợp để nhìn thấy cấu trúc ấy.
Cấu trúc của BIÊN ĐỊA nằm ở:
sự lặp lại
Một hình ảnh xuất hiện rồi trở lại ở một hoàn cảnh khác.
sự biến đổi
Một vật thể hoặc con người thay đổi ý nghĩa khi xuất hiện trong một mối quan hệ mới.
sự vọng âm
Một câu nói ở chương này có thể vang lại ở chương khác.
sự liên kết
Nhân vật tưởng như xa lạ lại dần liên kết với nhau.
sự mở rộng
Một câu chuyện nhỏ dần mở ra thành một thế giới.
Đây là cấu trúc mạng lưới, chứ không phải cấu trúc đường thẳng.
12. Vì thế, không nên đọc BIÊN ĐỊA như một câu đố cần giải
Đây có lẽ là điều quan trọng nhất tôi muốn nói với người đọc mới.
Đừng cố tìm “ẩn dụ đúng”.
Nếu thấy:
Núi Tuyết = điều gì?
Chim = điều gì?
Mẹ Đất = điều gì?
Viện Thiết kế = điều gì?
thì rất dễ rơi vào một cái bẫy.
Bởi vì trong văn Tàn Tuyết, một hình ảnh có thể đồng thời tồn tại ở nhiều cấp độ.
Một con chim vừa là con chim.
Vừa là ký ức.
Vừa là sinh vật.
Vừa là một phần của thế giới tinh thần.
Và đôi khi nó chẳng “đại diện” cho cái gì cả.
Nó chỉ tồn tại.
Đây chính là điểm khiến việc dịch BIÊN ĐỊA trở nên khó.
Nếu người dịch giải thích quá nhiều, thế giới của Tàn Tuyết sẽ chết.
Nếu người dịch cố làm cho mọi câu trở nên “hợp lý”, cái phi lý có tổ chức của tác phẩm sẽ biến mất.
Vì vậy, bản dịch cần giữ lại:
độ lạnh, khoảng trống, sự lửng lơ, nhịp lặp và những cú chuyển đột ngột của thế giới.
13. Ngôn ngữ: càng bình thản, thế giới càng đáng sợ
Đây là một đặc điểm ở BIÊN ĐỊA.
Tàn Tuyết không dùng thứ ngôn ngữ lúc nào cũng “siêu thực”.
Ngược lại, câu văn thường khá đơn giản.
Các bản dịch tiếng Anh của tác phẩm đã cố ý giữ văn phong ngắn, rõ, sắc; một nghiên cứu của Modern Chinese Literature and Culture nhận xét rằng trong bản dịch Gernant–Chen, cái phi lý chủ yếu nằm giữa các câu hơn là nằm trong cú pháp của từng câu.
Đây là một nhận xét rất hay.
Ví dụ:
Một người đang nói chuyện.
Một con chim xuất hiện.
Núi tuyết ở phía xa.
Mặt đất rung chuyển.
Người chết trở về.
Mỗi câu riêng lẻ đều có vẻ bình thường.
Nhưng khi đặt chúng cạnh nhau:
thực tại bắt đầu trượt đi.
Đây chính là kỹ thuật mà chúng ta đã phải rất cẩn thận khi chuyển ngữ sang tiếng Việt.
Không nên “làm văn” quá mức.
Không nên giải thích.
Không nên cố làm cho cái kỳ dị trở nên mỹ lệ.
Cái kỳ dị phải được giữ trong sự bình thản.
14. “Biên địa” thực ra nằm ở đâu?
Đây có lẽ là câu hỏi quan trọng nhất của toàn bộ tiểu thuyết.
Nếu chỉ hiểu “biên địa” là một vùng biên giới phía bắc Trung Quốc, ta sẽ bỏ lỡ phần lớn ý nghĩa của nó.
Tôi nghĩ có ít nhất năm loại biên giới trong tác phẩm:
Biên giới địa lý
Phố Sỏi nằm ở vùng xa xôi, giữa núi tuyết và vùng hoang.
Biên giới văn hóa
Những con người đến từ những nơi khác nhau gặp nhau.
Biên giới giữa văn minh và hoang dã
Viện Thiết kế, chợ, bệnh viện, trường học tồn tại bên cạnh báo tuyết, sói, rừng và sa mạc.
Biên giới giữa người sống và người chết
Hai thế giới liên tục xâm nhập vào nhau.
Biên giới giữa hiện thực và tưởng tượng
Đây mới là biên giới quan trọng nhất.
Và cuối cùng:
Biên giới giữa cái tôi và thế giới.
Liujin không đứng ngoài Phố Sỏi để quan sát nó.
Cô là một phần của Phố Sỏi.
Đó chính là lý do cô có thể sống trong thế giới ấy.
15. Tàn Tuyết gọi BIÊN ĐỊA là một “vũ trụ nhỏ” của tự do
Điều thú vị là chính Tàn Tuyết từng nói về Frontier rằng đây là một trong những tác phẩm trưởng thành của bà, đồng thời là một trong những công trình thành công nhất trong việc theo đuổi tự do. Bà mô tả thị trấn biên giới không phải như một nơi người ta nhìn thấy trong đời thường, mà như một “small cosmos” — một vũ trụ nhỏ, nơi con người, cây cỏ và động vật cùng tồn tại trong một hình ảnh bất tử.
Điều này làm thay đổi cách ta đọc toàn bộ cuốn sách.
Nếu coi BIÊN ĐỊA chỉ là một tiểu thuyết kỳ quái, ta sẽ hỏi:
“Tại sao lại có những chuyện vô lý như thế?”
Nhưng nếu coi nó là một vũ trụ của tự do, câu hỏi sẽ trở thành:
“Điều gì xảy ra khi nhà văn được tự do hoàn toàn trong việc tạo ra thực tại?”
Câu trả lời là:
thế giới không còn phải tuân theo luật của thế giới bên ngoài.
Nó có luật riêng.
Và người đọc phải học cách sống theo luật ấy.
16. Vì sao BIÊN ĐỊA là một tác phẩm khó nhưng rất đáng đọc?
Bởi vì nó buộc người đọc từ bỏ ba thói quen.
Thứ nhất: đòi hỏi cốt truyện
Không phải chuyện gì xảy ra cũng có kết quả.
Thứ hai: đòi hỏi giải thích
Không phải hình ảnh nào cũng có một “đáp án”.
Thứ ba: đòi hỏi nhân vật phải có tâm lý ổn định
Con người có thể thay đổi như thời tiết.
Ký ức có thể thay đổi.
Cảm xúc có thể thay đổi.
Thậm chí thế giới cũng thay đổi theo người nhìn nó.
Một bài phê bình rất đẹp về tác phẩm đã gọi đây là một cuộc đối diện với nghịch lý của cái tôi, trong đó người đọc cũng bị buộc phải tham gia vào quá trình ấy thay vì đứng ngoài tác phẩm.
17. Và đó là lý do BIÊN ĐỊA không kết thúc theo kiểu “giải quyết”
Ở cuối tác phẩm, Liujin dứt khoát bước về phía lối mở.
Đó là một kết thúc tuyệt đẹp bởi nó không đóng lại thế giới.
Nó mở ra.
Liujin không tìm thấy đáp án cuối cùng.
Cô bước tiếp.
Và điều này rất phù hợp với toàn bộ mỹ học của Tàn Tuyết.
Văn chương không phải: tìm ra câu trả lời.
Mà là: đi sâu hơn vào nơi chưa có câu trả lời.
18. Đánh giá vị trí của BIÊN ĐỊA trong sự nghiệp Tàn Tuyết
BIÊN ĐỊA có thể xem như một trong những tác phẩm tổng hợp nhất của Tàn Tuyết.
Nó hội tụ rất nhiều mạch lớn của bà:
- con người và thiên nhiên;
- sống và chết;
- ký ức;
- tình yêu;
- cô độc;
- động vật;
- tự do;
- giấc mơ;
- linh hồn;
- sáng tạo;
- thế giới bên ngoài và thế giới bên trong.
Một bài phê bình năm 2017 gọi đây là một tác phẩm trưởng thành với “một thế giới đáng để khám phá”, còn chính Tàn Tuyết gọi nó là một trong những tiểu thuyết hay nhất của mình.
Đồng thời, bản tiếng Anh năm 2017 đã đưa tác phẩm đến một lượng độc giả quốc tế rộng hơn, trong bối cảnh Tàn Tuyết ngày càng được xem như một trong những tiếng nói quan trọng của văn học thử nghiệm đương đại Trung Quốc.
ChatGPT chấp bút; T.Vấn biên tập & hiệu đính
