KHI MỘT CẦU THỦ BÓNG ĐÁ GỌI MAO TRẠCH ĐÔNG LÀ NHÀ ĐỘC TÀI: TẠI SAO MỘT NHẬN ĐỊNH LỊCH SỬ LẠI TRỞ THÀNH SỰ XÚC PHẠM QUỐC GIA?
Một câu nói đùa của cầu thủ bóng đá Pháp Kylian Mbappé đã gây ra một cuộc khủng hoảng thương mại và truyền thông tại Trung Quốc.
Theo Reuters, AP và AFP, ngày 27/10/2026, ba doanh nghiệp Trung Quốc gồm Dongpeng, Mengniu và Milkground tuyên bố chấm dứt hợp tác với Mbappé. Tập đoàn truyền thông nhà nước China Media Group đình chỉ phát sóng các trận đấu thuộc giải La Liga và gỡ bỏ quảng cáo có hình ảnh cầu thủ này.
Nguyên nhân bắt nguồn từ một đoạn video trong đó Mbappé kể về bức ảnh chế ghép khuôn mặt anh vào hình một người mà anh nghĩ là nhà độc tài Trung Quốc. Hình ảnh được nhắc đến là Mao Trạch Đông, người sáng lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1949.
Điều đáng chú ý là Mbappé không đưa ra một bài diễn văn chính trị, không kêu gọi chống Trung Quốc và cũng không tuyên bố thù địch với nhân dân Trung Quốc. Anh chỉ nhắc đến một nhân vật lịch sử bằng một thuật ngữ chính trị trong lúc nói về một bức ảnh hài hước.
Thế nhưng phản ứng đã vượt xa phạm vi một lời nói đùa. Liên đoàn bóng đá Trung Quốc yêu cầu xin lỗi, các nhà tài trợ hủy hợp đồng, còn La Liga và Real Madrid cũng phải lên tiếng xin lỗi nhằm xoa dịu tranh cãi. 
Sự kiện này đặt ra một câu hỏi đáng suy nghĩ: Tại sao việc gọi một lãnh tụ đã qua đời là nhà độc tài lại có thể bị xem như hành vi xúc phạm cả một quốc gia có hơn một tỷ dân?
1. Lãnh tụ không phải là quốc gia, càng không phải là nhân dân
Một trong những vấn đề căn bản của chính trị học là phân biệt ba khái niệm: quốc gia, nhà nước và người lãnh đạo.
Quốc gia là một cộng đồng có lãnh thổ, dân cư, lịch sử, văn hóa và chủ quyền.
Nhà nước là hệ thống thiết chế thực thi quyền lực chính trị. Còn người lãnh đạo chỉ là cá nhân nắm giữ một vị trí quyền lực trong một giai đoạn nhất định.
Ba khái niệm ấy có liên hệ với nhau nhưng tuyệt đối không đồng nhất.
Trung Quốc có một nền văn minh hàng nghìn năm. Mao Trạch Đông chỉ lãnh đạo nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa từ năm 1949 đến khi qua đời năm 1976.
Bởi vậy, phê phán Mao Trạch Đông không đồng nghĩa với phủ nhận nền văn minh Trung Hoa. Nghiên cứu những sai lầm của Mao không có nghĩa là xúc phạm người dân Trung Quốc.
Tương tự, phê phán Napoleon không phải là chống nước Pháp. Phê phán Stalin không phải là xúc phạm nhân dân Nga. Phê phán một tổng thống Mỹ cũng không đồng nghĩa với chống lại nước Mỹ.
Trong một thể chế dân chủ, sự phân biệt này đặc biệt quan trọng. Người dân có quyền yêu nước đồng thời phản đối chính phủ, chỉ trích tổng thống hoặc đòi thay đổi những chính sách mà họ cho là sai lầm.
Ở những hệ thống chính trị tập trung quyền lực, hình ảnh người lãnh đạo đôi khi được gắn chặt với tính chính danh của chế độ. Khi ấy, lời chỉ trích một cá nhân dễ bị diễn giải thành sự công kích đối với nhà nước, thậm chí đối với cả dân tộc.
Nhưng lòng yêu nước không nhất thiết phải được đo bằng mức độ tôn kính một lãnh tụ.
Một dân tộc có thể tự hào về lịch sử của mình mà không cần tuyên bố mọi nhà lãnh đạo trong lịch sử đều đúng.
2. Độc tài là một khái niệm chính trị, không đơn thuần là lời xúc phạm
Trong ngôn ngữ đời thường, hai chữ độc tài thường mang ý nghĩa tiêu cực. Nhưng trong khoa học chính trị, chế độ độc tài hay chế độ chuyên chế là những khái niệm dùng để phân tích cách thức tổ chức, thực thi và kiểm soát quyền lực.
Muốn đánh giá tính chất của một chế độ, có thể bắt đầu bằng những câu hỏi:
Thứ nhất, quyền lực có được trao thông qua một cuộc bầu cử tự do và có cạnh tranh thực chất hay không?
Người dân có được lựa chọn giữa nhiều đảng phái và ứng cử viên độc lập với đảng cầm quyền hay không? Phe đối lập có cơ hội thực tế để thắng cử và thay thế chính phủ hay không?
Thứ hai, quyền lực có chịu sự kiểm soát của các thiết chế độc lập hay không?
Quốc hội có khả năng giám sát hành pháp? Tòa án có thể đưa ra phán quyết bất lợi cho chính phủ? Báo chí có thể điều tra người đứng đầu đất nước mà không bị trừng phạt?
Thứ ba, người dân có quyền phản đối và thay đổi người lãnh đạo bằng những phương thức hòa bình hay không?
Một cuộc bầu cử chỉ có ý nghĩa dân chủ khi kết quả không được định đoạt trước và người cầm quyền có thể thực sự thất cử.
Tất nhiên, khoa học chính trị không chỉ dựa vào một hoặc hai tiêu chí để phân loại mọi chế độ. Nhưng bầu cử cạnh tranh, quyền đối lập, pháp quyền, tự do dân sự và cơ chế kiểm soát quyền lực là những thước đo nền tảng.
Đối chiếu với lịch sử, Mao Trạch Đông không lên nắm quyền thông qua một cuộc bầu cử đa đảng tự do trên toàn quốc. Ông lãnh đạo Đảng Cộng sản Trung Quốc giành thắng lợi trong nội chiến và thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa năm 1949.
Trong thời kỳ Mao lãnh đạo, Trung Quốc không có cơ chế cạnh tranh chính trị cho phép một đảng đối lập giành chính quyền qua bầu cử tự do. Quyền lực được tập trung trong hệ thống đảng và nhà nước, trong khi những chiến dịch chính trị như Đại Nhảy Vọt và Cách mạng Văn hóa để lại hậu quả nghiêm trọng.
Nạn đói gắn với Đại Nhảy Vọt đã khiến hàng chục triệu người thiệt mạng theo nhiều nghiên cứu lịch sử. 
Có những người Trung Quốc vẫn tôn kính Mao vì vai trò của ông trong việc thành lập nước Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa, thống nhất quyền lực nhà nước và chấm dứt một thời kỳ chiến tranh kéo dài. Những đánh giá tích cực đó cũng là một phần của cuộc tranh luận lịch sử.
Nhưng sự tôn kính không thể thay thế việc khảo cứu các thiết chế chính trị và hậu quả của chính sách.
Do đó, khi thuật ngữ nhà độc tài được sử dụng theo những tiêu chí khoa học chính trị xác định, nó là một nhận định có thể được phân tích, kiểm chứng và tranh luận bằng bằng chứng lịch sử, chứ không mặc nhiên là một lời nhục mạ dân tộc.
3. Khi quyền lực không chịu sự kiểm soát của nhân dân, lịch sử dễ trở thành điều cấm kỵ
Tại sao một câu nói về Mao Trạch Đông lại gây phản ứng mạnh đến vậy?
Bởi hình ảnh Mao không chỉ thuộc về lịch sử mà còn liên quan đến tính chính danh và bản sắc chính trị của Đảng Cộng sản Trung Quốc ngày nay.
Những lời chế giễu Mao vẫn là chủ đề đặc biệt nhạy cảm tại Trung Quốc. Theo AFP ngày 28/10, các phương tiện truyền thông nhà nước thậm chí tránh nhắc trực tiếp đến tên Mao khi đưa tin về vụ Mbappé, thay vào đó sử dụng cách diễn đạt rằng cầu thủ đã có những phát ngôn không phù hợp liên quan đến Trung Quốc. 
Đây là một hiện tượng đáng phân tích.
Trong một xã hội có tự do học thuật và tự do ngôn luận, những nhân vật lịch sử có thể được tôn vinh, phê phán, nghiên cứu hoặc châm biếm. Người dân có thể bất đồng gay gắt về công lao và sai lầm của họ.
Nhà nước không cần bảo vệ uy tín của một nhân vật lịch sử bằng cách ngăn chặn mọi quan điểm trái chiều.
Ngược lại, khi một nhân vật trở thành biểu tượng chính trị bất khả xâm phạm, ranh giới giữa bảo vệ lịch sử và bảo vệ quyền lực rất dễ bị xóa nhòa.
Vấn đề không phải mọi lời chế giễu đều lịch sự hoặc đáng khuyến khích. Một phát ngôn thiếu tế nhị vẫn có thể bị phản đối.
Nhưng cần phân biệt giữa quyền phản đối của công chúng và việc huy động quyền lực nhà nước, truyền thông cùng sức ép kinh tế để trừng phạt một quan điểm.
Quyền tự do ngôn luận không bảo đảm rằng mọi người phải đồng ý với ta. Nó bảo đảm rằng sự bất đồng chính kiến không mặc nhiên trở thành lý do để nhà nước trừng phạt ta.
4. Khi thị trường trở thành công cụ gây sức ép lên tự do ngôn luận
Trường hợp Mbappé còn cho thấy một khía cạnh khác: sức mạnh kinh tế có thể ảnh hưởng đến quyền phát biểu của những cá nhân và tổ chức nước ngoài.
Trung Quốc là thị trường bóng đá và quảng cáo lớn. Các thương hiệu quốc tế, câu lạc bộ và giải đấu đều có lợi ích thương mại tại đây.
Sau phát ngôn của Mbappé, ba công ty Trung Quốc chấm dứt hợp tác. Truyền hình nhà nước đình chỉ phát sóng La Liga. Ban tổ chức giải đấu và Real Madrid sau đó đưa ra những lời xin lỗi công khai. 
Các doanh nghiệp về nguyên tắc có quyền quyết định đối tác quảng cáo. Người tiêu dùng cũng có quyền tẩy chay một người nổi tiếng mà họ không thích.
Tuy nhiên, khi những quyết định thương mại diễn ra đồng thời với phản ứng của cơ quan nhà nước và truyền thông nhà nước, câu hỏi cần được đặt ra là: đâu là quyết định kinh doanh độc lập, đâu là sức ép chính trị?
Không thể mặc nhiên khẳng định mọi công ty đều nhận chỉ thị trực tiếp. Nhưng tác động răn đe đối với những người nổi tiếng và tổ chức quốc tế là điều có thể nhận thấy.
Bài học mà họ có thể rút ra rất đơn giản: một câu nói liên quan đến chủ đề nhạy cảm tại thị trường Trung Quốc có thể khiến họ mất hợp đồng, khán giả và doanh thu.
Điều đó tạo ra nguy cơ tự kiểm duyệt, ngay cả bên ngoài lãnh thổ Trung Quốc.
Đây cũng không phải lần đầu thể thao quốc tế vướng vào tranh cãi như vậy.
Năm 2019, truyền hình nhà nước Trung Quốc từng ngừng phát sóng các trận NBA sau khi Daryl Morey, khi đó là tổng quản lý Houston Rockets, đăng thông điệp ủng hộ người biểu tình Hong Kong. 
Câu hỏi lớn hơn không chỉ là một vận động viên có mất hợp đồng hay không, mà là các tổ chức quốc tế có thể bảo vệ quyền phát biểu độc lập của thành viên đến mức nào khi quyền lợi thương mại bị đe dọa.
5. Mbappé xin lỗi không có nghĩa là nhận định lịch sử của anh đã bị bác bỏ
Ngày 27/10, Mbappé công khai xin lỗi, cho biết lời nói của mình thiếu cân nhắc, khiến nhiều người Trung Quốc bị tổn thương và anh không có ý định xúc phạm họ.
Ngày 28/10, Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết họ nghiêm túc ghi nhận lời xin lỗi ấy. 
Cần công bằng với Mbappé: anh không đưa ra một bản phân tích về lịch sử Trung Quốc. Anh chỉ bình luận về một bức ảnh chế, thậm chí không trực tiếp nêu tên Mao trong câu nói được ghi hình.
Vì thế, cũng không nên biến lời nói đùa ấy thành một tuyên ngôn chính trị hoàn chỉnh.
Nhưng điều quan trọng là phải phân biệt giữa xin lỗi về cách diễn đạt và thừa nhận một nhận định thực tế là sai.
Một người có thể xin lỗi vì lời nói của mình khiến người khác bị tổn thương, trong khi vấn đề lịch sử được đề cập vẫn cần được đánh giá bằng chứng cứ độc lập.
Tính đúng sai của một nhận định không phụ thuộc vào số hợp đồng quảng cáo bị hủy, mức độ phẫn nộ trên mạng xã hội hay việc người phát ngôn có rút lại lời nói hay không.
Nó phụ thuộc vào sự thật.
Nếu một nhân vật lịch sử nắm quyền trong một hệ thống không có bầu cử đa đảng cạnh tranh, không có khả năng thay thế chính quyền bằng lá phiếu và không có cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập, thì những đặc điểm đó vẫn tồn tại trong lịch sử, bất kể người bình luận có xin lỗi hay không.
Một quốc gia mạnh không nhất thiết phải có một lãnh tụ không được phép phê phán.
Hoài Linh Ngọc Dương
*bài do CTV/TVBH gởi.
