T.Vấn

& Bạn Hữu

Văn Học và Đời Sống

Phạm Đức Nhì: VÀI CẢM NGHĨ VỀ BÀI THƠ “QUÊ HƯƠNG” CỦA GIANG NAM – PHẦN VIẾT THÊM

Share on facebook
Share on twitter
Share on whatsapp
Share on email
Share on print

PHẦN VIẾT THÊM

1/ Để Trả Lời Anh Bạn

Những năm cải tạo tôi đã nhiều lần được nghe bài thơ Quê Hương của Giang Nam không biết được ai đó phổ nhạc trong các chương trình văn nghệ do trại tổ chức. Nhạc sĩ khi phổ nhạc đã đổi “du kích” thành “bộ đội” (sau đó là “chiến sĩ”).

“Cô bé nhà bên (có ai ngờ) cũng vào bộ đội (thay cho “du kích”)
Hôm gặp tôi vẫn cười khúc khích
Mắt đen tròn (thương thương quá đi thôi!)”
………..

“Giặc bắn em rồi quăng mất xác
Chỉ vì em là chiến sĩ, em ơi!
Đau xé lòng anh, chết nửa con người!”

Việc thay đổi như vậy đã giúp ca từ ăn khớp với âm điệu của dòng nhạc nhưng đã có mấy hậu quả không tốt:

1/ Tiếng cười khúc khích hòa quyện với âm vang của hai chữ “du kích” đã tạo thành “nhóm âm thanh” đặc trưng, duyên dáng của bài thơ. Đổi “du kích” thành “bộ đội” sẽ mất đi cái nét đặc trưng, duyên dáng đó.

2/ Tác giả “Từ biệt mẹ tôi đi” và “Cô bé nhà bên (có ai ngờ) cũng vào du kích”. Nhóm chữ “có ai ngờ” có ý nói cô bé còn hơi quá trẻ mà không ngờ đã mạnh dạn dấn thân. Nét hồn nhiên, ngây thơ của cô bé khiến mối tình của hai người nên thơ hơn.

Mất hai chữ “du kích” sẽ làm mờ nhạt cái nét hồn nhiên, ngây thơ của cô bé và mối tình nên thơ của hai người.

3/ Nếu “cô bé” là bộ đội, đã mặc quân phục, cầm súng thì ở chiến trường “cô không giết đối phương thì đối phương giết cô”. Đó là chuyện bình thường.

Nhưng nếu “cô bé” là du kích thì lại là chuyện khác. Du kích là mặt chìm (có thể gây nhiều thiệt hại cho quân địch), còn mặt nổi, trước bàn dân thiên hạ, cô bé vẫn là “dân”, mà lại là thiếu nữ (vị thành niên) chứ chưa phải người dân trưởng thành.

“Giặc giết em rồi quăng mất xác”, trước công luận sẽ là một tội ác lớn. Sẽ có rất nhiều người đồng tình lên án bọn “Giặc” đó. Và bài thơ sẽ là một tuyệt chiêu tuyên truyền cho chính nghĩa của phe Cách Mạng.

Mất 2 chữ “du kích”, về mặt chính trị, bài thơ không còn là thứ vũ khí lợi hại đó nữa.

Theo cái link của anh bạn gởi cho thì:

Năm 2020 trên Youtube cũng xuất hiện bản nhạc Quê Hương phổ thơ Giang Nam của nhạc sĩ Hùng Nguyễn do chính tác giả hát. Trong phần ca từ nhạc sĩ đã nâng cấp cho cô du kích thành “y sĩ chiến trường” (“mượn” ý bài Căn Nhà Ngoại Ô của Anh Bằng):


“Nào có ai ngờ cô bé nhà bên
nay là y sĩ chiến trường”

Độc giả có thể nghe bản nhạc theo link sau đây:

https://www.youtube.com/watch?v=Z-ZXiyt8lcc

“Anh bạn phương xa” thấy” đấy, cũng giống trường hợp trên, nhóm chữ “y sĩ chiến trường” không những không “nghe được hơn” mà còn làm giảm giá trị của bài thơ – cả về phương diện nghệ thuật lẫn chính trị – rất nhiều.

2/ Điểm Còn Tranh Cãi

Đoạn kết của bài thơ có 4 câu:

Xưa yêu quê hương vì có chim có bướm
Có những ngày trốn học bị đòn roi…
Nay yêu quê hương vì trong từng nắm đất
Có một phần xương thịt của em tôi.

Một số người cho rằng Giang Nam không đưa 2 chữ “tôi” vào câu 1 và câu 3 vì sợ điệp ngữ với chữ “tôi” cuối đoạn.

Có vài ý kiến khác biệt:

1/

Nên thêm 2 chữ “tôi” vào câu 1 và câu 3:

Xưa tôi yêu quê hương vì có chim có bướm
Có những ngày trốn học bị đòn roi…
Nay tôi yêu quê hương vì trong từng nắm đất
Có một phần xương thịt của em tôi.

để xác định đó là tâm tình của nhà thơ chứ nếu không độc giả sẽ hiểu lầm là nhà thơ muốn từ nỗi mất mát đau thương của mình ở đoạn 4 để kêu gọi mọi người cùng:

Xưa yêu quê hương …

và:

Nay yêu quê hương …

giống suy nghĩ của mình.

2/

Không sợ hiểu lầm là kêu gọi chung như vậy vì hai nhóm chữ “có chim có bướm” và “trốn học bị đòn roi” đã cho biết đây là “hoàn cảnh riêng” của tác giả rồi.

3/ (có Phạm Đức Nhì)

Nên đưa 2 chữ “tôi” vào:

Xưa tôi yêu quê hương vì có chim có bướm
Có những ngày trốn học bị đòn roi…
Nay tôi yêu quê hương vì trong từng nắm đất
Có một phần xương thịt của em tôi.

Lý do:

     a/ Khẳng định đây là tâm tình của tác giả

      b/ Đọc nhóm chữ “trốn học bị đòn roi” để hiểu đây là “hoàn cảnh riêng” của tác giả phải cần đến lý trí. Mà đoạn kết có hồn thơ khá mạnh, cho nên cần câu chữ thuộc loại “dễ tiêu” chứ không phải chỉ “dễ hiểu” hoặc “có thể hiểu được”. Vì “hiểu” phải cần lý trí; mà lý trí xuất hiện thì hồn thơ sẽ trốn mất hoặc yếu đi.

Thêm hai chữ “tôi” sẽ giúp cả đoạn thơ “dễ tiêu” hơn.

     c/ Không sợ điệp ngữ vì 3 chữ “tôi” giúp nhấn mạnh tâm tình riêng tư của tác giả.

Chính vì đây là điểm còn tranh cãi nên tôi không đưa vào phần khuyết điểm mà để tùy độc giả thẩm định.

                      KHÓC NHẦM

Bài viết Vài Cảm Nghĩ Về Bài Thơ “Quê Hương” Của Giang Nam của tôi (PĐN) xuất hiện trên FB được khoảng một tuần thì tôi tình cờ đọc được trên trang Bảo Tàng Văn Hóa Việt Nam bài viết Đi Tìm “Cô Bé Nhà Bên” Trong Thơ Giang Nam.

Bài viết này đã rọi chút anh sáng vào hai nhân vật:

1/ “Cô gái nhà bên” trong bài thơ Quê Hương

2/ Bà Phạm Thị Chiều, vợ nhà thơ.

Sự khác biệt của 2 nhân vật này đã thôi thúc tôi tìm đọc thêm nhiều bài khác về bài thơ đặc biệt này để làm tư liệu.


Nhận Diện Nhân Vật Trung Tâm Của Bài Thơ

Những câu thơ quan trọng để nhận diện Nhân Vật Trung Tâm của bài thơ:

Đoạn 1:

cô bé nhà bên nhìn tôi cười khúc khích

Đoạn 2:

Cô bé nhà bên (có ai ngờ) cũng vào du kích

Đoạn 3:

Lại gặp em

thẹn thùng nép sau cánh cửa

vẫn khúc khích cười” khi tôi hỏi nhỏ

Đoạn 4:

Giặc bắn em rồi quăng mất xác

chỉ vì em là du kích em ơi

Đoạn 5:

Xưa yêu quê hương vì có chim có bướm

có những ngày trốn học bị đòn roi

Như vậy, nhân vật trung tâm của bài thơ là “cô bé nhà bên thuở còn thơ và sau này trở thành du kích”.

Bóng hình cô du kích với nụ cười khúc khích không chỉ bàng bạc mà tràn ngập bài thơ.


Ở đoạn cuối, thoạt nhìn chẳng thấy cô du kích nào nhưng đọc 2 câu:

“Xưa yêu quê hương vì có chim có bướm
Có những ngày trốn học bị đòn roi…”


thì hình ảnh cô du kích (thuở còn thơ) lại hiện ra rõ mồn một. Ngay cả từng nắm đất quê hương trộn lẫn “một phần xương thịt của em tôi” thì “em tôi” cũng là cô du kích chứ không thể là ai khác.

Hình bóng cô du kích không phải chỉ ẩn hiện trong vài câu, vài đọan mà quyện chặt vào, thấm đẫm vào từng câu, từng chữ (34 câu, 256 chữ) của bài thơ.


Sau đây là vài ghi nhận từ những bài viết liên quan:

1/ Vợ Nhà Thơ Giang Nam Không Phải Là “Cô Bé Nhà Bên”

Theo Wikipedia thì:

Giang Nam quê quán xã Ninh Bình, huyện Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa; cô Phan Thị Chiều (các trang khác đều ghi là Phạm), vợ nhà thơ,  quê ở Cửa Bé, phường Vĩnh TrườngNha Trang.

https://vi.wikipedia.org/wiki/Giang_Nam_(nh%C3%A0_th%C6%A1)

Hai nhà cách nhau rất xa, nên xét về mặt địa lý cô Phạm Thị Chiều không phải là “Cô bé nhà bên” trong bài thơ của ông.

Cũng theo Wikipedia:

“Ông gặp cô Chiều xinh đẹp nhất ở Văn phòng Tỉnh ủy Khánh Hòa hồi ấy đóng tại vùng núi giáp ranh Khánh Hòa, Phú Yên.”

Như vậy, lúc ông gặp cô Chiều thì cô đã trưởng thành (nhân viên Văn phòng Tỉnh ủy Khánh Hòa) – nghĩa là thuở còn thơ hai người không hề biết nhau, không có chung những kỷ niệm “người này trốn học bị đòn, người kia cười khúc khích” và mối tình “yêu xa” cũng không hề xảy ra.

2/ Cô Chiều, Vợ Nhà Thơ, Không Phải Là Du Kích 

 Trong bài Đi Tìm “Cô Bé Nhà Bên” Trong Thơ Giang Nam, khi người phỏng vấn thắc mắc:

“Nội dung bài thơ hầu như rất ít ăn nhập với nhân vật thật là người vợ, vì lời thơ không hề có bóng dáng thấp thoáng của vợ con, của hôn nhân, mà chỉ là cảm hứng từ tình cảm trai gái thoáng qua, yêu trộm nhớ thầm, sau mới gặp hung tin…”

Nhà thơ cười hóm hỉnh:

“Chất liệu để xây dựng hình ảnh cô du kích trong bài thơ phần lớn lấy từ nguyên mẫu người vợ tôi nhưng không phải nguyên mẫu hoàn toàn”. 

Cụ kể thêm:

“Ở đó còn có hình ảnh, câu chuyện của nhiều cô du kích khác mà mình từng gặp, từng công tác chung trên đường chiến đấu”. 

Trong đoạn này chính nhà thơ đã xác nhận vợ ông không phải là du kích.

Nhóm chữ “phần lớn lấy từ nguyên mẫu người vợ tôi” mà nhà thơ trả lời phỏng vấn là không thật, không ăn khớp với nội dung bài thơ.

3/ Cô Phạm Thị Chiều, Vợ Nhà Thơ, Là Đảng Viên

Trong bài Những Bí Ẩn Của Tác Giả Và Bài Thơ Quê Hương có đoạn:

Về lai lịch bài thơ Quê Hương, nhà thơ Giang Nam kể:

Bài thơ ấy nói về người tôi yêu Phạm Thị Chiều. Tôi gặp Chiều ở khu căn cứ miền rừng. Một người con gái xinh đẹp và là đảng viên.
https://suckhoedoisong.vn/nhung-bi-an-cua-tac-gia-va-bai-tho-que-huong-169167859.htm

Nhà thơ đã cung cấp thêm một chi tiết: Khi gặp nhau ở khu căn cứ miền rừng cô Phan Thị Chiều đã là đảng viên.

Nhà thơ Giang Nam lại một lần nữa nói không thật. Bài thơ Quê Hương – như đã phân tích trong phần Nhận Diên Nhân Vật Trung  Tâm Của Bài Thơ – chỉ nói về “cô du kích”, không có chỗ nào nói đến người ông yêu Phạm Thị Chiều hết.


4/ Vợ Chồng Chung Sống Và Có Con


Cũng trong bài Đi Tìm “Cô Bé Nhà Bên” Trong Thơ Giang Nam, có đoạn:

Duyên phận đưa đẩy họ đoàn tụ tại Đồng Nai.

“Chúng tôi thuê căn nhà lá nhỏ trong một xóm lao động nghèo ở Biên Hòa để ở. Hằng ngày vợ tôi đi bán bánh bò ngoài chợ, còn tôi làm thuê cho một tư sản thầu khoán người Việt. Người con gái đầu lòng của tình yêu ra đời.”


Hai người đã có những tháng ngày chung sống, tuy nghèo nhưng hạnh phúc, sinh con trong hoàn cảnh gia đình thấm đẫm yêu thương.

Và đây là đoạn ông nhận được tin dữ:

Tôi nghe tin mà choáng váng như trời sập. Những kỷ niệm cũ, tình yêu e ấp, vụng dại, những giận hờn và buổi chia tay đầy nước mắt, cả hai mẹ con cô ấy đều khóc ròng… Tất cả như sống dậy xót xa, nhức nhối và rõ ràng cứ như mới xảy ra hôm qua.

Tôi đã viết bài thơ Quê hương trong tâm trạng đau đớn tột
cùng ấy.

https://cand.com.vn/doi-song-van-hoa/Nha-tho-Giang-Nam-Yeu-que-huong-qua-tung-trang-sach-nho-i329633/

Kỷ niệm đẹp quá, “tình yêu e ấp vụng dại dễ thương quá”, đau đớn dâng lên cao quá, nhưng bài thơ Quê Hương không có một chữ nào nói đến quãng đời quan trọng này, đến những kỷ niệm đẹp, dễ thương này. Đoạn trả lời phỏng vấn của nhà thơ Giang Nam ở trên không có tý sự thật nào hết.

Kết Luận

Kết thúc cuộc phỏng vấn, hai phóng viên Thái Lộc và Duy Thanh của Báo Tuổi Trẻ Online đã viết:

Trước chúng tôi cũng có người đến hỏi “Cô Bé Nhà Bên là ai?” Và mai này chắc vẫn còn người thắc mắc khi ngâm nga bài thơ tràn đầy cảm xúc yêu thương, bi tráng.

Không biết giờ này câu hỏi “Cô Bé Nhà Bên là ai?” đã có người nào tìm được câu trả lời hay chưa?

Nhưng sau khi phân tích để nhận diện nhân vật trung tâm của bài thơ rồi đọc mấy bài trả lời phỏng vấn báo chí của nhà thơ tôi đành phải kết luận:

Nhà thơ Giang Nam viết bài thơ Quê Hương để khóc thương vợ con nhưng không biết vì sao ông lại vô ý khóc thương nhầm một người khác.

Phạm Đức Nhì

[email protected]binhthochonloc.blogspot.com


©T.Vấn 2022