Sandra và Norman Wong — các cháu của Wong Kim Ark, người mà chiến thắng trong vụ kiện tại Tòa án Tối cao năm 1898 đã khẳng định quyền công dân tự động cho hầu hết mọi trẻ em sinh ra tại Hoa Kỳ. Ảnh: Minh Connors cho The New York Times.
The NYT: He Won Birthright Citizenship for All. His Own Family Never Knew.
Tác Giả: Amy Qin
(ChatGPT chuyển ngữ. T.Vấn biên tập và hiệu đính)]
Ông giành quyền công dân theo nơi sinh cho tất cả mọi người. Nhưng chính gia đình ông lại không hề hay biết.
Wong Kim Ark đưa vụ kiện của mình lên Tối cao Pháp viện năm 1898. Thế nhưng, một số hậu duệ của ông thậm chí còn chưa từng nghe tên ông cho đến khoảng 15 năm trước.
Sandra Wong đang dự tang lễ của cha, đứng trước một bàn trưng bày kỷ vật, thì nhìn thấy một mẩu báo cũ và biết được một điều gây sửng sốt: bà là hậu duệ trực hệ của Wong Kim Ark — một đầu bếp ở San Francisco, người đứng sau phán quyết lịch sử năm 1898 của Tối cao Pháp viện, xác lập quyền công dân cho hầu như bất kỳ ai sinh ra trên đất Mỹ.
Trước ngày hôm đó vào năm 2011, bà chưa từng nghe cái tên Wong Kim Ark. Bà cũng không hề biết rằng quyền công dân theo nơi sinh từng là một vấn đề gây tranh cãi — và nay lại một lần nữa trở thành tâm điểm. Vào thứ Tư April 01, 2026, Tối cao Pháp viện sẽ nghe tranh luận về tính hợp hiến của sắc lệnh hành pháp mà Tổng thống Trump ban hành năm ngoái, nhằm thu hẹp quyền công dân theo nơi sinh đối với con cái của người nhập cư không giấy tờ và những người cư trú tạm thời, bao gồm cả du học sinh quốc tế.
“Tôi luôn nghĩ rằng nếu bạn sinh ra ở Mỹ, thì bạn là công dân,” bà nói.
Việc bà Wong không hề hay biết về mối liên hệ huyết thống của mình phần nào cho thấy quyền công dân theo nơi sinh đã ăn sâu đến mức nào trong nhận thức người Mỹ — và vụ án của Wong Kim Ark hiếm khi được giảng dạy trong trường học ra sao.
Khi tìm hiểu sâu hơn về lịch sử gia đình, bà Wong khám phá ra một di sản phong phú và phức tạp — một câu chuyện cho thấy quyền công dân theo nơi sinh đã trao cho các thành viên trong gia đình bà một chỗ đứng pháp lý vững chắc tại nước Mỹ, nhưng không đồng nghĩa với sự chấp nhận trọn vẹn, điều mà họ phải chật vật kiếm tìm.
Gia đình họ Wong đã biết được rằng Wong Kim Ark chào đời vào năm 1870 tại khu Chinatown ở San Francisco — chỉ cách nơi họ lớn lên vỏn vẹn vài dặm. Ảnh: Minh Connors cho tờ The New York Times.
Phân biệt đối xử và định kiến vẫn tiếp diễn. Các thành viên gia đình bị chia cách qua những đại dương. Và bị giằng xé giữa áp lực phải hòa nhập và mong muốn duy trì sợi dây gắn bó với cội nguồn, hậu duệ của Wong Kim Ark buộc phải đưa ra những lựa chọn khó khăn: nên truyền lại cho con cháu những câu chuyện và truyền thống nào — và nên giữ lại điều gì trong im lặng.
“Chúng ta thường kể câu chuyện về quốc tịch Mỹ như đỉnh cao của hành trình nhập cư — như thể đó là dấu mốc đánh dấu sự được xã hội hoàn toàn chấp nhận,” Hardeep Dhillon, giáo sư sử học tại Đại học Pennsylvania, nói. “Nhưng thực tế là bạn có thể là công dân Mỹ mà vẫn có những quyền lợi rất khác biệt.”
***
Lớn lên ở San Francisco, bà Wong và ba anh em trai hầu như không nghe nhiều về cả hai phía gia đình.
Mẹ họ, Kimiko Takeuchi — một người Mỹ gốc Nhật — từng bị giam giữ cùng gia đình trong một trại tập trung ở Utah trong Thế chiến II, nhưng hiếm khi nói về quãng thời gian đó.
Cha họ, Wong Yook Jim, cũng ít khi nhắc đến quá khứ. Ông làm tiếp viên trên tàu thủy và thường đi xa trong thời gian dài. Họ biết ông là người Hoa, nhưng ngoài điều đó ra thì không biết nhiều.
Cha mẹ của anh em nhà Wong: Wong Yook Jim và Kimiko Takeuchi. Ảnh: Norman Wong.
Về sau, họ mới biết rằng ông từng biết về vụ kiện tại Tối cao Pháp viện. Nhưng ông chưa bao giờ kể cho các con nghe.
“Có thể thấy ông mang trong mình rất nhiều nỗi đau,” Norman Wong, nay 76 tuổi, một trong các con trai của ông, nói.
***
Gia đình Wong sau này tìm hiểu được rằng ông nội của họ, Wong Kim Ark, sinh năm 1870 tại khu Chinatown ở San Francisco — chỉ cách nơi họ lớn lên vài dặm. Cha mẹ ông thuộc làn sóng công nhân người Hoa đổ sang Mỹ từ giữa thế kỷ 19.
Nhưng những lao động này sớm đối mặt với nạn phân biệt chủng tộc gay gắt và bạo lực, cùng những hạn chế ngày càng siết chặt qua các đạo luật liên bang như Đạo luật Bài Hoa năm 1882, vốn cấm phần lớn người Hoa nhập cảnh vào Mỹ.
Khoảng thời gian đó, Wong Kim Ark trở về Trung Quốc cùng gia đình. Nhưng chẳng bao lâu sau, ông tìm cách quay lại Mỹ, bị hấp dẫn bởi triển vọng lương cao hơn.
Bị từ chối tái nhập cảnh năm 1895, ông đã có một bước đi phi thường: kiện chính phủ Hoa Kỳ. Khi ấy ông mới 24 tuổi — một đầu bếp ở Chinatown, để tóc đuôi sam.
Ngay cả sau khi thắng kiện, những khó khăn của ông vẫn chưa chấm dứt. Giống như phần lớn người Mỹ gốc Hoa thời đó, ông thường xuyên bị nhân viên biên giới thẩm vấn và phải xin thư xác nhận của những người da trắng làm chứng rằng ông sinh ra tại Mỹ, theo lời Beth Lew-Williams, giáo sư sử học tại Đại học Princeton.
Ông cũng tìm cách đưa các con trai — sinh ra tại Trung Quốc — sang Mỹ, nơi có nhiều cơ hội kinh tế hơn.
Vì ông là công dân Mỹ, lẽ ra các con ông cũng được công nhận là công dân. Nhưng một người con bị từ chối nhập cảnh sau nhiều ngày thẩm vấn. Ba người con còn lại cũng bị chất vấn gay gắt, song cuối cùng được phép vào Mỹ.
Người con út là Yook Jim — cha của Sandra và Norman — được chấp thuận nhập cảnh năm 1926, khi khoảng 11 tuổi. (Gia đình Wong và một số chuyên gia hiện cho rằng Yook Jim có thể không phải là con trai mà là cháu nội của Wong Kim Ark, căn cứ vào mốc thời gian.)
Kim Ark sau này quay về Trung Quốc, Yook Jim ở lại Mỹ. Khi còn là một cậu bé, ông sống cùng họ hàng xa ở vùng Trung Tây, theo lời Norman. Như nhiều thiếu niên người Hoa thời đó, ông được kỳ vọng phải lao động và gửi tiền về cho gia đình.
Sau này, ông chuyển về San Francisco và kết hôn với bà Takeuchi, sinh bốn người con, trong đó có Norman và Sandra.
Năm 1945, ông gia nhập Hải quân Hoa Kỳ với tên James Yuen Wong. Nhiều thập niên sau, ông vẫn nói về thời gian phục vụ quân đội với niềm tự hào, bà Wong nhớ lại.
Nhưng ông cũng không cắt đứt với cội nguồn Trung Hoa. Bà Wong nhớ từng thấy lá cờ của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa bay trước nhà ông ở Rio Linda, California. Sau đó, ông cưới người vợ thứ hai tại Hồng Kông và có thêm một người con.
***
Gần 130 năm kể từ khi Wong Kim Ark giành được quyền được là người Mỹ, một số hậu duệ của ông nay chỉ còn mối liên hệ mờ nhạt với quê tổ.
Lớn lên ở San Francisco, Norman và Sandra nói tiếng Anh trong gia đình. Họ xem phim Disney và phim cao bồi trên truyền hình.
Họ không ăn mừng các ngày lễ Trung Hoa và chỉ biết lờ mờ về các đạo luật bài Hoa trong lịch sử.
Họ vào đại học. Norman học tại Đại học California, Berkeley, rồi làm nhiều nghề khác nhau, trong đó có nghề thợ mộc. Sandra học tại Đại học San Francisco State và làm trong lĩnh vực tiếp thị.
Chưa bao giờ họ nghĩ mình có thể là gì khác ngoài người Mỹ. Và họ biết phải cảm ơn ai vì điều đó.
“Nếu ông ấy không đấu tranh cho quyền đó,” ông Wong nói, “thì có lẽ tôi đã không tồn tại.”
Amy Qin
