Nhà văn cho thấy ký ức bảo vệ chúng ta khỏi sự thật như thế nào
Điều gì sẽ xảy ra nếu những câu chuyện ta tự kể với chính mình về cuộc đời mình không hoàn toàn đúng sự thật? Nếu những ký ức ta trân quý nhất cũng được định hình bởi nuối tiếc, khát khao và sự tự dối mình, chẳng kém gì bởi những sự kiện ta thực sự đã trải qua? Hiếm có nhà văn đương đại nào khám phá những câu hỏi khiến người ta bất an ấy bằng sự dịu dàng và chiều sâu tâm lý như Kazuo Ishiguro. Trong những tác phẩm hư cấu lặng lẽ, đẹp đẽ và đầy tiết chế của ông, con người hiện lên trong cuộc vật lộn để hiểu quá khứ của mình, đồng thời tìm cách tự bảo vệ trước những sự thật đau đớn nhất của quá khứ ấy.
Sinh năm 1954 tại Nagasaki, Nhật Bản, Ishiguro cùng gia đình chuyển đến Anh khi mới năm tuổi. Lớn lên giữa một nước Nhật được lưu giữ trong ký ức và đời sống thường nhật trên đất Anh đã đem lại cho ông một mối quan hệ khác thường với ký ức, cảm thức thuộc về và bản sắc văn hóa. Nước Nhật của tuổi thơ ông dần trở thành một miền đất được gìn giữ qua những câu chuyện gia đình, trí tưởng tượng và những mảnh hồi ức, hơn là qua trải nghiệm trực tiếp. Nhận thức về việc quá khứ có thể dễ dàng được tái tạo đến mức nào đã trở thành một trong những mối bận tâm định hình trí tưởng tượng văn chương của ông. Năm 2017, những đóng góp phi thường của Ishiguro cho văn học hư cấu được ghi nhận bằng Giải Nobel Văn học, khẳng định vị trí của ông trong hàng ngũ những nhà văn quan trọng nhất của thời đại hiện nay.
Cuốn tiểu thuyết đầu tay của Ishiguro, A Pale View of Hills (1982), đã mở ra nhiều chủ đề sau này định hình sự nghiệp của ông. Lấy bối cảnh một phần ở Nhật Bản thời hậu chiến, tác phẩm kể về Etsuko, một phụ nữ Nhật sống tại Anh, hồi tưởng lại cuộc đời trước kia ở Nagasaki. Thoạt đầu, những ký ức của bà dường như hết sức bình thường, nhưng bên dưới bề mặt dịu dàng ấy là một bầu không khí chất chứa đau buồn, mặc cảm tội lỗi và những bất định về tình cảm. Khi câu chuyện dần mở ra, độc giả bắt đầu ngờ rằng những hồi ức của Etsuko che giấu nhiều điều không kém những gì chúng hé lộ. Ishiguro không chỉ gợi ý rằng ký ức là thứ không đáng tin cậy; ông còn cho thấy việc nhớ lại có thể trở thành một nỗ lực vô thức nhằm khiến những trải nghiệm không thể chịu đựng nổi trở nên dễ chấp nhận hơn.
Mối quan hệ đầy mê hoặc giữa ký ức và sự tự dối mình đạt đến một trong những biểu hiện xuất sắc nhất trong The Remains of the Day (1989), cuốn tiểu thuyết đoạt giải Booker đã đưa tên tuổi Ishiguro ra thế giới. Người kể chuyện, Stevens, là một quản gia người Anh đã dành cả đời mình cho phẩm giá nghề nghiệp, sự phụng sự không chút nghi vấn và khả năng kiềm chế cảm xúc. Khi ngoảnh nhìn những năm tháng đã sống trong một dinh thự lớn, ông dần phải đối diện với khả năng rằng lòng trung thành dành cho chủ nhân đã khiến ông đánh mất cả sự độc lập về đạo đức lẫn hạnh phúc riêng tư. Tình cảm thầm kín ông dành cho cô Kenton càng khiến người đọc xúc động, bởi ông hầu như không thể thừa nhận ý nghĩa của tình cảm ấy, ngay cả với chính mình. Qua Stevens, Ishiguro phơi bày một khuynh hướng đau lòng của con người: đôi khi, chúng ta xây dựng bản sắc của mình quanh những lựa chọn mà ta không đủ sức thừa nhận là sai lầm.
Có lẽ nét đặc sắc đáng chú ý nhất trong tiểu thuyết Ishiguro là nghệ thuật xây dựng người kể chuyện không đáng tin cậy. Khác với những người kể chuyện cố tình đánh lừa độc giả, người kể chuyện của ông thường không hiểu đúng những trải nghiệm của chính mình. Ký ức của họ có tính chọn lọc, những lời giải thích được kiểm soát cẩn trọng, còn những cảm xúc sâu kín nhất thì ẩn dưới lớp ngôn từ bình thường. Độc giả dần khám phá ra những sự thật mà chính các nhân vật vẫn ngần ngại nhận diện. Điều này tạo nên một mối thân mật khác thường giữa văn chương và đời sống, bởi Ishiguro hiểu rằng con người hiếm khi nhớ về quá khứ với sự thành thật tuyệt đối. Chúng ta nhớ theo những cách giúp mình tiếp tục sống chung với chính mình.
Trong Never Let Me Go (2005), Ishiguro bước vào địa hạt văn học giả tưởng nhưng không từ bỏ những mối bận tâm cốt lõi của mình. Qua Kathy H., một phụ nữ hồi tưởng về những tình bạn thời thơ ấu và những cơ hội đã mất, ông khám phá cái chết, tình yêu, phẩm giá con người và nỗi buồn khi chấp nhận một số phận không thể thoát khỏi. Sức lay động phi thường của cuốn tiểu thuyết không đến từ những cuộc nổi loạn kịch tính, mà từ sự thân thuộc lặng lẽ trong những hy vọng và thất vọng của các nhân vật. Ký ức trở nên quý giá bởi tương lai của họ bị giới hạn một cách đau đớn. Ishiguro biến một xã hội hư cấu đầy bất an thành một suy tư sâu sắc về ý nghĩa của việc làm người, gợi ra rằng ý thức về mất mát không thể tách rời năng lực yêu thương của chúng ta.
Trong The Buried Giant (2015), cuộc khảo sát về ký ức của ông mang tính triết luận rõ nét hơn, qua một cuốn tiểu thuyết ám ảnh lấy bối cảnh nước Anh thời hậu vua Arthur trong một thế giới huyền thoại. Ở đây, một đôi vợ chồng già đi qua miền đất bị bao phủ bởi làn sương bí ẩn khiến người ta quên lãng trên diện rộng. Khi những câu chuyện đã bị lãng quên dần trồi lên, Ishiguro đặt ra một câu hỏi đáng lo ngại về mối quan hệ giữa ký ức và hòa bình. Liệu cá nhân và các quốc gia có thể tồn tại nếu nhớ lại mọi sự phản bội, bất công và hành vi tàn bạo từng giáng xuống đầu mình? Hay đôi khi, chính sự lãng quên mới mở ra khả năng tha thứ và chung sống? Cuốn tiểu thuyết biến vấn đề quen thuộc của hồi ức cá nhân thành một tình thế tiến thoái lưỡng nan về đạo đức, liên quan đến trách nhiệm đối với lịch sử và bản sắc tập thể.
Ngay cả trong Klara and the Sun (2021), nơi người kể chuyện là một người bạn đồng hành nhân tạo quan sát hành vi con người, Ishiguro vẫn tiếp tục khám phá tình yêu, nỗi cô đơn, sự hy sinh và những giới hạn của khả năng thấu hiểu. Cái nhìn ngây thơ nhưng tinh tường của Klara phơi bày sự mong manh của những giả định mà con người dựa vào để xây dựng đời sống tình cảm. Bằng cách trình bày những trải nghiệm quen thuộc của con người qua một ý thức xa lạ, Ishiguro mời gọi độc giả suy ngẫm lại điều gì khiến tình cảm trở nên chân thực, liệu ta có bao giờ hiểu trọn vẹn được một người khác hay không, và vì sao tình yêu vẫn luôn là điều khó lý giải đến thế.
Điều làm nên sự khác biệt của Ishiguro so với nhiều nhà văn đương đại khác là nghệ thuật tiết chế phi thường của ông. Văn xuôi của ông sáng rõ, thanh nhã và giản dị một cách dễ khiến người ta lầm tưởng; hiếm khi ông dựa vào những miêu tả cầu kỳ hay những lời bộc lộ cảm xúc đầy kịch tính. Thay vào đó, ông để những khoảng lặng, sự ngập ngừng, những ký ức lặp đi lặp lại và những cuộc trò chuyện tưởng như chẳng có gì đáng kể mang sức nặng cảm xúc vô cùng lớn. Một cơ hội bị bỏ lỡ, một lời hứa bị quên lãng hay một lời thú nhận cố tình né tránh có thể gây đau đớn hơn cả một biến cố bi thảm được phơi bày công khai. Thế giới hư cấu của ông trải rộng qua nhiều không gian khác nhau, từ Nhật Bản thời hậu chiến và nước Anh quý tộc đến những tương lai tưởng tượng và các vương quốc huyền thoại. Nhưng bên dưới những bối cảnh khác biệt ấy vẫn là mối say mê bền bỉ với mối quan hệ mong manh giữa sự thật và ý thức con người.
Thành tựu của Ishiguro cũng thuộc về một truyền thống văn học rộng lớn hơn, vốn quan tâm đến ký ức và bản sắc. Giống Marcel Proust, Virginia Woolf và những nhà thám hiểm vĩ đại khác của ý thức con người, ông nhận ra rằng quá khứ không bao giờ thực sự khép lại. Tuy nhiên, điều ông nhìn thấy một cách riêng biệt là ký ức không chỉ lưu giữ những trải nghiệm của chúng ta; nó liên tục định hình lại chúng, giúp ta bảo vệ phẩm giá, biện minh cho những quyết định và duy trì cảm giác rằng đời mình vẫn có ý nghĩa. Các nhân vật của ông hiếm khi khám phá được toàn bộ sự thật về bản thân, và có lẽ chính điều đó khiến họ trở nên gần gũi với chúng ta đến thế. Những yếu đuối của họ không phải là những thất bại khác thường, mà là những biểu hiện quen thuộc của cuộc vật lộn nơi con người khi phải sống cùng nuối tiếc.
Sau cùng, tiểu thuyết của Kazuo Ishiguro nhắc chúng ta rằng một số bi kịch sâu sắc nhất trong đời không bắt nguồn từ những thảm họa kinh hoàng, mà từ những im lặng bình thường, lòng trung thành đặt nhầm chỗ, tình cảm bị trì hoãn và những sự thật chỉ được nhận ra khi đã quá muộn. Tiểu thuyết của ông đầy những con người ngoảnh nhìn về quá khứ để tìm kiếm sự an lòng, nhưng rồi chỉ gặp phải khả năng đầy bất an rằng cuộc đời họ nhớ lại không giống với cuộc đời họ thực sự đã sống. Thế nhưng, Ishiguro không bao giờ nhìn những ảo tưởng ấy bằng sự tàn nhẫn. Văn chương của ông giàu lòng trắc ẩn chính bởi ông hiểu những ảo tưởng ấy vừa cần thiết đến mức nào, vừa có thể trở nên nguy hiểm ra sao.
Có lẽ món quà văn chương lớn nhất của ông là khả năng khiến độc giả nghi ngờ chính ký ức của mình mà vẫn giữ được lòng cảm thông với những người không thể đối diện với ký ức của họ. Trong vũ trụ hư cấu của Ishiguro, quá khứ không phải là chốn nương náu đáng tin cậy, cũng không phải một chương đời đã khép lại, mà là một sự hiện diện sống động, âm thầm định hình mọi điều chúng ta tin tưởng về chính mình.
Nếu ký ức của chúng ta được định hình bởi những gì ta mong đã xảy ra cũng nhiều như bởi những gì thực sự đã xảy ra, thì liệu chúng ta đang nhớ lại cuộc đời mình như nó vốn có, hay đang tạo dựng những câu chuyện mà ta cần để có thể sống chung với cuộc đời ấy?
[Theo: The Literature & Philosophy]
Nguyên tác: Kazuo Ishiguro: Memory, Loss, and the Unreliable Past (ChatGPT chuyển ngữ; T.Vấn biên tập & hiệu đính)
