Nguyễn Đông A: Tùy bút 1 – New York – NEW YORK, THÀNH PHỐ KHÔNG BAO GIỜ NGỦ

New York City’s Times Square (Nguồn: www.nyhabitat.com)

1. Đi giữa một thành phố không chịu đứng yên

Tôi đã đến New York nước Mỹ, năm bảy lần gì đó. Đi nhiều lần, tưởng đã quen, vậy mà mỗi lần trở lại vẫn thấy thành phố này có cái gì đó lạ lùng, vừa gần gũi mà lại xa xôi, như phô bày tất cả trước mắt, mà còn giấu kín đâu đó những điều khiến ta phải nghĩ ngợi. Người ta gọi New York là “thành phố không bao giờ ngủ”, nghe riết thành quen, nhưng phải đứng giữa lòng Manhattan, nhìn dòng người cuồn cuộn trôi qua những ngã tư, nghe tiếng còi xe dồn dập chen vào tiếng nói cười đủ thứ giọng, mới hiểu cái tên ấy không phải chuyện nói cho vui. Thành phố dường như chẳng có lúc nào chịu ngồi yên. Ngày nối ngày, đêm tiếp đêm, những ngọn đèn vẫn sáng, những chuyến tàu vẫn chạy, những cánh cửa vẫn mở ra và con người cứ mải miết đi về phía trước.

New York giống một thế giới thu nhỏ, nơi người ta mang theo tiếng nói, phong tục, món ăn, niềm tin và cả những giấc mơ từ quê nhà đến góp mặt, rồi cùng nhau làm nên một đời sống rộn ràng và phức tạp. Ở đây, người giàu có thể bước ra từ những tòa nhà kính sáng choang, người lao động có thể vội vã băng qua đường trong bộ quần áo còn vương hơi lạnh buổi sớm.Còn nghệ sĩ đường phố thì cứ say sưa với tiếng đàn, tiếng hát của mình giữa đám đông mà chẳng thấy mấy ai dừng lại lâu. Mỗi người một việc, mỗi người một nỗi lo, một niềm mong mỏi, vậy mà tất cả vẫn cùng chen vai thích cánh trong cái guồng quay khổng lồ của thành phố. Sức sống của New York không nằm riêng ở những tòa nhà cao ngất hay những bảng quảng cáo rực rỡ, mà ở chính con người, những con người từ khắp nơi trên thế giới đến đây, mang theo một phần đời chưa trọn vẹn và hy vọng tìm được phần còn thiếu.

Muốn hiểu New York, không thể chỉ nhìn nó bằng đôi mắt của một du khách. Phải nhìn cả những gì nằm sau vẻ hào nhoáng, những lớp đất cũ dưới chân những tòa nhà mới, những cuộc đời lặng lẽ bên cạnh những thành công rực rỡ, những vết thương lịch sử vẫn còn âm thầm nhắc nhở người đời. Bởi một thành phố, đâu chỉ được làm nên bằng gạch đá, sắt thép và tiền bạc. Nó còn được làm nên bằng những gì con người từng chịu đựng, đánh đổi, mất mát, rồi lại đứng lên mà sống tiếp.

Từ một vùng đất cũ đến kinh đô của thế giới

Trước khi mang cái tên New York, vùng đất này từng là nơi sinh sống của người bản địa Lenape. Năm 1524, nhà thám hiểm người Ý Giovanni da Verrazzanođã đến đây và gọi vùng đất này là Nouvelle Angoulême. Về sau, người Hà Lan lập những điểm buôn bán, trao đổi da thú ở phía nam đảo Manhattan, rồi xây dựng khu định cư Nieuw Amsterdam, tức Tân Amsterdam. Năm 1626, chính quyền thuộc địa Hà Lan mua lại đảo Manhattan từ người Lenape. Chuyện mua bán ấy đến nay vẫn thường được nhắc bằng giai thoại về món tiền chỉ tương đương hai mươi bốn đô la, dù câu chuyện ấy chưa được chứng minh đầy đủ. Năm 1664, người Anh chiếm khu định cư, đổi tên thành New York theo tước hiệu của Công tước xứ York. Thành phố từng trở lại tay người Hà Lan trong một thời gian ngắn, rồi từ năm 1674 chính thức mang tên New York.

Nghe qua, lịch sử thành phố dường như chỉ là chuyện đất đai đổi chủ, những đoàn người đến rồi đi, những lá cờ lần lượt được kéo lên. Nhưng càng tìm hiểu, tôi càng thấy đằng sau những dòng niên đại khô khan là một câu chuyện dài về quyền lực, mưu sinh và sự đổi thay. Vùng đất từng có những cộng đồng bản địa sinh sống qua bao thế hệ đã trở thành thương cảng của người châu Âu, rồi dần dần mở rộng thành đô thị lớn. Sự phát triển ấy đem đến cơ hội cho nhiều người, nhưng cũng gắn với những mất mát mà không phải ai cũng được nhắc tên trong những trang sử hào nhoáng.

New York lớn lên nhờ thương mại, nhờ vị trí cảng biển thuận lợi và những dòng người không ngừng đổ đến. Năm 1754, King’s College, tiền thân của Đại học Columbia, ra đời tại Hạ Manhattan. Năm 1735, vụ xét xử nhà in John Peter Zenger góp phần đặt nền móng cho tự do báo chí ở Bắc Mỹ. Rồi cuộc đấu tranh giành độc lập của các thuộc địa Anh bùng lên, kéo New York vào những biến động lớn của thời đại. Ngày 9 tháng 7 năm 1776, Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ được đọc cho binh lính và người dân tại thành phố. Bức tượng vua George III ở Bowling Green bị kéo đổ, phần chì của tượng được nấu chảy để đúc đạn cho quân đội cách mạng. Một biểu tượng quyền lực bị hạ xuống, những viên đạn lại được đúc lên để phục vụ một cuộc chiến giành quyền tự quyết. Lịch sử đôi khi chuyển động bằng những hình ảnh dữ dội như vậy, khiến người ta hiểu rằng tự do không phải lúc nào cũng đến trong tiếng chuông ngân, mà có khi bắt đầu từ tiếng kim loại va đập giữa một quảng trường.

Năm 1789, George Washington tuyên thệ nhậm chức tổng thống đầu tiên của Hoa Kỳ tại New York. Thành phố trở thành thủ đô quốc gia trong những năm đầu của nền cộng hòa, rồi nhường vai trò ấy cho nơi khác. Đến năm 1790, New York vượt Philadelphia để trở thành thành phố đông dân nhất nước Mỹ. Vị trí thương cảng, dòng chảy hàng hóa và sự năng động của những người nhập cư đã đưa nơi đây tiến nhanh trên con đường trở thành trung tâm kinh tế, tài chính và văn hóa.

Thế kỷ XIX, New York thay đổi từng ngày. Kênh Erie nối cảng biển Đại Tây Dương với những vùng nông nghiệp rộng lớn bên trong lục địa, giúp hàng hóa lưu thông thuận tiện hơn, đưa thành phố thành đầu mối thương mại quan trọng. Dân số tăng nhanh, người từ châu Âu nối nhau tìm đến, trong đó đông đảo người Ireland, người Đức và nhiều cộng đồng khác. Những khu phố mới mọc lên, những con đường được quy hoạch, hoạt động buôn bán ngày càng sầm uất. Năm 1859, Công viên Trung tâm mở cửa, đem một khoảng xanh rộng lớn vào giữa đô thị đang chen chúc. Một thành phố biết dựng nhà cao, mở đường lớn cũng cần dành chỗ cho cây cỏ, mặt nước và những bước chân thong thả. Điều ấy nghe đơn giản, nhưng càng sống lâu giữa phố phường đông đúc, người ta càng hiểu rằng khoảng trống cũng là một thứ tài sản quý giá.

Năm 1898, New York hiện đại được hình thành khi năm quận Manhattan, Brooklyn, Queens, The Bronx và Staten Island hợp nhất thành một thành phố. Đến năm 1904, hệ thống tàu điện ngầm đi vào hoạt động, nối liền những khu vực rộng lớn và giúp thành phố vận hành như một cơ thể thống nhất. Từ đây, New York bước vào thời kỳ phát triển mạnh mẽ, trở thành trung tâm công nghiệp, thương mại, truyền thông và tài chính của nước Mỹ, rồi dần vươn lên tầm vóc toàn cầu.

Nhưng lịch sử New York không chỉ có những đường biểu đồ đi lên. Năm 1904, vụ cháy tàu General Slocum trên sông Đông làm hơn một nghìn người thiệt mạng. Năm 1911, vụ cháy nhà máy Triangle Shirtwaist cướp đi sinh mạng của 146 công nhân ngành may, phần lớn là phụ nữ trẻ. Những cánh cửa bị khóa, lối thoát hiểm không đủ an toàn, những người lao động mắc kẹt trong biển lửa đã phơi bày cái giá khốc liệt của sự phát triển thiếu lương tâm. Thảm họa ấy thúc đẩy những cải cách về an toàn lao động và góp phần làm thay đổi cách người ta nhìn nhận trách nhiệm của giới chủ đối với người làm công.

Một đô thị càng giàu có thì càng phải biết nhìn lại những người đã đổ mồ hôi, thậm chí đánh đổi mạng sống, để dựng nên sự giàu có ấy. Những tòa nhà có thể được trùng tu, những con đường có thể mở rộng, nhưng sinh mạng con người một khi đã mất thì không gì bù đắp được. Thành phố văn minh không phải chỉ vì nó có những công trình khiến người đời trầm trồ, mà còn vì nó biết rút ra điều gì từ những đau thương của chính mình.

Đầu thế kỷ XX, New York đón những làn sóng người Mỹ gốc Phi từ miền Nam đến tìm cơ hội sống và làm việc. Phong trào Phục hưng Harlem nở rộ, đem đến những đóng góp nổi bật cho văn học, âm nhạc và nghệ thuật Mỹ. Những tòa nhà chọc trời thi nhau vươn lên, đường chân trời Manhattan dần mang dáng vẻ mà ngày nay cả thế giới nhận ra. New York vượt London về dân số vào đầu thập niên 1920, còn vùng đô thị của nó trở thành siêu đô thị đầu tiên có dân số vượt mười triệu người vào đầu thập niên 1930. Dẫu vậy, cuộc Đại Khủng hoảng vẫn khiến thành phố trải qua những năm tháng khó khăn, thất nghiệp, nghèo túng và những cuộc đấu tranh chính trị gay gắt.

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, New York vươn lên mạnh mẽ. Phố Wall củng cố vai trò của nước Mỹ trong nền kinh tế toàn cầu, trụ sở Liên Hợp Quốc góp phần nâng cao vị thế ngoại giao quốc tế của thành phố, còn nghệ thuật hiện đại đưa New York trở thành một trung tâm sáng tạo có ảnh hưởng sâu rộng. Tuy nhiên, những năm 1960 và 1970 nó lại chứng kiến suy thoái kinh tế, tội phạm gia tăng và căng thẳng sắc tộc. Sang thập niên 1980, ngành tài chính phục hồi, rồi những năm 1990 mở ra một giai đoạn đổi thay với làn sóng nhập cư mới từ châu Á và Mỹ Latin, cùng sự phát triển của các ngành công nghệ.

New York cứ thế đi qua những thời kỳ thăng trầm, hết khủng hoảng lại phục hồi, hết chia rẽ lại tìm cách hàn gắn. Vì vậy mà thành phố này mang một sức chịu đựng đáng nể. Nó không phải một bức tranh đẹp được giữ nguyên dưới lớp kính, mà là một thực thể sống, luôn bị thử thách, biến động, đôi khi đầy khiếm khuyết nhưng chưa bao giờ chịu đứng yên.

Rồi ngày 11 tháng 9 năm 2001, New York hứng chịu một trong những thảm kịch đau thương nhất lịch sử hiện đại Hoa Kỳ. Hai tòa tháp của Trung tâm Thương mại Thế giới bị đánh sập, gần ba nghìn người thiệt mạng, để lại những khoảng trống không gì lấp được trong lòng gia đình nạn nhân và trong tâm thức của cả thế giới. Nơi từng tượng trưng cho sức mạnh thương mại, sự phồn thịnh và những giấc mơ lớn bỗng trở thành chứng tích của nỗi đau. Sau đó, khu vực này được tái thiết, Trung tâm Thương mại Một Thế giới vươn lên cùng đài tưởng niệm và bảo tàng, nhắc người đời nhớ về những người đã mất.

Đứng trước một thành phố như New York, tôi nhận ra những công trình cao lớn đôi khi khiến người ta tưởng con người có thể chế ngự mọi thứ. Nhưng chỉ một biến cố cũng đủ nhắc rằng sức mạnh vật chất không làm con người miễn nhiễm trước mất mát. Điều đáng quý không phải là ta xây được cao đến đâu, mà là sau khi đổ vỡ, ta còn biết nâng đỡ nhau để đứng dậy hay không.

2. Nữ thần Tự do và ánh sáng Times Square

“Đến New York chưa ghé xem Nữ thần Tự do thì chưa phải là đến New York, đến Mỹ chưa tận mắt thấy “Nữ thần Tự do” thì chưa phải đến Mỹ”, người ta vẫn nói vậy. Mà quả thật, đã đến New York, tôi khó lòng bỏ qua chuyến tàu ra đảo Liberty. Tôi đã đi vài lần, lần nào cũng chụp hình, khi gần, khi xa, khi trước, khi sau, rồi vòng quanh pho tượng chụp thêm mấy tấm nữa. Người ta có thể cười, một pho tượng mà chụp hoài không chán sao. Nhưng có những biểu tượng, càng nhìn lâu càng thấy phía sau hình hài quen thuộc của nó là cả một câu chuyện rộng hơn nhiều.

Giữa cảng New York, Nữ thần Tự do đứng sừng sững, chiếc áo choàng xanh ngọc nổi bật trên nền trời rộng, cánh tay phải giơ cao ngọn đuốc vàng như muốn đưa ánh sáng đi xa mãi. Phía sau là đường chân trời Manhattan với những tòa nhà cao tầng, phía trước là mặt nước mở ra bốn bề, thỉnh thoảng một con tàu chầm chậm đi qua, để lại vệt sóng lăn tăn. Nhìn từ xa, pho tượng có vẻ trầm tĩnh, gần như bất động trước gió trời, nhưng chính cái dáng đứng ấy lại tạo nên một sức gợi mạnh mẽ. Bao nhiêu con tàu từng đưa người từ những chân trời xa lạ đến bến cảng này, bao nhiêu ánh mắt từng ngước nhìn ngọn đuốc trong niềm hy vọng về một cuộc đời mới, hẳn đã gửi vào đây những nỗi niềm.

Nữ thần Tự do là món quà nhân dân Pháp tặng Hoa Kỳ, được khánh thành năm 1886, do nhà điêu khắc Frédéric Auguste Bartholdi thiết kế, với phần kết cấu kim loại có sự đóng góp quan trọng của kỹ sư Gustave Eiffel. Tượng được lấy cảm hứng từ hình tượng nữ thần Libertas của La Mã cổ đại, khoác áo choàng, tay phải cầm ngọn đuốc, tay trái giữ phiến đá khắc ngày 4 tháng 7 năm 1776, ngày Tuyên ngôn Độc lập Hoa Kỳ được thông qua. Trên đầu tượng là chiếc vương miện với bảy tia sáng, thường được hiểu là tượng trưng cho bảy vùng biển và bảy châu lục. Dưới chân tượng, một đoạn xiềng xích bị phá vỡ gợi lên ý nghĩa thoát khỏi áp bức, bước ra khỏi những ràng buộc của thân phận.

Mỗi chi tiết đều mang một ý nghĩa, nhưng tôi thích nhất hình ảnh ngọn đuốc. Ngọn đuốc ấy không chỉ soi sáng một pho tượng giữa cảng biển, mà còn gợi đến niềm tin rằng con người có quyền hướng về một cuộc sống tự do hơn. Dĩ nhiên, từ lý tưởng đến hiện thực luôn có một quãng đường dài, khi thì quanh co, khi phải trả giá đắt. Không một quốc gia nào khi dựng lên biểu tượng là đã thực hiện trọn vẹn những điều biểu tượng ấy hứa hẹn. Nhưng giá trị của một lý tưởng nằm ở chỗ nó không cho con người thôi đòi hỏi, thôi tự vấn, thôi tìm cách làm cho cuộc sống tốt đẹp hơn.

Cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, hàng triệu người nhập cư đi qua cảng New York, nhìn thấy Nữ thần Tự do như một lời chào đón từ đất liền. Người đến tìm việc làm, người chạy trốn nghèo đói, người mang theo gia đình, người lại chỉ còn một chiếc vali và niềm hy vọng mong manh. Họ đến một vùng đất mới, họ không thể biết tương lai sẽ ra sao, chỉ biết rằng phía trước có cơ hội. Nhìn pho tượng hôm nay, tôi cứ nghĩ tự do đôi khi bắt đầu bằng một việc rất nhỏ, con người được quyền hy vọng, được quyền bước đi, được quyền tin rằng cuộc đời mình không nhất thiết phải bị đóng khung trong nơi mình đã sinh ra.

Rời đảo Liberty, tôi lại tìm về Times Square, Quảng trường Thời Đại, nơi dường như mọi âm thanh và ánh sáng của New York đều hẹn nhau đổ về. Nếu Nữ thần Tự do mang dáng vẻ trầm mặc của lịch sử, thì Times Square là một cơn sóng hiện đại ào tới, chói lòa, cuốn người ta vào giữa những bảng hiệu quảng cáo khổng lồ và dòng người đông nghịt. Quảng trường nằm tại nơi giao nhau giữa Broadway và Đại lộ số 7, kéo dài qua những con đường thuộc khu vực trung tâm Manhattan, trong đó có các đường số 42 và 47. Đây là một trong những điểm tụ họp nổi tiếng nhất thành phố, được mệnh danh là “The crossroads of the world”, tức Ngã tư của thế giới.

Ban ngày, Times Square đã đông vui, nhưng đến khi trời tối, nơi đây mới thật sự bừng lên sức sống. Những màn hình LED khổng lồ thay nhau phát sáng, màu sắc tràn xuống mặt đường, hắt lên những gương mặt đang ngước nhìn, khiến cả không gian giống như một sân khấu lớn không có tấm màn nào chịu khép lại. Tiếng còi xe taxi vàng vang lên từng chặp, tiếng người nói cười, tiếng bước chân hối hả từ các nhà hát Broadway đổ ra. Chúng hòa vào nhau thành một thứ âm thanh hỗn độn mà kỳ lạ thay, vẫn có nhịp điệu riêng. Tôi đứng giữa dòng người, ngó lên những bảng quảng cáo cao ngất, rồi nhìn xuống những gương mặt đang thoáng qua trước mắt. Ai cũng có vẻ bận rộn, nhưng mỗi người lại đang mang theo một câu chuyện nào đó.

Times Square không phải nơi để người ta tìm sự yên tĩnh. Nó phô bày sự náo nhiệt của thành phốgần như không kiêng dè.Sáng rực, đông đúc, liên tục thay đổi, khiến người mới đến dễ choáng ngợp. Tôi thấy mình như bị cuốn đi giữa một dòng chảy quá mạnh, chẳng cần làm gì ngoài việc bước theo đám đông. Rồi tôi lại nghĩ, giữa những ánh đèn quảng cáo không ngừng nhấp nháy ấy, biết bao người đang tìm cách làm cho mình được nhìn thấy. Một thương hiệu muốn bán được hàng, một nghệ sĩ muốn có khán giả, một người trẻ muốn được công nhận, một người xa xứ muốn chứng minh rằng mình đã đến được nơi từng mơ ước. Thành phố này biết cách biến khát vọng thành ánh sáng, chỉ có điều không phải ánh sáng nào cũng đủ sức soi rõ con đường phía trước.

New York là vậy, những góc khiến người ta lặng đi, những nơi làm người ta choáng ngợp, và cũng có những chỗ chỉ cần đứng một lát đã thấy nhịp sống trong mình nhanh lên. Đi qua Times Square, tôi hiểu thêm một điều, sự sôi động có thể tiếp sức cho con người, nhưng cũng có thể khiến họ mệt nhoài. Giữa nơi đông đúc nhất, đôi khi người ta vẫn phải tự tìm cho mình một khoảng lặng, nếu không muốn bị cuốn theo những điều rực rỡ bên ngoài mà quên mất tiếng nói bên trong.

3. China Town, một góc Chợ Lớn giữa lòng Manhattan

Qua đường số 47, tôi cùng với gia đình đi tiếp về phía China Town. Mấy đứa con tôi thích đồ ăn Tàu, thành thử cứ nhắm hướng ấy mà đi, hết con đường này sang con đường khác, số nhà, số phố cứ tăng dần. Đến nơi, tôi có cảm giác như vừa bước qua một cánh cửa vô hình, từ New York rộng lớn, hiện đại, bóng bẩy sang một khu phố mang dáng dấp rất riêng của cộng đồng người Hoa.

China Town ở New York làm tôi nhớ đến Chợ Lớn xứ mình. Nhà cửa san sát, mặt tiền chật hẹp, người đi lại đông đúc, hàng hóa bày ra sát lề đường, cửa tiệm nọ nối tiếp cửa tiệm kia. Một số nhà đặt cầu thang ngay phía trước, nhìn xa chẳng khác gì một giàn giáo nhỏ dựng lên từ mặt đất, dẫn thẳng lên các tầng trên. Áo quần phơi trên ban công cao, lắc lư trong gió, phía dưới người mua kẻ bán cứ mặc tình qua lại. Những chi tiết ấy khiến khu phố có vẻ bình dân, lộn xộn, nhưng lại gợi một cảm giác thân thuộc đối với người từng sống ở miền Nam Việt Nam.

Phố đông, hàng quán nhiều, người nói tiếng Hoa ríu rít, người mua hàng đứng lựa, người bán hàng thoăn thoắt cân đo, tính tiền. Vài chỗ hơi bát nháo, lề đường bị lấn chiếm, đủ thứ hàng hóa chen nhau, thật giả lẫn lộn. Cá tươi, hải sản sống được bày ra trước cửa, mùi tanh theo gió thoảng qua, trong khi những bao rác lớn chất đống chờ xe đến lấy, làm cho một vài đoạn phố có mùi không dễ chịu. Nhưng chỉ cần đi thêm một quãng, khung cảnh lại thay đổi. Trên đường Canal, những cửa tiệm vàng bạc, kim cương bày biện sáng choang, tủ kính sạch sẽ, ánh đèn rọi xuống những món trang sức lấp lánh, tạo nên vẻ sang trọng khác hẳn những quầy hàng bình dân bên ngoài.

Tôi thích những khu phố như vậy, không phải vì chúng hoàn hảo, mà vì chúng không cố che giấu đời sống thật của mình. Một đô thị có thể xây những trung tâm thương mại bóng loáng, nhưng cái hồn của cộng đồng nhiều khi lại nằm trong những con phố chật, nơi người ta buôn bán, trò chuyện, cãi cọ, giúp đỡ nhau và tiếp tục sống theo cách đã quen từ bao đời. China Town có thể ồn ào, bề bộn, nhưng chính sự bề bộn ấy cũng là dấu hiệu của một cộng đồng đang làm ăn, đang vun vén, đang tìm chỗ đứng giữa một thành phố đắt đỏ bậc nhất thế giới.

Đi giữa khu phố, tôi chợt nghĩ đến những người Hoa rời quê hương sang Mỹ, mang theo nghề nghiệp, tập quán, cách ăn uống và nếp sinh hoạt của mình. Đời sống mới có thể buộc họ thay đổi nhiều điều, nhưng không dễ gì xóa sạch những gì đã ăn sâu vào nếp nhà. Một tiệm ăn, một cửa hàng tạp hóa, một quầy hải sản hay một tiệm vàng đôi khi không chỉ là nơi kiếm sống, mà còn là sợi dây nối con người với nguồn cội. Ở nơi đất khách, người ta có thể học cách nói một ngôn ngữ mới, đi theo một nhịp sống mới, nhưng vẫn muốn ăn món quen, nghe tiếng quen, gặp những người hiểu mình mà không cần giải thích quá nhiều.

Vì thế mà China Town tồn tại bền bỉ giữa lòng New York. Nó không đứng ngoài thành phố, mà góp một phần vào sự đa dạng của thành phố, giữ lại nét riêng trong khi vẫn hòa vào dòng chảy chung. Nhìn những người mua bán tất bật, tôi thấy rõ một điều tưởng bình thường mà không hề đơn giản, muốn cắm rễ ở một nơi xa lạ, người ta không nhất thiết phải trở thành một ai khác hoàn toàn. Đôi khi, chỉ cần mang theo những điều tử tế, những thói quen lành mạnh và tinh thần chịu khó của quê nhà, con người đã có thể bắt đầu dựng nên một mái ấm mới.

4. Những khoảng xanh, những cây cầu và giấc mơ chạm trời

New York còn nhiều nơi đáng để đi,đáng để dành thời gian mà cảm nhận. Thành phố rộng lớn này giống một cuốn sách ảnh mở mãi không hết, mỗi trang lại có một màu sắc, một nhịp điệu, một câu chuyện riêng. Nếu Manhattan là nơi những tòa nhà chọc trời thi nhau vươn lên, những con đường không ngừng chuyển động, thì giữa cái náo nhiệt ấy vẫn có những khoảng lặng dịu dàng, đủ để người ta chậm chân lại và nghe lòng mình lắng xuống.

Tôi nhớ tới Công viên Trung tâm, Central Park, với khoảng xanh rộng lớn nằm giữa những tòa nhà bằng kính và thép của Manhattan. Công viên rộng khoảng 843 mẫu Anh, tức chừng 341 hecta, một không gian mênh mông so với cảnh phố xá ken dày chung quanh. Đi vào đây, cảm giác thay đổi gần như tức thì. Tiếng xe ngoài đường dần lùi lại phía sau, trước mắt là những lối đi quanh co dưới bóng cây, những bãi cỏ xanh trải dài, những hồ nước phẳng lặng phản chiếu trời mây. Trên hồ, vài chiếc thuyền gỗ lững lờ trôi, bóng cây cầu đá Bow Bridge in xuống mặt nước, mềm mại như một nét vẽ cũ giữa thành phố hiện đại.

Mùa thu, cây cối đổi màu, lá vàng lá đỏ phủ lên những lối đi, người ta ngồi đọc sách trên ghế đá, nằm dài trên thảm cỏ hoặc thong thả đi bộ dưới những tán cây. Những gia đình đưa con nhỏ ra chơi, những người chạy bộ giữ nhịp chân đều đặn, những đôi tình nhân ngồi bên hồ, chẳng cần nói gì nhiều. Nhìn cảnh ấy, tôi thấy New York bỗng trở nên hiền lành hơn. Một thành phố nổi tiếng về tốc độ, cạnh tranh, những cuộc chạy đua không ngừng, hóa ra vẫn biết dành một khoảng đất rộng cho con người được sống chậm.

Tôi cho rằng công viên không chỉ là nơi trồng cây, đặt ghế đá hay làm đẹp cảnh quan. Nó là chỗ để con người tạm thời thoát khỏi vai trò của mình, không cần làm nhân viên, doanh nhân, khách du lịch hay người đang vội vã đến một cuộc hẹn nào đó. Cứ ngồi xuống, nhìn lá rơi, nghe gió lùa qua cành cây, thế thôi. Những lúc, điều một thành phố cần nhất không phải thêm một tòa nhà cao tầng, mà là thêm một nơi để người ta được ngồi yên mà không thấy mình đang phí phạm thời gian.

Rời Central Park, tôi nghĩ đến cầu Brooklyn, cây cầu cổ kính nối Manhattan với Brooklyn qua dòng sông Đông. Cầu được khánh thành năm 1883, là một trong những công trình cầu treo nổi tiếng của thế giới, kết hợp vẻ đẹp kiến trúc với sự táo bạo của kỹ thuật xây dựng thời bấy giờ. Những tháp đá đồ sộ mang dáng dấp Gothic đứng vững giữa trời, hệ thống dây cáp đan chéo nhau thành một mạng lưới lớn, nhìn vừa chắc khỏe vừa thanh thoát. Đi trên lối dành cho người đi bộ, tôi có thể nhìn dòng xe phía dưới, mặt sông trải rộng, những tòa nhà Manhattan hiện lên ở phía xa, tạo thành một bức tranh mà mỗi lần ngắm lại có thể nhận ra một nét khác.

Đẹp nhất có lẽ là lúc hoàng hôn. Mặt trời hạ thấp, nhuộm đỏ một góc trời, ánh sáng trượt dần trên những sợi cáp, trên mặt đá cũ, rồi loang xuống dòng sông Đông. Gió từ sông thổi lên lồng lộng, làm dịu đi cái nóng và sự mệt mỏi sau một ngày đi bộ. Người ta dừng lại chụp ảnh, người đứng tựa lan can ngắm cảnh, người cứ lặng lẽ bước đi. Tôi cũng vậy, vừa đi, không cần phải nói gì nhiều. Một cây cầu vốn được xây để nối hai bờ, qua thời gian lại trở thành nơi người ta tìm đến để ngắm thành phố, để hẹn hò, ghi lại một khoảnh khắc trong đời. Đôi khi, công trình có giá trị nhất không chỉ ở việc nó giúp con người đi từ nơi này sang nơi khác, mà còn ở những cảm xúc nó khơi lên trong lòng người qua mỗi lần đặt chân lên đó.

Nếu cầu Brooklyn mang vẻ đẹp cổ kính, thì Empire State Building lại là biểu tượng của một thời kỳ New York khát khao chinh phục bầu trời. Tòa nhà theo phong cách Art Deco này từ lâu đã trở thành một phần không thể thiếu trong đường chân trời Manhattan. Đứng dưới chân tháp, nhìn những tầng nhà nối tiếp nhau lên cao, tôi mới cảm nhận rõ quy mô của công trình. Từ đài quan sát ở tầng 86 hoặc tầng 102, thành phố mở ra phía dưới như một tấm bản đồ sống, những đại lộ kéo dài, những khối nhà ken đặc, dòng xe nhỏ li ti, xa hơn nữa là mặt nước ôm lấy đường chân trời. Khi trời chạng vạng, đèn trong các tòa nhà lần lượt bật sáng, cả đô thị lấp lánh như một biển sao trải rộng dưới chân.

Empire State Building không chỉ là một tòa nhà cao. Nó là dấu mốc của thời đại mà con người tin rằng kỹ thuật, lao động và trí tưởng tượng có thể đưa họ vượt qua những giới hạn tưởng như không thể. Cùng với Chrysler Building và One World Trade Center, công trình góp phần tạo nên diện mạo đặc trưng của Manhattan, nơi những khối bê tông, kính và thép vươn lên giữa mây trời. Mỗi tòa nhà mang một phong cách, một thời kỳ, một câu chuyện, nhưng đứng cạnh nhau, chúng lại tạo thành hình ảnh chung của New York, mạnh mẽ, tự tin, có phần ngạo nghễ, như thể lúc nào cũng muốn thử xem bầu trời còn cao đến đâu.

Ở khu đô thị mới Hudson Yards, The Vessel lại đem đến một kiểu ấn tượng khác. Công trình có hình dáng như một chiếc tổ ong khổng lồ bằng đồng, gồm những cầu thang đan chéo nhau, nối các nền tảng quan sát thành một cấu trúc nhiều tầng độc đáo. Dưới nắng, lớp kim loại ánh lên màu đồng đỏ, nổi bật giữa những tòa nhà kính hiện đại chung quanh. Nhìn từ xa, The Vessel giống một tác phẩm điêu khắc khổng lồ đặt giữa không gian đô thị, vừa có vẻ kỳ lạ vừa gợi sự tò mò. Nó không giống những công trình truyền thống vốn được dựng lên để làm văn phòng hay nơi ở, mà dường như muốn biến chính việc đi lên, đi xuống, nhìn từ góc này sang góc khác thành một trải nghiệm kiến trúc.

Những công trình ấy, mỗi nơi một vẻ, cho thấy New York không ngừng thử nghiệm hình hài của tương lai. Nhưng giữa những khối thép cao ngất, tôi vẫn thích quay về những điều giản dị hơn, một tán cây, một nhịp cầu, một khoảng trời cuối ngày. Người ta có thể chụp hàng trăm tấm hình về những tòa nhà nổi tiếng, nhưng đôi khi chỉ một làn gió thổi qua mặt sông, một chiếc lá vàng rơi trên lối đi, cũng đủ theo mình lâu.

5. Thành phố của muôn ngôn ngữ và những cuộc đời đang tìm đường

New York là một trong những thành phố đa văn hóa đặc sắc nhất thế giới. Như đã nói, thành phố có năm quận, gồm Manhattan, Brooklyn, Queens, The Bronx và Staten Island, được hợp nhất thành một đơn vị hành chính vào năm 1898. Theo cuộc điều tra dân số năm 2020, New York có 8.804.190 cư dân. Mật độ dân số cao, hoạt động kinh tế dày đặc, những cộng đồng nhập cư đông đảo và sự đa dạng về ngôn ngữ đã tạo nên một diện mạo rất riêng, khó nhầm lẫn với bất kỳ đô thị nào khác ở Mỹ.

Người ta thường nói ở New York, chỉ cần bước lên tàu điện ngầm là có thể nghe thấy đủ thứ tiếng. Điều ấy không quá lời. Trên cùng một toa tàu, người này nói tiếng Anh, người kia trò chuyện bằng tiếng Tây Ban Nha, phía cuối toa có thể nghe tiếng Hoa, tiếng Hàn, tiếng Nga hoặc một ngôn ngữ nào đó mà mình chưa từng biết. Những âm thanh ấy chen vào nhau, lúc rõ, lúc chìm, lúc vang lên từ chiếc điện thoại, lúc bật ra trong câu chuyện giữa hai người quen. Người ăn mặc sang trọng, người mặc đồng phục lao động, người ôm túi hàng, người gục đầu ngủ sau một ngày làm việc dài. Tất cả cùng ngồi trên một chuyến tàu, cùng chờ một nhà ga, rồi tỏa đi mỗi người một hướng.

Hệ thống tàu điện ngầm hoạt động suốt ngày đêm là mạch máu của thành phố. Nó đưa người đi làm, đưa học sinh đến trường, đưa khách du lịch tới những điểm tham quan, đồng thời nối những khu dân cư xa nhau thành một mạng lưới sống động. Ở dưới lòng đất, thành phố vẫn không ngừng chuyển động. Những chuyến tàu chạy qua đường hầm, cửa mở ra rồi khép lại, người lên, người xuống, tiếng loa thông báo vang lên, những nghệ sĩ đường phố cất tiếng đàn, tiếng hát ở các nhà ga. Một cuộc đời có thể chỉ lướt qua trước mắt mình vài giây, nhưng trong vài giây ấy đã có cả một thế giới riêng.

New York cũng là nơi nghệ thuật và giải trí đạt đến tầm vóc quốc tế. Khu phố Broadway nổi tiếng với những vở nhạc kịch, những sân khấu được đầu tư công phu, những nghệ sĩ sống với nghề bằng niềm đam mê lẫn kỷ luật khắt khe. Bảo tàng Nghệ thuật Hiện đại MoMA và Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan, thường gọi là Met, lưu giữ những bộ sưu tập quý giá, từ nghệ thuật cổ điển đến những sáng tạo táo bạo của thời hiện đại. Người yêu nghệ thuật có thể dành nhiều ngày vẫn chưa khám phá hết, bởi mỗi bảo tàng tựa như một thế giới khác, nơi con người gửi lại cách mình nhìn cuộc đời qua hội họa, điêu khắc, nhiếp ảnh và vô vàn hình thức biểu đạt.

Thành phố còn là trung tâm tài chính, truyền thông, công nghệ, giáo dục và thời trang, nơi tập trung những đại học danh tiếng như Columbia, New York University và Rockefeller. Trụ sở Liên Hợp Quốc đặt tại đây cũng góp phần làm cho New York trở thành một địa điểm quan trọng của ngoại giao quốc tế. Thành phố có ảnh hưởng sâu rộng đến kinh tế và văn hóa thế giới, từ những quyết định tài chính trên Phố Wall đến những xu hướng thời trang, nghệ thuật và giải trí lan tỏa ra nhiều quốc gia.

Vùng đô thị New York có quy mô kinh tế khổng lồ, trong khi Manhattan sở hữu một trong những thị trường bất động sản đắt đỏ nhất thế giới. Sự giàu có ấy hiện diện rõ trong những tòa nhà sang trọng, các cửa hiệu cao cấp, những văn phòng sáng đèn tới khuya. Nhưng ở một góc khác, người lao động vẫn phải tính toán từng khoản chi tiêu, những người mới nhập cư vẫn miệt mài học ngôn ngữ, tìm việc, dựng lại cuộc đời từ những bước nhỏ nhất. Cùng một thành phố, có người sống trong những căn hộ nhìn xuống cả đường chân trời, người lại ở trong những căn phòng chật chội, phải đi tàu hàng giờ mới tới nơi làm việc. Sự tương phản ấy là một phần không thể tách rời của New York, cũng như của nhiều đô thị lớn trên thế giới.

Sức hấp dẫn của New York không nằm ở chỗ nơi đây chỉ dành cho người thành đạt. Nó hấp dẫn bởi thành phố luôn có chỗ cho những khởi đầu, dù con đường đi đến thành công chưa bao giờ bằng phẳng. Người trẻ đến đây có thể mang theo một tấm bằng, một ý tưởng kinh doanh, một tài năng nghệ thuật, hoặc đơn giản chỉ là mong muốn tìm được công việc tốt hơn.Thành phố không hứa sẽ trao mọi thứ cho tất cả mọi người, nhưng sự rộng lớn và đa dạng của nó khiến nhiều người tin rằng mình vẫn còn cơ hội.

Bởi vậy, khi nghe gọi New York là “thủ đô của thế giới”, tôi hiểu đó không phải một danh hiệu theo nghĩa hành chính, mà là cách người ta nói về sức ảnh hưởng và sự hội tụ của thành phố. Nơi đây có thể khiến con người choáng ngợp bởi tiền bạc, quyền lực, những công trình đồ sộ và nhịp sống chóng mặt. Nhưng nhìn sâu hơn, New York còn là câu chuyện về những người bình thường đang cố gắng sống tử tế, làm việc, nuôi con, chăm sóc cha mẹ, giữ gìn tiếng nói của quê nhà và tìm kiếm một tương lai tốt đẹp hơn.

Tôi thường nghĩ đến những người ngồi trên tàu điện ngầm, im lặng nhìn ra cửa kính, gương mặt mệt mỏi sau một ngày dài. Họ có thể chẳng bao giờ xuất hiện trên những trang báo viết về thành phố, cũng không được ai nhắc tên khi người ta ca ngợi các tòa nhà cao tầng hay những thương vụ bạc tỷ. Vậy mà chính họ mới là những người làm cho thành phố vận hành từng ngày. Một đô thị lớn đến đâu cũng không thể tự mình sống được. Nó cần những bàn tay sửa đường, những người quét rác, người bán hàng, người lái xe, người chăm sóc bệnh nhân, người đứng sau quầy tính tiền và hàng triệu con người lặng lẽ khác. Ánh sáng của New York có thể rực rỡ trên cao, nhưng phần nền của ánh sáng ấy được tạo nên từ biết bao công việc âm thầm dưới mặt đất.

6. Rừng bê tông và lời hẹn với tự do

New York, thành phố lớn nhất nước Mỹ, từ lâu đã trở thành biểu tượng của sự phồn thịnh, sức mạnh kinh tế, tinh thần sáng tạo và những cơ hội không ngừng mở ra. Thành phố được biết đến qua những tòa nhà chọc trời, những con phố rực sáng, những nhà hát Broadway, những bảo tàng nổi tiếng, những công viên xanh và cả hệ thống tàu điện ngầm chạy suốt ngày đêm. Một nơi có thể khiến người ta vừa mệt mỏi vừa phấn khích, vừa thấy mình nhỏ bé giữa những công trình khổng lồ, vừa cảm nhận được một nguồn năng lượng mạnh mẽ đang thúc đẩy mọi thứ tiến về phía trước.

Nếu phải chọn một hình ảnh để nói về New York, tôi có lẽ sẽ chọn đường chân trời Manhattan. Những tòa nhà nối nhau vươn lên, từ Empire State Building, Chrysler Building đến One World Trade Center, tạo thành một rừng bê tông và kính thép sừng sững giữa trời xanh. Mỗi công trình có dáng vẻ riêng, mang dấu ấn của một thời kỳ, nhưng tất cả đều gợi lên khát vọng chinh phục, mong muốn vượt qua giới hạn của con người. Đứng nhìn chúng, người ta dễ có cảm giác New York là một thành phố được xây bằng tham vọng, nơi ai cũng muốn làm được điều gì đó lớn lao, để lại một dấu ấn, để chứng minh rằng những giấc mơ dù cao đến đâu vẫn có thể tìm được đường thành hình.

Nhưng thành phố càng lớn, tôi càng thấy con người không nên chỉ nhìn lên cao. Cần nhìn xuống mặt đường, nhìn vào những khu phố cũ, những cửa tiệm nhỏ, những công viên có người ngồi đọc sách, những chuyến tàu chở đầy người đi làm, những gương mặt đang mưu sinh trong im lặng. Bởi New York không chỉ có những người thành công rực rỡ, mà còn có biết bao người đang cố gắng từng ngày để cuộc sống đừng chao đảo. Có những giấc mơ thành hiện thực, cũng có những giấc mơ phải đổi hình, nhỏ lại, chậm lại, nhưng vẫn được giữ gìn như một lý do để tiếp tục bước đi.

Tôi đã đến New York năm bảy lần, chụp không biết bao nhiêu tấm hình, đi qua những địa danh quen thuộc, nhìn ngắm những công trình mà trước đây chỉ thấy trên sách báo. Mỗi chuyến đi đều đem lại một cảm giác khác nhau. Tôi bị cuốn hút bởi vẻ lộng lẫy của Times Square, lại thích sự bình yên của Central Park, có lúc đứng trước Nữ thần Tự do mà nghĩ về những con người từng vượt biển tìm một cuộc đời mới. Càng đi, tôi càng nhận ra một thành phố không bao giờ ngủ cũng là thành phố có vô số người không được phép mệt mỏi, bởi sau mỗi đêm dài, cuộc sống vẫn chờ họ tiếp tục.

Điều làm New York trở nên đặc biệt không phải vì nơi đây lúc nào cũng rực rỡ, mà vì giữa những ánh sáng ấy vẫn có chỗ cho những thân phận khác nhau cùng tồn tại. Người ta có thể đến đây để làm giàu, học hành, hoặc theo đuổi nghệ thuật, để tìm tự do hoặc đơn giản chỉ để kiếm sống. Mỗi người có một con đường riêng, và thành phố rộng lớn này trở thành nơi những con đường ấy giao nhau trong chốc lát, rồi lại tỏa ra muôn ngả.

Nữ thần Tự do đứng bên cảng biển, ngọn đuốc giơ cao, như một lời nhắc về khát vọng mà con người đã gửi gắm vào vùng đất này. Phía sau pho tượng là Manhattan với những tòa nhà cao ngất, phía trước là đại dương rộng mở, nơi những chuyến tàu từng đưa bao người đến một chân trời mới. Giữa hai hình ảnh ấy, tôi thấy một sự nối tiếp lạ lùng. Một bên là lý tưởng, một bên là hiện thực. Một bên nói về quyền được hy vọng, một bên cho thấy con đường biến hy vọng thành đời sống thực tế gian nan đến chừng nào.

Tự do, suy cho cùng, không chỉ là được bước qua một cánh cửa hay đặt chân đến một vùng đất mới. Tự do còn là khả năng sống bằng sức lao động của mình, được lựa chọn con đường đi, được giữ phẩm giá giữa những va đập của cuộc đời, được ngẩng đầu sau thất bại và không đánh mất lòng tin vào con người. Một thành phố có thể mở ra vô vàn cơ hội, nhưng cơ hội chỉ thật sự có ý nghĩa khi con người được sống xứng đáng với công sức và phẩm giá của mình.

New York vẫn cứ sáng đèn, những chuyến tàu vẫn lao đi trong lòng đất, xe cộ vẫn nối nhau trên đại lộ, những tòa nhà vẫn vươn lên giữa mây trời. Thành phố dường như chẳng có lúc nào dừng lại để ngoái nhìn chính mình. Còn tôi, sau những lần đến rồi đi, vẫn giữ một cảm tình riêng đối với nơi này, không hẳn vì vẻ hoành tráng hay sự giàu có, mà vì New York khiến tôi nghĩ nhiều hơn về con người, về khát vọng, về cái giá của thành công và về những điều tưởng chừng nhỏ bé nhưng lại làm nên ý nghĩa của một đời sống.

Thành phố này có thể không dịu dàng, cũng đâu hứa hẹn một cuộc đời dễ dàng cho bất kỳ ai. Nó ồn ào, đắt đỏ, gấp gáp, đôi khi lạnh lùng như chính những khối kính thép đứng san sát dưới bầu trời. Nhưng nó vẫn có sức hút riêng, một sức hút đến từ sự đa dạng, từ những cuộc gặp gỡ tình cờ, từ khả năng làm mới mình sau những lần vấp ngã và từ niềm tin rằng ngày mai vẫn có thể mở ra một con đường khác.

New York, thành phố không bao giờ ngủ, cứ tiếp tục sống theo nhịp riêng của nó. Còn tôi, mỗi lần nhớ lại, vẫn thấy thấp thoáng ngọn đuốc trên cảng biển, ánh đèn rực rỡ giữa quảng trường và những con người lặng lẽ đi về trong lòng thành phố. Một nơi có thể khiến người ta ngước nhìn những tòa nhà chạm mây, nhưng sau cùng lại nhắc người ta nhớ đến mặt đất, nơi mọi giấc mơ, dù lớn lao đến đâu, cũng phải bắt đầu bằng những bước chân thật sự của con người.

(Còn nữa)

Bài Mới Nhất
Search